লোকুত্তরকুসলৰণ্ণনা

২৭৭. এৰং ভৰত্তযসম্পত্তিনিব্বত্তকং কুসলং দস্সেত্ৰা ইদানি সব্বভৰসমতিক্কমনায লোকুত্তরকুসলং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ লোকুত্তরন্তি কেনট্ঠেন লোকুত্তরং? লোকং তরতীতি, লোকুত্তরং লোকং উত্তরতীতি লোকুত্তরং; লোকং সমতিক্কম্ম অভিভুয্য তিট্ঠতীতি লোকুত্তরং (পটি. ম. ২.৪৩). ঝানং ভাৰেতীতি একচিত্তক্খণিকং অপ্পনাঝানং ভাৰেতি জনেতি ৰড্ঢেতি.

লোকতো নিয্যাতি ৰট্টতো নিয্যাতীতি নিয্যানিকং. নিয্যাতি ৰা এতেনাতি নিয্যানিকং. তংসমঙ্গী হি পুগ্গলো দুক্খং পরিজানন্তো নিয্যাতি, সমুদযং পজহন্তো নিয্যাতি, নিরোধং সচ্ছিকরোন্তো নিয্যাতি, মগ্গং ভাৰেন্তো নিয্যাতি. যথা চ পন তেভূমককুসলং ৰট্টস্মিং চুতিপটিসন্ধিযো আচিনাতি ৰড্ঢেতীতি আচযগামী নাম হোতি, ন তথা ইদং. ইদং পন যথা একস্মিং পুরিসে অট্ঠারসহত্থং পাকারং চিনন্তে অপরো মহামুগ্গরং গহেত্ৰা তেন চিতচিতট্ঠানং অপচিনন্তো ৰিদ্ধংসেন্তো এৰ গচ্ছেয্য, এৰমেৰ তেভূমককুসলেন চিতা চুতিপটিসন্ধিযো পচ্চযৰেকল্লকরণেন অপচিনন্তং ৰিদ্ধংসেন্তং গচ্ছতীতি অপচযগামি.

দিট্ঠিগতানং পহানাযাতি, এত্থ দিট্ঠিযো এৰ দিট্ঠিগতানি, গূথগতং মুত্তগতন্তিআদীনি (অ. নি. ৯.১১) ৰিয. দ্ৰাসট্ঠিযা ৰা দিট্ঠীনং অন্তোগধত্তা দিট্ঠীসু গতানীতিপি দিট্ঠিগতানি. দিট্ঠিযা ৰা গতং এতেসন্তিপি দিট্ঠিগতানি. দিট্ঠিসদিসগমনানি দিট্ঠিসদিসপ্পৰত্তানীতি অত্থো. কানি পন তানীতি? সসম্পযুত্তানি সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসঅপাযগমনীযরাগদোসমোহাকুসলানি. তানি হি যাৰ পঠমমগ্গভাৰনা তাৰ পৰত্তিসব্ভাৰতো দিট্ঠিসদিসগমনানীতি ৰুচ্চন্তি. ইতি দিট্ঠিযো চ দিট্ঠিগতানি চ দিট্ঠিগতানি. তেসং দিট্ঠিগতানং. পহানাযাতি সমুচ্ছেদৰসেনেৰ পজহনত্থায. পঠমাযাতি গণনৰসেনপি পঠমুপ্পত্তিৰসেনপি পঠমায. ভূমিযাতি ‘‘অনন্তরহিতায ভূমিযা’’তিআদীসু (পারা. ২৭; ম. নি. ২.২৯৬) তাৰ অযং মহাপথৰী ভূমীতি ৰুচ্চতি. ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদীসু (ধ. স. ৯৮৮) চিত্তুপ্পাদো. ইধ পন সামঞ্ঞফলং অধিপ্পেতং. তঞ্হি সম্পযুত্তানং নিস্সযভাৰতো তে ধম্মা ভৰন্তি এত্থাতি ভূমি. যস্মা ৰা সমানেপি লোকুত্তরভাৰে সযম্পি ভৰতি উপ্পজ্জতি, ন নিব্বানং ৰিয অপাতুভাৰং, তস্মাপি ভূমীতি ৰুচ্চতি; তস্সা পঠমায ভূমিযা. পত্তিযাতি সোতাপত্তিফলসঙ্খাতস্স পঠমস্স সামঞ্ঞফলস্স পত্তত্থায পটিলাভত্থাযাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিৰিচ্চাতি সমুচ্ছেদৰিৰেকৰসেন ৰিৰিচ্চিত্ৰা, ৰিনা হুত্ৰা.

ইদানি কিঞ্চাপি লোকিযজ্ঝানম্পি ন ৰিনা পটিপদায ইজ্ঝতি, এৰং সন্তেপি ইধ সুদ্ধিকনযং পহায লোকুত্তরজ্ঝানং পটিপদায সদ্ধিংযেৰ গরুং কত্ৰা দেসেতুকামতায দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞন্তিআদিমাহ.

তত্থ যো আদিতোৰ কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি; যো পন ৰিক্খম্ভিত কিলেসো ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা হোতি. ইতি যো কোচি ৰারো দুক্খপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞো নাম কতো.

কতমং পন ৰারং রোচেসুন্তি? যত্থ সকিং ৰিক্খম্ভিতা কিলেসা সমুদাচরিত্ৰা দুতিযম্পি ৰিক্খম্ভিতা পুন সমুদাচরন্তি, ততিযং ৰিক্খম্ভিতে পন তথাৰিক্খম্ভিতেৰ কত্ৰা মগ্গেন সমুগ্ঘাতং পাপেতি, ইমং ৰারং রোচেসুং. ইমস্স ৰারস্স দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি নামং কতং. এত্তকেন পন ন পাকটং হোতি. তস্মা এৰমেত্থ আদিতো পট্ঠায ৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা – যো হি চত্তারি মহাভূতানি পরিগ্গহেত্ৰা উপাদারূপং পরিগ্গণ্হাতি, অরূপং পরিগ্গণ্হাতি, ‘রূপারূপং’ পন পরিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিগ্গহেতুং সক্কোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা নাম হোতি. পরিগ্গহিতরূপারূপস্স পন ৰিপস্সনাপরিৰাসে মগ্গপাতুভাৰদন্ধতায দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.

যোপি রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা ‘নামরূপং’ ৰৰত্থপেন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো ৰৰত্থপেতি, ৰৰত্থাপিতে চ নামরূপে ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতুং সক্কোতি, তস্সাপি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.

অপরো নামরূপম্পি ৰৰত্থপেত্ৰা ‘পচ্চযে’ পরিগ্গণ্হন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিগ্গণ্হাতি, পচ্চযে চ পরিগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি, এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.

অপরো পচ্চযেপি পরিগ্গহেত্ৰা ‘লক্খণানি’ পটিৰিজ্ঝন্তো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পটিৰিজ্ঝতি, পটিৰিদ্ধলক্খণো চ ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি, এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি.

অপরো লক্খণানিপি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰিপস্সনাঞাণে তিক্খে সূরে পসন্নে ৰহন্তে উপ্পন্নং ‘ৰিপস্সনানিকন্তিং’ পরিযাদিযমানো দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো পরিযাদিযতি, নিকন্তিঞ্চ পরিযাদিযিত্ৰা ৰিপস্সনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন মগ্গং উপ্পাদেতি, এৰম্পি দুক্খা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. ইমং ৰারং রোচেসুং. ইমস্স ৰারস্স এতং নামং কতং. ইমিনাৰ উপাযেন পরতো তিস্সো পটিপদা ৰেদিতব্বা.

ফস্সো হোতীতিআদীসু অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰোতি চত্তারি পদানি অধিকানি. নিদ্দেসৰারে চ ৰিতক্কাদিনিদ্দেসেসু ‘মগ্গঙ্গ’ন্তিআদীনি পদানি অধিকানি. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসমেৰ. ভূমন্তরৰসেন পন লোকুত্তরতাৰ ইধ ৰিসেসো.

তত্থ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযন্তি ‘অনমতগ্গে সংসারৰট্টে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মমেৰ ৰা জানিস্সামী’তি পটিপন্নস্স ইমিনা পুব্বাভোগেন উপ্পন্নং ইন্দ্রিযং. লক্খণাদীনি পনস্স হেট্ঠা পঞ্ঞিন্দ্রিযে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.

সুন্দরা পসত্থা ৰা ৰাচা সম্মাৰাচা. ৰচীদুচ্চরিতসমুগ্ঘাটিকায মিচ্ছাৰাচাৰিরতিযা এতং অধিৰচনং. সা পরিগ্গহলক্খণা ৰিরমণরসা মিচ্ছাৰাচপ্পহানপচ্চুপট্ঠানা. সুন্দরো পসত্থো ৰা কম্মন্তো সম্মাকম্মন্তো. মিচ্ছাকম্মন্তসমুচ্ছেদিকায পাণাতিপাতাদিৰিরতিযা এতং নামং. সো সমুট্ঠানলক্খণো ৰিরমণরসো মিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো. সুন্দরো পসত্থো ৰা আজীৰো সম্মাআজীৰো. মিচ্ছাজীৰৰিরতিযা এতং অধিৰচনং. সো ৰোদানলক্খণো ঞাযাজীৰপ্পৰত্তিরসো মিচ্ছাজীৰপ্পহানপচ্চুপট্ঠানো.

অপিচ হেট্ঠা ৰিরতিত্তযে ৰুত্তৰসেনপেত্থ লক্খণাদীনি ৰেদিতব্বানি. ইতি ইমেসং তিণ্ণং ধম্মানং ৰসেন হেট্ঠা ৰুত্তং মগ্গপঞ্চকং ইধ মগ্গট্ঠকং ৰেদিতব্বং. যেৰাপনকেসু চ ইমেসং অভাৰো. তথা করুণামুদিতানং. ইমে হি তযো ধম্মা ইধ পাল়িযং আগতত্তাৰ যেৰাপনকেসু ন গহিতা. করুণামুদিতা পন সত্তারম্মণা, ইমে ধম্মা নিব্বানারম্মণাতি তাপেত্থ ন গহিতা. অযং তাৰ উদ্দেসৰারে ৰিসেসত্থো.

২৮৩. নিদ্দেসৰারে পন মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্নন্তি এত্থ তাৰ মগ্গস্স অঙ্গন্তি মগ্গঙ্গং; মগ্গকোট্ঠাসোতি অত্থো. যথা পন অরঞ্ঞে পরিযাপন্নং অরঞ্ঞপরিযাপন্নং নাম হোতি, এৰং মগ্গে পরিযাপন্নন্তি মগ্গপরিযাপন্নং. মগ্গসন্নিস্সিতন্তি অত্থো.

২৮৫. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি এত্থ পীতি এৰ সম্বোজ্ঝঙ্গোতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ বোধিযা বোধিস্স ৰা অঙ্গোতি বোজ্ঝঙ্গো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা অযং ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি. বুজ্ঝতীতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতি. তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গোতিপি বোজ্ঝঙ্গো, ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদীনি ৰিয. যোপেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গোতিপি বোজ্ঝঙ্গো; সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৰা বোজ্ঝঙ্গা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৪৬৬; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২).

অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি (পটি. ম. ২.১৭) ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৰেদিতব্বো. পসত্থো সুন্দরো ৰা বোজ্ঝঙ্গোতি সম্বোজ্ঝঙ্গো. এৰং পীতি এৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি. চিত্তেকগ্গতানিদ্দেসাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

২৯৬. তেসং ধম্মানন্তি যে তস্মিং সমযে পটিৰেধং গচ্ছন্তি চতুসচ্চধম্মা, তেসং ধম্মানং. অনঞ্ঞাতানন্তি কিঞ্চাপি পঠমমগ্গেন তে ধম্মা ঞাতা নাম হোন্তি, যথা পন পকতিযা অনাগতপুব্বং ৰিহারং আগন্ত্ৰা ৰিহারমজ্ঝে ঠিতোপি পুগ্গলো পকতিযা অনাগতভাৰং উপাদায ‘অনাগতপুব্বং ঠানং আগতোম্হী’তি ৰদতি, যথা চ পকতিযা অপিল়ন্ধপুব্বং মালং পিল়ন্ধিত্ৰা, অনিৰত্থপুব্বং ৰত্থং নিৰাসেত্ৰা, অভুত্তপুব্বং ভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা, পকতিযা অভুত্তভাৰং উপাদায অভুত্তপুব্বং ভোজনং ভুত্তোম্হীতি ৰদতি, এৰমিধাপি যস্মা পকতিযা ইমিনা পুগ্গলেন ইমে ধম্মা ন ঞাতপুব্বা তস্মা অনঞ্ঞাতানন্তি ৰুত্তং. অদিট্ঠাদীসুপি এসেৰ নযো. তত্থ অদিট্ঠানন্তি ইতো পুব্বে পঞ্ঞাচক্খুনা অদিট্ঠানং. অপ্পত্তানন্তি অধিগমনৰসেন অপ্পত্তানং. অৰিদিতানন্তি ঞাণেন অপাকটকতানং. অসচ্ছিকতানন্তি অপচ্চক্খকতানং. সচ্ছিকিরিযাযাতি পচ্চক্খকরণত্থং. যথা চ ইমিনা পদেন, এৰং সেসেহিপি সদ্ধিং অনঞ্ঞাতানং ঞাণায, অদিট্ঠানং দস্সনায, অপ্পত্তানং পত্তিযা, অৰিদিতানং ৰেদাযাতি যোজনা কাতব্বা.

