১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডো

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা

ইদানি

ইতি মে ভাসমানস্স, অভিধম্মকথং ইমং;

অৰিক্খিত্তা নিসামেথ, দুল্লভা হি অযং কথাতি.

এৰং পটিঞ্ঞাতায অভিধম্মকথায কথনোকাসো সম্পত্তো. তত্থ যস্মা অভিধম্মো নাম ধম্মসঙ্গণীআদীনি সত্তপ্পকরণানি; ধম্মসঙ্গণীপি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীনং ৰসেন চত্তারি কণ্ডানি; চিত্তুপ্পাদকণ্ডম্পি মাতিকাপদভাজনীযৰসেন দুৰিধং; তত্থ মাতিকা আদি; সাপি তিকমাতিকা দুকমাতিকাতি দুৰিধা; তত্থ তিকমাতিকা আদি; তিকমাতিকাযপি কুসলত্তিকং কুসলত্তিকেপি কুসলা ধম্মাতি ইদং পদং; তস্মা –

ইতো পট্ঠায গম্ভীরং, অভিধম্মকথং ইমং;

ৰুচ্চমানং নিসামেথ, একগ্গা সাধু সাধৰোতি.

১. ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অযং তাৰ আদিপদেন লদ্ধনামো কুসলত্তিকো নাম. ‘‘সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি অযং সব্বপদেহি লদ্ধনামো ৰেদনাত্তিকো নাম. এৰং আদিপদৰসেন ৰা সব্বপদৰসেন ৰা সব্বেসম্পি তিকদুকানং নামং ৰেদিতব্বং. সব্বেৰ চেতে পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতা. তিকানঞ্হি একো পরিচ্ছেদো, দুকানং চতুদ্দস. ‘‘হেতূ ধম্মা, নহেতূ ধম্মা’’তিআদযো হি ছ দুকা গন্থতো চ অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন কণ্ণিকা ৰিয ঘটা ৰিয হুত্ৰা ঠিতত্তা ‘হেতুগোচ্ছকো’তি ৰুচ্চতি. ততো অপরে ‘‘সপ্পচ্চযা ধম্মা অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদযো সত্ত দুকা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধা, কেৰলং দুকসামঞ্ঞতো উচ্চিনিত্ৰা উচ্চিনিত্ৰা ৰিসুং ৰিসুং গোচ্ছকন্তরে ঠপিতত্তা অঞ্ঞেহি চ মহন্তরদুকেহি চূল়কত্তা ‘চূল়ন্তরদুকা’তি ৰেদিতব্বা. ততো পরং আসৰদুকাদীনং ছন্নং ৰসেন ‘আসৰগোচ্ছকো’; তথা সংযোজনদুকাদীনং ৰসেন ‘সংযোজনগোচ্ছকো’; তথা গন্থওঘযোগনীৰরণদুকাদীনং ৰসেন ‘গন্থওঘযোগনীৰরণগোচ্ছকা’; পরামাসদুকাদীনং পঞ্চন্নং ৰসেন ‘পরামাসগোচ্ছকো’তি. সব্বেপি সত্ত গোচ্ছকা ৰেদিতব্বা. ততো পরং ‘‘সারম্মণা ধম্মা’’তিআদযো চতুদ্দস দুকা ‘মহন্তরদুকা’ নাম. ততো উপাদানদুকাদযো ছ দুকা ‘উপাদানগোচ্ছকো’ নাম. ততো কিলেসদুকাদযো অট্ঠ দুকা ‘কিলেসগোচ্ছকো’ নাম. ততো পরং দস্সনেনপহাতব্বদুকাদযো অট্ঠারস দুকা অভিধম্মমাতিকায পরিযোসানে ঠপিতত্তা ‘পিট্ঠিদুকা’ নাম. ‘‘ৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা’’তিআদযো পন দ্ৰাচত্তালীস দুকা ‘সুত্তন্তিকদুকা’ নাম. এৰং সব্বেপেতে পঞ্চদসহি পরিচ্ছেদেহি ৰৰত্থিতাতি ৰেদিতব্বা.

এৰং ৰৰত্থিতা পনেতে সপ্পদেসনিপ্পদেসৰসেন দ্ৰে কোট্ঠাসা হোন্তি. তেসু হি নৰ তিকা একসত্ততি চ দুকা সপ্পদেসানং রূপারূপধম্মানং পরিগ্গহিতত্তা সপ্পদেসা নাম. অৰসেসা তেরস তিকা একসত্ততি চ দুকা নিপ্পদেসা নাম. তত্থ তিকেসু তাৰ ৰেদনাত্তিকো ৰিতক্কত্তিকো পীতিত্তিকো উপ্পন্নত্তিকো অতীতত্তিকো চত্তারো আরম্মণত্তিকাতি ইমে নৰ তিকা সপ্পদেসা নাম. দুকেসু হেতুগোচ্ছকাদীনং উপাদানগোচ্ছকপরিযোসানানং নৰন্নং গোচ্ছকানং পরিযোসানে তযো তযো দুকা, কিলেসগোচ্ছকপরিযোসানে চত্তারো দুকা, ‘‘চিত্তসম্পযুত্তা ধম্মা, চিত্তৰিপ্পযুত্তা ধম্মা’’‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা, চিত্তৰিসংসট্ঠা ধম্মা’’তি দ্ৰে মহন্তরদুকা, সুত্তন্তিকদুকেসু অধিৰচনদুকং নিরুত্তিদুকং পঞ্ঞত্তিদুকং নামরূপদুকন্তি ইমে চত্তারো দুকে ঠপেত্ৰা অৰসেসা অট্ঠতিংস দুকা চাতি এতে সপ্পদেসা নাম. ৰুত্তাৰসেসা তিকদুকা সব্বেপি নিপ্পদেসাতি ৰেদিতব্বা.

ইদানি কুসলা ধম্মাতিআদীনং মাতিকাপদানং অযমনুপুব্বপদৰণ্ণনা – ‘কুসল’-সদ্দো তাৰ আরোগ্যঅনৰজ্জছেকসুখৰিপাকেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ, ‘‘অপরং পন, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং’’ (ম. নি. ২.৮৭), ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে. ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু’’ (দী. নি. ৩.৮০), ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৰিপাকে. স্ৰাযমিধ আরোগ্যেপি অনৰজ্জেপি সুখৰিপাকেপি ৰত্ততি.

