অরূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা
আকাসানঞ্চাযতনং
২৬৫. ইদানি অরূপাৰচরকুসলং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অরূপূপপত্তিযাতি অরূপভৰো অরূপং, অরূপে উপপত্তি অরূপূপপত্তি, তস্সা অরূপূপপত্তিযা. মগ্গং ভাৰেতীতি উপাযং হেতুং কারণং উপ্পাদেতি ৰড্ঢেতি. সব্বসোতি সব্বাকারেন. সব্বাসং ৰা অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি রূপন্তি ৰুচ্চতি ‘রূপী রূপানি পস্সতী’তিআদীসু (ধ. স. ২৪৮; দী. নি. ২.১২৯). তস্স আরম্মণম্পি ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (ধ. স. ২৪৪-২৪৬; দী. নি. ২.১৭৩); তস্মা ইধ রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানস্সেতং অধিৰচনং. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপমস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং.
সমতিক্কমাতি ৰিরাগা নিরোধা চ. কিং ৰুত্তং হোতি? এতাসং কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসন্নং ঝানসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং, এতেসঞ্চ পথৰীকসিণাদিৰসেন অট্ঠন্নং আরম্মণসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং, সব্বাকারেন অনৰসেসানং ৰা ৰিরাগা চ নিরোধা চ ৰিরাগহেতু চেৰ নিরোধহেতু চ আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ন হি সক্কা সব্বসো অনতিক্কন্তরূপসঞ্ঞেন এতং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুন্তি.
তত্থ যস্মা আরম্মণে অৰিরত্তস্স সঞ্ঞাসমতিক্কমো ন হোতি, সমতিক্কন্তাসু চ সঞ্ঞাসু আরম্মণং সমতিক্কন্তমেৰ হোতি, তস্মা আরম্মণসমতিক্কমং অৰত্ৰা ‘‘তত্থ কতমা রূপসঞ্ঞা? রূপাৰচরসমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি রূপসঞ্ঞাযো. ইমা রূপসঞ্ঞাযো অতিক্কন্তো হোতি, ৰীতিক্কন্তো, সমতিক্কন্তো, তেন ৰুচ্চতি সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি (ৰিভ. ৬০২) এৰং ৰিভঙ্গে সঞ্ঞানংযেৰ সমতিক্কমো ৰুত্তো. যস্মা পন আরম্মণসমতিক্কমেন পত্তব্বা এতা সমাপত্তিযো, ন একস্মিংযেৰ আরম্মণে পঠমজ্ঝানাদীনি ৰিয, তস্মা অযং আরম্মণসমতিক্কমৰসেনাপি অত্থৰণ্ণনা কতাতি ৰেদিতব্বা.
পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন সমুপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা. রূপসঞ্ঞাদীনং এতং অধিৰচনং. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ইমা ৰুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৩). তাসং কুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নং অকুসলৰিপাকানং পঞ্চন্নন্তি সব্বসো দসন্নম্পি পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা পহানা অসমুপ্পাদা অপ্পৰত্তিং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি.
কামঞ্চেতা পঠমজ্ঝানাদীনি সমাপন্নস্সাপি ন সন্তি – ন হি তস্মিং সমযে পঞ্চদ্ৰারৰসেন চিত্তং পৰত্ততি – এৰং সন্তেপি, অঞ্ঞত্থ পহীনানং সুখদুক্খানং চতুত্থজ্ঝানে ৰিয, সক্কাযদিট্ঠাদীনং ততিযমগ্গে ৰিয চ, ইমস্মিং ঝানে উস্সাহজননত্থং ইমস্স ঝানস্স পসংসাৰসেন এতাসং এত্থ ৰচনং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরং সমাপন্নস্স ন সন্তি, অথ খো ন পহীনত্তা ন সন্তি. ন হি রূপৰিরাগায রূপাৰচরভাৰনা সংৰত্ততি, রূপাযত্তা চ এতাসং পৰত্তি. অযং পন ভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি. তস্মা তা এত্থ পহীনাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. ন কেৰলঞ্চ ৰত্তুং, একংসেনেৰ এৰং ধারেতুম্পি ৰট্টতি. তাসঞ্হি ইতো পুব্বে অপ্পহীনত্তাযেৰ পঠমজ্ঝানং সমাপন্নস্স ‘‘সদ্দো কণ্টকো’’তি (অ. নি. ১০.৭২) ৰুত্তো ভগৰতা. ইধ চ পহীনত্তাযেৰ অরূপসমাপত্তীনং আনেঞ্জতা সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা. আল়ারো চ কাল়ামো আরুপ্পসমাপন্নো পঞ্চমত্তানি সকটসতানি নিস্সায নিস্সায অতিক্কন্তানি নেৰ অদ্দস, ন পন সদ্দং অস্সোসীতি (দী. নি. ২.১৯২).
নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারাতি নানত্তে গোচরে পৰত্তানং সঞ্ঞানং নানত্তানং ৰা সঞ্ঞানং. যস্মা হি এতা ‘‘তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতুসমঙ্গিস্স ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসমঙ্গিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি নানত্তসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৪) এৰং ৰিভঙ্গে ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তা ইধ অধিপ্পেতা; অসমাপন্নস্স মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্গহিতা সঞ্ঞা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি; যস্মা চেতা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসম্পি সঞ্ঞা নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা নানত্তসঞ্ঞাতি ৰুত্তা. তাসং সব্বসো নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনাৰজ্জনা অসমন্নাহারা অপচ্চৰেক্খণা. যস্মা তা নাৰজ্জতি, ন মনসিকরোতি, ন পচ্চৰেক্খতি, তস্মাতি ৰুত্তং হোতি.
যস্মা চেত্থ পুরিমা রূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা চ ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰেপি ন ৰিজ্জন্তি, পগেৰ তস্মিং ভৰে ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরণকালে, তস্মা তাসং ‘সমতিক্কমা অত্থঙ্গমা’তি দ্ৰেধাপি অভাৰোযেৰ ৰুত্তো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যস্মা অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, নৰ কিরিযাসঞ্ঞা, দস অকুসলসঞ্ঞাতি ইমা সত্তৰীসতি সঞ্ঞা ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তে ভৰে ৰিজ্জন্তি, তস্মা তাসং অমনসিকারাতি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তত্রাপি হি ইমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তো তাসং অমনসিকারাযেৰ উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. তা পন মনসিকরোন্তো অসমাপন্নো হোতীতি. সঙ্খেপতো চেত্থ ‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’তি ইমিনা সব্বরূপাৰচরধম্মানং পহানং ৰুত্তং. ‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’তি ইমিনা সব্বেসং কামাৰচরচিত্তচেতসিকানঞ্চ পহানং অমনসিকারো চ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
ইতি ভগৰা ‘পন্নরসন্নং রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমেন, দসন্নং পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমেন, চতুচত্তালীসায নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারেনা’তি তীহি পদেহি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা ৰণ্ণং কথেসি. কিং কারণাতি চে সোতূনং উস্সাহজননত্থঞ্চেৰ পলোভনত্থঞ্চ. সচে হি কেচি অপণ্ডিতা ৰদেয্যুং ‘সত্থা আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং নিব্বত্তেথাতি ৰদতি, কো নু খো এতায নিব্বত্তিতায অত্থো? কো আনিসংসো’তি তে এৰং ৰত্তুং মা লভন্তূতি ইমেহি আকারেহি সমাপত্তিযা ৰণ্ণং কথেসি. তঞ্হি নেসং সুত্ৰা এৰং ভৰিস্সতি – ‘এৰংসন্তা কির অযং সমাপত্তি, এৰংপণীতা, নিব্বত্তেস্সাম ন’ন্তি. অথস্স নিব্বত্তনত্থায উস্সাহং করিস্সন্তীতি.
পলোভনত্থঞ্চাপি নেসং এতিস্সা ৰণ্ণং কথেসি, ৰিসকণ্টকৰাণিজো ৰিয. ৰিসকণ্টকৰাণিজো নাম গুল়ৰাণিজো ৰুচ্চতি. সো কির গুল়ফাণিতখণ্ডসক্করাদীনি সকটেনাদায পচ্চন্তগামং গন্ত্ৰা ‘ৰিসকণ্টকং গণ্হথ ৰিসকণ্টকং গণ্হথা’তি উগ্ঘোসেসি. তং সুত্ৰা গামিকা ‘ৰিসং নাম কক্খল়ং, যো নং খাদতি সো মরতি, কণ্টকোপি ৰিজ্ঝিত্ৰা মারেতি. উভোপেতে কক্খল়া, কো এত্থ আনিসংসো’তি গেহদ্ৰারানি থকেসুং, দারকে চ পলাপেসুং. তং দিস্ৰা ৰাণিজো ‘অৰোহারকুসলা ইমে গামিকা, হন্দ নে উপাযেন গণ্হাপেমী’তি ‘অতিমধুরং গণ্হথ অতিসাদুং গণ্হথ, গুল়ং ফাণিতং সক্করং সমগ্ঘং লব্ভতি, কূটমাসককূটকহাপণাদীহিপি লব্ভতী’তি উগ্ঘোসেসি. তং সুত্ৰা গামিকা হট্ঠপহট্ঠা নিগ্গন্ত্ৰা বহুম্পি মূলং দত্ৰা গহেসুং.
