রূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা
চতুক্কনযো পঠমজ্ঝানং
১৬০. ইদানি রূপাৰচরকুসলং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতীতি রূপং ৰুচ্চতি রূপভৰো. উপপত্তীতি নিব্বত্তি জাতি সঞ্জাতি. মগ্গোতি উপাযো. ৰচনত্থো পনেত্থ – তং উপপত্তিং মগ্গতি গৰেসতি জনেতি নিপ্ফাদেতীতি মগ্গো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যেন মগ্গেন রূপভৰে উপপত্তি হোতি নিব্বত্তি জাতি সঞ্জাতি, তং মগ্গং ভাৰেতীতি. কিং পনেতেন নিযমতো রূপভৰে উপপত্তি হোতীতি? ন হোতি. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথ, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৫) এৰং ৰুত্তেন হি নিব্বেধভাগিযেন রূপভৰাতিক্কমোপি হোতি. রূপূপপত্তিযা পন ইতো অঞ্ঞো মগ্গো নাম নত্থি, তেন ৰুত্তং ‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’তি. অত্থতো চাযং মগ্গো নাম চেতনাপি হোতি, চেতনায সম্পযুত্তধম্মাপি, তদুভযম্পি. ‘‘নিরযঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামি নিরযগামিঞ্চ মগ্গ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩) হি এত্থ চেতনা মগ্গো নাম.
‘‘সদ্ধা হিরিযং কুসলঞ্চ দানং, ধম্মা এতে সপ্পুরিসানুযাতা;
এতঞ্হি মগ্গং দিৰিযং ৰদন্তি, এতেন হি গচ্ছতি দেৰলোক’’ন্তি. (অ. নি. ৮.৩২);
এত্থ চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মগ্গো নাম. ‘‘অযং, ভিক্খৰে, মগ্গো, অযং পটিপদা’’তি সঙ্খারুপপত্তিসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.১৬১ আদযো) চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মগ্গো নাম. ইমস্মিং পন ঠানে ‘ঝান’ন্তি ৰচনতো চেতনাসম্পযুত্তা অধিপ্পেতা. যস্মা পন ঝানচেতনা পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, তস্মা চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি ৰট্টন্তিযেৰ.
ভাৰেতীতি জনেতি উপ্পাদেতি ৰড্ঢেতি. অযং তাৰ ইধ ভাৰনায অত্থো. অঞ্ঞত্থ পন উপসগ্গৰসেন সম্ভাৰনা পরিভাৰনা ৰিভাৰনাতি এৰং অঞ্ঞথাপি অত্থো হোতি. তত্থ ‘‘ইধুদাযি মম সাৰকা অধিসীলে সম্ভাৰেন্তি – সীলৰা সমণো গোতমো, পরমেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো’’তি (ম. নি. ২.২৪৩) অযং সম্ভাৰনা নাম; ওকপ্পনাতি অত্থো. ‘‘সীলপরিভাৰিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো, সমাধিপরিভাৰিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা, পঞ্ঞাপরিভাৰিতং চিত্তং সম্মদেৰ আসৰেহি ৰিমুচ্চতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৬) অযং পরিভাৰনা নাম; ৰাসনাতি অত্থো. ‘‘ইঙ্ঘ রূপং ৰিভাৰেহি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেহী’’তি অযং ৰিভাৰনা নাম; অন্তরধাপনাতি অত্থো. ‘‘পুন চপরং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৰকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৰকা চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেন্তী’’তি (ম. নি. ২.২৪৭), অযং পন উপ্পাদনৰড্ঢনট্ঠেন ভাৰনা নাম. ইমস্মিম্পি ঠানে অযমেৰ অধিপ্পেতা. তেন ৰুত্তং – ‘ভাৰেতীতি জনেতি উপ্পাদেতি ৰড্ঢেতী’তি.
কস্মা পনেত্থ, যথা কামাৰচরকুসলনিদ্দেসে ধম্মপুব্বঙ্গমা দেসনা কতা তথা অকত্ৰা, পুগ্গলপুব্বঙ্গমা কতাতি? পটিপদায সাধেতব্বতো. ইদঞ্হি চতূসু পটিপদাসু অঞ্ঞতরায সাধেতব্বং; ন কামাৰচরং ৰিয ৰিনা পটিপদায উপ্পজ্জতি. পটিপদা চ নামেসা পটিপন্নকে সতি হোতীতি এতমত্থং দস্সেতুং পুগ্গলপুব্বঙ্গমং দেসনং করোন্তো ‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’তি আহ.
ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি কামেহি ৰিৰিচ্চিত্ৰা, ৰিনা হুত্ৰা, অপক্কমিত্ৰা. যো পনাযমেত্থ ‘এৰ’-কারো সো নিযমত্থোতি ৰেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে অৰিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৰং, কামপরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’তি এৰঞ্হি নিযমে করিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূনিমস্স কামা পটিপক্খভূতা যেসু সতি ইদং ন পৰত্ততি, অন্ধকারে সতি পদীপোভাসো ৰিয? তেসং পরিচ্চাগেনেৰ চস্স অধিগমো হোতি ওরিমতীরপরিচ্চাগেন পারিমতীরস্সেৰ. তস্মা নিযমং করোতীতি.
তত্থ সিযা – ‘কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৰ ৰুত্তো, ন উত্তরপদে? কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং. তংনিস্সরণতো হি পুব্বপদে এস ৰুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামরাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৰ নিস্সরণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সরণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৰু. ৭২; দী. নি. ৩.৩৫৩). উত্তরপদেপি পন, যথা ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ ‘এৰ’-কারো আনেত্ৰা ৰুচ্চতি, এৰং ৰত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৰিৰিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং, তস্মা ‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি এৰং পদদ্ৰযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৰযেপি চ কিঞ্চাপি ৰিৰিচ্চাতি ইমিনা সাধারণৰচনেন তদঙ্গৰিৰেকাদযো কাযৰিৰেকাদযো চ সব্বেপি ৰিৰেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো ৰিক্খম্ভনৰিৰেকোতি তযো এৰ ইধ দট্ঠব্বা.
কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ নিদ্দেসে ‘‘কতমে ৰত্থুকামা? মনাপিযা রূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৰত্থুকামা ৰুত্তা, যে চ তত্থেৰ ৰিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, রাগো কামো, ছন্দরাগো কামো; সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো; ইমে ৰুচ্চন্তি কামা’’তি (মহানি. ১; ৰিভ. ৫৬৪) এৰং কিলেসকামা ৰুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতাইচ্চেৰ দট্ঠব্বা. এৰঞ্হি সতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি ৰত্থুকামেহিপি ৰিৰিচ্চেৰাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি.
ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৰা ৰিৰিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. পুরিমেন চেত্থ ৰত্থুকামেহি ৰিৰেকৰচনতো এৰ কামসুখপরিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৰিৰেকৰচনতো নেক্খম্মসুখপরিগ্গহো ৰিভাৰিতো হোতি. এৰং ৰত্থুকামকিলেসকামৰিৰেকৰচনতোযেৰ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৰত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং; পঠমেন লোলভাৰস্স হেতুপরিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৰস্স; পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৰিভাৰিতং হোতীতি ঞাতব্বং. এস তাৰ নযো ‘কামেহী’তি এত্থ ৰুত্তকামেসু ৰত্থুকামপক্খে.
কিলেসকামপক্খে পন ‘ছন্দোতি চ রাগো’তি চ এৰমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোযেৰ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপরিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো কামো’’তিআদিনা নযেন ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৫৬৪) ঝানপটিপক্খতো ৰিসুং ৰুত্তো. কিলেসকামত্তা ৰা পুরিমপদে ৰুত্তো, অকুসলপরিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স ‘কামতো’তি অৰত্ৰা ‘কামেহী’তি ৰুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৰে ৰিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা? কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৰিভঙ্গে উপরিঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৰদস্সনতো নীৰরণানেৰ ৰুত্তানি. নীৰরণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি. তেসং ঝানঙ্গানেৰ পটিপক্খানি, ৰিদ্ধংসকানি, ৰিঘাতকানীতি ৰুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৰিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৰুত্তং.
এৰমেত্থ ‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’তি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতি. ‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৰরণানং. অগ্গহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৰরণানং; তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৰিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৰত্থুভেদাদিৰিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৰা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৰকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামরাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৰসেসওঘযোগাসৰউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৰিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো. অযং তাৰ ‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি এত্থ অত্থপ্পকাসনা.
এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৰিতক্কং সৰিচারন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হেট্ঠা ৰুত্তলক্খণাদিৰিভাগেন অপ্পনাসম্পযোগতো রূপাৰচরভাৰপ্পত্তেন ৰিতক্কেন চেৰ ৰিচারেন চ সহ ৰত্ততি. রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন চ ফলেন চাতি ইদং ঝানং সৰিতক্কং সৰিচারন্তি ৰুচ্চতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘ইমিনা চ ৰিতক্কেন ইমিনা চ ৰিচারেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫৬৫) নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. অত্থো পন তত্রপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো.
ৰিৰেকজন্তি – এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো. নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো. তস্মা ৰিৰেকা, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে, জাতন্তি ৰিৰেকজং. পীতিসুখন্তি – এত্থ পীতিসুখানি হেট্ঠা পকাসিতানেৰ. তেসু পন ৰুত্তপ্পকারায পঞ্চৰিধায পীতিযা যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৰা ৰড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফরণাপীতি – অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি. অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং পীতিসুখন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং, ধম্মৰিনযাদযো ৰিয. ৰিৰেকজং পীতিসুখমস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা ঝানে, অত্থীতি এৰম্পি ৰিৰেকজং পীতিসুখং. যথেৰ হি ঝানং এৰং পীতিসুখম্পেত্থ ৰিৰেকজমেৰ হোতি. তঞ্চস্স অত্থি. তস্মা একপদেনেৰ ‘ৰিৰেকজং পীতিসুখ’ন্তি ৰত্তুং যুজ্জতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগত’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তং. অত্থো পন তত্থাপি এৰমেৰ দট্ঠব্বো.
পঠমং ঝানন্তি – এত্থ গণনানুপুব্বতা পঠমং. পঠমং উপ্পন্নন্তি পঠমং. পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তিপি পঠমং. ইদং পন ন একন্তলক্খণং. চিণ্ণৰসীভাৰো হি অট্ঠসমাপত্তিলাভী আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি. মত্থকতো পট্ঠায আদিং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি. অন্তরন্তরা ওক্কমন্তোপি সক্কোতি. এৰং পুব্বুপ্পত্তিযট্ঠেন পন পঠমং নাম হোতি.
ঝানন্তি দুৰিধং ঝানং – আরম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৰিকসিণাদিআরম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি আরম্মণূপনিজ্ঝানন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৰিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৰিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ৰিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ফলং পন নিরোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তেসু ইমস্মিং অত্থে আরম্মণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. তস্মা আরম্মণূপনিজ্ঝানতো পচ্চনীকজ্ঝাপনতো ৰা ঝানন্তি ৰেদিতব্বং.
উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৰা, পাপুণিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৰা ৰা নিপ্ফাদেত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ৰিভঙ্গে পন ‘‘উপসম্পজ্জাতি পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিরিযা উপসম্পদা’’তি (ৰিভ. ৫৭০) ৰুত্তং. তস্সাপি এৰমেৰত্থো দট্ঠব্বো. ৰিহরতীতি তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন ইতিৰুত্তপ্পকারজ্ঝানসমঙ্গী হুত্ৰা অত্তভাৰস্স ইরিযনং ৰুত্তিং পালনং যপনং যাপনং চারং ৰিহারং অভিনিপ্ফাদেতি. ৰুত্তঞ্হেতং ৰিভঙ্গে – ‘‘ৰিহরতীতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চরতি ৰিহরতি, তেন ৰুচ্চতি ৰিহরতী’’তি (ৰিভ. ৫১২, ৫৭১).
পথৰিকসিণন্তি এত্থ পথৰিমণ্ডলম্পি সকলট্ঠেন পথৰিকসিণন্তি ৰুচ্চতি. তং নিস্সায পটিলদ্ধং নিমিত্তম্পি. পথৰিকসিণনিমিত্তে পটিলদ্ধজ্ঝানম্পি. তত্থ ইমস্মিং অত্থে ঝানং পথৰীকসিণন্তি ৰেদিতব্বং. পথৰিকসিণসঙ্খাতং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো. ইমস্মিং পন পথৰিকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ঝানপদট্ঠানং ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তুকামেন কুলপুত্তেন কিং কত্তব্বন্তি? আদিতো তাৰ পাতিমোক্খসংৰরইন্দ্রিযসংৰরআজীৰপারিসুদ্ধিপচ্চযসন্নিস্সিতসঙ্খাতানি চত্তারি সীলানি ৰিসোধেত্ৰা সুপরিসুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতেন, য্ৰাস্স আৰাসাদীসু দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৰা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পাল়িযা আগতেসু অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং উপপরিক্খন্তেন সচস্স ইদং পথৰিকসিণং অনুকূলং হোতি, ইদমেৰ কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ঝানভাৰনায অননুরূপং ৰিহারং পহায অনুরূপে ৰিহারে ৰিহরন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৰা কসিণপরিকম্মনিমিত্তানুরক্খণসত্তঅসপ্পাযপরিৰজ্জনসত্তসপ্পাযসেৰনদসৰিধঅপ্পনাকোসল্লপ্পভেদং সব্বং ভাৰনাৰিধানং অপরিহাপেন্তেন ঝানাধিগমত্থায পটিপজ্জিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫১ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ এৰং ইতো পরেসুপি. সব্বকম্মট্ঠানানঞ্হি ভাৰনাৰিধানং সব্বং অট্ঠকথানযেন গহেত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতং. কিং তেন তত্থ তত্থ পুন ৰুত্তেনাতি ন নং পুন ৰিত্থারযাম. পাল়িযা পন হেট্ঠা অনাগতং অত্থং অপরিহাপেন্তা নিরন্তরং অনুপদৰণ্ণনমেৰ করিস্সাম.
তস্মিং সমযেতি তস্মিং পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণসমযে. ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতীতি ইমে কামাৰচরপঠমকুসলচিত্তে ৰুত্তপ্পকারায পদপটিপাটিযা ছপণ্ণাস ধম্মা হোন্তি. কেৰলঞ্হি তে কামাৰচরা, ইমে ভূমন্তরৰসেন মহগ্গতা রূপাৰচরাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. সেসং তাদিসমেৰ. যেৰাপনকা পনেত্থ ছন্দাদযো চত্তারোৰ লব্ভন্তি. কোট্ঠাসৰারসুঞ্ঞতৰারা পাকতিকা এৰাতি.
পঠমং.
দুতিযজ্ঝানং
১৬১-১৬২. দুতিযজ্ঝাননিদ্দেসে ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি ৰিতক্কস্স চ ৰিচারস্স চাতি ইমেসং দ্ৰিন্নং ৰূপসমা, সমতিক্কমা; দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰাতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৰ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো অঞ্ঞে ইধ, ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দীপনত্থং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ – নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং. ৰিভঙ্গে পন ‘‘অজ্ঝত্তং পচ্চত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৩) এত্তকমেৰ ৰুত্তং. যস্মা নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অযমেত্থ অত্থো.
সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৰুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং, নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. যস্মা ৰা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি সম্পসাদনন্তি ৰুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৰিকপ্পে ‘সম্পসাদনং চেতসো’তি এৰং পদসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুরিমস্মিং পন অত্থৰিকপ্পে ‘চেতসো’তি এতং একোদিভাৰেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.
তত্রাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৰা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৰুচ্চতি. ৰিতক্কৰিচারৰিরহতো ৰা একো অসহাযো হুত্ৰাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অথ ৰা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি. উট্ঠাপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি. সমাধিস্সেতং অধিৰচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি ইদং দুতিযজ্ঝানং একোদিভাৰং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স, ন জীৰস্স, তস্মা এতং ‘চেতসো একোদিভাৰ’ন্তি ৰুত্তং.
‘ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি, অথ কস্মা ইদমেৰ সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰঞ্চাতি ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – ‘অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারক্খোভেন ৰীচিতরঙ্গসমাকুলমিৰ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায সম্পসাদন’ন্তি ন ৰুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তা এৰ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো. তস্মা একোদিভাৰন্তিপি ন ৰুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৰিতক্কৰিচারপলিবোধাভাৰেন লদ্ধোকাসা বলৰতী সদ্ধা, বলৰসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৰ সমাধিপি পাকটো. তস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ৰিভঙ্গে পন ‘‘সম্পসাদনন্তি যা সদ্ধা সদ্দহনা ওকপ্পনা অভিপ্পসাদো; চেতসো একোদিভাৰন্তি যা চিত্তস্স ঠিতি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৰিভ. ৫৭৪-৫৭৫) এত্তকমেৰ ৰুত্তং. এৰং ৰুত্তেন পনেতেন সদ্ধিং অযং অত্থৰণ্ণনা যথা ন ৰিরুজ্ঝতি অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি চেৰ সমেতি চ, এৰং ৰেদিতব্বা.
অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ভাৰনায পহীনত্তা এতস্মিং এতস্স ৰা ৰিতক্কো নত্থীতি অৰিতক্কং. ইমিনাৰ নযেন অৰিচারং. ৰিভঙ্গেপি ৰুত্তং – ‘‘ইতি অযঞ্চ ৰিতক্কো অযঞ্চ ৰিচারো সন্তা হোন্তি সমিতা ৰূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৰিসোসিতা ব্যন্তীকতা, তেন ৰুচ্চতি অৰিতক্কং অৰিচার’’ন্তি.
এত্থাহ – ননু চ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো? অথ কস্মা পুন ‘ৰুত্তং অৰিতক্কং অৰিচার’ন্তি? ৰুচ্চতে – এৰমেতং, সিদ্ধোৰাযমত্থো, ন পনেতং তদত্থদীপকং. ননু অৰোচুম্হ – ‘ওল়ারিকস্স পন ওল়ারিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পরেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দীপনত্থং ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমাতি এৰং ৰুত্ত’ন্তি.
অপিচ ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুসিযস্স; ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা একোদিভাৰং, ন উপচারজ্ঝানমিৰ নীৰরণপ্পহানা; ন পঠমজ্ঝানমিৰ চ অঙ্গপাতুভাৰাতি এৰং সম্পসাদনএকোদিভাৰানং হেতুপরিদীপকমিদং ৰচনং. তথা ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা ইদং অৰিতক্কং অৰিচারং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৰিয, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিয চ, অভাৰাতি এৰং অৰিতক্কঅৰিচারভাৰস্স হেতুপরিদীপকঞ্চ, ন ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকং. ৰিতক্কৰিচারাভাৰমত্তপরিদীপকমেৰ পন অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ইদং ৰচনং, তস্মা পুরিমং ৰত্ৰাপি পুন ৰত্তব্বমেৰাতি.
সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো সম্পযুত্তসমাধিতো ৰা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৰ সমাধি ‘সমাধী’তি ৰত্তব্বতং অরহতি, ৰিতক্কৰিচারক্খোভৰিরহেন অতিৰিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইদমেৰ সমাধিজন্তি ৰুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ.
দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং. ইদং দুতিযং সমাপজ্জতীতিপি দুতিযং. তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতিআদীসু ঝানপঞ্চকে ৰিতক্কৰিচারপদানি মগ্গপঞ্চকে চ সম্মাসঙ্কপ্পপদং পরিহীনং. তেসং ৰসেন সৰিভত্তিকাৰিভত্তিকপদৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. কোট্ঠাসৰারেপি তিৰঙ্গিকং ঝানং হোতি, চতুরঙ্গিকো মগ্গো হোতীতি আগতং. সেসং পঠমজ্ঝানসদিসমেৰাতি.
দুতিযং.
ততিযজ্ঝানং
১৬৩. ততিযজ্ঝাননিদ্দেসে পীতিযা চ ৰিরাগাতি ৰিরাগো নাম ৰুত্তপ্পকারায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৰা সমতিক্কমো ৰা. উভিন্নং পন অন্তরা ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. সো ৰূপসমং ৰা সম্পিণ্ডেতি ৰিতক্কৰিচারৰূপসমং ৰা. তত্থ যদা ৰূপসমমেৰ সম্পিণ্ডেতি তদা পীতিযা ৰিরাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ‘ৰূপসমা’ চাতি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি. তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ ৰূপসমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমং সম্পিণ্ডেতি তদা পীতিযা চ ৰিরাগা কিঞ্চ ভিয্যো ‘ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’তি এৰং যোজনা ৰেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৰিরাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.
কামঞ্চেতে ৰিতক্কৰিচারা দুতিযজ্ঝানেযেৰ ৰূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপরিদীপনত্থং ৰণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৰুত্তং. ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমাতি হি ৰুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূন ৰিতক্কৰিচারৰূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সাতি? যথা চ ততিযে অরিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (ম. নি. ২.১৩২) এৰং পহানং ৰুচ্চমানং ৰণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৰমেৰ ইধ অৰূপসন্তানম্পি ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমো ৰুচ্চমানো ৰণ্ণভণনং হোতি. তেনাযমত্থো ৰুত্তো – ‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’তি.
উপেক্খকো চ ৰিহরতীতি – এত্থ উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা. সমং পস্সতি, অপক্খপতিতা হুত্ৰা পস্সতীতি অত্থো. তায ৰিসদায ৰিপুলায থামগতায সমন্নাগতত্তা ততিযজ্ঝানসমঙ্গী উপেক্খকোতি ৰুচ্চতি.
উপেক্খা পন দসৰিধা হোতি – ছল়ঙ্গুপেক্খা ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৰীরিযুপেক্খা সঙ্খারুপেক্খা ৰেদনুপেক্খা ৰিপস্সনুপেক্খা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পারিসুদ্ধুপেক্খাতি.
তত্থ যা ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নেৰ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো সম্পজানো’’তি (অ. নি. ৫.১; মহানি. ৯০; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১৮; পটি. ম. ৩.১৭) এৰমাগতা খীণাসৰস্স ছসু দ্ৰারেসু ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনাকারভূতা উপেক্খা, অযং ‘ছল়ঙ্গুপেক্খা’ নাম.
যা পন ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬; ম. নি. ১.৭৭) এৰমাগতা সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং ‘ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা’ নাম.