ধম্মসদ্দো পনাযং পরিযত্তিহেতুগুণনিস্সত্তনিজ্জীৰতাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘ধম্মং পরিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০২) পরিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) হেতুম্হি.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৰিপাকিনো;

অধম্মো নিরযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেরগা. ৩০৪; জা. ১.১৫.৩৮৬) –

আদীসু গুণে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি’’ (ধ. স. ১২১), ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযং. স্ৰাযমিধাপি নিস্সত্তনিজ্জীৰতাযমেৰ ৰট্টতি.

ৰচনত্থো পনেত্থ – কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৰিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৰা আকারেন সযন্তীতি কুসা. তে অকুসলসঙ্খাতে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৰা সানতো তনুকরণতো ওসানকরণতো ঞাণং কুসং নাম. তেন কুসেন লাতব্বাতি কুসলা; গহেতব্বা পৰত্তেতব্বাতি অত্থো. যথা ৰা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৰমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৰেন উভযভাগগতং কিলেসপক্খং লুনন্তি. তস্মা কুসা ৰিয লুনন্তীতিপি কুসলা. অত্তনো পন সভাৰং ধারেন্তীতি ধম্মা. ধারিযন্তি ৰা পচ্চযেহি, ধারীযন্তি ৰা যথাসভাৰতোতি ধম্মা. ন কুসলা অকুসলা. মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৰিয, লোভাদিপটিপক্খা অলোভাদযো ৰিয চ, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা, কুসলাকুসলভাৰেন অকথিতাতি অত্থো. তেসু পন অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা কুসলা, সাৰজ্জদুক্খৰিপাকলক্খণা অকুসলা, অৰিপাকলক্খণা অব্যাকতা.

কিং পনেতানি ‘কুসলা’তি ৰা ‘ধম্মা’তি ৰাতিআদীনি একত্থানি উদাহু নানত্থানীতি? কিঞ্চেত্থ? যদি তাৰ একত্থানি ‘কুসলা ধম্মা’তি ইদং ‘কুসলাকুসলা’তিৰুত্তসদিসং হোতি. অথ নানত্থানি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৰো আপজ্জতি পদানঞ্চ অসম্বন্ধো.

যথা হি ‘কুসলা’ ‘রূপং’‘চক্খুমা’তি ৰুত্তে অত্থৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকেন্তানং পদানং ন কোচি সম্বন্ধো, এৰমিধাপি পদানং অসম্বন্ধো আপজ্জতি. পুব্বাপরসম্বন্ধরহিতানি চ পদানি নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তি. যাপি চেসা পরতো ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পুচ্ছা, তাযপি সদ্ধিং ৰিরোধো আপজ্জতি. নেৰ হি ধম্মা কুসলা; অথ চ পনিদং ৰুচ্চতি – কতমে ধম্মা ‘কুসলা’তি. অপরো নযো – যদি এতানি একত্থানি, তিণ্ণং ‘ধম্মানং’ একত্তা কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. কুসলাদিপরানঞ্হি তিণ্ণম্পি ‘ধম্মানং’ ধম্মভাৰেন একত্তং. তস্মা ধম্মত্তযেন সদ্ধিং অত্থতো নিন্নানত্থানং কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. ‘যদেৰ কুসলং, তং অকুসলং, তং অব্যাকত’ন্তি. ‘অথাপি তিণ্ণং ধম্মানং একত্তং ন সম্পটিচ্ছথ, অঞ্ঞোৰ কুসলপরো ধম্মো, অঞ্ঞো অকুসলপরো ধম্মো, অঞ্ঞো অব্যাকতপরো ধম্মোতি ৰদথ, এৰং সন্তে ধম্মো নাম ভাৰো, ভাৰতো চ অঞ্ঞো অভাৰোতি কুসলপরা ভাৰসঙ্খাতা ধম্মা অঞ্ঞো অকুসলপরো ধম্মো অভাৰো সিযা, তথা অব্যাকতপরো. তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপরোপি. এৰং অভাৰত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৰাযেৰ সিযু’ন্তি.

সব্বমেতং অকারণং. কস্মা? যথানুমতিৰোহারসিদ্ধিতোতি. ৰোহারো হি যথা যথা অত্থেসু অনুমতো সম্পটিচ্ছিতো তথা তথেৰ সিদ্ধো. ন চাযং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু কুসলপুব্বো ধম্মাভিলাপো ধম্মপরো চ কুসলাভিলাপো, যথা ‘কুসলা কুসলা’তি এৰং, অত্তনো অত্থৰিসেসাভাৰেন পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতো; ন চ ‘কুসলা’ ‘রূপং’চক্খুমাসদ্দা ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকিতত্থভাৰেন. ‘কুসল’-সদ্দো পনেত্থ অনৰজ্জসুখৰিপাকসঙ্খাতস্স অত্থস্স জোতকভাৰেন সম্পটিচ্ছিতো, ‘অকুসল’-সদ্দো সাৰজ্জদুক্খৰিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘অব্যাকত’-সদ্দো অৰিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘ধম্ম’-সদ্দো সভাৰধারণাদিঅত্থজোতকত্তেন. সো এতেসং অঞ্ঞতরানন্তরে ৰুচ্চমানো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং দীপেতি. সব্বেৰ হি এতে সভাৰধারণাদিনা লক্খণেন ধম্মা. কুসলাদিসদ্দা চাপি ধম্মসদ্দস্স পুরতো ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থৰিসেসং তস্স দীপেন্তি. ধম্মো হি কুসলো ৰা হোতি অকুসলো ৰা অব্যাকতো ৰা. এৰমেতে ৰিসুং ৰিসুং ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থমত্তদীপকত্তেন সম্পটিচ্ছিতা. ধম্মসদ্দেন সহ ৰুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং অত্থৰিসেসং ৰা দীপকত্তেন লোকে পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতা. তস্মা যদেতমেত্থ একত্থনানাত্থতং ৰিকপ্পেত্ৰা দোসারোপনকারণং ৰুত্তং সব্বমেতং অকারণং. অযং তাৰ কুসলত্তিকস্স অনুপুব্বপদৰণ্ণনা. ইমিনাৰ নযেন সেসতিকদুকানম্পি নযো ৰেদিতব্বো. ইতো পরং পন ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.