তত্থ ৰাণিজস্স ‘ৰিসকণ্টকং গণ্হথা’তি উগ্ঘোসনং ৰিয ভগৰতো ‘আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং নিব্বত্তেথা’তি ৰচনং. ‘উভোপেতে কক্খল়া, কো এত্থ আনিসংসো’তি? গামিকানং চিন্তনং ৰিয ‘ভগৰা আকাসানঞ্চাযতনং নিব্বত্তেথাতি আহ, কো এত্থ আনিসংসো? নাস্স গুণং জানামা’তি সোতূনং চিন্তনং. অথস্স ৰাণিজস্স ‘অতিমধুরং গণ্হথা’তিআদিৰচনং ৰিয ভগৰতো রূপসঞ্ঞাসমতিক্কমনাদিকং আনিসংসপ্পকাসনং. ইদঞ্হি সুত্ৰা তে বহুম্পি মূলং দত্ৰা, গামিকা ৰিয গুল়ং, ইমিনা আনিসংসেন পলোভিতচিত্তা মহন্তম্পি উস্সাহং কত্ৰা ইমং সমাপত্তিং নিব্বত্তেস্সন্তীতি উস্সাহজননত্থং পলোভনত্থঞ্চ কথেসি.
আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি এত্থ নাস্স অন্তোতি অনন্তং. আকাসং অনন্তং আকাসানন্তং. আকাসানন্তমেৰ আকাসানঞ্চং. তং আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স, দেৰানং দেৰাযতনমিৰাতি আকাসানঞ্চাযতনং. ইতি আকাসানঞ্চং চ তং আযতনঞ্চাতিপি আকাসানঞ্চাযতনং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসস্সেতং অধিৰচনং. তস্মিং আকাসানঞ্চাযতনে অপ্পনাপ্পত্তায সঞ্ঞায সহগতং আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং.
যথা পন অঞ্ঞত্থ ‘অনন্তো আকাসো’তি (ৰিভ. ৫০৮; দী. নি. ২.১২৯) ৰুত্তং, এৰমিধ অনন্তন্তি ৰা পরিত্তন্তি ৰা ন গহিতং. কস্মা? অনন্তে হি গহিতে পরিত্তং ন গয্হতি, পরিত্তে গহিতে অনন্তং ন গয্হতি. এৰং সন্তে আরম্মণচতুক্কং ন পূরতি, দেসনা সোল়সক্খত্তুকা ন হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স চ ইমস্মিং ঠানে দেসনং সোল়সক্খত্তুকং কাতুং অজ্ঝাসযো, তস্মা অনন্তন্তি ৰা পরিত্তন্তি ৰা অৰত্ৰা ‘আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগত’ন্তি আহ. এৰঞ্হি সতি উভযম্পি গহিতমেৰ হোতি. আরম্মণচতুক্কং পূরতি, দেসনা সোল়সক্খত্তুকা সম্পজ্জতি. অৰসেসো পাল়িঅত্থো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝাননিকন্তিপরিযাদানদুক্খতায চেত্থ দুক্খা পটিপদা, পরিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অপ্পনাপরিৰাসদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা হোতি. ৰিপরিযাযেন সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চ ৰেদিতব্বা. পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পন পৰত্তং ঝানং পরিত্তারম্মণং ৰিপুলকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তং অপ্পমাণারম্মণন্তি ৰেদিতব্বং. উপেক্খাব্রহ্মৰিহারে ৰিয চ ইধাপি চতুত্থজ্ঝানৰসেন পঞ্চৰীসতি এককা হোন্তি. যথা চেত্থ এৰং ইতো পরেসুপি. ৰিসেসমত্তমেৰ পন তেসু ৰণ্ণযিস্সাম.
ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং
২৬৬. আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি, এত্থ তাৰ পুব্বে ৰুত্তনযেন আকাসানঞ্চং আযতনমস্স অধিট্ঠানট্ঠেনাতি ঝানম্পি আকাসানঞ্চাযতনং. ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণম্পি. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতং একজ্ঝং কত্ৰা ‘আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি, এত্থ পন অনন্তন্তি মনসিকাতব্বৰসেন নাস্স অন্তোতি অনন্তং. অনন্তমেৰ আনঞ্চং. ৰিঞ্ঞাণং আনঞ্চং ৰিঞ্ঞাণানঞ্চন্তি অৰত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চন্তি ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ রূল়্হীসদ্দো. তদেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন ইমায সঞ্ঞায আযতনন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. তস্মিং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনে পৰত্তায সঞ্ঞায সহগতন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং. আকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণারম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং. ইধ আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা নিকন্তিপরিযাদানদুক্খতায দুক্খা পটিপদা, পরিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অপ্পনাপরিৰাসদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা. ৰিপরিযাযেন সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চ. পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসারম্মণং সমাপত্তিং আরব্ভ পৰত্তিযা পরিত্তারম্মণতা, ৰিপরিযাযেন অপ্পমাণারম্মণতা ৰেদিতব্বা. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং
২৬৭. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্চ আযতনমস্স অধিট্ঠানট্ঠেনাতি ঝানম্পি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. ৰুত্তনযেনেৰ চ আরম্মণম্পি. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণেন চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতং একজ্ঝং কত্ৰা ‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি এত্থ পন নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং; অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং. আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৰচনং. তং আকিঞ্চঞ্ঞং অধিট্ঠানট্ঠেন ইমিস্সা সঞ্ঞায আযতনন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. তস্মিং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে পৰত্তায সঞ্ঞায সহগতন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং. আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাপগমারম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং. ইধ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা নিকন্তিপরিযাদানদুক্খতায দুক্খা পটিপদা, পরিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অপ্পনা পরিৰাসদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা. ৰিপরিযাযেন সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চ. পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাপগমারম্মণতায পরিত্তারম্মণতা, ৰিপরিযাযেন অপ্পমাণারম্মণতা ৰেদিতব্বা. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং
আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মাতি এত্থাপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ আকিঞ্চঞ্ঞং আযতনমস্স অধিট্ঠানট্ঠেনাতি ঝানম্পি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. ৰুত্তনযেনেৰ আরম্মণম্পি. এৰমেতং ঝানঞ্চ আরম্মণঞ্চাতি উভযম্পি অপ্পৰত্তিকরণেন চ অমনসিকরণে চ সমতিক্কমিত্ৰাৰ যস্মা ইদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহাতব্বং, তস্মা উভযম্পেতং একজ্ঝং কত্ৰা ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্মা’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি এত্থ পন যায সঞ্ঞায ভাৰতো তং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ৰুচ্চতি, যথা পটিপন্নস্স সা সঞ্ঞা হোতি, তং তাৰ দস্সেতুং ৰিভঙ্গে ‘‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি উদ্ধরিত্ৰা ‘‘তঞ্ঞেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সন্ততো মনসিকরোতি সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তিং ভাৰেতি, তেন ৰুচ্চতি নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি (ৰিভ. ৬১৯) ৰুত্তং. তত্থ ‘সন্ততো মনসিকরোতী’তি ‘সন্তা ৰতাযং সমাপত্তি, যত্র হি নাম নত্থিভাৰম্পি আরম্মণং করিত্ৰা ঠস্সতী’তি এৰং সন্তারম্মণতায নং ‘সন্তা’তি মনসিকরোতি. সন্ততো চে মনসিকরোতি, কথং সমতিক্কমো হোতীতি? অনাৰজ্জিতুকামতায. সো হি কিঞ্চাপি নং সন্ততো মনসিকরোতি, অথ খ্ৰস্স ‘অহমেতং আৰজ্জিস্সামি সমাপজ্জিস্সামি অধিট্ঠহিস্সামি ৰুট্ঠহিস্সামি পচ্চৰেক্খিস্সামী’তি এস আভোগো সমন্নাহারো মনসিকারো ন হোতি. কস্মা? আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স সন্ততরপণীততরতায.
যথা হি রাজা মহচ্চরাজানুভাৰেন হত্থিক্খন্ধগতো নগরৰীথিযং ৰিচরন্তো দন্তকারাদযো সিপ্পিকে একং ৰত্থং দল়্হং নিৰাসেত্ৰা একেন সীসং ৰেঠেত্ৰা দন্তচুণ্ণাদীহি সমোকিণ্ণগত্তে অনেকানি দন্তৰিকতিআদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘অহো ৰত রে ছেকা আচরিযা, ঈদিসানিপি নাম সিপ্পানি করিস্সন্তী’তি, এৰং তেসং ছেকতায তুস্সতি, ন চস্স এৰং হোতি – ‘অহো ৰতাহং রজ্জং পহায এৰরূপো সিপ্পিকো ভৰেয্য’ন্তি. তং কিস্স হেতু? রজ্জসিরিযা মহানিসংসতায. সো সিপ্পিকে সমতিক্কমিত্ৰাৰ গচ্ছতি. এৰমেৰেস কিঞ্চাপি তং সমাপত্তিং সন্ততো মনসিকরোতি, অথ খ্ৰস্স ‘অহমেতং সমাপত্তিং আৰজ্জিস্সামি সমাপজ্জিস্সামি অধিট্ঠহিস্সামি ৰুট্ঠহিস্সামি পচ্চৰেক্খিস্সামী’তি নেৰ এস আভোগো সমন্নাহারো মনসিকারো হোতি. সো তং সন্ততো মনসি করোন্তো তং পরমসুখুমং অপ্পনাপ্পত্তং সঞ্ঞং পাপুণাতি, যায ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী নাম হোতি, সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তিং ভাৰেতী’তি ৰুচ্চতি. ‘সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তি’ন্তি অচ্চন্তসুখুমভাৰপ্পত্তসঙ্খারং চতুত্থারুপ্পসমাপত্তিং.
ইদানি যং তং এৰং অধিগতায সঞ্ঞায ৰসেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ৰুচ্চতি, তং অত্থতো দস্সেতুং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স ৰা, উপপন্নস্স ৰা, দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা চিত্তচেতসিকা ধম্মা’’তি (ৰিভ. ৬২০) ৰুত্তং. তেসু ইধ সমাপন্নস্স চিত্তচেতসিকা ধম্মা অধিপ্পেতা.