যা ‘‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭; ৩.২৪৭) এৰমাগতা সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকারভূতা উপেক্খা, অযং ‘বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা’ নাম.
যা পন ‘‘কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসি করোতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) এৰমাগতা অনচ্চারদ্ধনাতিসিথিলৰীরিযসঙ্খাতা উপেক্খা, অযং ‘ৰীরিযুপেক্খা’ নাম.
যা ‘‘কতি সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, কতি সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তি? অট্ঠ সঙ্খারুপেক্খা সমথৰসেন উপ্পজ্জন্তি, দস সঙ্খারুপেক্খা ৰিপস্সনাৰসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৫৭) এৰমাগতা নীৰরণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ‘সঙ্খারুপেক্খা’ নাম.
যা পন ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগত’’ন্তি (ধ. স. ১৫০) এৰমাগতা অদুক্খমসুখসঙ্খাতা উপেক্খা অযং ‘ৰেদনুপেক্খা’ নাম.
যা ‘‘যদত্থি, যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৰমাগতা ৰিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ‘ৰিপস্সনুপেক্খা’ নাম.
যা পন ছন্দাদীসু যেৰাপনকেসু আগতা সহজাতানং সমৰাহিতভূতা উপেক্খা অযং, ‘তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা’ নাম.
যা ‘‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) এৰমাগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতজননী উপেক্খা, অযং ‘ঝানুপেক্খা’ নাম.
যা ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝান’’ন্তি এৰমাগতা সব্বপচ্চনীকপরিসুদ্ধা পচ্চনীকৰূপসমনেপি অব্যাপারভূতা উপেক্খা, অযং ‘পারিসুদ্ধুপেক্খা’ নাম.
তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা চ ব্রহ্মৰিহারুপেক্খা চ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা চ তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পারিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি. তেন তেন অৰত্থাভেদেন পনস্সা অযং ভেদো. একস্সাপি সতো সত্তস্স কুমারযুৰথের সেনাপতিরাজাদিৰসেন ভেদো ৰিয. তস্মা তাসু যত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খা ন তত্থ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাদযো, যত্থ ৰা পন বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ন তত্থ ছল়ঙ্গুপেক্খাদযো হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.
যথা চেতাসং অত্থতো একীভাৰো, এৰং সঙ্খারুপেক্খাৰিপস্সনুপেক্খানম্পি. পঞ্ঞা এৰ হি এসা কিচ্চৰসেন দ্ৰিধা ভিন্না. যথা হি পুরিসস্স সাযং গেহং পৰিট্ঠং সপ্পং অজপদদণ্ডং গহেত্ৰা পরিযেসমানস্স তং থুসকোট্ঠকে নিপন্নং দিস্ৰা ‘সপ্পো নু খো নো’তি অৰলোকেন্তস্স সোৰত্থিকত্তযং দিস্ৰা নিব্বেমতিকস্স ‘সপ্পো, ন সপ্পো’তি ৰিচিননে মজ্ঝত্ততা হোতি; এৰমেৰ যা আরদ্ধৰিপস্সকস্স ৰিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খারানং অনিচ্চভাৰাদিৰিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, অযং ‘ৰিপস্সনুপেক্খা’. যথা পন তস্স পুরিসস্স অজপদদণ্ডকেন গাল়্হং সপ্পং গহেত্ৰা ‘কিন্তাহং ইমং সপ্পং অৰিহেঠেন্তো অত্তানঞ্চ ইমিনা অডংসাপেন্তো মুঞ্চেয্য’ন্তি মুঞ্চনাকারমেৰ পরিযেসতো গহণে মজ্ঝত্ততা হোতি; এৰমেৰ যা লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা, আদিত্তে ৰিয তযো ভৰে পস্সতো, সঙ্খারগ্গহণে মজ্ঝত্ততা, অযং ‘সঙ্খারুপেক্খা’. ইতি ৰিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায সঙ্খারুপেক্খাপি সিদ্ধাৰ হোতি. ইমিনা পনেসা ৰিচিননগ্গহণেসু মজ্ঝত্তসঙ্খাতেন কিচ্চেন দ্ৰিধা ভিন্নাতি. ৰিরিযুপেক্খা পন ৰেদনুপেক্খা চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অৰসেসাহি চ অত্থতো ভিন্নাযেৰাতি.
ইমাসু দসসু উপেক্খাসু ‘ঝানুপেক্খা’ ইধ অধিপ্পেতা. সা মজ্ঝত্তলক্খণা অনাভোগরসা অব্যাপারপচ্চুপট্ঠানা পীতিৰিরাগপদট্ঠানাতি. এত্থাহ – ননু চাযং অত্থতো তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাৰ হোতি? সা চ পঠমদুতিযজ্ঝানেসুপি অত্থি, তস্মা তত্রাপি ‘উপেক্খকো চ ৰিহরতী’তি এৰমযং ৰত্তব্বা সিযা. সা কস্মা ন ৰুত্তাতি? অপরিব্যত্তকিচ্চতো. অপরিব্যত্তঞ্হি তস্সা তত্থ কিচ্চং, ৰিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা. ইধ পনাযং ৰিতক্কৰিচারপীতীহি অনভিভূতত্তা উক্খিত্তসিরা ৰিয হুত্ৰা পরিব্যত্তকিচ্চা জাতা, তস্মা ৰুত্তাতি.
নিট্ঠিতা উপেক্খকো চ ৰিহরতীতি এতস্স
সব্বসো অত্থৰণ্ণনা.
ইদানি সতো চ সম্পজানোতি এত্থ সরতীতি সতো. সম্পজানাতীতি সম্পজানো. ইতি পুগ্গলেন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ ৰুত্তং. তত্থ সরণলক্খণা সতি, অসম্মুস্সনরসা, আরক্খপচ্চুপট্ঠানা. অসম্মোহলক্খণং সম্পজঞ্ঞং, তীরণরসং, পৰিচযপচ্চুপট্ঠানং.
তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সতিসম্পজঞ্ঞং পুরিমজ্ঝানেসুপি অত্থি – মুট্ঠস্সতিস্স হি অসম্পজানস্স উপচারমত্তম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৰ অপ্পনা – ওল়ারিকত্তা পন তেসং ঝানানং, ভূমিযং ৰিয পুরিসস্স, চিত্তস্স গতি সুখা হোতি, অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চং. ওল়ারিকঙ্গপ্পহানেন পন সুখুমত্তা ইমস্স ঝানস্স, পুরিসস্স খুরধারাযং ৰিয, সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চপরিগ্গহিতা এৰ চিত্তস্স গতি ইচ্ছিতব্বাতি ইধেৰ ৰুত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো? যথা ধেনুপগো ৰচ্ছো ধেনুতো অপনীতো অরক্খিযমানো পুনদেৰ ধেনুং উপগচ্ছতি, এৰমিদং ততিযজ্ঝানসুখং পীতিতো অপনীতম্পি সতিসম্পজঞ্ঞারক্খেন অরক্খিযমানং পুনদেৰ পীতিং উপগচ্ছেয্য, পীতিসম্পযুত্তমেৰ সিযা. সুখে ৰাপি সত্তা সারজ্জন্তি, ইদঞ্চ অতিমধুরং সুখং, ততো পরং সুখাভাৰা. সতিসম্পজঞ্ঞানুভাৰেন পনেত্থ সুখে অসারজ্জনা হোতি, নো অঞ্ঞথাতি ইমম্পি অত্থৰিসেসং দস্সেতুং ইদমিধেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদানি সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি ততিযজ্ঝানসমঙ্গিনো সুখপটিসংৰেদনাভোগো নত্থি, এৰং সন্তেপি যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, যং ৰা তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং, তংসমুট্ঠানেনস্স যস্মা অতিপণীতেন রূপেন রূপকাযো ফুটো, যস্স ফুটত্তা ঝানা ৰুট্ঠিতোপি সুখং পটিসংৰেদেয্য, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’তি আহ.
ইদানি যং তং অরিযা আচিক্খন্তি উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি এত্থ যংঝানহেতু যংঝানকারণা তং ততিযজ্ঝানসমঙ্গীপুগ্গলং বুদ্ধাদযো অরিযা ‘‘আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞাপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি পকাসে’’ন্তি পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো – কিন্তি? ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি – তং ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰমেত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.
কস্মা পন তং তে এৰং পসংসন্তীতি? পসংসারহতো. অযঞ্হি যস্মা অতিমধুরসুখে সুখপারমিপ্পত্তেপি ততিযজ্ঝানে উপেক্খকো, ন তত্থ সুখাভিসঙ্গেন আকড্ঢীযতি, ‘যথা চ পীতি ন উপ্পজ্জতি’ এৰং উপট্ঠিতসতিতায সতিমা, যস্মা চ অরিযকন্তং অরিযজনসেৰিতমেৰ অসংকিলিট্ঠং সুখং নামকাযেন পটিসংৰেদেতি তস্মা পসংসারহো; ইতি পসংসারহতো নং অরিযা তে এৰং পসংসাহেতুভূতে গুণে পকাসেন্তা ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি এৰং পসংসন্তীতি ৰেদিতব্বং.
ততিযন্তি গণনানুপুব্বতা ততিযং. ইদং ততিযং সমাপজ্জতীতিপি ততিযং. তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতিআদীসু ঝানপঞ্চকে পীতিপদম্পি পরিহীনং. তস্সাপি ৰসেন সৰিভত্তিকাৰিভত্তিকপদৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বো. কোট্ঠাসৰারেপি দুৰঙ্গিকং ঝানং হোতীতি আগতং. সেসং দুতিযজ্ঝানসদিসমেৰাতি.
ততিযং.
চতুত্থজ্ঝানং
১৬৫. চতুত্থজ্ঝাননিদ্দেসে সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানাতি কাযিকসুখস্স চ কাযিকদুক্খস্স চ পহানা. পুব্বেৰাতি তঞ্চ খো পুব্বেৰ ন চতুত্থজ্ঝানক্খণে. সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাতি চেতসিকসুখস্স চ চেতসিকদুক্খস্স চাতি ইমেসম্পি দ্ৰিন্নং পুব্বেৰ অত্থঙ্গমা; পহানা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. কদা পন নেসং পহানং হোতি? চতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে. সোমনস্সঞ্হি চতুত্থজ্ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযতি. দুক্খদোমনস্সসুখানি পঠমদুতিযততিযজ্ঝানানং উপচারক্খণেসু. এৰমেতেসং পহানক্কমেন অৰুত্তানং ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে পন ইন্দ্রিযানং উদ্দেসক্কমেনেৰ ইধাপি ৰুত্তানং সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানং পহানং ৰেদিতব্বং.