২. সুখায ৰেদনাযাতিআদীসু ‘সুখ’-সদ্দো তাৰ সুখৰেদনাসুখমূলসুখারম্মণসুখহেতুসুখপচ্চযট্ঠানঅব্যাবজ্ঝনিব্বানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২) সুখৰেদনাযং দিস্সতি. ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো’’ (ধ. প. ১৯৪), ‘‘সুখা ৰিরাগতা লোকে’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৰ. ৫) সুখমূলে ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখারম্মণে. ‘‘সুখস্সেতং, ভিক্খৰে, অধিৰচনং যদিদং পুঞ্ঞানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬২) সুখহেতুম্হি. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ সুখা সগ্গা’’ (ম. নি. ৩.২৫৫), ‘‘ন তে সুখং পজানন্তি যে ন পস্সন্তি নন্দন’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১১) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাবজ্ঝে. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তিআদিসু (ধ. প. ২০৩-২০৪) নিব্বানে. ইধ পনাযং সুখৰেদনাযমেৰ দট্ঠব্বো. ‘ৰেদনা’-সদ্দো ‘‘ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২০৮) ৰেদযিতস্মিংযেৰ ৰত্ততি.

‘দুক্খ’-সদ্দো দুক্খৰেদনাদুক্খৰত্থুদুক্খারম্মণদুক্খপচ্চযদুক্খপচ্চযট্ঠানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু দুক্খৰেদনাযং দিস্সতি. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৰিভ. ১৯০) দুক্খৰত্থুস্মিং. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু দুক্খারম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ দুক্খা নিরযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ইধ পনাযং দুক্খৰেদনাযমেৰ দট্ঠব্বো.

ৰচনত্থো পনেত্থ – সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা. ‘ম-কারো পদসন্ধিৰসেন ৰুত্তো. সব্বাপি আরম্মণরসং ৰেদযন্তি অনুভৰন্তীতি ৰেদনা. তাসু ইট্ঠানুভৰনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৰনলক্খণা দুক্খা, উভযৰিপরীতানুভৰনলক্খণা অদুক্খমসুখা. যোপনাযং তীসুপি পদেসু ‘সম্পযুত্ত’-সদ্দো, তস্সত্থো – সমং পকারেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা. কতরেহি পকারেহীতি? একুপ্পাদতাদীহি. ‘‘নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা’’তি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিরোধা একৰত্থুকা একারম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৰং একুপ্পাদতাদীনং ৰসেন সম্পযোগত্থো ৰুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকারেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা.

৩. ৰিপাকত্তিকে অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠানং কুসলাকুসলানং পাকাতি ৰিপাকা. ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানমেতং অধিৰচনং. ৰিপাকধম্মধম্মাতি ৰিপাকসভাৰধম্মা. যথা জাতিজরাসভাৰা জাতিজরাপকতিকা সত্তা জাতিধম্মা জরাধম্মাতি ৰুচ্চন্তি এৰং ৰিপাকজনকট্ঠেন ৰিপাকসভাৰা ৰিপাকপকতিকা ধম্মাতি অত্থো. ততিযপদং উভযসভাৰপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং.

৪. উপাদিন্নুপাদানিযত্তিকে আরম্মণকরণৰসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা আদিন্না, ফলভাৰেন গহিতাতি উপাদিন্না. আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা উপাদানসম্বন্ধেন উপাদানানং হিতাতি উপাদানিযা. উপাদানস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচনং. উপাদিণ্ণা চ তে উপাদানিযা চাতি উপাদিণ্ণুপাদানিযা; সাসৰকম্মনিব্বত্তানং রূপারূপধম্মানমেতং অধিৰচনং. ইতি ইমিনা নযেন সেসপদদ্ৰযেপি পটিসেধসহিতো অত্থো ৰেদিতব্বো.

৫. সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকে সংকিলেসেতীতি সংকিলেসো, ৰিবাধতি, উপতাপেতি চাতি অত্থো. সংকিলেসেন সমন্নাগতাতি সংকিলিট্ঠা. অত্তানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনেন সংকিলেসং অরহন্তি, সংকিলেসে ৰা নিযুত্তা, তস্স আরম্মণভাৰানতিক্কমনতোতি সংকিলেসিকা. সংকিলেসস্স আরম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৰচনং. সংকিলিট্ঠা চ তে সংকিলেসিকা চাতি সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা. সেসপদদ্ৰযম্পি পুরিমত্তিকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৬. ৰিতক্কত্তিকে সম্পযোগৰসেন ৰত্তমানেন সহ ৰিতক্কেন সৰিতক্কা. সহ ৰিচারেন সৰিচারা. সৰিতক্কা চ তে সৰিচারা চাতি সৰিতক্কসৰিচারা. উভযরহিতা অৰিতক্কঅৰিচারা. ৰিতক্কৰিচারেসু ৰিচারোৰ মত্তা, পমাণং, এতেসন্তি ৰিচারমত্তা. ৰিচারতো উত্তরি ৰিতক্কেন সদ্ধিং সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অৰিতক্কা চ তে ৰিচারমত্তা চাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তা.

৭. পীতিত্তিকে পীতিযা সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতাতি পীতিসহগতা, পীতিসম্পযুত্তাতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. উপেক্খাতি চেত্থ অদুক্খমসুখা ৰেদনা ৰুত্তা. সা হি সুখদুক্খাকারপ্পৰত্তিং উপেক্খতি, মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতত্তা তেনাকারেন পৰত্ততীতি উপেক্খা. ইতি ৰেদনাত্তিকতো পদদ্ৰযমেৰ গহেত্ৰা নিপ্পীতিকস্স সুখস্স সপ্পীতিকসুখতো ৰিসেসদস্সনৰসেন অযং তিকো ৰুত্তো.

৮. দস্সনত্তিকে দস্সনেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. সো হি পঠমং নিব্বানং দস্সনতো দস্সনন্তি ৰুত্তো. গোত্রভু পন কিঞ্চাপি পঠমতরং পস্সতি, যথা পন রঞ্ঞো সন্তিকং কেনচিদেৰ করণীযেন আগতো পুরিসো দূরতোৰ রথিকায চরন্তং হত্থিক্খন্ধগতং রাজানং দিস্ৰাপি ‘দিট্ঠো তে রাজা’তি পুট্ঠো দিস্ৰাপি কত্তব্বকিচ্চস্স অকতত্তা ‘ন পস্সামী’তি আহ. এৰমেৰ নিব্বানং দিস্ৰাপি কত্তব্বস্স কিলেসপ্পহানস্সাভাৰা ন দস্সনন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স আৰজ্জনট্ঠানে তিট্ঠতি. ভাৰনাযাতি সেসমগ্গত্তযেন. সেসমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৰ ধম্মে ভাৰনাৰসেন উপ্পজ্জতি, অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি ন পস্সতি, তস্মা ভাৰনাতি ৰুচ্চতি. ততিযপদং উভযপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং.