ৰচনত্থো পনেত্থ – ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো, সুখুমায চ ভাৰতো, নেৰস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স সঞ্ঞা, নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ তং মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নত্তা আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. অথ ৰা যাযমেত্থ সঞ্ঞা, সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা চ সা সেসধম্মানং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং.
ন কেৰলঞ্চেত্থ সঞ্ঞাৰ এদিসী, অথ খো ৰেদনাপি নেৰৰেদনা নাৰেদনা, চিত্তম্পি নেৰচিত্তং নাচিত্তং, ফস্সোপি নেৰফস্সো নাফস্সোতি. এস নযো সেসসম্পযুত্তধম্মেসু. সঞ্ঞাসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা. পত্তমক্খনতেলপ্পভুতীহি চ উপমাহি এসমত্থো ৰিভাৰেতব্বো – সামণেরো কির তেলেন পত্তং মক্খেত্ৰা ঠপেসি. তং যাগুপানকালে থেরো ‘পত্তমাহরা’তি আহ. সো ‘পত্তে তেলমত্থি, ভন্তে’তি আহ. ততো ‘আহর, সামণের, তেলং নাল়িং পূরেস্সামী’তি ৰুত্তে ‘নত্থি, ভন্তে, তেল’ন্তি আহ. তত্থ যথা অন্তোৰুত্থত্তা যাগুযা সদ্ধিং অকপ্পিযট্ঠেন তেলং অত্থীতি হোতি, নাল়িপূরণাদীনং অভাৰৰসেন নত্থীতি হোতি, এৰং সাপি সঞ্ঞা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞা হোতি.
কিম্পনেত্থ সঞ্ঞাকিচ্চন্তি? আরম্মণসঞ্জাননঞ্চেৰ ৰিপস্সনায চ ৰিসযভাৰং উপগন্ত্ৰা নিব্বিদাজননং. দহনকিচ্চমিৰ হি সুখোদকে তেজোধাতু, সঞ্জাননকিচ্চম্পেসা পটুং কাতুং ন সক্কোতি. সেসসমাপত্তীসু সঞ্ঞা ৰিয ৰিপস্সনায ৰিসযভাৰং উপগন্ত্ৰা নিব্বিদাজননম্পি কাতুং ন সক্কোতি. অঞ্ঞেসু হি খন্ধেসু অকতাভিনিৰেসো ভিক্খু নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনক্খন্ধে সম্মসিত্ৰা নিব্বিদং পত্তুং সমত্থো নাম নত্থি. অপিচ আযস্মা সারিপুত্তো, পকতিৰিপস্সকো পন মহাপঞ্ঞো সারিপুত্তসদিসোৰ সক্কুণেয্য. সোপি ‘‘এৰং কিরিমে ধম্মা অহুত্ৰা সম্ভোন্তি, হুত্ৰা পটিৰেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৯৫) এৰং কলাপসম্মসনৰসেনেৰ, নো অনুপদধম্মৰিপস্সনাৰসেন. এৰং সুখুমত্তং গতা এসা সমাপত্তি.
যথা চ পত্তমক্খনতেলূপমায এৰং মগ্গুদকূপমাযপি অযমত্থো ৰিভাৰেতব্বো. মগ্গপটিপন্নস্স কির থেরস্স পুরতো গচ্ছন্তো সামণেরো থোকমুদকং দিস্ৰা ‘উদকং, ভন্তে, উপাহনা ওমুঞ্চথা’তি আহ. ততো থেরেন ‘সচে উদকমত্থি, আহর ন্হানসাটকং, ন্হাযিস্সামী’তি ৰুত্তে ‘নত্থি, ভন্তে’তি আহ. তত্থ যথা উপাহনতেমনমত্তট্ঠেন উদকং অত্থীতি হোতি, ন্হানট্ঠেন নত্থীতি হোতি, এৰম্পি সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰ সঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞা হোতি. ন কেৰলঞ্চ এতাহেৰ, অঞ্ঞাহিপি অনুরূপাহি উপমাহি এস অত্থো ৰিভাৰেতব্বো. ইতি ইমায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে পৰত্তায সঞ্ঞায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূতায ৰা সঞ্ঞায সহগতন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিআরম্মণস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং.
ইধ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা নিকন্তিপরিযাদানদুক্খতায দুক্খা পটিপদা, পরিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অপ্পনাপরিৰাসদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা. ৰিপরিযাযেন সুখা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা চ. পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাপগমারম্মণং সমাপত্তিং আরব্ভ পৰত্তিতায পরিত্তারম্মণতা, ৰিপরিযাযেন অপ্পমাণারম্মণতা ৰেদিতব্বা. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
অসদিসরূপো নাথো, আরুপ্পং যং চতুব্বিধং আহ;
তং ইতি ঞত্ৰা তস্মিং, পকিণ্ণককথাপি ৰিঞ্ঞেয্যা.
অরূপসমাপত্তিযো হি –
আরম্মণাতিক্কমতো, চতস্সোপি ভৰন্তিমা;
অঙ্গাতিক্কমমেতাসং, ন ইচ্ছন্তি ৰিভাৰিনো.