যদি পনেতানি তস্স তস্স ঝানস্স উপচারক্খণেযেৰ পহীযন্তি, অথ কস্মা ‘‘কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি. কত্থ চুপ্পন্নং দোমনস্সিন্দ্রিযং… সুখিন্দ্রিযং… সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এত্থুপ্পন্নং সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১০) এৰং ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি? অতিসযনিরোধত্তা. অতিসযনিরোধো হি তেসং পঠমজ্ঝানাদীসু, ন নিরোধোযেৰ. নিরোধোযেৰ পন উপচারক্খণে, নাতিসযনিরোধো. তথা হি নানাৰজ্জনে পঠমজ্ঝানুপচারে নিরুদ্ধস্সাপি দুক্খিন্দ্রিযস্স ডংসমকসাদিসম্ফস্সেন ৰা, ৰিসমাসনুপতাপেন ৰা সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ অন্তোঅপ্পনাযং. উপচারে ৰা নিরুদ্ধম্পেতং ন সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি, পটিপক্খেন অৰিহতত্তা. অন্তোঅপ্পনাযং পন পীতিফরণেন সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতি. সুখোক্কন্তকাযস্স চ সুট্ঠু নিরুদ্ধং হোতি দুক্খিন্দ্রিযং, পটিপক্খেন ৰিহতত্তা. নানাৰজ্জনেযেৰ চ দুতিযজ্ঝানুপচারে পহীনস্স দোমনস্সিন্দ্রিযস্স যস্মা এতং ৰিতক্কৰিচারপচ্চযেপি কাযকিলমথে চিত্তুপঘাতে চ সতি উপ্পজ্জতি, ৰিতক্কৰিচারাভাৰে নেৰ উপ্পজ্জতি; যত্থ পন উপ্পজ্জতি তত্থ ৰিতক্কৰিচারভাৰে; অপ্পহীনা এৰ চ দুতিযজ্ঝানুপচারে ৰিতক্কৰিচারাতি তত্থস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ দুতিযজ্ঝানে, পহীনপচ্চযত্তা. তথা ততিযজ্ঝানুপচারে পহীনস্সাপি সুখিন্দ্রিযস্স পীতিসমুট্ঠানপণীতরূপফুটকাযস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ ততিযজ্ঝানে. ততিযজ্ঝানে হি সুখস্স পচ্চযভূতা পীতি সব্বসো নিরুদ্ধাতি. তথা চতুত্থজ্ঝানুপচারে পহীনস্সাপি সোমনস্সিন্দ্রিযস্স আসন্নত্তা, অপ্পনাপ্পত্তায উপেক্খায অভাৰেন সম্মা অনতিক্কন্তত্তা চ, সিযা উপ্পত্তি, নত্ৰেৰ চতুত্থজ্ঝানে. তস্মা এৰ চ ‘এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’তি তত্থ তত্থ অপরিসেসগ্গহণং কতন্তি.
এত্থাহ – ‘অথেৰং তস্স তস্স ঝানস্সুপচারে পহীনাপি এতা ৰেদনা ইধ কস্মা সমাহটা’তি? ‘সুখগ্গহণত্থং’. যা হি অযং ‘অদুক্খমসুখ’ন্তি এত্থ অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰুত্তা, সা সুখুমা, দুব্বিঞ্ঞেয্যা, ন সক্কা সুখেন গহেতুং. তস্মা যথা নাম দুট্ঠস্স যথা তথা ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা গহেতুং অসক্কুণেয্যস্স গোণস্স গহণত্থং গোপো একস্মিং ৰজে সব্বা গাৰো সমাহরতি, অথেকেকং নীহরন্তো পটিপাটিযা আগতং ‘অযং সো, গণ্হথ ন’ন্তি তম্পি গাহাপযতি; এৰমেৰ ভগৰা সুখগহণত্থং সব্বাপি এতা সমাহরীতি. এৰঞ্হি সমাহটা এতা দস্সেত্ৰা যং নেৰ সুখং ন দুক্খং, ন সোমনস্সং ন দোমনস্সং, অযং অদুক্খমসুখাৰেদনাতি সক্কা হোতি এসা গাহযিতুং.
অপিচ অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা পচ্চযদস্সনত্থঞ্চাপি এতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সুখদুক্খপ্পহানাদযো হি তস্সা পচ্চযা. যথাহ – ‘‘চত্তারো খো, আৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা. ইধাৰুসো ভিক্খু, সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ইমে খো, আৰুসো, চত্তারো পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮). যথা ৰা অঞ্ঞত্থ পহীনাপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো ততিযমগ্গস্স ৰণ্ণভণনত্থং তত্থ পহীনাতি ৰুত্তা, এৰং ৰণ্ণভণনত্থম্পেতস্স ঝানস্সেতা ইধ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. পচ্চযঘাতেন ৰা এত্থ রাগদোসানং অতিদূরভাৰং দস্সেতুম্পেতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. এতাসু হি সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং রাগস্স; দুক্খং দোমনস্সস্স, দোমনস্সং দোসস্স. সুখাদিঘাতেন চ সপ্পচ্চযা রাগদোসা হতাতি অতিদূরে হোন্তীতি.
অদুক্খমসুখন্তি দুক্খাভাৰেন অদুক্খং, সুখাভাৰেন অসুখং. এতেনেত্থ দুক্খসুখপ্পটিপক্খভূতং ততিযৰেদনং দীপেতি, ন দুক্খসুখাভাৰমত্তং. ততিযৰেদনা নাম অদুক্খমসুখা. উপেক্খাতিপি ৰুচ্চতি. সা ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণা, মজ্ঝত্তরসা, অৰিভূতপচ্চুপট্ঠানা, সুখনিরোধপদট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা.
উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিন্তি উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধিং. ইমস্মিঞ্হি ঝানে সুপরিসুদ্ধা সতি. যা চ তস্সা সতিযা পারিসুদ্ধি সা উপেক্খায কতা, ন অঞ্ঞেন. তস্মা এতং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধীতি ৰুচ্চতি. ৰিভঙ্গেপি ৰুত্তং – ‘‘অযং সতি ইমায উপেক্খায ৰিসদা হোতি পরিসুদ্ধা পরিযোদাতা, তেন ৰুচ্চতি উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধী’’তি (ৰিভ. ৫৯৭). যায চ উপেক্খায এত্থ সতি পারিসুদ্ধি হোতি সা অত্থতো তত্রমজ্ঝত্ততাতি ৰেদিতব্বা. ন কেৰলঞ্চেত্থ তায সতিযেৰ পরিসুদ্ধা অপিচ খো সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা. সতিসীসেন পন দেসনা ৰুত্তা.
তত্থ কিঞ্চাপি অযং উপেক্খা হেট্ঠাপি তীসু ঝানেসু ৰিজ্জতি – যথা পন দিৰা সূরিযপ্পভাভিভৰা সোম্মভাৰেন চ অত্তনো উপকারকত্তেন ৰা সভাগায রত্তিযা অলাভা দিৰা ৰিজ্জমানাপি চন্দলেখা অপরিসুদ্ধা হোতি অপরিযোদাতা – এৰমযম্পি তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৰা সভাগায চ উপেক্খাৰেদনারত্তিযা অপ্পটিলাভা ৰিজ্জমানাপি পঠমাদিজ্ঝানভেদেসু অপরিসুদ্ধা হোতি. তস্সা চ অপরিসুদ্ধায দিৰা অপরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো অপরিসুদ্ধাৰ হোন্তি. তস্মা তেসু একম্পি ‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধী’তি ন ৰুত্তং. ইধ পন ৰিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৰাভাৰা সভাগায চ উপেক্খা ৰেদনারত্তিযা পটিলাভা অযং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা অতিৰিয পরিসুদ্ধা. তস্সা পরিসুদ্ধত্তা পরিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৰিয সহজাতাপি সতিআদযো পরিসুদ্ধা হোন্তি পরিযোদাতা. তস্মা ইদমেৰ উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধীতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
চতুত্থন্তি গণনানুপুব্বতা চতুত্থং. ইদং চতুত্থং সমাপজ্জতীতিপি চতুত্থং. ফস্সো হোতীতিআদীসু ফস্সপঞ্চকে তাৰ ৰেদনাতি উপেক্খাৰেদনা ৰেদিতব্বা. ঝানপঞ্চকইন্দ্রিযঅট্ঠকেসু পন উপেক্খা হোতি উপেক্খিন্দ্রিযং হোতীতি (ধ. স. ১৬৫) ৰুত্তমেৰ. সেসানি ততিযে পরিহীনপদানি ইধাপি পরিহীনানেৰ. কোট্ঠাসৰারেপি দুৰঙ্গিকং ঝানন্তি উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. সেসং সব্বং ততিযসদিসমেৰাতি.
চতুক্কনযো নিট্ঠিতো.
পঞ্চকনযো
১৬৭. ইদানি কতমে ধম্মা কুসলাতি পঞ্চকনযো আরদ্ধো. কস্মাতি চে, পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন চেৰ দেসনাৰিলাসেন চ. সন্নিসিন্নদেৰপরিসায কির একচ্চানং দেৰানং ৰিতক্কো এৰ ওল়ারিকতো উপট্ঠাসি, ৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৰসেন সত্থা চতুরঙ্গিকং অৰিতক্কং ৰিচারমত্তং দুতিযজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং ৰিচারো ওল়ারিকতো উপট্ঠাসি, পীতিসুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৰসেন তিৰঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং পীতি ওল়ারিকতো উপট্ঠাসি, সুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৰসেন দুৰঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং সুখং ওল়ারিকতো উপট্ঠাসি, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৰসেন দুৰঙ্গিকং পঞ্চমজ্ঝানং নাম ভাজেসি. অযং তাৰ ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো’.
যস্সা পন ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা দেসনাৰিলাসপ্পত্তো নাম হোতি – সা তথাগতস্স সুট্ঠু পটিৰিদ্ধা – তস্মা ঞাণমহত্ততায দেসনাৰিধানেসু কুসলো দেসনাৰিলাসপ্পত্তো সত্থা যং যং অঙ্গং লব্ভতি তস্স তস্স ৰসেন যথা যথা ইচ্ছতি তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি সো ইধ পঞ্চঙ্গিকং পঠমজ্ঝানং ভাজেসি, চতুরঙ্গিকং অৰিতক্কং ৰিচারমত্তং দুতিযজ্ঝানং, ভাজেসি তিৰঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং, ভাজেসি দুৰঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং, দুৰঙ্গিকমেৰ পঞ্চমজ্ঝানং ভাজেসি. অযং ‘দেসনাৰিলাসো’ নাম.
অপিচ যে ভগৰতা ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, সমাধী – সৰিতক্কসৰিচারো সমাধি, অৰিতক্কৰিচারমত্তো সমাধি, অৰিতক্কঅৰিচারো সমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) সুত্তন্তে তযো সমাধী দেসিতা, তেসু হেট্ঠা সৰিতক্কসৰিচারো সমাধি অৰিতক্কঅৰিচারো সমাধি চ ভাজেত্ৰা দস্সিতো, অৰিতক্কৰিচারমত্তো ন দস্সিতো. তং দস্সেতুম্পি অযং পঞ্চকনযো আরদ্ধোতি ৰেদিতব্বো.