২৯৯. চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহীতিআদীসু ৰচীতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তি ৰেদিতব্বা. তিণ্ণং দোসানং যেন কেনচি দুট্ঠানি চরিতানীতি দুচ্চরিতানি. ৰচীতো পৰত্তানি দুচ্চরিতানি ৰচীদুচ্চরিতানি, ৰচিযা ৰা নিপ্ফাদিতানি দুচ্চরিতানি ৰচীদুচ্চরিতানি. তেহি ৰচীদুচ্চরিতেহি. আরকা রমতীতি আরতি. ৰিনা তেহি রমতীতি ৰিরতি. ততো ততো পটিনিৰত্তাৰ হুত্ৰা তেহি ৰিনা রমতীতি পটিৰিরতি. উপসগ্গৰসেন ৰা পদং ৰড্ঢিতং. সব্বমিদং ওরমণভাৰস্সেৰাধিৰচনং. ৰেরং মণতি, ৰিনাসেতীতি ৰেরমণী. ইদম্পি ওরমণস্সেৰ ৰেৰচনং. যায পন চেতনায মুসাৰাদাদীনি ভাসমানো করোতি নাম, অযং লোকুত্তরমগ্গৰিরতি. উপ্পজ্জিত্ৰা তং কিরিযং কাতুং ন দেতি, কিরিযাপথং পচ্ছিন্দতীতি অকিরিযা. তথা তং করণং কাতুং ন দেতি, করণপথং পচ্ছিন্দতীতি অকরণং. যায চ চেতনায চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং ভাসমানো অজ্ঝাপজ্জতি নাম, অযং উপ্পজ্জিত্ৰা তথা অজ্ঝাপজ্জিতুং ন দেতীতি অনজ্ঝাপত্তি.

ৰেলাঅনতিক্কমোতি এত্থ ‘‘তায ৰেলাযা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৫৪; মহাৰ. ১-৩; উদা. ১ আদযো) তাৰ কালো ৰেলাতি আগতো. ‘‘উরুৰেলাযং ৰিহরতী’’তি (মহাৰ. ১; সং. নি. ১.১৩৭) এত্থ রাসি. ‘‘ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততী’’তি (চূল়ৰ. ৩৮৪; অ. নি. ৮.১৯; উদা. ৪৫) এত্থ সীমা. ইধাপি সীমাৰ. অনতিক্কমনীযট্ঠেন হি চত্তারি ৰচীসুচরিতানি ৰেলাতি অধিপ্পেতানি. ইতি যায চেতনায চত্তারি ৰচীদুচ্চরিতানি ভাসমানো ৰেলং অতিক্কমতি নাম, অযং উপ্পজ্জিত্ৰা তং ৰেলং অতিক্কমিতুং ন দেতীতি ৰেলাঅনতিক্কমোতি ৰুত্তা. ৰেলাযতীতি ৰা ৰেলা, চলযতি ৰিদ্ধংসেতীতি অত্থো. কিং ৰেলাযতি? চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং. ইতি ৰেলাযনতো ‘ৰেলা’. পুরিসস্স পন হিতসুখং অনতিক্কমিত্ৰা ৰত্ততীতি ‘অনতিক্কমো’. এৰমেত্থ পদদ্ৰযৰসেনাপি অত্থো ৰেদিতব্বো.

সেতুং হনতীতি সেতুঘাতো; চতুন্নং ৰচীদুচ্চরিতানং পদঘাতো পচ্চযঘাতোতি অত্থো. পচ্চযো হি ইধ সেতূতি অধিপ্পেতো. তত্রাযং ৰচনত্থো – রাগাদিকো চতুন্নং ৰচীদুচ্চরিতানং পচ্চযো ৰট্টস্মিং পুগ্গলং সিনোতি বন্ধতীতি সেতু. সেতুস্স ঘাতো সেতুঘাতো. ৰচীদুচ্চরিতপচ্চযসমুগ্ঘাটিকায ৰিরতিযা এতং অধিৰচনং. অযং পন সম্মাৰাচাসঙ্খাতা ৰিরতি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভতি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন মুসাৰাদা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন পেসুঞ্ঞাদীহি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তস্মিংযেৰ লব্ভতি. চতুব্বিধায হি ৰচীদুচ্চরিতচেতনায পদপচ্ছেদং কুরুমানা মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ ৰিরতি উপ্পজ্জতি.

৩০০. কাযদুচ্চরিতেহীতি কাযতো পৰত্তেহি কাযেন ৰা নিপ্ফাদিতেহি পাণাতিপাতাদীহি দুচ্চরিতেহি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযম্পি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৰিরতি পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভতি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন পাণাতিপাতা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন অদিন্নাদানমিচ্ছাচারেহি. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তস্মিংযেৰ লব্ভতি. তিৰিধায হি কাযদুচ্চরিতচেতনায পদপচ্ছেদং কুরুমানা মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ ৰিরতি উপ্পজ্জতি.

৩০১. সম্মাআজীৰনিদ্দেসে অকিরিযাতিআদীসু যায চেতনায মিচ্ছাজীৰং আজীৰমানো কিরিযং করোতি নাম, অযং উপ্পজ্জিত্ৰা তং কিরিযং কাতুং ন দেতীতি অকিরিযাতি. ইমিনা নযেন যোজনা ৰেদিতব্বা. আজীৰো চ নামেস পাটিযেক্কো নত্থি, ৰাচাকম্মন্তেসু গহিতেসু গহিতোৰ হোতি, তপ্পক্খিকত্তা. ধুৰপটিসেৰনৰসেন পনাযং ততো নীহরিত্ৰা দস্সিতোতি. এৰং সন্তে সম্মাআজীৰো সকিচ্চকো ন হোতি, অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ন পরিপূরেন্তি, তস্মা সম্মাআজীৰো সকিচ্চকো কাতব্বো, অট্ঠ মগ্গঙ্গানি পরিপূরেতব্বানীতি. তত্রাযং নযো – আজীৰো নাম ভিজ্জমানো কাযৰচীদ্ৰারেসুযেৰ ভিজ্জতি. মনোদ্ৰারে আজীৰভেদো নাম নত্থি. পূরযমানোপি তস্মিংযেৰ দ্ৰারদ্ৰযে পূরতি. মনোদ্ৰারে আজীৰপূরণং নাম নত্থি. কাযদ্ৰারে পন ৰীতিক্কমো আজীৰহেতুকোপি অত্থি নআজীৰহেতুকোপি. তথা ৰচীদ্ৰারে.

তত্থ যং রাজরাজমহামত্তা খিড্ডাপসুতা সূরভাৰং দস্সেন্তা মিগৰধং ৰা পন্থদুহনং ৰা পরদারৰীতিক্কমং ৰা করোন্তি, ইদং অকুসলং কাযকম্মং নাম. ততো ৰিরতিপি ‘সম্মাকম্মন্তো’ নাম. যং পন নআজীৰহেতুকং চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং ভাসন্তি, ইদং অকুসলং ৰচীকম্মং নাম. ততো ৰিরতিপি ‘সম্মাৰাচা’ নাম.

যং পন আজীৰহেতু নেসাদমচ্ছবন্ধাদযো পাণং হনন্তি, অদিন্নং আদিযন্তি, মিচ্ছাচারং চরন্তি, অযং মিচ্ছাজীৰো নাম. ততো ৰিরতি ‘সম্মাআজীৰো’ নাম. যম্পি লঞ্জং গহেত্ৰা মুসা ভণন্তি, পেসুঞ্ঞফরুসসম্ফপ্পলাপে পৰত্তেন্তি, অযম্পি মিচ্ছাজীৰো নাম. ততো ৰিরতি সম্মাআজীৰো নাম.

মহাসীৰত্থেরো পনাহ – ‘কাযৰচীদ্ৰারেসুপি ৰীতিক্কমো আজীৰহেতুকো ৰা হোতু নো ৰা আজীৰহেতুকো, অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মন্ত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. ততো ৰিরতিপি সম্মাকম্মন্তো সম্মাৰাচাত্ৰেৰ ৰুচ্চতী’তি. ‘আজীৰো কুহি’ন্তি ৰুত্তে পন ‘তীণি কুহনৰত্থূনি নিস্সায চত্তারো পচ্চযে উপ্পাদেত্ৰা তেসং পরিভোগো’তি আহ. অযং পন কোটিপ্পত্তো মিচ্ছাজীৰো. ততো ৰিরতি সম্মাআজীৰো নাম.

অযম্পি সম্মাআজীৰো পুব্বভাগে নানাচিত্তেসু লব্ভতি, অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন কাযদ্ৰারৰীতিক্কমা ৰিরমতি, অঞ্ঞেন ৰচীদ্ৰারৰীতিক্কমা. লোকুত্তরমগ্গক্খণে পন একচিত্তস্মিংযেৰ লব্ভতি. কাযৰচীদ্ৰারেসু হি সত্তকম্মপথৰসেন উপ্পন্নায মিচ্ছাজীৰসঙ্খাতায দুস্সীল্যচেতনায পদপচ্ছেদং কুরুমানা মগ্গঙ্গং পূরযমানা একাৰ ৰিরতি উপ্পজ্জতীতি. অযং নিদ্দেসৰারে ৰিসেসো.

যং পনেতং ইন্দ্রিযেসু অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং ৰড্ঢিতং, মগ্গঙ্গেসু চ সম্মাৰাচাদীনি, তেসং ৰসেন সঙ্গহৰারে ‘‘নৰিন্দ্রিযানি, অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি ৰুত্তং. সুঞ্ঞতৰারো পাকতিকোযেৰাতি. অযং তাৰ সুদ্ধিকপটিপদায ৰিসেসো.

৩৪৩. ইতো পরং সুদ্ধিকসুঞ্ঞতা সুঞ্ঞতপটিপদা সুদ্ধিকঅপ্পণিহিতা অপ্পণিহিতপটিপদাতি অযং দেসনাভেদো হোতি. তত্থ সুঞ্ঞতন্তি লোকুত্তরমগ্গস্স নামং. সো হি আগমনতো সগুণতো আরম্মণতোতি তীহি কারণেহি নামং লভতি. কথং? ইধ ভিক্খু অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰা অনত্ততো সঙ্খারে পস্সতি. যস্মা পন অনত্ততো দিট্ঠমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং নাম ন হোতি, অনিচ্চতোপি দুক্খতোপি দট্ঠুমেৰ ৰট্টতি, তস্মা ‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি তিৰিধং অনুপস্সনং আরোপেত্ৰা সম্মসন্তো চরতি. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা পনস্স তেভূমকেপি সঙ্খারে সুঞ্ঞতোৰ পস্সতি. অযং ৰিপস্সনা সুঞ্ঞতা নাম হোতি. সা আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স ‘সুঞ্ঞত’ন্তি নামং দেতি. এৰং মগ্গো ‘আগমনতো’ সুঞ্ঞতনামং লভতি. যস্মা পন সো রাগাদীহি সুঞ্ঞো তস্মা ‘সগুণেনেৰ’ সুঞ্ঞতনামং লভতি. নিব্বানম্পি রাগাদীহি সুঞ্ঞত্তা সুঞ্ঞতন্তি ৰুচ্চতি. তং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নত্তা মগ্গো ‘আরম্মণতো’ সুঞ্ঞতনামং লভতি.