এতাসু হি রূপনিমিত্তাতিক্কমতো পঠমা, আকাসাতিক্কমতো দুতিযা, আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণাতিক্কমতো ততিযা, আকাসে পৰত্তিতৰিঞ্ঞাণস্স অপগমাতিক্কমতো চতুত্থাতি সব্বথা ‘আরম্মণাতিক্কমতো চতস্সোপি ভৰন্তিমা’ অরূপসমাপত্তিযোতি ৰেদিতব্বা. অঙ্গাতিক্কমং পন এতাসং ন ইচ্ছন্তি পণ্ডিতা. ন হি রূপাৰচরসমাপত্তীসু ৰিয এতাসু অঙ্গাতিক্কমো অত্থি. সব্বাসুপি হি এতাসু উপেক্খা চিত্তেকগ্গতাতি দ্ৰে এৰ ঝানঙ্গানি হোন্তি. এৰং সন্তেপি –
সুপণীততরা হোন্তি, পচ্ছিমা পচ্ছিমা ইধ;
উপমা তত্থ ৰিঞ্ঞেয্যা, পাসাদতলসাটিকা.
যথা হি চতুভূমকপাসাদস্স হেট্ঠিমতলে দিব্বনচ্চগীতৰাদিতসুরভিগন্ধমালাসাদুরসপানভোজনসযনচ্ছাদনাদিৰসেন পণীতা পঞ্চ কামগুণা পচ্চুপট্ঠিতা অস্সু, দুতিযে ততো পণীততরা, ততিযে ততো পণীততমা, চতুত্থে সব্বপণীতা; তত্থ কিঞ্চাপি তানি চত্তারিপি পাসাদতলানেৰ, নত্থি নেসং পাসাদতলভাৰেন ৰিসেসো, পঞ্চকামগুণসমিদ্ধিৰিসেসেন পন হেট্ঠিমতো হেট্ঠিমতো উপরিমং উপরিমং পণীততরং হোতি.
যথা চ একায ইত্থিযা কন্তিতথূলসণ্হসণ্হতরসণ্হতমসুত্তানং চতুপলতিপলদ্ৰিপলএকপলসাটিকা অস্সু, আযামেন ৰিত্থারেন চ সমপ্পমাণা; তত্থ কিঞ্চাপি তা সাটিকা চতস্সোপি আযামতো চ ৰিত্থারতো চ সমপ্পমাণা, নত্থি তাসং পমাণতো ৰিসেসো, সুখসম্ফস্সসুখুমভাৰমহগ্ঘভাৰেহি পন পুরিমায পুরিমায পচ্ছিমা পচ্ছিমা পণীততরা হোন্তি, এৰমেৰ কিঞ্চাপি চতূসুপি এতাসু উপেক্খা চিত্তেকগ্গতাতি এতানি দ্ৰেযেৰ অঙ্গানি হোন্তি, অথ খো ভাৰনাৰিসেসেন তেসং অঙ্গানং পণীতপণীততরভাৰেন সুপণীততরা হোন্তি পচ্ছিমা পচ্ছিমা ইধাতি ৰেদিতব্বা. এৰং অনুপুব্বেন পণীতপণীতা চেতা –
অসুচিম্হি মণ্ডপে লগ্গো, একো তং নিস্সিতো পরো;
অঞ্ঞো বহি অনিস্সায, তং তং নিস্সায চাপরো.
ঠিতো চতূহি এতেহি, পুরিসেহি যথাক্কমং;
সমানতায ঞাতব্বা, চতস্সোপি ৰিভাৰিনা. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯১);
তত্রাযমত্থযোজনা – অসুচিম্হি কির দেসে একো মণ্ডপো. অথেকো পুরিসো আগন্ত্ৰা তং অসুচিং জিগুচ্ছমানো তং মণ্ডপং হত্থেহি আলম্বিত্ৰা তত্থ লগ্গো, লগ্গিতো ৰিয অট্ঠাসি. অথাপরো আগন্ত্ৰা তং মণ্ডপলগ্গং পুরিসং নিস্সিতো. অথঞ্ঞো আগন্ত্ৰা চিন্তেসি – ‘যো এস মণ্ডপে লগ্গো, যো চ তং নিস্সিতো, উভোপেতে দুট্ঠিতা; ধুৰো চ নেসং মণ্ডপপপাতে পাতো, হন্দাহং বহিযেৰ তিট্ঠামী’তি সো তন্নিস্সিতং অনিস্সায বহিযেৰ অট্ঠাসি. অথাপরো আগন্ত্ৰা মণ্ডপলগ্গস্স তন্নিস্সিতস্স চ অখেমভাৰং চিন্তেত্ৰা বহিঠিতঞ্চ সুট্ঠিতোতি মন্ত্ৰা তং নিস্সায অট্ঠাসি.