৯. তদনন্তরত্তিকে দস্সনেন পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. ততিযপদে নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৰমত্থং অগ্গহেত্ৰা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি এৰমত্থো গহেতব্বো. ইতরথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৰেয্য; হেতুযেৰ হি তেসং নত্থি যো দস্সনভাৰনাহি পহাতব্বো সিযা. সহেতুকেসুপি হেতুৰজ্জানং পহানং আপজ্জতি, ন হেতূনং; হেতুযেৰ হি এতেসং ‘নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো’তি ৰুত্তো, ন তে ধম্মা. উভযম্পি চেতং অনধিপ্পেতং. তস্মা নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি নেৰদস্সনেন নভাৰনায পহাতব্বহেতুকাতি অযমত্থো গহেতব্বো.

১০. আচযগামিত্তিকে কম্মকিলেসেহি আচিযতীতি আচযো. পটিসন্ধিচুতিগতিপ্পৰত্তানং এতং নামং. তস্স কারণং হুত্ৰা নিপ্ফাদনকভাৰেন তং আচযং গচ্ছন্তি, যস্স ৰা পৰত্তন্তি তং পুগ্গলং যথাৰুত্তমেৰ আচযং গমেন্তীতিপি আচযগামিনো; সাসৰকুসলাকুসলানং এতং অধিৰচনং. ততো এৰ আচযসঙ্খাতা চযা অপেতত্তা, নিব্বানং অপেতং চযাতি অপচযো. তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনতো অপচযং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো; অরিযমগ্গানমেতং অধিৰচনং. অপিচ পাকারং ইট্ঠকৰড্ঢকী ৰিয পৰত্তং আচিনন্তা গচ্ছন্তীতি আচযগামিনো. তেন চিতং চিতং ইট্ঠকং ৰিদ্ধংসযমানো পুরিসো ৰিয তদেৰ পৰত্তং অপচিনন্তা গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং.

১১. সেক্খত্তিকে তীসু সিক্খাসু জাতাতি সেক্খা. সত্তন্নং সেক্খানং এতেতিপি সেক্খা. অপরিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৰ সিক্খন্তীতিপি সেক্খা. উপরি সিক্খিতব্বাভাৰতো ন সেক্খাতি অসেক্খা. ৰুড্ঢিপ্পত্তা ৰা সেক্খাতিপি অসেক্খা. অরহত্তফলধম্মানং এতং অধিৰচনং. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং.

১২. পরিত্তত্তিকে সমন্ততো খণ্ডিতত্তা অপ্পমত্তকং পরিত্তন্তি ৰুচ্চতি; ‘পরিত্তং গোমযপিণ্ড’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৯৬) ৰিয. ইমেপি অপ্পানুভাৰতায পরিত্তা ৰিযাতি পরিত্তা; কামাৰচরধম্মানমেতং অধিৰচনং. কিলেসৰিক্খম্ভনসমত্থতায ৰিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৰং গতা, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দৰীরিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতা পটিপন্নাতিপি মহগ্গতা. পমাণকরা ধম্মা রাগাদযো পমাণং নাম. আরম্মণতো ৰা সম্পযোগতো ৰা নত্থি এতেসং পমাণং, পমাণস্স চ পটিপক্খাতি অপ্পমাণা.

১৩. পরিত্তারম্মণত্তিকে পরিত্তং আরম্মণং এতেসন্তি পরিত্তারম্মণা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

১৪. হীনত্তিকে হীনাতি লামকা অকুসলা ধম্মা. হীনপ্পণীতানং মজ্ঝে ভৰাতি মজ্ঝিমা. অৰসেসা তেভূমকা ধম্মা উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতা; লোকুত্তরা ধম্মা.

১৫. মিচ্ছত্তত্তিকে ‘হিতসুখাৰহা মে ভৰিস্সন্তী’তি এৰং আসীসিতাপি তথা অভাৰতো, ‘অসুভাদীসুযেৰ সুভ’ন্তিআদি ৰিপরীতপ্পৰত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৰাতি মিচ্ছত্তা; ৰিপাকদানে সতি খন্ধভেদানন্তরমেৰ ৰিপাকদানতো নিযতা; মিচ্ছত্তা চ তে নিযতা চাতি মিচ্ছত্তনিযতা. ৰুত্তৰিপরীতেন অত্থেন সম্মাসভাৰাতি সম্মত্তা; সম্মত্তা চ তে নিযতা চ অনন্তরমেৰ ফলদানেনাতি সম্মত্তনিযতা. উভযথাপি ন নিযতাতি অনিযতা.

১৬. মগ্গারম্মণত্তিকে নিব্বানং মগ্গতি, গৰেসতি, কিলেসে ৰা মারেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো. মগ্গো আরম্মণং এতেসন্তি মগ্গারম্মণা. অট্ঠঙ্গিকোপি মগ্গো পচ্চযট্ঠেন এতেসং হেতূতি মগ্গহেতুকা. মগ্গসম্পযুত্তা ৰা হেতূ মগ্গে ৰা হেতূতি মগ্গহেতূ. তে এতেসং হেতূতিপি মগ্গহেতুকা. সম্মাদিট্ঠি সযং মগ্গো চেৰ হেতু চ. ইতি মগ্গো হেতু এতেসন্তিপি মগ্গহেতুকা. অভিভৰিত্ৰা পৰত্তনট্ঠেন মগ্গো অধিপতি এতেসন্তি মগ্গাধিপতিনো.

১৭. উপ্পন্নত্তিকে উপ্পাদতো পট্ঠায যাৰ ভঙ্গা উদ্ধং পন্না গতা পৰত্তাতি উপ্পন্না. ন উপ্পন্নাতি অনুপ্পন্না. পরিনিট্ঠিতকারণেকদেসত্তা অৰস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো.

১৮. অতীতত্তিকে অত্তনো সভাৰং উপ্পাদাদিক্খণং ৰা পত্ৰা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কারণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না.