তত্থ সুত্তন্তিকপরিযাযেন সগুণতোপি আরম্মণতোপি নামং লভতি. পরিযাযদেসনা হেসা. অভিধম্মকথা পন নিপ্পরিযাযদেসনা. তস্মা ইধ সগুণতো ৰা আরম্মণতো ৰা নামং ন লভতি, আগমনতোৰ লভতি. আগমনমেৰ হি ধুরং. তং দুৰিধং হোতি – ৰিপস্সনাগমনং মগ্গাগমনন্তি. তত্থ মগ্গস্স আগতট্ঠানে ৰিপস্সনাগমনং ধুরং, ফলস্স আগতট্ঠানে মগ্গাগমনং ধুরং. ইধ মগ্গস্স আগতত্তা ৰিপস্সনাগমনমেৰ ধুরং জাতং.

৩৫০. অপ্পণিহিতন্তি, এত্থাপি অপ্পণিহিতন্তি মগ্গস্সেৰ নামং. ইদম্পি নামং মগ্গো তীহেৰ কারণেহি লভতি. কথং? ইধ ভিক্খু আদিতোৰ দুক্খতো অভিনিৰিসিত্ৰা দুক্খতোৰ সঙ্খারে পস্সতি. যস্মা পন দুক্খতো দিট্ঠমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং নাম ন হোতি, অনিচ্চতোপি অনত্ততোপি দট্ঠুমেৰ ৰট্টতি, তস্মা অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’তি তিৰিধং অনুপস্সনং আরোপেত্ৰা সম্মসন্তো চরতি. ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা পনস্স তেভূমকসঙ্খারেসু পণিধিং সোসেত্ৰা পরিযাদিযিত্ৰা ৰিস্সজ্জেতি. অযং ৰিপস্সনা অপ্পণিহিতা নাম হোতি. সা আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স ‘অপ্পণিহিত’ন্তি নামং দেতি. এৰং মগ্গো ‘আগমনতো’ অপ্পণিহিতনামং লভতি. যস্মা পন তত্থ রাগদোসমোহপণিধযো নত্থি, তস্মা ‘সগুণেনেৰ’ অপ্পণিহিতনামং লভতি. নিব্বানম্পি তেসং পণিধীনং অভাৰা অপ্পণিহিতন্তি ৰুচ্চতি. তং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নত্তা মগ্গো অপ্পণিহিতনামং লভতি.

তত্থ সুত্তন্তিকপরিযাযেন সগুণতোপি আরম্মণতোপি নামং লভতি. পরিযাযদেসনা হেসা. অভিধম্মকথা পন নিপ্পরিযাযদেসনা. তস্মা ইধ সগুণতো ৰা আরম্মণতো ৰা নামং ন লভতি, আগমনতোৰ লভতি. আগমনমেৰ হি ধুরং. তং দুৰিধং হোতি – ৰিপস্সনাগমনং মগ্গাগমনন্তি. তত্থ মগ্গস্স আগতট্ঠানে ৰিপস্সনাগমনং ধুরং, ফলস্স আগতট্ঠানে মগ্গাগমনং ধুরং. ইধ মগ্গস্স আগতত্তা ৰিপস্সনাগমনমেৰ ধুরং জাতং.

ননু চ সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো অপ্পণিহিতোতি তীণি মগ্গস্স নামানি? যথাহ – ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ৰিমোক্খা – সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো, অনিমিত্তো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২০৯). তেসু ইধ দ্ৰে মগ্গে গহেত্ৰা অনিমিত্তো কস্মা ন গহিতোতি? আগমনাভাৰতো. অনিমিত্তৰিপস্সনা হি সযং আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো পুত্তস্স রাহুলত্থেরস্স.

‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;

ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চরিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৩৪৪);

অনিমিত্তৰিপস্সনং কথেসি. ৰিপস্সনা হি নিচ্চনিমিত্তং ধুৰনিমিত্তং সুখনিমিত্তং অত্তনিমিত্তঞ্চ উগ্ঘাটেতি. তস্মা অনিমিত্তাতি কথিতা. সা চ কিঞ্চাপি তং নিমিত্তং উগ্ঘাটেতি, সযং পন নিমিত্তধম্মেসু চরতীতি সনিমিত্তাৰ হোতি. তস্মা সযং আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতি.

অপরো নযো – অভিধম্মো নাম পরমত্থদেসনা. অনিমিত্তমগ্গস্স চ পরমত্থতো হেতুৰেকল্লমেৰ হোতি. কথং? অনিচ্চানুপস্সনায হি ৰসেন অনিমিত্তৰিমোক্খো কথিতো. তেন চ ৰিমোক্খেন সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. তং অরিযমগ্গে একঙ্গম্পি ন হোতি, অমগ্গঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স পরমত্থতো নামং দাতুং ন সক্কোতি. ইতরেসু পন দ্ৰীসু অনত্তানুপস্সনায তাৰ ৰসেন সুঞ্ঞতৰিমোক্খো, দুক্খানুপস্সনায ৰসেন অপ্পণিহিতৰিমোক্খো কথিতো. তেসু সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন সমাধিন্দ্রিযং. তানি অরিযমগ্গস্স অঙ্গত্তা অত্তনো মগ্গস্স পরমত্থতো নামং দাতুং সক্কোন্তি. মগ্গারম্মণত্তিকেপি হি মগ্গাধিপতিধম্মৰিভজনে ছন্দচিত্তানং অধিপতিকালে তেসং ধম্মানং অমগ্গঙ্গত্তাৰ মগ্গাধিপতিভাৰো ন ৰুত্তো. এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বন্তি. অযমেত্থ অট্ঠকথামুত্তকো একস্স আচরিযস্স মতিৰিনিচ্ছযো.

এৰং সব্বথাপি অনিমিত্তৰিপস্সনা সযং আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দাতুং ন সক্কোতীতি অনিমিত্তমগ্গো ন গহিতো. কেচি পন ‘অনিমিত্তমগ্গো আগমনতো নামং অলভন্তোপি সুত্তন্তপরিযাযেন সগুণতো চ আরম্মণতো চ নামং লভতী’তি আহংসু. তে ইদং ৰত্ৰা পটিক্খিত্তা – অনিমিত্তমগ্গে সগুণতো চ আরম্মণতো চ নামং লভন্তে সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতমগ্গাপি সগুণতোযেৰ আরম্মণতোযেৰ চ ইধ নামং লভেয্যুং. ন পন লভন্তি. কিং কারণা? অযঞ্হি মগ্গো নাম দ্ৰীহি কারণেহি নামং লভতি – সরসতো চ পচ্চনীকতো চ; সভাৰতো চ পটিপক্খতো চাতি অত্থো. তত্থ সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতমগ্গা সরসতোপি পচ্চনীকতোপি নামং লভন্তি. সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতমগ্গা হি রাগাদীহি সুঞ্ঞা, রাগপণিধিআদীহি চ অপ্পণিহিতাতি এৰং ‘সরসতো’ নামং লভন্তি. সুঞ্ঞতো চ অত্তাভিনিৰেসস্স পটিপক্খো, অপ্পণিহিতো পণিধিস্সাতি এৰং ‘পচ্চনীকতো’ নামং লভন্তি. অনিমিত্তমগ্গো পন রাগাদিনিমিত্তানং নিচ্চনিমিত্তাদীনঞ্চ অভাৰেন সরসতোৰ নামং লভতি, নো পচ্চনীকতো. ন হি সো সঙ্খারনিমিত্তারম্মণায অনিচ্চানুপস্সনায পটিপক্খো. অনিচ্চানুপস্সনা পনস্স অনুলোমভাৰে ঠিতাতি. সব্বথাপি অভিধম্মপরিযাযেন অনিমিত্তমগ্গো নাম নত্থীতি.

সুত্তন্তিকপরিযাযেন পনেস এৰং আহরিত্ৰা দীপিতো – যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, তীণি লক্খণানি একাৰজ্জনেন ৰিয আপাথমাগচ্ছন্তি, তিণ্ণঞ্চ একতো আপাথগমনং নাম নত্থি. কম্মট্ঠানস্স পন ৰিভূতভাৰদীপনত্থং এৰং ৰুত্তং. আদিতো হি যত্থ কত্থচি অভিনিৰেসো হোতু, ৰুট্ঠানগামিনী পন ৰিপস্সনা যং যং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি তস্স তস্সেৰ ৰসেন আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দেতি. কথং? অনিচ্চাদীসু হি যত্থ কত্থচি অভিনিৰিসিত্ৰা ইতরম্পি লক্খণদ্ৰযং দট্ঠুং ৰট্টতি এৰ. একলক্খণদস্সনমত্তেনেৰ হি মগ্গৰুট্ঠানং নাম ন হোতি, তস্মা অনিচ্চতো অভিনিৰিট্ঠো ভিক্খু ন কেৰলং অনিচ্চতোৰ ৰুট্ঠাতি, দুক্খতোপি অনত্ততোপি ৰুট্ঠাতিযেৰ. দুক্খতো অনত্ততো অভিনিৰিট্ঠেপি এসেৰ নযো. ইতি আদিতো যত্থ কত্থচি অভিনিৰেসো হোতু, ৰুট্ঠানগামিনী পন ৰিপস্সনা যং যং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি তস্স তস্সেৰ ৰসেন আগমনীযট্ঠানে ঠত্ৰা অত্তনো মগ্গস্স নামং দেতি. তত্থ অনিচ্চতো ৰুট্ঠহন্তস্স মগ্গো অনিমিত্তো নাম হোতি, দুক্খতো ৰুট্ঠহন্তস্স অপ্পণিহিতো, অনত্ততো ৰুট্ঠহন্তস্স সুঞ্ঞতোতি. এৰং সুত্তন্তপরিযাযেন আহরিত্ৰা দীপিতো.

ৰুট্ঠানগামিনী পন ৰিপস্সনা কিমারম্মণাতি? লক্খণারম্মণাতি. লক্খণং নাম পঞ্ঞত্তিগতিকং ন ৰত্তব্বধম্মভূতং. যো পন অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি তীণি লক্খণানি সল্লক্খেতি, তস্স পঞ্চক্খন্ধা কণ্ঠে বদ্ধকুণপং ৰিয হোন্তি. সঙ্খারারম্মণমেৰ ঞাণং সঙ্খারতো ৰুট্ঠাতি. যথা হি একো ভিক্খু পত্তং কিণিতুকামো পত্তৰাণিজেন পত্তং আভতং দিস্ৰা হট্ঠপহট্ঠো গণ্হিস্সামীতি চিন্তেত্ৰা ৰীমংসমানো তীণি ছিদ্দানি পস্সেয্য, সো ন ছিদ্দেসু নিরালযো হোতি, পত্তে পন নিরালযো হোতি; এৰমেৰ তীণি লক্খণানি সল্লক্খেত্ৰা সঙ্খারেসু নিরালযো হোতি. সঙ্খারারম্মণেনেৰ ঞাণেন সঙ্খারতো ৰুট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং. দুস্সোপমাযপি এসেৰ নযো.

ইতি ভগৰা লোকুত্তরং ঝানং ভাজেন্তো সুদ্ধিকপটিপদায চতুক্কনযং পঞ্চকনযন্তি দ্ৰেপি নযে আহরি. তথা সুদ্ধিকসুঞ্ঞতায সুঞ্ঞতপটিপদায সুদ্ধিকঅপ্পণিহিতায অপ্পণিহিতপটিপদাযাতি. কস্মা এৰং আহরীতি? পুগ্গলজ্ঝাসযেন চেৰ দেসনাৰিলাসেন চ. তদুভযম্পি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এৰং লোকুত্তরং ঝানং ভাৰেতীতি এত্থ সুদ্ধিকপটিপদায চতুক্কপঞ্চকৰসেন দ্ৰে নযা, তথা সেসেসূতি সব্বেসুপি পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু দস নযা ভাজিতা.

লোকুত্তরকুসলং পকিণ্ণককথা

তত্রিদং পকিণ্ণকং –

অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, রূপারূপেসু পঞ্চসু;

সত্তট্ঠঙ্গপরিণামং, নিমিত্তং পটিপদাপতীতি.

লোকুত্তরমগ্গো হি অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতি, অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা বহিদ্ধা ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা অভিনিৰিসিত্ৰা বহিদ্ধা ৰুট্ঠাতি, বহিদ্ধা অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতি. রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা রূপা ৰুট্ঠাতি, রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা অরূপা ৰুট্ঠাতি. অরূপে অভিনিৰিসিত্ৰা অরূপা ৰুট্ঠাতি, অরূপে অভিনিৰিসিত্ৰা রূপা ৰুট্ঠাতি, একপ্পহারেনেৰ পঞ্চহি খন্ধেহি ৰুট্ঠাতি.