তত্থ অসুচিম্হি দেসে মণ্ডপো ৰিয কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং দট্ঠব্বং. অসুচিজিগুচ্ছায মণ্ডপলগ্গো পুরিসো ৰিয রূপনিমিত্তজিগুচ্ছায আকাসারম্মণং আকাসানঞ্চাযতনং. মণ্ডপলগ্গং পুরিসং নিস্সিতো ৰিয আকাসারম্মণং আকাসানঞ্চাযতনং আরব্ভ পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. তেসং দ্ৰিন্নম্পি অখেমভাৰং চিন্তেত্ৰা অনিস্সায তং মণ্ডপলগ্গং, বহিঠিতো ৰিয, আকাসানঞ্চাযতনং আরম্মণং অকত্ৰা তদভাৰারম্মণং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. মণ্ডপলগ্গস্স তন্নিস্সিতস্স চ অখেমতং চিন্তেত্ৰা বহিঠিতঞ্চ ‘সুট্ঠিতো’তি মন্ত্ৰা তং নিস্সায ঠিতো ৰিয ৰিঞ্ঞাণাভাৰসঙ্খাতে বহিপদেসে ঠিতং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং আরব্ভ পৰত্তং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং দট্ঠব্বং. এৰং পৰত্তমানঞ্চ –
আরম্মণং করোতেৰ, অঞ্ঞাভাৰেন তং ইদং;
দিট্ঠদোসম্পি রাজানং, ৰুত্তিহেতু যথা জনো. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯২);
ইদঞ্হি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ‘আসন্নৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপচ্চত্থিকা অযং সমাপত্তী’তি এৰং দিট্ঠদোসম্পি তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং অঞ্ঞস্স আরম্মণস্স অভাৰা আরম্মণং করোতেৰ. যথা কিং? ‘দিট্ঠদোসম্পি রাজানং ৰুত্তিহেতু যথা জনো’. যথা হি অসংযতং ফরুসকাযৰচীমনোসমাচারং কঞ্চি সব্বদিসম্পতিং রাজানং ‘ফরুসসমাচারো অয’ন্তি এৰং দিট্ঠদোসম্পি অঞ্ঞত্থ ৰুত্তিং অলভমানো জনো ৰুত্তিহেতু নিস্সায ৰত্ততি, এৰং দিট্ঠদোসম্পি তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং অঞ্ঞং আরম্মণং অলভমানমিদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং আরম্মণং করোতেৰ. এৰং কুরুমানঞ্চ –
আরুল়্হো দীঘনিস্সেণিং, যথা নিস্সেণিবাহুকং;
পব্বতগ্গঞ্চ আরুল়্হো, যথা পব্বতমত্থকং.
যথা ৰা গিরিমারুল়্হো, অত্তনোযেৰ জণ্ণুকং;
ওলুব্ভতি তথেৰেতং, ঝানমোলুব্ভ ৰত্ততীতি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯৩);
অরূপাৰচরকুসলকথা নিট্ঠিতা.
তেভূমককুসলৰণ্ণনা
২৬৯. ইদানি যস্মা সব্বানিপেতানি তেভূমককুসলানি হীনাদিনা পভেদেন ৰত্তন্তি, তস্মা তেসং তং পভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ হীনন্তি লামকং. তং আযূহনৰসেন ৰেদিতব্বং. হীনুত্তমানং মজ্ঝে ভৰং মজ্ঝিমং. পধানভাৰং নীতং পণীতং, উত্তমন্তি অত্থো. তানিপি আযূহনৰসেনেৰ ৰেদিতব্বানি. যস্স হি আযূহনক্খণে ছন্দো ৰা হীনো হোতি, ৰীরিযং ৰা, চিত্তং ৰা, ৰীমংসা ৰা, তং হীনং নাম. যস্স তে ধম্মা মজ্ঝিমা চেৰ পণীতা, চ তং মজ্ঝিমঞ্চেৰ পণীতঞ্চ. যং পন কত্তুকামতাসঙ্খাতং ছন্দং ধুরং ছন্দং জেট্ঠকং ছন্দং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা আযূহিতং, তং ছন্দাধিপতিতো আগতত্তা ছন্দাধিপতেয্যং নাম. ৰীরিযাধিপতেয্যাদীসুপি এসেৰ নযো.
ইমস্মিং পন ঠানে ঠত্ৰা নযা গণেতব্বা. সব্বপঠমং ৰিভত্তো হি একো নযো, হীনন্তি একো, মজ্ঝিমন্তি একো, পণীতন্তি একো, ছন্দাধিপতেয্যন্তি একো. ইমে তাৰ ছন্দাধিপতেয্যে পঞ্চ নযা. এৰং ৰীরিযাধিপতেয্যাদীসুপীতি চত্তারো পঞ্চকা ৰীসতি হোন্তি. পুরিমো ৰা একো সুদ্ধিকনযো, হীনন্তিআদযো তযো, ছন্দাধিপতেয্যন্তিআদযো চত্তারো, ছন্দাধিপতেয্যং হীনন্তিআদযো দ্ৰাদসাতি এৰম্পি ৰীসতি নযা হোন্তি.