তত্থ দুতিযজ্ঝাননিদ্দেসে ফস্সাদীসু ৰিতক্কমত্তং পরিহাযতি, কোট্ঠাসৰারে ‘‘চতুরঙ্গিকং ঝানং হোতি চতুরঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি অযমেৰ ৰিসেসো. সেসং সব্বং পঠমজ্ঝানসদিসমেৰ. যানি চ চতুক্কনযে দুতিযততিযচতুত্থানি তানেৰ ইধ ততিযচতুত্থপঞ্চমানি. তেসং অধিগমপটিপাটিদীপনত্থং অযং নযো ৰেদিতব্বো –
একো কির অমচ্চপুত্তো রাজানং উপট্ঠাতুং জনপদতো নগরং আগতো. সো একদিৰসমেৰ রাজানং দিস্ৰা পানব্যসনেন সব্বং ৰিভৰজাতং নাসেসি. তং একদিৰসং সুরামদমত্তং নিচ্চোল়ং কত্ৰা জিণ্ণকটসারকমত্তেন পটিচ্ছাদেত্ৰা পানাগারতো নীহরিংসু. তমেনং সঙ্কারকূটে নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযন্তং একো অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো দিস্ৰা ‘অযং পুরিসো মহাজনস্স অৰস্সযো ভৰিস্সতি, পটিজগ্গিতব্বো এসো’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা মত্তিকায ন্হাপেত্ৰা থূলসাটকযুগং নিৰাসাপেত্ৰা পুন গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা সুখুমেন দুকূলযুগল়েন অচ্ছাদেত্ৰা পাসাদং আরোপেত্ৰা সুভোজনং ভোজেত্ৰা ‘এৰং নং পরিচারেয্যাথা’তি পরিচারকে পটিপাদেত্ৰা পক্কামি. অথ নং তে সযনং আরোপেসুং. পানাগারগমনপটিবাহনত্থঞ্চ নং চত্তারো তাৰ জনা চতূসু হত্থপাদেসু উপ্পীল়েত্ৰা অট্ঠংসু. একো পাদে পরিমজ্জি. একো তালৰণ্টং গহেত্ৰা বীজি. একো ৰীণং ৰাদযমানো গাযন্তো নিসীদি.
সো সযনুপগমনেন ৰিগতকিলমথো থোকং নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো হত্থপাদনিপ্পীল়নং অসহমানো ‘কো মে হত্থপাদে উপ্পীল়েতি? অপগচ্ছথা’তি তজ্জেসি. তে একৰচনেনেৰ অপগচ্ছিংসু. ততো পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো পাদপরিমজ্জনং অসহমানো ‘কো মে পাদে পরিমজ্জতি? অপগচ্ছা’তি আহ. সোপি একৰচনেনেৰ অপগচ্ছি. পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো ৰাতৰুট্ঠি ৰিয তালৰণ্টৰাতং অসহন্তো ‘কো এস? অপগচ্ছতূ’তি আহ. সোপি একৰচনেনেৰ অপগচ্ছি. পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতো কণ্ণসূলং ৰিয গীতৰাদিতসদ্দং অসহমানো ৰীণাৰাদকং তজ্জেসি. সোপি একৰচনেনেৰ অপগচ্ছি. অথেৰং অনুক্কমেন পহীনকিলমথুপ্পীল়নপরিমজ্জনৰাতপ্পহারগীতৰাদিতসদ্দুপদ্দৰো সুখং সযিত্ৰা ৰুট্ঠায রঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. রাজাপিস্স মহন্তং ইস্সরিযমদাসি. সো মহাজনস্স অৰস্সযো জাতো.
তত্থ পানব্যসনেন পারিজুঞ্ঞপ্পত্তো সো অমচ্চপুত্তো ৰিয অনেকব্যসনপারিজুঞ্ঞপ্পত্তো ঘরাৰাসগতো কুলপুত্তো দট্ঠব্বো. অঙ্গৰিজ্জাপাঠকো পুরিসো ৰিয তথাগতো. তস্স পুরিসস্স ‘অযং মহাজনস্স অৰস্সযো ভৰিস্সতি, পটিজগ্গনং অরহতী’তি সন্নিট্ঠানং ৰিয তথাগতস্স ‘অযং মহাজনস্স অৰস্সযো ভৰিস্সতি, পব্বজ্জং অরহতি কুলপুত্তো’তি সন্নিট্ঠানকরণং.
অথস্স অমচ্চপুত্তস্স মত্তিকামত্তেন ন্হাপনং ৰিয কুলপুত্তস্সাপি পব্বজ্জাপটিলাভো. অথস্স থূলসাটকনিৰাসনং ৰিয ইমস্সাপি দসসিক্খাপদসঙ্খাতসীলৰত্থনিৰাসনং. পুন তস্স গন্ধোদকন্হাপনং ৰিয ইমস্সাপি পাতিমোক্খসংৰরাদিসীলগন্ধোদকন্হাপনং. পুন তস্স সুখুমদুকূলযুগল়চ্ছাদনং ৰিয ইমস্সাপি যথাৰুত্তসীলৰিসুদ্ধিসম্পদাসঙ্খাতদুকূলচ্ছাদনং.
দুকূলচ্ছাদিতস্স পনস্স পাসাদারোপনং ৰিয ইমস্সাপি সীলৰিসুদ্ধিদুকূলচ্ছাদিতস্স সমাধিভাৰনাপাসাদারোহনং. ততো তস্স সুভোজনভুঞ্জনং ৰিয ইমস্সাপি সমাধিউপকারকসতিসম্পজঞ্ঞাদিধম্মামতপরিভুঞ্জনং.
ভুত্তভোজনস্স পন তস্স পরিচারকেহি সযনারোপনং ৰিয ইমস্সাপি ৰিতক্কাদীহি উপচারজ্ঝানারোপনং. পুন তস্স পানাগারগমনপটিবাহনত্থং হত্থপাদুপ্পীল়নকপুরিসচতুক্কং ৰিয ইমস্সাপি কামসঞ্ঞাভিমুখগমনপটিবাহনত্থং আরম্মণে চিত্তুপ্পীল়নকো নেক্খম্মৰিতক্কো. তস্স পাদপরিমজ্জকপুরিসো ৰিয ইমস্সাপি আরম্মণে চিত্তানুমজ্জনকো ৰিচারো. তস্স তালৰণ্টৰাতদাযকো ৰিয ইমস্সাপি চেতসো সীতলভাৰদাযিকা পীতি.
তস্স সোতানুগ্গহকরো গন্ধব্বপুরিসো ৰিয ইমস্সাপি চিত্তানুগ্গাহকং সোমনস্সং. তস্স সযনুপগমনেন ৰিগতকিলমথস্স থোকং নিদ্দুপগমনং ৰিয ইমস্সাপি উপচারজ্ঝানসন্নিস্সযেন ৰিগতনীৰরণকিলমথস্স পঠমজ্ঝানুপগমনং.
অথস্স নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স হত্থপাদুপ্পীল়নাসহনেন হত্থপাদুপ্পীল়কানং সন্তজ্জনং তেসঞ্চ অপগমনেন পুন থোকং নিদ্দুপগমনং ৰিয ইমস্সাপি পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতস্স চিত্তুপ্পীল়কৰিতক্কাসহনেন ৰিতক্কদোসদস্সনং, ৰিতক্কপ্পহানা চ পুন অৰিতক্কৰিচারমত্তদুতিযজ্ঝানুপগমনং.
ততো তস্স পুনপ্পুনং নিদ্দাযিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স যথাৰুত্তেন কমেন পাদপরিমজ্জনাদীনং অসহনেন পটিপাটিযা পাদপরিমজ্জকাদীনং সন্তজ্জনং, তেসং তেসঞ্চ অপগমনেন পুনপ্পুনং থোকং নিদ্দুপগমনং ৰিয ইমস্সাপি পুনপ্পুনং দুতিযাদীহি ঝানেহি ৰুট্ঠিতস্স যথাৰুত্তদোসানং ৰিচারাদীনং অসহনেন পটিপাটিযা ৰিচারাদিদোসদস্সনং. তেসং তেসঞ্চ পহানা পুনপ্পুনং অৰিতক্কঅৰিচারনিপ্পীতিক পহীনসোমনস্সজ্ঝানুপগমনং.
তস্স পন সযনা ৰুট্ঠায রঞ্ঞো সন্তিকং গতস্স ইস্সরিযপ্পত্তি ৰিয ইমস্সাপি পঞ্চমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতস্স ৰিপস্সনা মগ্গং উপগতস্স অরহত্তপ্পত্তি.
তস্স পত্তিস্সরিযস্স বহূনং জনানং অৰস্সযভাৰো ৰিয ইমস্সাপি অরহত্তপ্পত্তস্স বহূনং অৰস্সযভাৰো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা হি এস অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং নাম হোতীতি.
পঞ্চকনযো নিট্ঠিতো.
এত্তাৰতা চতুক্কপঞ্চকনযদ্ৰযভেদো সুদ্ধিকনৰকো নাম পকাসিতো হোতি. অত্থতো পনেস পঞ্চকনযে চতুক্কনযস্স পৰিট্ঠত্তা ঝানপঞ্চকো এৰাতি ৰেদিতব্বো.
পটিপদাচতুক্কং
১৭৬-১৮০. ইদানি যস্মা এতং ঝানং নাম পটিপদাকমেন সিজ্ঝতি, তস্মা তস্স পটিপদাভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ দুক্খা পটিপদা অস্সাতি দুক্খপটিপদং. দন্ধা অভিঞ্ঞা অস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞং. ইতি দুক্খপটিপদন্তি ৰা দন্ধাভিঞ্ঞন্তি ৰা পথৰীকসিণন্তি ৰা তীণিপি ঝানস্সেৰ নামানি. দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ তস্স তস্স ঝানস্স উপচারং উপ্পজ্জতি তাৰ পৰত্তা ঝানভাৰনা ‘পটিপদা’তি ৰুচ্চতি. উপচারতো পন পট্ঠায যাৰ অপ্পনা তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা ‘অভিঞ্ঞা’তি ৰুচ্চতি. সা পনেসা পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি. নীৰরণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচারগহনতায কিচ্ছা অসুখসেৰনাতি অত্থো. একচ্চস্স তদভাৰেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি, মন্দা, অসীঘপ্পৰত্তি. একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৰত্তি. তস্মা যো আদিতো কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, তস্স দুক্খা পটিপদা নাম হোতি. যো পন ৰিক্খম্ভিতকিলেসো অপ্পনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো খিপ্পং অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি তস্স খিপ্পাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, তস্স সুখা পটিপদা নাম হোতি.
তত্থ যানি সপ্পাযাসপ্পাযানি চ পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি চ অপ্পনাকোসল্লানি চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে চিত্তভাৰনানিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠানি, তেসু যো অসপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. সপ্পাযসেৰিনো সুখা পটিপদা খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে সপ্পাযসেৰী হোতি, পুব্বভাগে ৰা সপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে অসপ্পাযসেৰী, তস্স ৰোমিস্সকতা ৰেদিতব্বা. তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং পুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৰা ভাৰনং অনুযুত্তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি, ৰিপরিযাযেন সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি পন অসম্পাদেন্তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, সম্পাদেন্তস্স খিপ্পা.
অপিচ তণ্হাঅৰিজ্জাৰসেন সমথৰিপস্সনাকতাধিকারৰসেন চাপি এতাসং পভেদো ৰেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি, অনভিভূতস্স সুখা. অৰিজ্জাভিভূতস্স চ দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, অনভিভূতস্স খিপ্পা. যো চ সমথে অকতাধিকারো তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি, কতাধিকারস্স সুখা. যো পন ৰিপস্সনায অকতাধিকারো হোতি, তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, কতাধিকারস্স খিপ্পা.