‘সত্তট্ঠঙ্গপরিণাম’ন্তি সো পনেস মগ্গো অট্ঠঙ্গিকোপি হোতি সত্তঙ্গিকোপি. বোজ্ঝঙ্গাপি সত্ত ৰা হোন্তি ছ ৰা. ঝানং পন পঞ্চঙ্গিকং ৰা হোতি চতুরঙ্গিকং ৰা; তিৰঙ্গিকং ৰা দুৰঙ্গিকং ৰা. এৰং সত্তঅট্ঠাদীনং অঙ্গানং পরিণামো ৰেদিতব্বোতি অত্থো.

‘নিমিত্তং পটিপদাপতী’তি নিমিত্তন্তি যতো ৰুট্ঠানং হোতি; ‘পটিপদাপতী’তি পটিপদায চ অধিপতিনো চ চলনাচলনং ৰেদিতব্বং.

তত্থ অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতীতিআদীসু তাৰ ইধেকচ্চো আদিতোৰ অজ্ঝত্তং পঞ্চসু খন্ধেসু অভিনিৰিসতি, অভিনিৰিসিত্ৰা তে অনিচ্চাদিতো পস্সতি, যস্মা পন ন সুদ্ধঅজ্ঝত্তদস্সনমত্তেনেৰ মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, বহিদ্ধাপি দট্ঠব্বমেৰ, তস্মা পরস্স খন্ধেপি অনুপাদিন্নসঙ্খারেপি অনিচ্চং দুক্খমনত্তাতি পস্সতি. সো কালেন অজ্ঝত্তং সম্মসতি কালেন বহিদ্ধাতি. তস্সেৰং সম্মসতো অজ্ঝত্তং সম্মসনকালে ৰিপস্সনা মগ্গেন সদ্ধিং ঘটিযতি. এৰং অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা অজ্ঝত্তং ৰুট্ঠাতি নাম. সচে পনস্স বহিদ্ধা সম্মসনকালে ৰিপস্সনা মগ্গেন সদ্ধিং ঘটিযতি, এৰং অজ্ঝত্তং অভিনিৰিসিত্ৰা বহিদ্ধা ৰুট্ঠাতি নাম. এসেৰ নযো বহিদ্ধা অভিনিৰিসিত্ৰা বহিদ্ধা চ অজ্ঝত্তঞ্চ ৰুট্ঠানেপি.

অপরো আদিতোৰ রূপে অভিনিৰিসতি অভিনিৰিসিত্ৰা ভূতরূপঞ্চ উপাদারূপঞ্চ পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনিচ্চাদিতো পস্সতি, যস্মা পন ন সুদ্ধরূপদস্সনমত্তেনেৰ ৰুট্ঠানং হোতি অরূপম্পি দট্ঠব্বমেৰ, তস্মা তং রূপং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নং ৰেদনং সঞ্ঞং সঙ্খারে ৰিঞ্ঞাণঞ্চ ইদং অরূপন্তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা অনিচ্চাদিতো পস্সতি. সো কালেন রূপং সম্মসতি কালেন অরূপং. তস্সেৰং সম্মসতো রূপসম্মসনকালে ৰিপস্সনা মগ্গেন সদ্ধিং ঘটিযতি. এৰং রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা রূপা ৰুট্ঠাতি নাম. সচে পনস্স অরূপসম্মসনকালে ৰিপস্সনা মগ্গেন সদ্ধিং ঘটিযতি, এৰং রূপে অভিনিৰিসিত্ৰা অরূপা ৰুট্ঠাতি নাম. এস নযো অরূপে অভিনিৰিসিত্ৰা অরূপা চ রূপা চ ৰুট্ঠানেপি.

‘‘যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (মহাৰ. ১৬; দী. নি. ১.২৯৮) এৰং অভিনিৰিসিত্ৰা এৰমেৰ ৰুট্ঠানকালে পন একপ্পহারেন পঞ্চহি খন্ধেহি ৰুট্ঠাতি নামাতি. অযং তিক্খৰিপস্সকস্স মহাপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো ৰিপস্সনা.

যথা হি ছাতজ্ঝত্তস্স পুরিসস্স মজ্ঝে গূথপিণ্ডং ঠপেত্ৰা নানগ্গরসভোজনপুণ্ণং পাতিং উপনেয্যুং, সো ব্যঞ্জনং হত্থেন ৰিযূহন্তো তং গূথপিণ্ডং দিস্ৰা ‘কিমিদ’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা গূথপিণ্ডোতি ৰুত্তে ‘ধি ধি, অপনেথা’তি ভত্তেপি পাতিযম্পি নিরালযো হোতি. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

ভোজনপাতিদস্সনস্মিঞ্হি তস্স অত্তমনকালো ৰিয ইমস্স ভিক্খুনো বালপুথুজ্জনকালে পঞ্চক্খন্ধে ‘অহং মমা’তি গহিতকালো. গূথপিণ্ডস্স দিট্ঠকালো ৰিয তিণ্ণং লক্খণানং সল্লক্খিতকালো. ভত্তেপি পাতিযম্পি নিরালযকালো ৰিয তিক্খৰিপস্সকস্স মহাপঞ্ঞস্স ভিক্খুনো ‘‘যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি পঞ্চহি খন্ধেহি একপ্পহারেন ৰুট্ঠিতকালো ৰেদিতব্বো.

‘সত্তট্ঠঙ্গপরিণাম’ন্তি এত্থ অযং ৰুত্তপ্পভেদো অঙ্গপরিণামো যথা হোতি তথা ৰেদিতব্বো. সঙ্খারুপেক্খাঞাণমেৰ হি অরিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গৰিসেসং নিযমেতি. কেচি পন থেরা ‘বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গৰিসেসং পাদকজ্ঝানং নিযমেতী’তি ৰদন্তি. কেচি ‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’তি ৰদন্তি. কেচি ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতী’তি ৰদন্তি. তেসম্পি ৰাদেসু অযং সঙ্খারুপেক্খাসঙ্খাতা পুব্বভাগা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰ নিযমেতীতি ৰেদিতব্বা.

তত্রাযং অনুপুব্বীকথা – ৰিপস্সনানিযমেন হি সুক্খৰিপস্সকস্স উপ্পন্নমগ্গোপি সমাপত্তিলাভিনো ঝানং পাদকং অকত্ৰা উপ্পন্নমগ্গোপি পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা পকিণ্ণকসঙ্খারে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গোপি পঠমজ্ঝানিকোৰ হোতি. সব্বেসু সত্ত বোজ্ঝঙ্গানি অট্ঠ মগ্গঙ্গানি পঞ্চ ঝানঙ্গানি হোন্তি. তেসঞ্হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হুত্ৰা ৰুট্ঠানকালে সঙ্খারুপেক্খাভাৰং পত্তা সোমনস্সসহগতাৰ হোতি.

পঞ্চকনযে দুতিযততিযচতুত্থজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেসু যথাক্কমেনেৰ ঝানং চতুরঙ্গিকং তিৰঙ্গিকং দুৰঙ্গিকঞ্চ হোতি. সব্বেসু পন সত্ত মগ্গঙ্গানি হোন্তি, চতুত্থে ছ বোজ্ঝঙ্গানি. অযং ৰিসেসো পাদকজ্ঝাননিযমেন চেৰ ৰিপস্সনানিযমেন চ হোতি. তেসম্পি হি পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতাপি উপেক্খাসহগতাপি হোতি. ৰুট্ঠানগামিনী সোমনস্সসহগতাৰ.

পঞ্চমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গে পন উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৰসেন দ্ৰে ঝানঙ্গানি বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গানি ছ সত্ত চেৰ. অযম্পি ৰিসেসো উভযনিযমৰসেন হোতি. ইমস্মিঞ্হি নযে পুব্বভাগৰিপস্সনা সোমনস্সসহগতা ৰা উপেক্খাসহগতা ৰা হোতি, ৰুট্ঠানগামিনী উপেক্খাসহগতাৰ. অরূপজ্ঝানানি পাদকানি কত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গেপি এসেৰ নযো. এৰং পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায যে কেচি সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা নিব্বত্তিতমগ্গস্স আসন্নপদেসে ৰুট্ঠিতা সমাপত্তি অত্তনা সদিসভাৰং করোতি, ভূমিৰণ্ণো ৰিয গোধাৰণ্ণস্স.

দুতিযত্থেরৰাদে পন যতো যতো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায যে যে সমাপত্তিধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো হোতি তংতংসমাপত্তিসদিসোৰ হোতি, সম্মসিতসমাপত্তিসদিসোতি অত্থো. সচে পন কামাৰচরধম্মে সম্মসতি পঠমজ্ঝানিকোৰ হোতি. তত্রাপি ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

ততিযত্থেরৰাদে ‘অহো ৰতাহং সত্তঙ্গিকং মগ্গং পাপুণেয্যং, অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং পাপুণেয্য’ন্তি অত্তনো অজ্ঝাসযানুরূপেন যং যং ঝানং পাদকং কত্ৰা যে ৰা যে ৰা ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো তংতংঝানসদিসোৰ হোতি. পাদকজ্ঝানং পন সম্মসিতজ্ঝানং ৰা ৰিনা, অজ্ঝাসযমত্তেনেৰ তং ন ইজ্ঝতি. স্ৰাযমত্থো নন্দকোৰাদসুত্তেন দীপেতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে পন্নরসে ন হোতি বহুনো জনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা ‘ঊনো নু খো চন্দো পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো পুণ্ণো চন্দোত্ৰেৰ হোতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা চেৰ পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা চ. তাসং, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং ভিক্খুনিসতানং যা পচ্ছিমিকা ভিক্খুনী সা সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযণা’’তি (ম. নি. ৩.৪১৫).

তাসু হি যস্সা ভিক্খুনিযা সোতাপত্তিফলস্স উপনিস্সযো, সা সোতাপত্তিফলেনেৰ পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা অহোসি…পে… যস্সা অরহত্তস্স উপনিস্সযো সা অরহত্তেনেৰ. এৰমেৰ অত্তনো অজ্ঝাসযানুরূপেন যং যং ঝানং পাদকং কত্ৰা যে ৰা যে ৰা ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা মগ্গো নিব্বত্তিতো তংতংঝানসদিসোৰ সো হোতি. পাদকজ্ঝানং পন সম্মসিতজ্ঝানং ৰা ৰিনা, অজ্ঝাসযমত্তেনেৰ তং ন ইজ্ঝতীতি. এত্থাপি চ ৰিপস্সনানিযমো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

তত্থ ‘পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতী’তি এৰংৰাদিং তিপিটকচূল়নাগত্থেরং অন্তেৰাসিকা আহংসু – ‘ভন্তে, যত্থ তাৰ পাদকজ্ঝানং অত্থি তত্থ তং নিযমেতু; যস্মিং পন পাদকজ্ঝানং নত্থি, তস্মিং অরূপভৰে কিং নিযমেতী’তি? ‘আৰুসো, তত্থপি পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতি. যো হি ভিক্খু অট্ঠসমাপত্তিলাভী পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গফলানি নিব্বত্তেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৰা অরূপভৰে নিব্বত্তো, পঠমজ্ঝানিকায সোতাপত্তিফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উপরি তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি, তস্স তানি পঠমজ্ঝানিকানেৰ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানিকাদীসুপি এসেৰ নযো. অরূপে তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ খো লোকুত্তরং ন লোকিযং. এৰং তত্থাপি পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতি আৰুসো’তি. ‘সুকথিতো, ভন্তে, পঞ্হো’তি.

‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তি; যং যং হি পঞ্চক্খন্ধং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি তংতংসদিসোৰ মগ্গো হোতী’তি ৰাদিং মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরম্পি অন্তেৰাসিকা আহংসু ‘ভন্তে, তুম্হাকং ৰাদে দোসো পঞ্ঞাযতি – রূপং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠিতভিক্খুনো হি রূপসদিসেন অব্যাকতেন মগ্গেন ভৰিতব্বং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নযতো পরিগ্গহেত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স তংসদিসেনেৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভাৰপ্পত্তেন মগ্গেন ভৰিতব্ব’ন্তি. ‘ন, আৰুসো, এৰং হোতি. লোকুত্তরমগ্গো হি অপ্পনং অপ্পত্তো নাম নত্থি, তস্মা রূপং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স অট্ঠঙ্গিকো সোমনস্সসহগতমগ্গো হোতি, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্সপি ন সব্বাকারেন তাদিসো হোতি, সত্তঙ্গিকো পন উপেক্খাসহগতমগ্গো হোতী’তি.

‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতী’তিৰাদিনো চূল়াভযত্থেরস্সাপি ৰাদং আহরিত্ৰা তিপিটকচূল়নাগত্থেরস্স কথযিংসু. সো আহ – ‘যস্স তাৰ পাদকজ্ঝানং অত্থি তস্স পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতু, যস্স তং নত্থি তস্স কতরজ্ঝাসযো নিযমেস্সতি নিদ্ধনস্স ৰুড্ঢিগৰেসনকালো ৰিয হোতী’তি.