১৯. অনন্তরত্তিকে অতীতং আরম্মণং এতেসন্তি অতীতারম্মণা. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

২০. অজ্ঝত্তত্তিকে ‘এৰং পৰত্তমানা মযং অত্তা’তি গহণং, ‘গমিস্সামা’তি ইমিনা ৰিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তাতি অজ্ঝত্তা. ‘অজ্ঝত্ত’-সদ্দো পনাযং গোচরজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৰিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেনানন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং’’ (ম. নি. ৩.১৮৮), ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচরজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং’’ (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), ‘‘অজ্ঝত্তং ৰা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩০৪) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো পনানন্দ, ৰিহারো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৰিসযজ্ঝত্তে; ইস্সরিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সরিযট্ঠানং নাম. ইধ পন নিযকজ্ঝত্তে অধিপ্পেতো. তস্মা অত্তনো সন্তানে পৰত্তা পাটিপুগ্গলিকা ধম্মা অজ্ঝত্তাতি ৰেদিতব্বা. ততো বাহিরভূতা পন ইন্দ্রিযবদ্ধা ৰা অনিন্দ্রিযবদ্ধা ৰা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৰসেন ৰুত্তং.

২১. অনন্তরত্তিকো তেযেৰ তিপ্পকারেপি ধম্মে আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তনৰসেন ৰুত্তো.

২২. সনিদস্সনত্তিকে দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা. পটিহননভাৰসঙ্খাতেন সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘা. সনিদস্সনা চ তে সপ্পটিঘা চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘা. নত্থি এতেসং দট্ঠব্বভাৰসঙ্খাতং নিদস্সনন্তি অনিদস্সনা. অনিদস্সনা চ তে ৰুত্তনযেনেৰ সপ্পটিঘা চাতি অনিদস্সনসপ্পটিঘা. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৰুত্তং. অযং তাৰ তিকমাতিকায অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.

তিকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১-৬. দুকমাতিকাযং পন তিকেসু অনাগতপদৰণ্ণনংযেৰ করিস্সাম. হেতুগোচ্ছকে তাৰ হেতুধম্মাতি মূলট্ঠেন হেতুসঙ্খাতা ধম্মা. হেতূ ধম্মাতিপি পাঠো. ন হেতূতি তেসংযেৰ পটিক্খেপৰচনং. সম্পযোগতো পৰত্তেন সহ হেতুনাতি সহেতুকা. তথেৰ পৰত্তো নত্থি এতেসং হেতূতি অহেতুকা. একুপ্পাদাদিতায হেতুনা সম্পযুত্তাতি হেতুসম্পযুত্তা. হেতুনা ৰিপ্পযুত্তাতি হেতুৰিপ্পযুত্তা. ইমেসং দ্ৰিন্নম্পি দুকানং কিঞ্চাপি অত্থতো নানত্তং নত্থি, দেসনাৰিলাসেন পন তথা বুজ্ঝন্তানং ৰা পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৰসেন ৰুত্তা. ততো পরং পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা তেসং ‘হেতূ ন হেতূ’তিআদীনং পদানং ৰসেন যথাসম্ভৰতো অপরেপি তযো দুকা ৰুত্তা. তত্থ যথেৰ ‘হেতূ চেৰ ধম্মা সহেতুকা চা’তি এতং সম্ভৰতি, তথা ‘হেতূ চেৰ ধম্মা অহেতুকা চা’তি ইদম্পি. যথা চ ‘সহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’তি এতং সম্ভৰতি, তথা ‘অহেতুকা চেৰ ধম্মা ন চ হেতূ’তি ইদম্পি. হেতুসম্পযুত্তদুকেন সদ্ধিং যোজনাযপি এসেৰ নযো.

তত্র যদেতং ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’তি সিদ্ধে, ‘ন হেতূ খো পন ধম্মা’তি অতিরিত্তং ‘খো পনা’তি পদং ৰুত্তং, তস্স ৰসেন অযং অতিরেকত্থো সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো. কথং? ন কেৰলং ‘ন হেতু ধম্মা অথ খো অঞ্ঞেপি ন চ সহেতুকাপি অহেতুকাপি ইচ্চেৰ, অথ খো অঞ্ঞথাপীতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথেৰ হি ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’, এৰং ‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’. যথা চ ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’, এৰং ‘ন হেতূ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৰিপ্পযুত্তাপী’তি.

৭-১৩. চূল়ন্তরদুকেসু অত্তনো নিপ্ফাদকেন সহ পচ্চযেনাতি সপ্পচ্চযা. নত্থি এতেসং উপ্পাদে ৰা ঠিতিযং ৰা পচ্চযোতি অপ্পচ্চযা. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৰা কতাতি সঙ্খতা. ন সঙ্খতাতি অসঙ্খতা. অৰিনিব্ভোগৰসেন রূপং এতেসং অত্থীতি রূপিনো. তথাৰিধং নত্থি এতেসং রূপন্তি অরূপিনো. রুপ্পনলক্খণং ৰা রূপং; তং এতেসং অত্থীতি রূপিনো. ন রূপিনো অরূপিনো. লোকিযা ধম্মাতি লোকো ৰুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৰট্টং; তস্মিং পরিযাপন্নভাৰেন লোকে নিযুত্তাতি লোকিযা. ততো উত্তিণ্ণাতি উত্তরা; লোকে অপরিযাপন্নভাৰেন লোকতো উত্তরাতি লোকুত্তরা. কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু কেনচি একেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ৰিজানিতব্বা. কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যাতি তেনেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ন ৰিজানিতব্বা. এৰং সন্তে দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি.

১৪-১৯. আসৰগোচ্ছকে আসৰন্তীতি আসৰা. চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভুং, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গং সৰন্তীতি ৰা আসৰা. এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকরিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং ‘আ’কারো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা. আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকস্মিঞ্হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি. যদি চ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা, এতেযেৰ ভৰিতুমরহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা. ততো অঞ্ঞে নো আসৰা নাম. অত্তানং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তেহি সহ আসৰেহীতি সাসৰা. এৰং পৰত্তমানা নত্থি এতেসং আসৰাতি অনাসৰা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – যথা তত্থ ‘ন হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপীতি অযং ওসানদুকো পঠমদুকস্স দুতিযপদং আদিম্হি ঠপেত্ৰা ৰুত্তো, এৰং ইধ ‘নো আসৰা খো পন ধম্মা সাসৰাপি অনাসৰাপী’তি ন ৰুত্তো. কিঞ্চাপি ন ৰুত্তো, অথ খো অযঞ্চ অঞ্ঞো চ ভেদো তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

২০-২৫. সংযোজনগোচ্ছকে যস্স সংৰিজ্জন্তি, তং পুগ্গলং ৰট্টস্মিং সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনা. ততো অঞ্ঞে নো সংযোজনা নাম. আরম্মণভাৰং উপগন্ত্ৰা সংযোজনসম্বন্ধনে সংযোজনানং হিতাতি সংযোজনিযা. সংযোজনস্স আরম্মণপচ্চযভূতানং এতং অধিৰচনং. ন সংযোজনিযা অসংযোজনিযা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.