ইমে ৰীসতি মহানযা কত্থ ৰিভত্তাতি? মহাপকরণে (পট্ঠা. ২.১৪.১) হীনত্তিকে ৰিভত্তা. ইমস্মিং পন ঠানে হীনত্তিকতো মজ্ঝিমরাসিং গহেত্ৰা হীনমজ্ঝিমপণীতৰসেন তযো কোট্ঠাসা কাতব্বা. ততোপি মজ্ঝিমরাসিং ঠপেত্ৰা হীনপণীতে গহেত্ৰা নৰ নৰ কোট্ঠাসা কাতব্বা. হীনস্মিংযেৰ হি হীনং অত্থি মজ্ঝিমং অত্থি পণীতং অত্থি. পণীতস্মিম্পি হীনং অত্থি মজ্ঝিমং অত্থি পণীতং অত্থি. তথা হীনহীনস্মিং হীনং, হীনহীনস্মিং মজ্ঝিমং, হীনহীনস্মিং পণীতং. হীনমজ্ঝিমস্মিং হীনং, হীনমজ্ঝিমস্মিং মজ্ঝিমং, হীনমজ্ঝিমস্মিং পণীতং. হীনপণীতস্মিং হীনং, হীনপণীতস্মিং মজ্ঝিমং, হীনপণীতস্মিং পণীতন্তি অযমেকো নৰকো. পণীতহীনস্মিম্পি হীনং নাম অত্থি, পণীতহীনস্মিং মজ্ঝিমং, পণীতহীনস্মিং পণীতং. তথা পণীতমজ্ঝিমস্মিং হীনং, পণীতমজ্ঝিমস্মিং মজ্ঝিমং, পণীতমজ্ঝিমস্মিং পণীতং. পণীতপণীতস্মিং হীনং, পণীতপণীতস্মিং মজ্ঝিমং, পণীতপণীতস্মিং পণীতন্তি. অযং দুতিযো নৰকোতি দ্ৰে নৰকা অট্ঠারস. ইমানি অট্ঠারস কম্মদ্ৰারানি নাম. ইমেহি পভাৰিতত্তা, ইমেসং ৰসেন, অট্ঠারস খত্তিযা, অট্ঠারস ব্রাহ্মণা, অট্ঠারস ৰেস্সা, অট্ঠারস সুদ্দা, অট্ঠচত্তালীস গোত্তচরণানি ৰেদিতব্বানি.
ইমেসু চ পন তেভূমকেসু কুসলেসু কামাৰচরকুসলং তিহেতুকম্পি দুহেতুকম্পি হোতি ঞাণসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তৰসেন. রূপাৰচরারূপাৰচরং পন তিহেতুকমেৰ ঞাণসম্পযুত্তমেৰ. কামাৰচরম্পেত্থ অধিপতিনা সহাপি উপ্পজ্জতি ৰিনাপি. রূপাৰচরারূপাৰচরং অধিপতিসম্পন্নমেৰ হোতি. কামাৰচরকুসলে চেত্থ আরম্মণাধিপতি সহজাতাধিপতীতি দ্ৰেপি অধিপতযো লব্ভন্তি. রূপাৰচরারূপাৰচরেসু আরম্মণাধিপতি ন লব্ভতি, সহজাতাধিপতিযেৰ লব্ভতি. তত্থ চিত্তস্স চিত্তাধিপতেয্যভাৰো সম্পযুত্তধম্মানং ৰসেন ৰুত্তো. দ্ৰিন্নং পন চিত্তানং একতো অভাৰেন সম্পযুত্তচিত্তস্স চিত্তাধিপতি নাম নত্থি. তথা ছন্দাদীনং ছন্দাধিপতিআদযো. কেচি পন ‘সচে চিত্তৰতো কুসলং হোতি, ময্হং ভৰিস্সতীতি এৰং যং চিত্তং ধুরং কত্ৰা জেট্ঠকং কত্ৰা অপরং কুসলচিত্তং আযূহিতং, তস্স তং পুরিমচিত্তং চিত্তাধিপতি নাম হোতি, ততো আগতত্তা ইদং চিত্তাধিপতেয্যং নামা’তি এৰং আগমনৰসেনাপি অধিপতিং নাম ইচ্ছন্তি. অযং পন নযো নেৰ পাল়িযং ন অট্ঠকথাযং দিস্সতি. তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অধিপতিভাৰো ৰেদিতব্বো. ইমেসু চ একূনৰীসতিযা মহানযেসু পুরিমে সুদ্ধিকনযে ৰুত্তপরিমাণানেৰ চিত্তানি চ নৰকা চ পাঠৰারা চ হোন্তি. তস্মা ঞাণসম্পযুত্তেসু ৰুত্তপরিমাণতো ৰীসতিগুণো চিত্তনৰকৰারভেদো ৰেদিতব্বো, চতূসু ঞাণৰিপ্পযুত্তেসু সোল়সগুণোতি, অযং তেভূমককুসলে পকিণ্ণককথা নামাতি.
তেভূমককুসলং.