তং কথং আহরিত্ৰা তিপিটকচূল়াভযত্থেরস্স পুন কথযিংসু. সো ‘পাদকজ্ঝানৰতো ইদং কথিতং আৰুসো’তি আহ. যথা পন পাদকজ্ঝানৰতো, সম্মসিতজ্ঝানৰতোপি তথেৰ ৰেদিতব্বং. পঞ্চমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায হি পঠমাদীনি সম্মসতো উপ্পন্নমগ্গো পঠমত্থেরৰাদেন পঞ্চমজ্ঝানিকো. দুতিযৰাদেন পঠমাদিজ্ঝানিকো আপজ্জতীতি দ্ৰেপি ৰাদা ৰিরুজ্ঝন্তি. ততিযৰাদেন পনেত্থ ‘যং ইচ্ছতি তজ্ঝানিকো হোতী’তি তে চ ৰাদা ন ৰিরুজ্ঝন্তি, অজ্ঝাসযো চ সাত্থকো হোতীতি. এৰং তযোপি থেরা পণ্ডিতা ব্যত্তা বুদ্ধিসম্পন্নাৰ. তেন তেসং ৰাদং তন্তিং কত্ৰা ঠপযিংসু. ইধ পন অত্থমেৰ উদ্ধরিত্ৰা তযোপেতে ৰাদে ৰিপস্সনাৰ নিযমেতীতি দস্সিতং.

ইদানি ‘নিমিত্তং পটিপদাপতী’তি এত্থ এৰং অঙ্গপরিণামৰতো মগ্গস্স উপ্পাদকালে গোত্রভু কুতো ৰুট্ঠাতি? মগ্গো কুতোতি? গোত্রভু তাৰ নিমিত্ততো ৰুট্ঠাতি, পৰত্তং ছেত্তুং ন সক্কোতি, একতোৰুট্ঠানো হেস. মগ্গো নিমিত্ততো ৰুট্ঠাতি, পৰত্তম্পি ছিন্দতি উভতোৰুট্ঠানো হেস. তেসং অযং উপ্পত্তিনযো – যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, তস্মিং অনুলোমং নেৰ একং হোতি, ন পঞ্চমং. একঞ্হি আসেৰনং ন লভতি, পঞ্চমং ভৰঙ্গস্স আসন্নত্তা পৰেধতি. তদা হি জৰনং পতিতং নাম হোতি. তস্মা নেৰ একং হোতি ন পঞ্চমং. মহাপঞ্ঞস্স পন দ্ৰে অনুলোমানি হোন্তি, ততিযং গোত্রভু, চতুত্থং মগ্গচিত্তং, তীণি ফলানি, ততো ভৰঙ্গোতরণং. মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স তীণি অনুলোমানি হোন্তি, চতুত্থং গোত্রভু, পঞ্চমং মগ্গচিত্তং, দ্ৰে ফলানি, ততো ভৰঙ্গোতরণং. মন্দপঞ্ঞস্স চত্তারি অনুলোমানি, হোন্তি পঞ্চমং গোত্রভু, ছট্ঠং মগ্গচিত্তং, সত্তমং ফলং, ততো ভৰঙ্গোতরণং. তত্র মহাপঞ্ঞমন্দপঞ্ঞানং ৰসেন অকথেত্ৰা মজ্ঝিমপঞ্ঞস্স ৰসেন কথেতব্বং.

যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, তস্মিং কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতা মনোদ্ৰারাৰজ্জনং হুত্ৰা ৰিপস্সনাগোচরে খন্ধে আরম্মণং কত্ৰা ভৰঙ্গং আৰট্টেতি. তদনন্তরং তেনেৰ আৰজ্জনেন গহিতক্খন্ধে গহেত্ৰা উপ্পজ্জতি পঠমং জৰনং অনুলোমঞাণং. তং তেসু খন্ধেসু অনিচ্চাতি ৰা দুক্খাতি ৰা অনত্তাতি ৰা পৰত্তিত্ৰা ওল়ারিকং ওল়ারিকং সচ্চপটিচ্ছাদকতমং ৰিনোদেত্ৰা তীণি লক্খণানি ভিয্যো ভিয্যো পাকটানি কত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তদনন্তরং উপ্পজ্জতি দুতিযানুলোমং. তেসু পুরিমং অনাসেৰনং. দুতিযস্স পুরিমং আসেৰনং হোতি. তম্পি লদ্ধাসেৰনত্তা তিক্খং সূরং পসন্নং হুত্ৰা তস্মিংযেৰারম্মণে তেনেৰাকারেন পৰত্তিত্ৰা মজ্ঝিমপ্পমাণং সচ্চপটিচ্ছাদকতমং ৰিনোদেত্ৰা তীণি লক্খণানি ভিয্যো ভিয্যো পাকটানি কত্ৰা নিরুজ্ঝতি. তদনন্তরং উপ্পজ্জতি ততিযানুলোমং. তস্স দুতিযং আসেৰনং হোতি. তম্পি লদ্ধাসেৰনত্তা তিক্খং সূরং পসন্নং হুত্ৰা তস্মিংযেৰারম্মণে তেনেৰাকারেন পৰত্তিত্ৰা তদৰসেসং অণুসহগতং সচ্চপটিচ্ছাদকতমং ৰিনোদেত্ৰা নিরৰসেসং কত্ৰা তীণি লক্খণানি ভিয্যো ভিয্যো পাকটানি কত্ৰা নিরুজ্ঝতি. এৰং তীহি অনুলোমেহি সচ্চপটিচ্ছাদকতমে ৰিনোদিতে তদনন্তরং উপ্পজ্জতি গোত্রভুঞ্ঞাণং নিব্বানং আরম্মণং কুরুমানং.

তত্রাযং উপমা – একো কির চক্খুমা পুরিসো নক্খত্তযোগং জানিস্সামীতি রত্তিভাগে নিক্খমিত্ৰা চন্দং পস্সিতুং উদ্ধং উল্লোকেসি. তস্স ৰলাহকেহি পটিচ্ছন্নত্তা চন্দো ন পঞ্ঞাযিত্থ. অথেকো ৰাতো উট্ঠহিত্ৰা থূলথূলে ৰলাহকে ৰিদ্ধংসেসি. অপরো মজ্ঝিমে. অপরো সুখুমে. ততো সো পুরিসো ৰিগতৰলাহকে নভে চন্দং দিস্ৰা নক্খত্তযোগং অঞ্ঞাসি.

তত্থ তযো ৰলাহকা ৰিয সচ্চপটিচ্ছাদকথূলমজ্ঝিমসুখুমকিলেসন্ধকারা. তযো ৰাতা ৰিয তীণি অনুলোমচিত্তানি. চক্খুমা পুরিসো ৰিয গোত্রভুঞ্ঞাণং. চন্দো ৰিয নিব্বানং. একেকস্স ৰাতস্স যথাক্কমেন ৰলাহকত্তযৰিদ্ধংসনং ৰিয একেকস্স অনুলোমচিত্তস্স সচ্চপটিচ্ছাদকতমৰিনোদনং. ৰিগতৰলাহকে নভে তস্স পুরিসস্স ৰিসুদ্ধচন্দদস্সনং ৰিয ৰিগতে সচ্চপটিচ্ছাদকে তমে গোত্রভুঞ্ঞাণস্স সুৰিসুদ্ধনিব্বানারম্মণকরণং.

যথেৰ হি তযো ৰাতা চন্দপটিচ্ছাদকে ৰলাহকেযেৰ ৰিদ্ধংসেতুং সক্কোন্তি, ন চন্দং দট্ঠুং, এৰং অনুলোমানি সচ্চপটিচ্ছাদকতমেযেৰ ৰিনোদেতুং সক্কোন্তি, ন নিব্বানং আরম্মণং কাতুং. যথা সো পুরিসো চন্দমেৰ দট্ঠুং সক্কোতি ন ৰলাহকে ৰিদ্ধংসেতুং, এৰং গোত্রভুঞ্ঞাণং নিব্বানমেৰ আরম্মণং কাতুং সক্কোতি ন কিলেসতমং ৰিনোদেতুং. এৰং অনুলোমং সঙ্খারারম্মণং হোতি, গোত্রভু নিব্বানারম্মণং.

যদি হি গোত্রভু অনুলোমেন গহিতারম্মণং গণ্হেয্য পুন অনুলোমং তং অনুবন্ধেয্যাতি মগ্গৰুট্ঠানমেৰ ন ভৰেয্য. গোত্রভুঞ্ঞাণং পন অনুলোমস্স আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা তং অপচ্ছতোপৰত্তিকং কত্ৰা সযং অনাৰজ্জনম্পি সমানং আৰজ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা এৰং নিব্বত্তাহীতি মগ্গস্স সঞ্ঞং দত্ৰা ৰিয নিরুজ্ঝতি. মগ্গোপি তেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ অৰীচিসন্ততিৰসেন তং ঞাণং অনুবন্ধমানো অনিব্বিদ্ধপুব্বং অপদালিতপুব্বং লোভক্খন্ধং দোসক্খন্ধং মোহক্খন্ধং নিব্বিজ্ঝমানোৰ পদালযমানোৰ নিব্বত্ততি.

তত্রাযং উপমা – একো কির ইস্সাসো ধনুসতমত্থকে ফলকসতং ঠপাপেত্ৰা ৰত্থেন মুখং ৰেঠেত্ৰা সরং সন্নয্হিত্ৰা চক্কযন্তে অট্ঠাসি. অঞ্ঞো পুরিসো চক্কযন্তং আৰঞ্ছিত্ৰা যদা ইস্সাসস্স ফলকসতং অভিমুখং হোতি তদা তত্থ দণ্ডকেন সঞ্ঞং দেতি, ইস্সাসো দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ সরং খিপিত্ৰা ফলকসতং নিব্বিজ্ঝতি. তত্থ দণ্ডকসঞ্ঞা ৰিয গোত্রভুঞ্ঞাণং. ইস্সাসো ৰিয মগ্গঞাণং. ইস্সাসস্স দণ্ডকসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ ফলকসতনিব্বিজ্ঝনং ৰিয মগ্গঞাণস্স গোত্রভুঞ্ঞাণেন দিন্নসঞ্ঞং অমুঞ্চিত্ৰাৰ নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা অনিব্বিদ্ধপুব্বঅপদালিতপুব্বানং লোভক্খন্ধাদীনং নিব্বিজ্ঝনপদালনং. ভূমিলদ্ধৰট্টসেতুসমুগ্ঘাতকরণন্তিপি এতদেৰ. মগ্গস্স হি একমেৰ কিচ্চং অনুসযপ্পজহনং. ইতি সো অনুসযে পজহন্তো নিমিত্তা ৰুট্ঠাতি নাম, পৰত্তং ছিন্দতি নাম. ‘নিমিত্ত’ন্তি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণনিমিত্তং. ‘পৰত্ত’ম্পি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণপৰত্তমেৰ. তং দুৰিধং হোতি – উপাদিন্নকং অনুপাদিন্নকন্তি. তেসু মগ্গস্স অনুপাদিন্নকতো ৰুট্ঠানচ্ছাযা দিস্সতীতি ৰত্ৰা অনুপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতীতি ৰদিংসু.

সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তারি দিট্ঠিগতসম্পযুত্তানি ৰিচিকিচ্ছাসহগতন্তি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তানি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি. তং অনুপাদিন্নকরূপক্খন্ধো. তানি চিত্তানি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তংসম্পযুত্তা ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা তযো অরূপক্খন্ধা. তত্থ সচে সোতাপন্নস্স সোতাপত্তিমগ্গো অভাৰিতো অভৰিস্স তানি পঞ্চ চিত্তানি ছসু আরম্মণেসু পরিযুট্ঠানং পাপুণেয্যুং. সোতাপত্তিমগ্গো পন তেসং পরিযুট্ঠানেনপ্পত্তিং ৰারযমানো সেতুসমুগ্ঘাতং অভব্বুপ্পত্তিকভাৰং কুরুমানো অনুপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতি নাম.