২৬-৩১. গন্থগোচ্ছকে যস্স সংৰিজ্জন্তি তং চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. ততো অঞ্ঞে নো গন্থা. আরম্মণকরণৰসেন গন্থেহি গন্থিতব্বাতি গন্থনিযা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. যথা চ ইধ, এৰং ইতো পরেসুপি ৰুত্তাৰসেসং তত্থ তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

৩২-৩৭. ওঘগোচ্ছকে যস্স সংৰিজ্জন্তি তং ৰট্টস্মিংযেৰ ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা. আরম্মণং কত্ৰা অতিক্কমনীযতো ওঘেহি অতিক্কমিতব্বাতি ওঘনিযা. ওঘানং আরম্মণধম্মা এৰ ৰেদিতব্বা.

৩৮-৪৩. যোগগোচ্ছকে ৰট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা. যোগনিযা ওঘনিযা ৰিয ৰেদিতব্বা.

৪৪-৪৯. নীৰরণগোচ্ছকে চিত্তং নীৰরন্তি পরিযোনন্ধন্তীতি নীৰরণা. নীৰরণিযা সংযোজনিযা ৰিয ৰেদিতব্বা.

৫০-৫৪. পরামাসগোচ্ছকে ধম্মানং যথাভূতং অনিচ্চাদিআকারং অতিক্কমিত্ৰা ‘নিচ্চ’ন্তি আদিৰসেন পৰত্তমানা পরতো আমসন্তীতি পরামাসা. পরামাসেহি আরম্মণকরণৰসেন পরামট্ঠত্তা পরামট্ঠা.

৫৫-৬৮. মহন্তরদুকেসু আরম্মণং অগ্গহেত্ৰা অপ্পৰত্তিতো সহ আরম্মণেনাতি সারম্মণা. নত্থি এতেসং আরম্মণন্তি অনারম্মণা. চিন্তনট্ঠেন চিত্তা, ৰিচিত্তট্ঠেন ৰা চিত্তা. অৰিপ্পযোগৰসেন চেতসি নিযুত্তাতি চেতসিকা. নিরন্তরভাৰূপগমনতায, উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা, চিত্তেন সংসট্ঠাতি চিত্তসংসট্ঠা. একতো ৰত্তমানাপি নিরন্তরভাৰং অনুপগমনতায চিত্তেন ৰিসংসট্ঠাতি চিত্তৰিসংসট্ঠা. সমুট্ঠহন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং. চিত্তং সমুট্ঠানং এতেসন্তি চিত্তসমুট্ঠানা. সহ ভৰন্তীতি সহভুনো. চিত্তেন সহভুনো চিত্তসহভুনো. অনুপরিৰত্তন্তীতি অনুপরিৰত্তিনো. কিং অনুপরিৰত্তন্তি? চিত্তং. চিত্তস্স অনুপরিৰত্তিনো চিত্তানুপরিৰত্তিনো. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চ চিত্তসহভুনো এৰ চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চ চিত্তানুপরিৰত্তিনো এৰ চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপরিৰত্তিনো. সেসানি সব্বপদানি ৰুত্তপদানং পটিক্খেপৰসেন ৰেদিতব্বানি. অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং সন্ধায অজ্ঝত্তত্তিকে ৰুত্তৰসেন অজ্ঝত্তাৰ অজ্ঝত্তিকা. ততো বহিভূতাতি বাহিরা. উপাদিযন্তেৰ ভূতানি, ন ভূতানি ৰিয উপাদিযন্তীতি উপাদা. ন উপাদিযন্তেৰাতি নোউপাদা.

৬৯-৭৪. উপাদানগোচ্ছকে ভুসং আদিযন্তীতি উপাদানা; দল়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি অত্থো. ততো অঞ্ঞে নোউপাদানা.

৭৫-৮২. কিলেসগোচ্ছকে সংকিলিট্ঠত্তিকে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

৮৩-১০০. পিট্ঠিদুকেসু কামে অৰচরন্তীতি কামাৰচরা রূপে অৰচরন্তীতি রূপাৰচরা. অরূপে অৰচরন্তীতি অরূপাৰচরা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন পরতো আৰি ভৰিস্সতি. তেভূমকৰট্টে পরিযাপন্না অন্তোগধাতি পরিযাপন্না. তস্মিং ন পরিযাপন্নাতি অপরিযাপন্না. ৰট্টমূলং ছিন্দন্তা নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা ৰট্টতো নিয্যন্তীতি নিয্যানিকা. ইমিনা লক্খণেন ন নিয্যন্তীতি অনিয্যানিকা. চুতিযা ৰা অত্তনো ৰা পৰত্তিযা অনন্তরং ফলদানে নিযতত্তা নিযতা. তথা অনিযতত্তা অনিযতা. অঞ্ঞে ধম্মে উত্তরন্তি পজহন্তীতি উত্তরা. অত্তানং উত্তরিতুং সমত্থেহি সহ উত্তরেহীতি সউত্তরা. নত্থি এতেসং উত্তরাতি অনুত্তরা. রণন্তি এতেহীতি রণা; যেহি অভিভূতা সত্তা নানপ্পকারেন কন্দন্তি পরিদেৰন্তি, তেসং রাগাদীনং এতং অধিৰচনং. সম্পযোগৰসেন পহানেকট্ঠতাৰসেন চ সহ রণেহীতি সরণা. তেনাকারেন নত্থি এতেসং রণাতি অরণা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৰণ্ণনা