কিলেসিন্দ্রিযৰসেন চাপি এতাসং পভেদো ৰেদিতব্বো. তিব্বকিলেসস্স হি মুদিন্দ্রিযস্স দুক্খা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্রিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞা. মন্দকিলেসস্স চ মুদিন্দ্রিযস্স সুখা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্রিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি.
ইতি ইমাসু পটিপদাঅভিঞ্ঞাসু যো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায দন্ধায অভিঞ্ঞায ঝানং পাপুণাতি, তস্স তং ঝানং দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞন্তি ৰুচ্চতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ ‘তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা’তি (ৰিভ. ৭৯৯) এৰং ৰুত্তসতিযা ৰা তংতংঝাননিকন্তিযা ৰা ৰিক্খম্ভনে পটিপদা, তংতংঝানুপচারপ্পত্তস্স অপ্পনায পরিৰাসে অভিঞ্ঞা চ ৰেদিতব্বা. আগমনৰসেনাপি চ পটিপদা অভিঞ্ঞা হোন্তিযেৰ. দুক্খপটিপদঞ্হি দন্ধাভিঞ্ঞং পঠমজ্ঝানং পত্ৰা পৰত্তং দুতিযম্পি তাদিসমেৰ হোতি. ততিযচতুত্থেসুপি এসেৰ নযো. যথা চ চতুক্কনযে এৰং পঞ্চকনযেপি পটিপদাৰসেন চতুধা ভেদো ৰেদিতব্বো. ইতি পটিপদাৰসেনপি চত্তারো নৰকা ৰুত্তা হোন্তি. তেসু পাঠতো ছত্তিংস চিত্তানি, অত্থতো পন পঞ্চকনযে চতুক্কনযস্স পৰিট্ঠত্তা ৰীসতিমেৰ ভৰন্তীতি.
পটিপদাচতুক্কং.
আরম্মণচতুক্কং
১৮১. ইদানি যস্মা এতং ঝানং নাম যথা পটিপদাভেদেন এৰং আরম্মণভেদেনাপি চতুব্বিধং হোতি. তস্মাস্স তং পভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ পরিত্তং পরিত্তারম্মণন্তিআদীসু যং অপ্পগুণং হোতি, উপরিজ্ঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, ইদং পরিত্তং নাম. যং পন অৰড্ঢিতে সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা আরম্মণে পৰত্তং, তং পরিত্তং আরম্মণং অস্সাতি পরিত্তারম্মণং. যং পগুণং সুভাৰিতং উপরিজ্ঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, ইদং অপ্পমাণং নাম. যং ৰিপুলে আরম্মণে পৰত্তং তং ৰুড্ঢিপ্পমাণত্তা অপ্পমাণং আরম্মণং অস্সাতি অপ্পমাণারম্মণং. ৰুত্তলক্খণৰোমিস্সকতায পন ৰোমিস্সকনযো ৰেদিতব্বো. ইতি আরম্মণৰসেনপি চত্তারো নৰকা ৰুত্তা হোন্তি. চিত্তগণনাপেত্থ পুরিমসদিসা এৰাতি.
আরম্মণচতুক্কং.
আরম্মণপটিপদামিস্সকং
১৮৬. ইদানি আরম্মণপটিপদামিস্সকং সোল়সক্খত্তুকনযং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ পঠমনযে ৰুত্তজ্ঝানং দুক্খপটিপদত্তা দন্ধাভিঞ্ঞত্তা পরিত্তত্তা পরিত্তারম্মণত্তাতি চতূহি কারণেহি হীনং, সোল়সমনযে ৰুত্তজ্ঝানং সুখপটিপদত্তা খিপ্পাভিঞ্ঞত্তা অপ্পমাণত্তা অপ্পমাণারম্মণত্তাতি চতূহি কারণেহি পণীতং. সেসেসু চুদ্দসসু একেন দ্ৰীহি তীহি চ কারণেহি হীনপ্পণীততা ৰেদিতব্বা.
কস্মা পনাযং নযো দেসিতোতি? ঝানুপ্পত্তিকারণত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি পথৰীকসিণে সুদ্ধিকজ্ঝানং চতুক্কনযৰসেন পঞ্চকনযৰসেন চ দস্সিতং; তথা সুদ্ধিকপটিপদা, তথা সুদ্ধিকারম্মণং. তত্থ যা দেৰতা পথৰীকসিণে সুদ্ধিকজ্ঝানং চতুক্কনযৰসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৰসেন সুদ্ধিকজ্ঝানে চতুক্কনযো দেসিতো. যা পঞ্চকনযৰসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৰসেন পঞ্চকনযো. যা সুদ্ধিকপটিপদায, সুদ্ধিকারম্মণে চতুক্কনযৰসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৰসেন সুদ্ধিকপটিপদায সুদ্ধিকারম্মণে চতুক্কনযো দেসিতো. যা পঞ্চকনযৰসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি তাসং সপ্পাযৰসেন পঞ্চকনযো. ইতি হেট্ঠা পুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন দেসনা কতা.
দেসনাৰিলাসপ্পত্তো চেস পভিন্নপটিসম্ভিদো দসবলচতুৰেসারজ্জৰিসদঞাণো ধম্মানং যাথাৰসরসলক্খণস্স সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ধম্মপঞ্ঞত্তিকুসলতায যো যো নযো লব্ভতি তস্স তস্স ৰসেন দেসনং নিযমেতুং সক্কোতি, তস্মা ইমায দেসনাৰিলাসপ্পত্তিযাপি তেন এসা পথৰীকসিণে সুদ্ধিকচতুক্কনযাদিৰসেন দেসনা কতা.
যস্মা পন যে কেচি ঝানং উপ্পাদেন্তি নাম ন তে আরম্মণপটিপদাহি ৰিনা উপ্পাদেতুং সক্কোন্তি, তস্মা নিযমতো ঝানুপ্পত্তিকারণত্তা অযং সোল়সক্খত্তুকনযো কথিতো.
এত্তাৰতা সুদ্ধিকনৰকো, চত্তারো পটিপদানৰকা, চত্তারো আরম্মণনৰকা, ইমে চ সোল়স নৰকাতি পঞ্চৰীসতি নৰকা কথিতা হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং নৰকে চতুক্কপঞ্চকৰসেন দ্ৰে দ্ৰে নযাতি পঞ্ঞাস নযা. তত্থ ‘‘পঞ্চৰীসতিযা চতুক্কনযেসু সতং, পঞ্চকনযেসু পঞ্চৰীসসত’’ন্তি পাঠতো পঞ্চৰীসাধিকানি দ্ৰে ঝানচিত্তসতানি হোন্তি. পঞ্চকনযে পন চতুক্কনযস্স পৰিট্ঠত্তা অত্থতো পঞ্চৰীসাধিকমেৰ চিত্তসতং হোতি. যানি চেতানি পাঠে পঞ্চৰীসাধিকানি দ্ৰে চিত্তসতানি তেসু একেকস্স নিদ্দেসে ধম্মৰৰত্থানাদযো তযো তযো মহাৰারা হোন্তি. তে পন তত্থ তত্থ নযমত্তমেৰ দস্সেত্ৰা সংখিত্তাতি.
পথৰীকসিণং.
২০৩. ইদানি যস্মা আপোকসিণাদীসুপি এতানি ঝানানি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা তেসং দস্সনত্থং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তেসু সব্বো পাল়িনযো চ অত্থৰিভাৰনা চ চিত্তগণনা চ ৰারসঙ্খেপো চ পথৰীকসিণে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ভাৰনানযো পন কসিণপরিকম্মং আদিং কত্ৰা সব্বো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি ১.৯১ আদযো) পকাসিতোযেৰ. মহাসকুলুদাযিসুত্তে পন দসকসিণানি (ম. নি. ২.২৫০) ৰুত্তানি. তেসু ৰিঞ্ঞাণকসিণং আকাসে পৰত্তিতমহগ্গতৰিঞ্ঞাণম্পি তত্থ পরিকম্মং কত্ৰা নিব্বত্তা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিপি হোতীতি সব্বপ্পকারেন আরুপ্পদেসনমেৰ ভজতি, তস্মা ইমস্মিং ঠানে ন কথিতং.
আকাসকসিণন্তি পন কসিণুগ্ঘাটিমমাকাসম্পি, তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তক্খন্ধাপি, ভিত্তিচ্ছিদ্দাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং গহেতব্বনিমিত্তপরিচ্ছেদাকাসম্পি, তং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নং চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানম্পি ৰুচ্চতি. তত্থ পুরিমনযো আরুপ্পদেসনং ভজতি, পচ্ছিমনযো রূপাৰচরদেসনং. ইতি মিস্সকত্তা ইমং রূপাৰচরদেসনং ন আরুল়্হং. পরিচ্ছেদাকাসে নিব্বত্তজ্ঝানং পন রূপূপপত্তিযা মগ্গো হোতি তস্মা তং গহেতব্বং. তস্মিং পন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানমেৰ উপ্পজ্জতি, অরূপজ্ঝানং নুপ্পজ্জতি. কস্মা? কসিণুগ্ঘাটনস্স অলাভতো. তঞ্হি পুনপ্পুনং উগ্ঘাটিযমানম্পি আকাসমেৰ হোতীতি ন তত্থ কসিণুগ্ঘাটনং লব্ভতি, তস্মা তত্থুপ্পন্নং ঝানং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায সংৰত্ততি, অভিঞ্ঞাপাদকং হোতি, ৰিপস্সনাপাদকং হোতি, নিরোধপাদকং ন হোতি. অনুপুব্বনিরোধো পনেত্থ যাৰ পঞ্চমজ্ঝানা লব্ভতি ৰট্টপাদকং হোতিযেৰ. যথা চেতং এৰং পুরিমকসিণেসু উপ্পন্নং ঝানম্পি. নিরোধপাদকভাৰো পনেত্থ ৰিসেসো. সেসমেত্থ আকাসকসিণে যং ৰত্তব্বং সিযা তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯৮-৯৯) ৰুত্তমেৰ.
‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’তিআদিনযং (দী. নি. ১.২৩৯; পটি. ম. ১.১০২) পন ৰিকুব্বনং ইচ্ছন্তেন পুরিমেসু অট্ঠসু কসিণেসু অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা কসিণানুলোমতো কসিণপটিলোমতো, কসিণানুলোমপটিলোমতো; ঝানানুলোমতো, ঝানপটিলোমতো, ঝানানুলোমপটিলোমতো; ঝানুক্কন্তিকতো, কসিণুক্কন্তিকতো, ঝানকসিণুক্কন্তিকতো; অঙ্গসঙ্কন্তিকতো, আরম্মণসঙ্কন্তিকতো, অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিকতো; অঙ্গৰৰত্থানতো, আরম্মণৰৰত্থানতোতি ইমেহি চুদ্দসহাকারেহি চিত্তং পরিদমেতব্বং. তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৫-৩৬৬) ৰুত্তাযেৰ.