সকদাগামিমগ্গেন চত্তারি দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তানি দ্ৰে দোমনস্সসহগতানীতি ওল়ারিককামরাগব্যাপাদৰসেন ছ চিত্তানি পহীযন্তি. অনাগামিমগ্গেন অণুসহগতকামরাগব্যাপাদৰসেন তানি এৰ ছ চিত্তানি পহীযন্তি. অরহত্তমগ্গেন চত্তারি দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তানি উদ্ধচ্চসহগতঞ্চাতি পঞ্চ অকুসলচিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ সচে তেসং অরিযানং তে মগ্গা অভাৰিতা অস্সু, তানি চিত্তানি ছসু আরম্মণেসু পরিযুট্ঠানং পাপুণেয্যুং. তে পন তেসং মগ্গা পরিযুট্ঠানপ্পত্তিং ৰারযমানা সেতুসমুগ্ঘাতং অভব্বুপ্পত্তিকভাৰং কুরুমানা অনুপাদিন্নকতো ৰুট্ঠহন্তি নাম.

উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠানচ্ছাযা দিস্সতীতি ৰত্ৰা উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতীতিপি ৰদিংসু. সচে হি সোতাপন্নস্স সোতাপত্তিমগ্গো অভাৰিতো অভৰিস্স, ঠপেত্ৰা সত্ত ভৰে অনমতগ্গে সংসারৰট্টে উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তেয্য. কস্মা? তস্স পৰত্তিযা হেতূনং অত্থিতায. তীণি সংযোজনানি দিট্ঠানুসযো ৰিচিকিচ্ছানুসযোতি ইমে পন পঞ্চ কিলেসে সোতাপত্তিমগ্গো উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি. ইদানি কুতো সোতাপন্নস্স সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অনমতগ্গে সংসারৰট্টে উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তিস্সতি? এৰং সোতাপত্তিমগ্গো উপাদিন্নকপ্পৰত্তং অপ্পৰত্তং কুরুমানো উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতি নাম.

সচে সকদাগামিস্স সকদাগামিমগ্গো অভাৰিতো অভৰিস্স, ঠপেত্ৰা দ্ৰে ভৰে পঞ্চসু ভৰেসু উপাদিন্নকপৰত্তং পৰত্তেয্য. কস্মা? তস্স পৰত্তিযা হেতূনং অত্থিতায. ওল়ারিকানি কামরাগপটিঘসংযোজনানি ওল়ারিকো কামরাগানুসযো পটিঘানুসযোতি ইমে পন চত্তারো কিলেসে সো মগ্গো উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি. ইদানি কুতো সকদাগামিস্স দ্ৰে ভৰে ঠপেত্ৰা পঞ্চসু ভৰেসু উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তিস্সতি? এৰং সকদাগামিমগ্গো উপাদিন্নকপ্পৰত্তং অপ্পৰত্তং কুরুমানো উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতি নাম.

সচে অনাগামিস্স অনাগামিমগ্গো অভাৰিতো অভৰিস্স, ঠপেত্ৰা একং ভৰং দুতিযভৰে উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তেয্য. কস্মা? তস্স পৰত্তিযা হেতূনং অত্থিতায. অণুসহগতানি কামরাগপটিঘসংযোজনানি অণুসহগতো কামরাগানুসযো পটিঘানুসযোতি ইমে পন চত্তারো কিলেসে সো মগ্গো উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি. ইদানি কুতো অনাগামিস্স একং ভৰং ঠপেত্ৰা দুতিযভৰে উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তিস্সতি? এৰং অনাগামিমগ্গো উপাদিন্নকপ্পৰত্তং অপ্পৰত্তং কুরুমানো উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতি নাম.

সচে অরহতো অরহত্তমগ্গো অভাৰিতো অভৰিস্স, রূপারূপভৰেসু উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তেয্য. কস্মা? তস্স পৰত্তিযা হেতূনং অত্থিতায. রূপরাগো অরূপরাগো মানো উদ্ধচ্চং অৰিজ্জা মানানুসযো ভৰরাগানুসযো অৰিজ্জানুসযোতি ইমে পন অট্ঠ কিলেসে সো মগ্গো উপ্পজ্জমানোৰ সমুগ্ঘাতেতি. ইদানি কুতো খীণাসৰস্স পুনব্ভৰে উপাদিন্নকপ্পৰত্তং পৰত্তিস্সতি? এৰং অরহত্তমগ্গো উপাদিন্নকপ্পৰত্তং অপ্পৰত্তং কুরুমানো উপাদিন্নকতো ৰুট্ঠাতি নাম.

সোতাপত্তিমগ্গো চেত্থ অপাযভৰতো ৰুট্ঠাতি, সকদাগামিমগ্গো সুগতিকামভৰেকদেসতো, অনাগামিমগ্গো কামভৰতো, অরহত্তমগ্গো রূপারূপভৰতো সব্বভৰেহিপি ৰুট্ঠাতি এৰাতি ৰদন্তি.

ইমস্স পনত্থস্স ৰিভাৰনত্থং অযং পাল়ি – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অনমতগ্গে সংসারৰট্টে যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তি.

‘সকদাগামিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন দ্ৰে ভৰে ঠপেত্ৰা পঞ্চসু ভৰেসু যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তি.

‘অনাগামিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন একং ভৰং ঠপেত্ৰা কামধাতুযা দ্ৰীসু ভৰেসু যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তি.

‘অরহত্তমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন রূপধাতুযা ৰা অরূপধাতুযা ৰা যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তি. অরহতো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তস্স চরিমৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন পঞ্ঞা চ সতি চ নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসমন্তি অত্থং গচ্ছন্তি পটিপ্পস্সম্ভন্তী’’তি (চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬). অযং তাৰ নিমিত্তে ৰিনিচ্ছযো.

‘পটিপদাপতী’তি – এত্থ পন পটিপদা চলতি ন চলতীতি? চলতি. তথাগতস্স হি সারিপুত্তত্থেরস্স চ চত্তারোপি মগ্গা সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা অহেসুং. মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স পঠমমগ্গো সুখপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞো, উপরি তযো মগ্গা দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. কস্মা? নিদ্দাভিভূতত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধো কির সত্তাহং দহরকুমারকং ৰিয থেরং পরিহরি. থেরোপি একদিৰসং নিদ্দাযমানো নিসীদি. অথ নং সত্থা আহ – ‘‘পচলাযসি নো ত্ৰং, মোগ্গল্লান, পচলাযসি নো ত্ৰং মোগ্গল্লানা’’তি (অ. নি. ৭.৬১). এৰরূপস্সপি মহাভিঞ্ঞপ্পত্তস্স সাৰকস্স পটিপদা চলতি, সেসানং কিং ন চলিস্সতি? একচ্চস্স হি ভিক্খুনো চত্তারোপি মগ্গা দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা হোন্তি, একচ্চস্স দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা, একচ্চস্স সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা, একচ্চস্স সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. একচ্চস্স পঠমমগ্গো দুক্খপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো হোতি, দুতিযমগ্গো দুক্খপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞো, ততিযমগ্গো সুখপটিপদো দন্ধাভিঞ্ঞো, চতুত্থমগ্গো সুখপটিপদো খিপ্পাভিঞ্ঞোতি.

যথা চ পটিপদা এৰং অধিপতিপি চলতি এৰ. একচ্চস্স হি ভিক্খুনো চত্তারোপি মগ্গা ছন্দাধিপতেয্যা হোন্তি, একচ্চস্স ৰীরিযাধিপতেয্যা, একচ্চস্স চিত্তাধিপতেয্যা, একচ্চস্স ৰীমংসাধিপতেয্যা. একচ্চস্স পন পঠমমগ্গো ছন্দাধিপতেয্যো হোতি, দুতিযো ৰীরিযাধিপতেয্যো, ততিযো চিত্তাধিপতেয্যো, চতুত্থো ৰীমংসাধিপতেয্যোতি.

পকিণ্ণককথা নিট্ঠিতা.

পঠমমগ্গৰীসতিমহানযো

৩৫৭. ইদানি যস্মা লোকুত্তরকুসলং ভাৰেন্তো ন কেৰলং উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন ঝানংযেৰ ভাৰেতি, নিয্যানট্ঠেন পন মগ্গম্পি ভাৰেতি, উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানম্পি, পদহনট্ঠেন সম্মপ্পধানম্পি, ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধিপাদম্পি, অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্রিযম্পি, অকম্পিযট্ঠেন বলম্পি, বুজ্ঝনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গম্পি, তথট্ঠেন সচ্চম্পি, অৰিক্খেপট্ঠেন সমথম্পি, সুঞ্ঞতট্ঠেন ধম্মম্পি, রাসট্ঠেন খন্ধম্পি, আযতনট্ঠেন আযতনম্পি, সুঞ্ঞসভাৰনিস্সত্তট্ঠেন ধাতুম্পি, পচ্চযট্ঠেন আহারম্পি, ফুসনট্ঠেন ফস্সম্পি, ৰেদযিতট্ঠেন ৰেদনম্পি, সঞ্জাননট্ঠেন সঞ্ঞম্পি, চেতযিতট্ঠেন চেতনম্পি, ৰিজাননট্ঠেন চিত্তম্পি ভাৰেতি, তস্মা এতেসং একূনৰীসতিযা পদানং দস্সনত্থং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি ৰুত্তং. এৰং ‘ইদম্পি ভাৰেতি, ইদম্পি ভাৰেতী’তি পুগ্গলজ্ঝাসযেন চেৰ দেসনাৰিলাসেন চ ৰীসতি নযা দেসিতা হোন্তি. ধম্মং সোতুং নিসিন্নদেৰপরিসায হি যে উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন লোকুত্তরং ‘ঝান’ন্তি কথিতে বুজ্ঝন্তি, তেসং সপ্পাযৰসেন ঝানন্তি কথিতং…পে… যে ৰিজাননট্ঠেন ‘চিত্ত’ন্তি ৰুত্তে বুজ্ঝন্তি, তেসং সপ্পাযৰসেন চিত্তন্তি কথিতং. অযমেত্থ ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো’.

সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো বুদ্ধসুবোধিতায দসবলচতুৰেসারজ্জচতুপটিসম্ভিদতায ছঅসাধারণঞাণযোগেন চ দেসনং যদিচ্ছকং নিযমেত্ৰা দস্সেতি. ইচ্ছন্তো উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন লোকুত্তরং ঝানন্তি দস্সেতি, ইচ্ছন্তো নিয্যানট্ঠেন…পে… ৰিজাননট্ঠেন লোকুত্তরং চিত্তন্তি. অযং ‘দেসনাৰিলাসো’ নাম. তত্থ যথেৰ লোকুত্তরং ঝানন্তি ৰুত্তট্ঠানে দস নযা ৰিভত্তা, এৰং মগ্গাদীসুপি তেযেৰ ৰেদিতব্বা. ইতি ৰীসতিযা ঠানেসু দস দস কত্ৰা দ্ৰে নযসতানি ৰিভত্তানি হোন্তি.

৩৫৮. ইদানি অধিপতিভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ছন্দং ধুরং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা নিব্বত্তিতং লোকুত্তরং ঝানং ছন্দাধিপতেয্যং নাম. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ইতি পুরিমস্মিং সুদ্ধিকে দ্ৰেনযসতানি ছন্দাধিপতেয্যাদীসুপি দ্ৰে দ্ৰেতি নযসহস্সেন ভাজেত্ৰা পঠমমগ্গং দস্সেসি ধম্মরাজা.

পঠমমগ্গো নিট্ঠিতো.

দুতিযমগ্গো

৩৬১. ইদানি দুতিযমগ্গাদীনং দস্সনত্থং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰাযাতি এতেসং কিলেসানং তনুভাৰত্থায. তত্থ দ্ৰীহি কারণেহি তনুভাৰো ৰেদিতব্বো – অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পরিযুট্ঠানমন্দতায চ. সকদাগামিস্স হি, ৰট্টানুসারিমহাজনস্সেৰ, কিলেসা অভিণ্হং নুপ্পজ্জন্তি, কদাচি কদাচি উপ্পজ্জন্তি; উপ্পজ্জন্তাপি ৰিরল়াকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, ৰিরল়ৰাপিতখেত্তে অঙ্কুরা ৰিয. উপ্পজ্জমানাপি, চ ৰট্টানুসারিমহাজনস্সেৰ, মদ্দন্তা ফরন্তা ছাদেন্তা অন্ধকারং করোন্তা নুপ্পজ্জন্তি. দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দা মন্দা উপ্পজ্জন্তি. তনুকাকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, অব্ভপটলং ৰিয মক্খিকাপত্তং ৰিয চ.

তত্থ কেচি থেরা ৰদন্তি – ‘সকদাগামিস্স কিলেসা কিঞ্চাপি চিরেন উপ্পজ্জন্তি, বহলাৰ পন হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, তথা হিস্স পুত্তা চ ধীতরো চ দিস্সন্তী’তি. এতং পন অপ্পমাণং. পুত্তধীতরো হি অঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনমত্তেনপি হোন্তি. দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা নত্থি কিলেসানং বহলতাতি. দ্ৰীহি এৰ কারণেহিস্স কিলেসানং তনুভাৰো ৰেদিতব্বো – অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পরিযুট্ঠানমন্দতায চাতি.