১০১-১০৮. সুত্তন্তিকদুকেসু সম্পযোগৰসেন ৰিজ্জং ভজন্তীতি ৰিজ্জাভাগিনো; ৰিজ্জাভাগে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তীতিপি ৰিজ্জাভাগিনো. তত্থ ৰিপস্সনাঞাণং, মনোমযিদ্ধি, ছ অভিঞ্ঞাতি অট্ঠ ৰিজ্জা. পুরিমেন অত্থেন তাহি সম্পযুত্তধম্মাপি ৰিজ্জাভাগিনো. পচ্ছিমেন অত্থেন তাসু যা কাচি একা ৰিজ্জা ৰিজ্জা. সেসা ৰিজ্জাভাগিনোতি. এৰং ৰিজ্জাপি ৰিজ্জায সম্পযুত্তধম্মাপি ৰিজ্জাভাগিনোত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. ইধ পন সম্পযুত্তধম্মাৰ অধিপ্পেতা. সম্পযোগৰসেনেৰ অৰিজ্জং ভজন্তীতি অৰিজ্জাভাগিনো. অৰিজ্জাভাগে অৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তীতিপি অৰিজ্জাভাগিনো. তত্থ দুক্খপটিচ্ছাদকং তমো সমুদযাদিপটিচ্ছাদকন্তি চতস্সো অৰিজ্জা. পুরিমনযেনেৰ তাহি সম্পযুত্তধম্মাপি অৰিজ্জাভাগিনো. তাসু যা কাচি একা অৰিজ্জা অৰিজ্জা. সেসা অৰিজ্জাভাগিনোতি. এৰং অৰিজ্জাপি অৰিজ্জায সম্পযুত্তধম্মাপি অৰিজ্জাভাগিনোত্ৰেৰ ৰেদিতব্বা. ইধ পন সম্পযুত্তধম্মাৰ অধিপ্পেতা.

পুন অনজ্ঝোত্থরণভাৰেন কিলেসন্ধকারং ৰিদ্ধংসেতুং অসমত্থতায ৰিজ্জু উপমা এতেসন্তি ৰিজ্জূপমা. নিস্সেসং ৰিদ্ধংসনসমত্থতায ৰজিরং উপমা এতেসন্তি ৰজিরূপমা. বালেসু ঠিতত্তা যত্থ ঠিতা তদুপচারেন বালা. পণ্ডিতেসু ঠিতত্তা পণ্ডিতা. বালকরত্তা ৰা বালা, পণ্ডিতকরত্তা পণ্ডিতা. কণ্হাতি কাল়কা, চিত্তস্স অপভস্সরভাৰকরণা. সুক্কাতি ওদাতা, চিত্তস্স পভস্সরভাৰকরণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৰা কণ্হা; সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. ইধ চেৰ সম্পরাযে চ তপেন্তীতি তপনীযা. ন তপনীযা অতপনীযা.

অধিৰচনদুকাদযো তযো অত্থতো নিন্নানাকরণা; ব্যঞ্জনমেৰেত্থ নানং. সিরিৰড্ঢকো ধনৰড্ঢকোতি আদযো হি ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তা অধিৰচনা নাম. অধিৰচনানং পথা অধিৰচনপথা. ‘‘অভিসঙ্খরোন্তীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা সঙ্খারা’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) এৰং নিদ্ধারেত্ৰা সহেতুকং কত্ৰা ৰুচ্চমানা অভিলাপা নিরুত্তি নাম. নিরুত্তীনং পথা নিরুত্তিপথা. তক্কো ৰিতক্কো সঙ্কপ্পোতি (ধ. স. ৭) এৰং তেন তেন পকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি নাম. পঞ্ঞত্তীনং পথা পঞ্ঞত্তিপথা. এত্থ চ একং দুকং ৰত্ৰাপি ইতরেসং ৰচনে পযোজনং হেতুগোচ্ছকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

১০৯-১১৮. নামরূপদুকে নামকরণট্ঠেন নমনট্ঠেন নামনট্ঠেন চ নামং. রুপ্পনট্ঠেন রূপং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন নিক্খেপকণ্ডে আৰি ভৰিস্সতি. অৰিজ্জাতি দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং. ভৰতণ্হাতি ভৰপত্থনা. ভৰদিট্ঠীতি ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং; সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি. ৰিভৰদিট্ঠীতি ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদং; উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি. সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি পৰত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছিজ্জিস্সতীতি পৰত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. অন্তৰাতি পৰত্তা দিট্ঠি অন্তৰাদিট্ঠি. অনন্তৰাতি পৰত্তা দিট্ঠি অনন্তৰাদিট্ঠি. পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অপরন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপরন্তানুদিট্ঠি. অহিরিকন্তি যং ন হিরিযতি হিরিযিতব্বেনাতি (ধ. স. ৩৮৭) এৰং ৰিত্থারিতা নিল্লজ্জতা. অনোত্তপ্পন্তি যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনাতি এৰং ৰিত্থারিতো অভাযনকআকারো. হিরিযনা হিরী, ওত্তপ্পনা ওত্তপ্পং. দোৰচস্সতাদীসু দুক্খং ৰচো এতস্মিং ৰিপ্পটিকূলগাহিম্হি ৰিপচ্চনীকসাতে অনাদরে পুগ্গলেতি দুব্বচো. তস্স কম্মং দোৰচস্সং. তস্স ভাৰো দোৰচস্সতা. পাপা অস্সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি পাপমিত্তো; তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা. সোৰচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বা.

১১৯-১২৩. ‘পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো’তি (ধ. স. ১৩৩৬) এৰং ৰুত্তাসু আপত্তীসু কুসলভাৰো আপত্তিকুসলতা. তাহি আপত্তীহি ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা. সমাপত্তীসু কুসলভাৰো সমাপত্তিকুসলতা. সমাপত্তীনং অপ্পনাপরিচ্ছেদপঞ্ঞাযেতং অধিৰচনং. সমাপত্তীহি ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতা. অট্ঠারসসু ধাতূসু কুসলভাৰো ধাতুকুসলতা. তাসংযেৰ ধাতূনং মনসিকারে কুসলভাৰো মনসিকারকুসলতা. চক্খাযতনাদীসু কুসলভাৰো আযতনকুসলতা. দ্ৰাদসঙ্গে পটিচ্চসমুপ্পাদে কুসলভাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. তস্মিং তস্মিং ঠানে কুসলভাৰো ঠানকুসলতা. ঠানন্তি কারণং ৰুচ্চতি. তস্মিঞ্হি তদাযত্তৰুত্তিতায ফলং তিট্ঠতি নাম, তস্মা ঠানন্তি ৰুত্তং. অট্ঠানে কুসলভাৰো অট্ঠানকুসলতা.