এৰং পন চুদ্দসহাকারেহি চিত্তং অপরিদমেত্ৰা, পুব্বে অভাৰিতভাৰনো আদিকম্মিকো যোগাৰচরো ইদ্ধিৰিকুব্বনং সম্পাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. আদিকম্মিকস্স হি কসিণপরিকম্মম্পি ভারো; সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. কতকসিণপরিকম্মস্স নিমিত্তুপ্পাদনং ভারো; সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. উপ্পন্নে নিমিত্তে তং ৰড্ঢেত্ৰা অপ্পনাধিগমো ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. অধিগতপ্পনস্স চুদ্দসহাকারেহি চিত্তপরিদমনং ভারো; সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. চুদ্দসহাকারেহি পরিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৰিকুব্বনং নাম ভারো, সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ সক্কোতি. ৰিকুব্বনপ্পত্তস্সাপি খিপ্পনিসন্তিভাৰো নাম ভারো; সতেসু সহস্সেসু ৰা একোৰ খিপ্পনিসন্তি হোতি. থেরম্বত্থলে মহারোহনগুত্তত্থেরস্স গিলানুপট্ঠানং আগতেসু তিংসমত্তেসু ইদ্ধিমন্তসহস্সেসু উপসম্পদায অট্ঠৰস্সিকো রক্খিতত্থেরো ৰিয. সব্বং ৰত্থু ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৬৭) ৰিত্থারিতমেৰাতি.
কসিণকথা.
অভিভাযতনকথা
২০৪. এৰং অট্ঠসু কসিণেসু রূপাৰচরকুসলং নিদ্দিসিত্ৰা, ইদানি যস্মা সমানেপি আরম্মণে ভাৰনায অসমানং ইমেসু অট্ঠসু কসিণেসু অঞ্ঞম্পি অভিভাযতনসঙ্খাতং রূপাৰচরকুসলং পৰত্ততি, তস্মা তং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৰা অনত্থিকতায ৰা অজ্ঝত্তরূপে পরিকম্মসঞ্ঞাৰিরহিতো. বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা অট্ঠসু কসিণেসু কতপরিকম্মতায পরিকম্মৰসেন চেৰ অপ্পনাৰসেন চ তানি বহিদ্ধা অট্ঠসু কসিণেসু রূপানি পস্সতি. পরিত্তানীতি অৰড্ঢিতানি. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৰা ‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’তি সঙ্কড্ঢিত্ৰা এককবল়মেৰ করোতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘কিমেত্থ পরিত্তকে আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভারো’তি তানি রূপানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স পুব্বভাগো কথিতো. আগমট্ঠকথাসু পন ৰুত্তং – ইমিনাস্স পন আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫).
অপ্পমাণানীতি ৰড্ঢিতপ্পমাণানি. অভিভুয্যাতি এত্থ পন যথা মহগ্ঘসো পুরিসো একং ভত্তৰড্ঢিতকং লভিত্ৰা ‘অঞ্ঞাপি হোতু ‘কিমেসা ময্হং করিস্সতী’তি তং ন মহন্ততো পস্সতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরো পুগ্গলো ৰিসদঞ্ঞাণো ‘কিমেত্থ সমাপজ্জিতব্বং, ন ইদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো অত্থী’তি তানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো.
পরিত্তং পরিত্তারম্মণং অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণন্তি ইধ পরিত্তানীতি আগতত্তা অপ্পমাণারম্মণতা ন গহিতা, পরতো অপ্পমাণানীতি আগতত্তা পরিত্তারম্মণতা. অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তং – ‘ইমস্মিং ঠানে চত্তারি চত্তারি আরম্মণানি অগ্গহেত্ৰা দ্ৰে দ্ৰেৰ গহিতানি. কিং কারণা? চতূসু হি গহিতেসু দেসনা সোল়সক্খত্তুকা হোতি, সত্থারা চ হেট্ঠা সোল়সক্খত্তুকা দেসনা কিলঞ্জম্হি তিলে পত্থরন্তেন ৰিয ৰিত্থারতো কথিতা. তস্স ইমস্মিং ঠানে অট্ঠক্খত্তুকং দেসনং কাতুং অজ্ঝাসযো. তস্মা দ্ৰে দ্ৰেযেৰ গহিতানীতি ৰেদিতব্বানীতি.
সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানি. পরিসুদ্ধানি হি নীলাদীনি সুৰণ্ণানি, অপরিসুদ্ধানি চ দুব্বণ্ণানীতি ইধ অধিপ্পেতানি. আগমট্ঠকথাসু পন ‘সুৰণ্ণানি ৰা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৰা, পরিত্তঅপ্পমাণৰসেনেৰ ইমানি অভিভাযতনানি দেসিতানী’তি (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৰুত্তং. ইমেসু পন চতূসু পরিত্তং ৰিতক্কচরিতৰসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচরিতৰসেন, সুৰণ্ণং দোসচরিতৰসেন, দুব্বণ্ণং রাগচরিতৰসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি. সা চ তেসং সপ্পাযতা ৰিত্থারতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৩) চরিযনিদ্দেসে ৰুত্তা.
কস্মা পন, যথা সুত্তন্তে ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৭৩; ম. নি. ২.২৪৯; অ. নি. ৮.৬৫) ৰুত্তং, এৰং অৰত্ৰা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতাৰ ৰুত্তাতি? অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো. তত্থ ৰা হি ইধ ৰা বহিদ্ধারূপানেৰ অভিভৰিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতো ৰত্তব্বানীতি তত্রপি ইধপি ৰুত্তানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি ইদং পন সত্থু দেসনাৰিলাসমত্তমেৰ. অযং তাৰ চতূসু অভিভাযতনেসু অপুব্বপদৰণ্ণনা. সুদ্ধিকনযপটিপদাভেদো পনেত্থ পথৰীকসিণে ৰুত্তনযেনেৰ একেকস্মিং অভিভাযতনে ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্চেত্থ আরম্মণচতুক্কং আরম্মণদুকং হোতি, সোল়সক্খত্তুকঞ্চ অট্ঠক্খত্তুকং. সেসং তাদিসমেৰ. এৰমেত্থ একেকস্মিং অভিভাযতনে একো সুদ্ধিকনৰকো, চত্তারো পটিপদানৰকা, দ্ৰে আরম্মণনৰকা, আরম্মণপটিপদামিস্সকে অট্ঠ নৰকাতি পন্নরস নৰকাতি চতূসুপি অভিভাযতনেসু সমসট্ঠি নৰকা ৰেদিতব্বা.
২৪৬. পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহিকৰসেন ৰুত্তং. নীলৰণ্ণানীতি ৰণ্ণৰসেন, নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৰসেন, অপঞ্ঞাযমানৰিৰরানি, অসম্ভিন্নৰণ্ণানি, একনীলানেৰ হুত্ৰা দিস্সন্তীতি ৰুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসনৰসেন ৰুত্তং; নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৰিসুদ্ধতং দস্সেতি. সুৰিসুদ্ধৰণ্ণৰসেন হি ইমানি চত্তারি অভিভাযতনানি ৰুত্তানি. পীতানীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নীলকসিণং উগ্গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি. পুপ্ফস্মিং ৰা ৰত্থস্মিং ৰা ৰণ্ণধাতুযা ৰাতিআদিকং পনেত্থ কসিণকরণঞ্চ পরিকম্মঞ্চ অপ্পনাৰিধানঞ্চ সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৯৩ আদযো) ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰ. যথা চ পথৰীকসিণে এৰমেত্থ একেকস্মিং অভিভাযতনে পঞ্চৰীসতি পঞ্চৰীসতি নৰকা ৰেদিতব্বা.
অভিভাযতনকথা.
ৰিমোক্খকথা
২৪৮. ইদানি যস্মা ইদং রূপাৰচরকুসলং নাম ন কেৰলং আরম্মণসঙ্খাতানং আযতনানং অভিভৰনতো অভিভাযতনৰসেনেৰ উপ্পজ্জতি, অথ খো ৰিমোক্খৰসেনপি উপ্পজ্জতি, তস্মা তম্পি নযং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং.
কেনট্ঠেন পন ৰিমোক্খো ৰেদিতব্বোতি? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো অযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠো. পিতুঅঙ্কে ৰিস্সট্ঠঅঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. এৰংলক্খণঞ্হি ৰিমোক্খভাৰপ্পত্তং রূপাৰচরকুসলং দস্সেতুং অযং নযো আরদ্ধো.
তত্থ রূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তদস্সত্থীতি রূপী. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপরিকম্মং করোন্তো কেসে ৰা পিত্তে ৰা অক্খিতারকায ৰা করোতি. পীতপরিকম্মং করোন্তো মেদে ৰা ছৰিযা ৰা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৰা করোতি. লোহিতপরিকম্মং করোন্তো মংসে ৰা লোহিতে ৰা জিৰ্হায ৰা হত্থতলপাদতলেসু ৰা অক্খীনং রত্তট্ঠানে ৰা করোতি. ওদাতপরিকম্মং করোন্তো অট্ঠিম্হি ৰা দন্তে ৰা নখে ৰা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৰা করোতি. এৰং পরিকম্মং কত্ৰা উপ্পন্নজ্ঝানসমঙ্গিনং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপটিলাভো দস্সিতো.
অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী. অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা.
সুভন্তি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনায ‘সুভ’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৰিসুদ্ধং সুভকসিণং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরতি, সো যস্মা ‘সুভ’ন্তি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তথা দুতিযাদীনি, তস্মা এৰং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন ‘‘কথং সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৰিহরতি, মেত্তায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি; করুণা… মুদিতা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৰিহরতি, উপেক্খায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি, এৰং সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতী’’তি ৰিমোক্খোতি (পটি. ম. ১.২১২) ৰুত্তং. ইধ পন উপরি পাল়িযংযেৰ ব্রহ্মৰিহারানং আগতত্তা তং নযং পটিক্খিপিত্ৰা সুনীলকসুপীতকসুলোহিতকসুওদাতকপরিসুদ্ধনীলকপরিসুদ্ধপীতকপরিসুদ্ধলোহিতকপরিসুদ্ধওদাতকৰসেনেৰ সুভৰিমোক্খো অনুঞ্ঞাতো. ইতি কসিণন্তি ৰা অভিভাযতনন্তি ৰা ৰিমোক্খোতি ৰা রূপাৰচরজ্ঝানমেৰ. তঞ্হি আরম্মণস্স সকলট্ঠেন কসিণং নাম, আরম্মণং অভিভৰনট্ঠেন অভিভাযতনং নাম, আরম্মণে অধিমুচ্চনট্ঠেন পচ্চনীকধম্মেহি চ ৰিমুচ্চনট্ঠেন ৰিমোক্খো নামাতি ৰুত্তং. তত্থ কসিণদেসনা অভিধম্মৰসেন, ইতরা পন সুত্তন্তদেসনাৰসেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অযমেত্থ অপুব্বপদৰণ্ণনা. একেকস্মিং পন ৰিমোক্খে পথৰীকসিণে ৰিয পঞ্চৰীসতি পঞ্চৰীসতীতি কত্ৰা পঞ্চসত্ততি নৰকা ৰেদিতব্বা.
ৰিমোক্খকথা.