দুতিযাযাতি গণনৰসেনাপি দুতিযুপ্পত্তিৰসেনাপি দুতিযায. ভূমিযা পত্তিযাতি সামঞ্ঞফলস্স পটিলাভত্থায. ততিযচতুত্থেসুপি এসেৰ নযো. ৰিসেসমত্তংযেৰ পন ৰক্খাম.

অঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি আজাননকং ইন্দ্রিযং. পঠমমগ্গেন ঞাতমরিযাদং অনতিক্কমিত্ৰা তেসংযেৰ তেন মগ্গেন ঞাতানং চতুসচ্চধম্মানং জাননকং ইন্দ্রিযন্তি ৰুত্তং হোতি. নিদ্দেসৰারেপিস্স ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কোট্ঠাসৰারেপি ইমিনাৰ সদ্ধিং নৰিন্দ্রিযানি হোন্তি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

দুতিযমগ্গো নিট্ঠিতো.

ততিযচতুত্থমগ্গা

৩৬২. ততিযে অনৰসেসপ্পহানাযাতি তেসংযেৰ সকদাগামিমগ্গেন তনুভূতানং সংযোজনানং নিস্সেসপজহনত্থায.

চতুত্থে রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জায অনৰসেসপ্পহানাযাতি এতেসং পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং নিস্সেসপজহনত্থায. তত্থ রূপরাগোতি রূপভৰে ছন্দরাগো. অরূপরাগোতি অরূপভৰে ছন্দরাগো. মানোতি অরহত্তমগ্গৰজ্ঝকো মানো এৰ. তথা উদ্ধচ্চাৰিজ্জা. ইমেসুপি দ্ৰীসু মগ্গেসু নৰমং অঞ্ঞিন্দ্রিযমেৰ হোতি.

চতুমগ্গনযসহস্সং

সব্বমগ্গেসু পদপটিপাটিযা সমসট্ঠিপদানি, চতূহি অপণ্ণকঙ্গেহি সদ্ধিং চতুসট্ঠি হোন্তি. অসম্ভিন্নতো পন তেত্তিংস. কোট্ঠাসৰারসুঞ্ঞতৰারা পাকতিকা এৰ. যথা চ পন পঠমমগ্গে এৰং দুতিযাদীসুপি নযসহস্সমেৰাতি চত্তারো মগ্গে চতূহি নযসহস্সেহি ভাজেত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা.

সচ্চৰিভঙ্গে পন সট্ঠি নযসহস্সানি লোকুত্তরানি ইমেসং এৰ ৰসেন নিক্খিত্তানি. সতিপট্ঠানৰিভঙ্গে ৰীসতি নযসহস্সানি লোকুত্তরানি, সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে ৰীসতি, ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে দ্ৰত্তিংস, বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গে দ্ৰত্তিংস, মগ্গঙ্গৰিভঙ্গে অট্ঠৰীসতি নযসহস্সানি লোকুত্তরানি ইমেসং এৰ ৰসেন নিক্খিত্তানি.

ইধ পন চতূসু মগ্গেসু চত্তারিযেৰ নযসহস্সানি. তেসু পঠমজ্ঝানিকে পঠমমগ্গে অট্ঠঙ্গানি ভাজিতানি; তথা দুতিযাদীসু. তত্থ পঠমমগ্গে সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মাসঙ্কপ্পাদযোপি মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদীনং পজহনট্ঠেনেৰ ৰেদিতব্বা. এৰং সন্তে ‘পঠমমগ্গেনেৰ দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতানং পহীনত্তা উপরিমগ্গত্তযেন পহাতব্বা দিট্ঠি নাম নত্থি. তত্থ সম্মাদিট্ঠীতি নামং কথং হোতী’তি? ‘যথা ৰিসং অত্থি ৰা, হোতু মা ৰা, অগদো অগদো ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, এৰং মিচ্ছাদিট্ঠি অত্থি ৰা, হোতু মা ৰা, অযং সম্মাদিট্ঠি এৰ নাম’.

‘যদি এৰং নামমত্তমেৰেতং হোতি, উপরিমগ্গত্তযে পন সম্মাদিট্ঠিযা কিচ্চাভাৰো আপজ্জতি, মগ্গঙ্গানি ন পরিপূরেন্তি, তস্মা সম্মাদিট্ঠি সকিচ্চকা কাতব্বা মগ্গঙ্গানি পূরেতব্বানী’তি. সকিচ্চকা চেত্থ সম্মাদিট্ঠি যথালাভনিযমেন দীপেতব্বা. উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝো হি একো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. সা তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. সোতাপত্তিমগ্গস্মিঞ্হি সম্মাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠিং পজহতি. সোতাপন্নস্স পন সকদাগামিমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি, সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি সা তং মানং পজহতীতি সম্মাদিট্ঠি. তস্সেৰ সত্তঅকুসলচিত্তসহজাতো সঙ্কপ্পো অত্থি. তেহেৰ চিত্তেহি ৰাচঙ্গচোপনং অত্থি, কাযঙ্গচোপনং অত্থি, পচ্চযপরিভোগো অত্থি, সহজাতৰাযামো অত্থি, অসতিভাৰো অত্থি, সহজাতচিত্তেকগ্গতা অত্থি. এতে মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো নাম সকদাগামিমগ্গে সম্মাসঙ্কপ্পাদযো. তেসং পহানেন সম্মাসঙ্কপ্পাদযোতি ৰেদিতব্বা. এৰং সকদাগামিমগ্গে অট্ঠঙ্গানি সকিচ্চকানি কত্ৰা আগতানি. সকদাগামিস্স অনাগামিমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি. সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. তস্সেৰ সত্তহি চিত্তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো. তেসং পহানেন অনাগামিমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৰেদিতব্বা. অনাগামিস্স অরহত্তমগ্গৰজ্ঝো মানো অত্থি. সো দিট্ঠিট্ঠানে তিট্ঠতি. যানি পনস্স পঞ্চ অকুসলচিত্তানি, তেহি সহজাতা সঙ্কপ্পাদযো. তেসং পহানেন অরহত্তমগ্গে অট্ঠন্নং অঙ্গানং সকিচ্চকতা ৰেদিতব্বা.

ইমেসু চতূসু মগ্গেসু পঠমমগ্গেন চত্তারি সচ্চানি দিট্ঠানি. ‘উপরিমগ্গত্তযং দিট্ঠকমেৰ পস্সতি, অদিট্ঠকং পস্সতী’তি দিট্ঠকমেৰ পস্সতীতি অযং আচরিযানং সমানত্থকথা. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ ‘অদিট্ঠং পস্সতী’তি. সো ৰত্তব্বো – ‘পঠমমগ্গে কতমং ইন্দ্রিযং ভাজেসী’তি? জানমানো ‘অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিয’ন্তি ৰক্খতি. ‘উপরিমগ্গেসু কতর’ন্তি? ৰুত্তেপি ‘অঞ্ঞিন্দ্রিয’ন্তি ৰক্খতি. সো ৰত্তব্বো – ‘অদিট্ঠসচ্চদস্সনে সতি উপরিমগ্গেসুপি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযমেৰ ভাজেহি. এৰং তে পঞ্হো সমেস্সতী’তি. ‘কিলেসে পন অঞ্ঞে অঞ্ঞো পজহতি; পহীনে এৰ পজহতী’তি? ‘অঞ্ঞে অঞ্ঞো পজহতী’তি. ‘যদি অঞ্ঞে অঞ্ঞো, অপ্পহীনে কিলেসে পজহতি. সচ্চানিপি অদিট্ঠানেৰ পস্সতী’তি এৰংৰাদী পুগ্গলো পুচ্ছিতব্বো – ‘সচ্চানি নাম কতী’তি? জানন্তো ‘চত্তারী’তি ৰক্খতি. সো ৰত্তব্বো – ‘তৰ ৰাদে সোল়স সচ্চানি আপজ্জন্তি. ত্ৰং বুদ্ধেহিপি অদিট্ঠং পস্সসি. বহুসচ্চকো নাম ত্ৰং. এৰং মা গণ্হ. সচ্চদস্সনং নাম অপুব্বং নত্থি, কিলেসে পন অপ্পহীনে পজহতী’তি.

তত্থ সচ্চদস্সনস্স অপুব্বাভাৰে পেল়োপমং নাম গহিতং – একস্স কির চত্তারো রতনপেল়া সারগব্ভে ঠপিতা. সো রত্তিভাগে পেল়াসু উপ্পন্নকিচ্চো দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা, দীপং জালেত্ৰা, দীপেন ৰিহতে অন্ধকারে, পেল়াসু পাকটভাৰং গতাসু, তাসু কিচ্চং কত্ৰা দ্ৰারং পিদহিত্ৰা গতো. পুন অন্ধকারং অৰত্থরি. দুতিযৰারেপি ততিযৰারেপি তথেৰ অকাসি. চতুত্থৰারে দ্ৰারে ৰিৰটে অন্ধকারে পেল়া ন পঞ্ঞাযন্তীতি ৰীমংসন্তস্সেৰ সূরিযো উগ্গঞ্ছি, সূরিযোভাসেন ৰিহতে অন্ধকারে পেল়াসু কিচ্চং কত্ৰা পক্কামি.

তত্থ চত্তারো পেল়া ৰিয চত্তারি সচ্চানি. তাসু কিচ্চে উপ্পন্নে দ্ৰারৰিৰরণকালো ৰিয সোতাপত্তিমগ্গস্স ৰিপস্সনাভিনীহরণকালো. অন্ধকারং ৰিয সচ্চপটিচ্ছাদকতমং. দীপো ভাসো ৰিয সোতাপত্তিমগ্গোভাসো. ৰিহতে অন্ধকারে তস্স পুরিসস্স পেল়ানং পাকটভাৰো ৰিয মগ্গঞাণস্স সচ্চানং পাকটভাৰো. মগ্গঞাণস্স পাকটানি পন মগ্গসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স পাকটানেৰ হোন্তি. পেল়াসু কিচ্চং কত্ৰা গতকালো ৰিয সোতাপত্তিমগ্গস্স অত্তনা পহাতব্বকিলেসে পজহিত্ৰা নিরুদ্ধকালো. পুন অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয উপরিমগ্গত্তযৰজ্ঝসচ্চপটিচ্ছাদকতমং.

দুতিযৰারে দ্ৰারৰিৰরণকালো ৰিয সকদাগামিমগ্গস্স ৰিপস্সনাভিনীহরণকালো. দীপোভাসো ৰিয সকদাগামিমগ্গোভাসো. পেল়াসু কিচ্চং কত্ৰা গতকালো ৰিয সকদাগামিমগ্গস্স অত্তনা পহাতব্বকিলেসে পজহিত্ৰা নিরুদ্ধকালো. পুন অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয উপরিমগ্গদ্ৰযৰজ্ঝসচ্চপটিচ্ছাদকতমং.

ততিযৰারে দ্ৰারৰিৰরণকালো ৰিয অনাগামিমগ্গস্স ৰিপস্সনাভিনীহরণকালো. দীপোভাসো ৰিয অনাগামিমগ্গোভাসো. পেল়াসু কিচ্চং কত্ৰা গতকালো ৰিয অনাগামিমগ্গস্স অত্তনা পহাতব্বকিলেসে পজহিত্ৰা নিরুদ্ধকালো. পুন অন্ধকারাৰত্থরণং ৰিয উপরিঅরহত্তমগ্গৰজ্ঝসচ্চপটিচ্ছাদকতমং.

চতুত্থৰারে দ্ৰারৰিৰরণকালো ৰিয অরহত্তমগ্গস্স ৰিপস্সনাভিনীহরণকালো. সূরিযুগ্গমনং ৰিয অরহত্তমগ্গুপ্পাদো. অন্ধকারৰিধমনং ৰিয অরহত্তমগ্গস্স সচ্চপটিচ্ছাদকতমৰিনোদনং. ৰিহতে অন্ধকারে তস্স পেল়ানং পাকটভাৰো ৰিয অরহত্তমগ্গঞাণস্স চতুন্নং সচ্চানং পাকটভাৰো. ঞাণস্স পাকটানি পন পুগ্গলস্স পাকটানেৰ হোন্তি. পেল়াসু কিচ্চং কত্ৰা গতকালো ৰিয অরহত্তমগ্গস্স সব্বকিলেসখেপনং. সূরিযুগ্গমনতো পট্ঠায আলোকস্সেৰ পৰত্তিকালো ৰিয অরহত্তমগ্গস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায পুন সচ্চপটিচ্ছাদকতমাভাৰো. ইদং তাৰ সচ্চদস্সনস্স অপুব্বাভাৰে ওপম্মং.