ব্রহ্মৰিহারকথা
২৫১. ইদানি মেত্তাদিব্রহ্মৰিহারৰসেন পৰত্তমানং রূপাৰচরকুসলং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ মেত্তাসহগতন্তি মেত্তায সমন্নাগতং. পরতো করুণাসহগতাদীসুপি এসেৰ নযো. যেন পনেস ৰিধানেন পটিপন্নো মেত্তাদিসহগতানি ঝানানি উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, তং মেত্তাদীনং ভাৰনাৰিধানং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৪০) ৰিত্থারিতমেৰ. অৰসেসায পাল়িযা অত্থো পথৰীকসিণে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
কেৰলঞ্হি পথৰীকসিণে পঞ্চৰীসতি নৰকা, ইধ পুরিমাসু তীসু তিকচতুক্কজ্ঝানিকৰসেন পঞ্চৰীসতি সত্তকা, উপেক্খায চতুত্থজ্ঝানৰসেন পঞ্চৰীসতি এককা, করুণামুদিতাসু চ ছন্দাদীহি চতূহি সদ্ধিং করুণামুদিতাতি ইমেপি যেৰাপনকা লব্ভন্তি. দুক্খপটিপদাদিভাৰো চেত্থ মেত্তায তাৰ ব্যাপাদৰিক্খম্ভনৰসেন, করুণায ৰিহিংসাৰিক্খম্ভনৰসেন, মুদিতায অরতিৰিক্খম্ভনৰসেন, উপেক্খায রাগপটিঘৰিক্খম্ভনৰসেন ৰেদিতব্বো. পরিত্তারম্মণতা পন নবহুসত্তারম্মণৰসেন; অপ্পমাণারম্মণতা বহুসত্তারম্মণৰসেন হোতীতি অযং ৰিসেসো. সেসং তাদিসমেৰ.
এৰং তাৰ পাল়িৰসেনেৰ –
ব্রহ্মুত্তমেন কথিতে, ব্রহ্মৰিহারে ইমে ইতি ৰিদিত্ৰা;
ভিয্যো এতেসু অযং, পকিণ্ণককথাপি ৰিঞ্ঞেয্যা.
এতাসু হি মেত্তাকরুণামুদিতাউপেক্খাসু অত্থতো তাৰ মেজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ৰা ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্ততীপি মেত্তা. পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং করোতীতি করুণা. কিণাতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি ৰিনাসেতীতি করুণা. কিরীযতি ৰা দুক্খিতেসু ফরণৰসেন পসারিযতীতি করুণা. মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৰা মোদতি, মোদনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মুদিতা. ‘অৰেরা হোন্তূ’তিআদিব্যাপারপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৰূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা.
লক্খণাদিতো পনেত্থ হিতাকারপ্পৰত্তিলক্খণা ‘মেত্তা’, হিতূপসংহাররসা, আঘাতৰিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৰদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৰো ৰিপত্তি. দুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিলক্খণা ‘করুণা’, পরদুক্খাসহনরসা, অৰিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৰদস্সনপদট্ঠানা. ৰিহিংসূপসমো তস্সা সম্পত্তি, সোকসম্ভৰো ৰিপত্তি. সত্তেসু পমোদনলক্খণা ‘মুদিতা’, অনিস্সাযনরসা, অরতিৰিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা. অরতিৰূপসমো তস্সা সম্পত্তি, পহাসসম্ভৰো ৰিপত্তি. সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তিলক্খণা ‘উপেক্খা’, সত্তেসু সমভাৰদস্সনরসা, পটিঘানুনযৰূপসমপচ্চুপট্ঠানা, ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স রুচিযা সুখিতা ৰা ভৰিস্সন্তি, দুক্খতো ৰা মুচ্চিস্সন্তি, পত্তসম্পত্তিতো ৰা ন পরিহাযিস্সন্তী’’তি? এৰং পৰত্তকম্মস্সকতাদস্সনপদট্ঠানা. পটিঘানুনযৰূপসমো তস্সা সম্পত্তি, গেহস্সিতায অঞ্ঞাণুপেক্খায সম্ভৰো ৰিপত্তি.
চতুন্নম্পি পনেতেসং ব্রহ্মৰিহারানং ৰিপস্সনাসুখঞ্চেৰ ভৰসম্পত্তি চ সাধারণপ্পযোজনং, ব্যাপাদাদিপটিঘাতো আৰেণিকং. ব্যাপাদপটিঘাতপ্পযোজনা হেত্থ মেত্তা, ৰিহিংসাঅরতিরাগপটিঘাতপ্পযোজনা ইতরা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘নিস্সরণঞ্হেতং, আৰুসো, ব্যাপাদস্স যদিদং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, নিস্সরণঞ্হেতং, আৰুসো, ৰিহেসায যদিদং করুণাচেতোৰিমুত্তি; নিস্সরণঞ্হেতং, আৰুসো, অরতিযা যদিদং মুদিতাচেতোৰিমুত্তি, নিস্সরণঞ্হেতং, আৰুসো, রাগস্স যদিদং উপেক্খাচেতোৰিমুত্তী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩).
একমেকস্স চেত্থ আসন্নদূরৰসেন দ্ৰে দ্ৰে পচ্চত্থিকা. মেত্তাব্রহ্মৰিহারস্স হি, সমীপচারো ৰিয পুরিসস্স সপত্তো, গুণদস্সনসভাগতায রাগো আসন্নপচ্চত্থিকো. সো লহুং ওতারং লভতি. তস্মা ততো সুট্ঠু মেত্তা রক্খিতব্বা. পব্বতাদিগহননিস্সিতো ৰিয পুরিসস্স সপত্তো সভাৰৰিসভাগতায ব্যাপাদো দূরপচ্চত্থিকো. তস্মা ততো নিব্ভযেন মেত্তাযিতব্বং. মেত্তাযিস্সতি চ নাম কোপঞ্চ করিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.
করুণাব্রহ্মৰিহারস্স ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং অপ্পটিলাভং ৰা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৰা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি দোমনস্সং. যং এৰরূপং দোমনস্সং ইদং ৰুচ্চতি গেহস্সিতং দোমনস্স’’ন্তিআদিনা নযেন আগতং গেহস্সিতং দোমনস্সং ৰিপত্তিদস্সনসভাগতায আসন্নপচ্চত্থিকং. সভাৰৰিসভাগতায ৰিহেসা দূরপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন করুণাযিতব্বং. করুণঞ্চ নাম করিস্সতি পাণিআদীহি চ ৰিহেসিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.
মুদিতাব্রহ্মৰিহারস্স ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানং রূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোরমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং পটিলাভং ৰা পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৰা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং সমনুস্সরতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং. যং এৰরূপং সোমনস্সং ইদং ৰুচ্চতি গেহস্সিতং সোমনস্স’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৬) নযেন আগতং গেহস্সিতং সোমনস্সং সম্পত্তিদস্সনসভাগতায আসন্নপচ্চত্থিকং. সভাৰৰিসভাগতায অরতি দূরপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন মুদিতা ভাৰেতব্বা. পমুদিতো চ নাম ভৰিস্সতি পন্তসেনাসনেসু চ অধিকুসলধম্মেসু চ উক্কণ্ঠিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.
উপেক্খাব্রহ্মৰিহারস্স পন ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূল়্হস্স পুথুজ্জনস্স অনোধিজিনস্স অৰিপাকজিনস্স অনাদীনৰদস্সাৰিনো অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স. যা এৰরূপা উপেক্খা রূপং সা নাতিৰত্ততি. তস্মা সা উপেক্খা গেহস্সিতাতি ৰুচ্চতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৮) নযেন আগতা গেহস্সিতা অঞ্ঞাণুপেক্খা দোসগুণানং অৰিচারণৰসেন সভাগত্তা আসন্নপচ্চত্থিকা. সভাৰৰিসভাগতায রাগপটিঘা দূরপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন উপেক্খিতব্বং. উপেক্খিস্সতি চ নাম রজ্জিস্সতি চ পটিহঞ্ঞিস্সতি চাতি অট্ঠানমেতং.
সব্বেসম্পি চ এতেসং কত্তুকামতাছন্দো আদি, নীৰরণাদিৰিক্খম্ভনং মজ্ঝং, অপ্পনা পরিযোসানং, পঞ্ঞত্তিধম্মৰসেন একো ৰা সত্তো অনেকা ৰা সত্তা আরম্মণং, উপচারে ৰা অপ্পনায ৰা পত্তায আরম্মণৰড্ঢনং.
তত্রাযং ৰড্ঢনক্কমো – যথা হি কুসলো কস্সকো কসিতব্বট্ঠানং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কসতি, এৰং পঠমমেৰ একং আৰাসং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তত্থ সত্তেসু ‘ইমস্মিং আৰাসে সত্তা অৰেরা হোন্তূ’তিআদিনা নযেন মেত্তা ভাৰেতব্বা. তত্থ চিত্তং মুদুং কম্মনিযং কত্ৰা দ্ৰে আৰাসা পরিচ্ছিন্দিতব্বা. ততো অনুক্কমেন তযো চত্তারো পঞ্চ ছ সত্ত অট্ঠ নৰ দস, একা রচ্ছা, উপড্ঢগামো, গামো, জনপদো, রজ্জং, একা দিসাতি এৰং যাৰ একং চক্কৰাল়ং, ততো ৰা পন ভিয্যো তত্থ তত্থ সত্তেসু মেত্তা ভাৰেতব্বা. তথা করুণাদযোতি. অযমেত্থ আরম্মণৰড্ঢনক্কমো.
যথা পন কসিণানং নিস্সন্দো আরুপ্পা, সমাধীনং নিস্সন্দো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, ৰিপস্সনানং নিস্সন্দো ফলসমাপত্তি, সমথৰিপস্সনানং নিস্সন্দো নিরোধসমাপত্তি, এৰং পুরিমব্রহ্মৰিহারত্তযস্স নিস্সন্দো এত্থ উপেক্খাব্রহ্মৰিহারো. যথা হি থম্ভে অনুস্সাপেত্ৰা তুলাসঙ্ঘাটং অনারোপেত্ৰা ন সক্কা আকাসে কূটগোপানসিযো ঠপেতুং, এৰং পুরিমেসু ততিযজ্ঝানং ৰিনা ন সক্কা চতুত্থং ভাৰেতুং. কসিণেসু পন উপ্পন্নততিযজ্ঝানস্সপেসা নুপ্পজ্জতি ৰিসভাগারম্মণত্তাতি.
এত্থ সিযা – ‘কস্মা পনেতা মেত্তা করুণা মুদিতা উপেক্খা ব্রহ্মৰিহারাতি ৰুচ্চন্তি? কস্মা চ, চতস্সোৰ? কো চ এতাসং কমো? ৰিভঙ্গে চ কস্মা অপ্পমঞ্ঞাতি ৰুত্তা’তি? ৰুচ্চতে – সেট্ঠট্ঠেন তাৰ নিদ্দোসভাৰেন চেত্থ ব্রহ্মৰিহারতা ৰেদিতব্বা. সত্তেসু সম্মাপটিপত্তিভাৰেন হি সেট্ঠা এতে ৰিহারা. যথা চ ব্রহ্মানো নিদ্দোসচিত্তা ৰিহরন্তি, এৰং এতেহি সম্পযুত্তা যোগিনো ব্রহ্মসমাৰ হুত্ৰা ৰিহরন্তীতি সেট্ঠট্ঠেন নিদ্দোসভাৰেন চ ব্রহ্মৰিহারাতি ৰুচ্চন্তি.
কস্মা চ চতস্সোতিআদিপঞ্হস্স পন ইদং ৰিস্সজ্জনং –
ৰিসুদ্ধিমগ্গাদিৰসা চতস্সো,
হিতাদিআকারৰসা পনাসং;
কমো পৰত্তন্তি চ অপ্পমাণে,
তা গোচরে যেন তদপ্পমঞ্ঞা.