দিট্ঠকমেৰ হি পস্সতি. ‘কিলেসে পন অঞ্ঞে অঞ্ঞো পজহতী’তি এত্থ খারোপমং নাম গহিতং. একো পুরিসো কিলিট্ঠং ৰত্থং রজকস্স অদাসি. রজকো ঊসখারং ছারিকখারং গোমযখারন্তি তযো খারে দত্ৰা খারেহি খাদিতভাৰং ঞত্ৰা উদকে ৰিক্খালেত্ৰা ওল়ারিকোল়ারিকং মলং পৰাহেসি. ততো ন তাৰ পরিসুদ্ধন্তি দুতিযম্পি তথেৰ খারে দত্ৰা, উদকে ৰিক্খালেত্ৰা, ততো নাতিসণ্হতরং মলং পৰাহেসি. ততো ন তাৰ পরিসুদ্ধন্তি ততিযম্পি তে খারে দত্ৰা উদকে ৰিক্খালেত্ৰা ততো সণ্হতরং মলং পৰাহেসি. ততো ন তাৰ পরিসুদ্ধন্তি চতুত্থম্পি তে খারে দত্ৰা, উদকে ৰিক্খালেত্ৰা অংসুঅব্ভন্তরগতম্পি নিস্সেসং মলং পৰাহেত্ৰা সামিকস্স অদাসি. সো গন্ধকরণ্ডকে পক্খিপিত্ৰা ইচ্ছিতিচ্ছিতকালে পরিদহতি.

তত্থ কিলিট্ঠৰত্থং ৰিয কিলেসানুগতং চিত্তং. তিৰিধখারদানকালো ৰিয তীসু অনুপস্সনাসু কম্মস্স পৰত্তনকালো. উদকে ৰিক্খালেত্ৰা ওল়ারিকোল়ারিকমলপ্পৰাহনং ৰিয সোতাপত্তিমগ্গেন পঞ্চকিলেসখেপনং. দুতিযম্পি তেসং খারানং অনুপ্পদানং ৰিয ‘ন তাৰ পরিসুদ্ধং ইদং চিত্ত’ন্তি তাসুযেৰ তীসু অনুপস্সনাসু কম্মপ্পৰত্তনং. ততো নাতিসণ্হতরমলপ্পৰাহনং ৰিয সকদাগামিমগ্গেন ওল়ারিকসংযোজনদ্ৰযখেপনং. ততো ‘ন তাৰ পরিসুদ্ধং ৰত্থ’ন্তি পুন খারত্তযদানং ৰিয ‘ন তাৰ পরিসুদ্ধং ইদং চিত্ত’ন্তি তাসুযেৰ তীসু অনুপস্সনাসু কম্মপ্পৰত্তনং. ততো সণ্হতরমলপ্পৰাহনং ৰিয অনাগামিমগ্গেন অণুসহগতসংযোজনদ্ৰযখেপনং. ‘ন তাৰ পরিসুদ্ধং ৰত্থ’ন্তি পুন খারত্তযদানং ৰিয ‘ন তাৰ পরিসুদ্ধং ইদং চিত্ত’ন্তি তাসুযেৰ তীসু অনুপস্সনাসু কম্মপ্পৰত্তনং. ততো ৰিক্খালনেন অংসুঅব্ভন্তরগতে মলে পৰাহেত্ৰা পরিসুদ্ধস্স রজতপট্টসদিসস্স গন্ধকরণ্ডকে নিক্খিত্তস্স ৰত্থস্স ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে পরিদহনং ৰিয অরহত্তমগ্গেন অট্ঠন্নং কিলেসানং খেপিতত্তা পরিসুদ্ধস্স খীণাসৰচিত্তস্স ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ফলসমাপত্তিৰিহারেন ৰীতিনামনং. ইদং ‘অঞ্ঞে অঞ্ঞো কিলেসে পজহতী’তি এত্থ ওপম্মং. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, ৰত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং, তমেনং সামিকা রজকস্স অনুপদজ্জেয্যুং. তমেনং রজকো ঊসে ৰা খারে ৰা গোমযে ৰা সম্মদ্দিত্ৰা অচ্ছে উদকে ৰিক্খালেতি. কিঞ্চাপি তং হোতি ৰত্থং পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং, অথ খ্ৰস্স হোতিযেৰ ‘অণুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো’. তমেনং রজকো সামিকানং দেতি. তমেনং সামিকা গন্ধপরিভাৰিতে করণ্ডকে নিক্খিপন্তি. যোপিস্স হোতি অণুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমেৰ খো, আৰুসো, কিঞ্চাপি অরিযসাৰকস্স পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি, অথ খ্ৰস্স হোতিযেৰ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অণুসহগতো ‘অস্মী’তি মানো, ‘অস্মী’তি ছন্দো, ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সো অপরেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি – ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা ইতি সঞ্ঞা ইতি সঙ্খারা ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্সিমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অণুসহগতো ‘অস্মী’তি মানো, ‘অস্মী’তি ছন্দো, ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৯).

তত্থ সোতাপত্তিমগ্গেন পঞ্চ অকুসলচিত্তানি পহীযন্তি সদ্ধিং চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পজ্জনকপাপধম্মেহি. সকদাগামিমগ্গেন দ্ৰে দোমনস্সসহগতচিত্তানি তনুকানি ভৰন্তি সদ্ধিং চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পজ্জনকপাপধম্মেহি. অনাগামিমগ্গেন তানিযেৰ পহীযন্তি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি. অরহত্তমগ্গেন পঞ্চ অকুসলচিত্তানি পহীযন্তি সদ্ধিং চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পজ্জনকপাপধম্মেহি. ইমেসং দ্ৰাদসন্নং অকুসলচিত্তানং পহীনকালতো পট্ঠায খীণাসৰস্স চিত্তঙ্গৰসেন পুন পচ্ছতোপৰত্তনককিলেসো নাম ন হোতি.

তত্রিদং ওপম্মং – একো কির মহারাজা পচ্চন্তে আরক্খং দত্ৰা মহানগরে ইস্সরিযং অনুভৰন্তো ৰসতি. অথস্স পচ্চন্তো কুপ্পি. তস্মিং সমযে দ্ৰাদস চোরজেট্ঠকা অনেকেহি পুরিসসহস্সেহি সদ্ধিং রট্ঠং ৰিলুম্পন্তি. পচ্চন্তৰাসিনো মহামত্তা ‘পচ্চন্তো কুপিতো’তি রঞ্ঞো পহিণিংসু. রাজা ‘ৰিস্সট্ঠা গণ্হথ, অহং তুম্হাকং কত্তব্বং করিস্সামী’তি সাসনং পহিণি. তে পঠমসম্পহারেনেৰ অনেকেহি পুরিসসহস্সেহি সদ্ধিং পঞ্চ চোরজেট্ঠকে ঘাতযিংসু. সেসা সত্ত জনা অত্তনো অত্তনো পরিৰারে গহেত্ৰা পব্বতং পৰিসিংসু. অমচ্চা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো পেসযিংসু.

রাজা ‘তুম্হাকং কত্তব্বযুত্তং অহং জানিস্সামি, তেপি গণ্হথা’তি ধনং পহিণি. তে দুতিযসম্পহারেন দ্ৰে চোরজেট্ঠকে পহরিংসু, পরিৰারেপি তেসং দুব্বলে অকংসু. তে সব্বেপি পলাযিত্ৰা পব্বতং পৰিসিংসু. তম্পি পৰত্তিং অমচ্চা রঞ্ঞো পেসযিংসু.

পুন রাজা ‘ৰিস্সট্ঠা গণ্হন্তূ’তি ধনং পহিণি. তে ততিযসম্পহারেন সদ্ধিং সহাযপুরিসেহি দ্ৰে চোরজেট্ঠকে ঘাতযিত্ৰা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো পেসযিংসু.

পুন রাজা ‘অৰসেসে ৰিস্সট্ঠা গণ্হন্তূ’তি ধনং পহিণি. তে চতুত্থসম্পহারেন সপরিৰারে পঞ্চ চোরজেট্ঠকে ঘাতযিংসু. দ্ৰাদসন্নং চোরজেট্ঠকানং ঘাতিতকালতো পট্ঠায কোচি চোরো নাম নত্থি. খেমা জনপদা উরে পুত্তে নচ্চেন্তা মঞ্ঞে ৰিহরন্তি. রাজা ৰিজিতসঙ্গামেহি যোধেহি পরিৰুতো ৰরপাসাদগতো মহাসম্পত্তিং অনুভৰি.

তত্থ মহন্তো রাজা ৰিয ধম্মরাজা. পচ্চন্তৰাসিনো অমচ্চা ৰিয যোগাৰচরা কুলপুত্তা. দ্ৰাদস চোরজেট্ঠকা ৰিয দ্ৰাদস অকুসলচিত্তানি. তেসং সহাযা অনেকসহস্সপুরিসা ৰিয চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পজ্জনকপাপধম্মা. রঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপিতোতি পহিতকালো ৰিয আরম্মণে কিলেসেসু উপ্পন্নেসু ‘ভন্তে, কিলেসো মে উপ্পন্নো’তি সত্থু আরোচনকালো. ‘ৰিস্সট্ঠা গণ্হন্তূ’তি ধনদানং ৰিয ‘কিলেসে নিগ্গণ্হ ভিক্খূ’তি ধম্মরঞ্ঞো কম্মট্ঠানাচিক্খনং. সপরিৰারানং পঞ্চন্নং চোরজেট্ঠকানং ঘাতিতকালো ৰিয সোতাপত্তিমগ্গেন সম্পযুত্তানং পঞ্চন্নং অকুসলচিত্তানং পহানং.

পুন রঞ্ঞো পৰত্তিপেসনং ৰিয সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিলদ্ধগুণারোচনং. ‘সেসকে চ গণ্হন্তূ’তি পুন ধনদানং ৰিয ভগৰতো সকদাগামিমগ্গস্স ৰিপস্সনাচিক্খনং. দুতিযসম্পহারেন সপরিৰারানং দ্ৰিন্নং চোরজেট্ঠকানং দুব্বলীকরণং ৰিয সকদাগামিমগ্গেন সসম্পযুত্তানং দ্ৰিন্নং দোমনস্সচিত্তানং তনুভাৰকরণং.

পুন রঞ্ঞো পৰত্তিপেসনং ৰিয সত্থু পটিলদ্ধগুণারোচনং. ‘ৰিস্সট্ঠা গণ্হন্তূ’তি পুন ধনদানং ৰিয ভগৰতো অনাগামিমগ্গস্স ৰিপস্সনাচিক্খনং. ততিযসম্পহারেন সপরিৰারানং দ্ৰিন্নং চোরজেট্ঠকানং ঘাতনং ৰিয অনাগামিমগ্গেন সসম্পযুত্তানং দ্ৰিন্নং দোমনস্সচিত্তানং পহানং.

পুন রঞ্ঞো পৰত্তিপেসনং ৰিয তথাগতস্স পটিলদ্ধগুণারোচনং. ‘ৰিস্সট্ঠা গণ্হন্তূ’তি পুন ধনদানং ৰিয ভগৰতো অরহত্তমগ্গস্স ৰিপস্সনাচিক্খনং. চতুত্থসম্পহারেন সপরিৰারানং পঞ্চন্নং চোরজেট্ঠকানং ঘাতিতকালতো পট্ঠায জনপদস্স খেমকালো ৰিয অরহত্তমগ্গেন সসম্পযুত্তেসু পঞ্চসু অকুসলচিত্তেসু পহীনেসু দ্ৰাদসন্নং অকুসলচিত্তানং পহীনকালতো পট্ঠায পুন চিত্তঙ্গৰসেন উপ্পজ্জনকস্স অকুসলধম্মস্স অভাৰো. রঞ্ঞো ৰিজিতসঙ্গামস্স অমচ্চগণপরিৰুতস্স ৰরপাসাদে মহাসম্পত্তিঅনুভৰনং ৰিয খীণাসৰপরিৰুতস্স ধম্মরঞ্ঞো সুঞ্ঞতঅনিমিত্তঅপ্পণিহিতভেদেসু সমাপত্তিসুখেসু ইচ্ছিতিচ্ছিতফলসমাপত্তিসুখানুভৰনং ৰেদিতব্বন্তি.

কুসলা ধম্মাতিপদস্স ৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.