১২৪-১৩৪. উজুভাৰো অজ্জৰো. মুদুভাৰো মদ্দৰো. অধিৰাসনসঙ্খাতো খমনভাৰো খন্তি. সুরতস্স ভাৰো সোরচ্চং. সম্মোদকমুদুভাৰসঙ্খাতো সখিলভাৰো সাখল্যং. যথা পরেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি এৰং ধম্মামিসেহি পটিসন্থরণং পটিসন্থারো. ইন্দ্রিযসংৰরভেদসঙ্খাতো মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারভাৰো ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা. পটিগ্গহণপরিভোগৰসেন ভোজনে মত্তং অজাননভাৰো ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা. অনন্তরদুকো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. সতিৰিপ্পৰাসসঙ্খাতো মুট্ঠস্সতিভাৰো মুট্ঠস্সচ্চং. অসম্পজানভাৰো অসম্পজঞ্ঞং. সরতীতি সতি. সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞং. অপ্পটিসঙ্খানে অকম্পনট্ঠেন পটিসঙ্খানসঙ্খাতং বলং পটিসঙ্খানবলং. ৰীরিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নং বলং ভাৰনাবলং. পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদিৰসেন ৰিৰিধেন আকারেন পস্সতীতি ৰিপস্সনা. সমথোৰ তং আকারং গহেত্ৰা পুন পৰত্তেতব্বস্স সমথস্স নিমিত্তৰসেন সমথনিমিত্তং. পগ্গাহনিমিত্তেপি এসেৰ নযো. সম্পযুত্তধম্মে পগ্গণ্হাতীতি পগ্গাহো. ন ৰিক্খিপতীতি অৰিক্খেপো.

১৩৫-১৪২. সীলৰিনাসিকা অসংৰরসঙ্খাতা সীলস্স ৰিপত্তি সীলৰিপত্তি. সম্মাদিট্ঠিৰিনাসিকা মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতা দিট্ঠিযা ৰিপত্তি দিট্ঠিৰিপত্তি. সোরচ্চমেৰ সীলস্স সম্পাদনতো সীলপরিপূরণতো সীলস্স সম্পদাতি সীলসম্পদা. দিট্ঠিপারিপূরিভূতং ঞাণং দিট্ঠিযা সম্পদাতি দিট্ঠিসম্পদা. ৰিসুদ্ধিভাৰং সম্পত্তা সীলসঙ্খাতা সীলস্স ৰিসুদ্ধি, সীলৰিসুদ্ধি. নিব্বানসঙ্খাতং ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থা, দস্সনসঙ্খাতা, দিট্ঠিযা ৰিসুদ্ধি দিট্ঠিৰিসুদ্ধি. দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞ্ঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি চেৰ যথাদিট্ঠিস্স চ অনুরূপদিট্ঠিস্স কল্যাণদিট্ঠিস্স তংসম্পযুত্তমেৰ পধানং. সংৰেগোতি জাতিআদীনি পটিচ্চ উপ্পন্নভযসঙ্খাতং সংৰিজ্জনং. সংৰেজনিযট্ঠানন্তি সংৰেগজনকং জাতিআদিকারণং. সংৰিগ্গস্স চ যোনিসোপধানন্তি এৰং সংৰেগজাতস্স উপাযপধানং. অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসূতি কুসলধম্মপূরণে অসন্তুট্ঠিভাৰো. অপ্পটিৰানিতা চ পধানস্মিন্তি অরহত্তং অপত্ৰা পধানস্মিং অনিৰত্তনতা অনোসক্কনতা. ৰিজাননতো ৰিজ্জা. ৰিমুচ্চনতো ৰিমুত্তি. খযে ঞাণন্তি কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণং. অযং মাতিকায অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.

দুকমাতিকাপদৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কামাৰচরকুসলপদভাজনীযং

১. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায সঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি ইদং পদভাজনীযং আরদ্ধং. তত্থ যদেতং যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি পঠমং কামাৰচরকুসলং দস্সিতং, তস্স তাৰ নিদ্দেসে ধম্মৰৰত্থানৰারো সঙ্গহৰারো সুঞ্ঞতৰারোতি তযো মহাৰারা হোন্তি. তেসু ধম্মৰৰত্থানৰারো উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন দ্ৰিধা ঠিতো. তেসু উদ্দেসৰারস্স পুচ্ছা, সমযনিদ্দেসো, ধম্মুদ্দেসো, অপ্পনাতি চত্তারো পরিচ্ছেদা. তেসু ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং পুচ্ছা নাম. ‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং…পে… তস্মিং সমযে’তি অযং সমযনিদ্দেসো নাম. ‘ফস্সো হোতি…পে… অৰিক্খেপো হোতী’তি অযং ধম্মুদ্দেসো নাম. ‘যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা ইমে ধম্মা কুসলা’তি অযং অপ্পনা নাম.

এৰং চতূহি পরিচ্ছেদেহি ঠিতস্স উদ্দেসৰারস্স য্ৰাযং পঠমো পুচ্ছাপরিচ্ছেদো, তত্থ ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৰিধাহি পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসং ইদং নানত্তং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি, অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতত্থায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি, দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং, সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি, ৰিমতিপক্খন্দো দ্ৰেল়্হকজাতো – ‘এৰং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’তি. সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূল়নি. পুণ্ণকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’তি? ‘অনিচ্চং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’তি? ‘দুক্খং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি? ‘নোহেতং, ভন্তে’তি (সং. নি. ৩.৭৯; মহাৰ. ২১). অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি (দী. নি. ২.৩৭৩)? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তত্থ বুদ্ধানং পুরিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং, অদ্ধাৰিমুত্তং ৰা অসঙ্খতং, অদিট্ঠং অনঞ্ঞাতং অজোতিতং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং নাম নত্থি. তেন তেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৰতা অত্তনো ঞাণেন পটিৰিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৰিহতসংসযো, তেনস্স ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতরা দ্ৰে পন পুচ্ছা ভগৰতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.

তত্থ ‘কতমে’তিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতি. ‘ধম্মা কুসলা’তি হি ৰচনমত্তেন ‘কিং কতা কিং ৰা করোন্তী’তি ন সক্কা ঞাতুং. ‘কতমে’তি ৰুত্তে পন তেসং পুট্ঠভাৰো পঞ্ঞাযতি. তেন ৰুত্তং ‘কতমেতিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতী’তি. ‘ধম্মা কুসলা’তিপদদ্ৰযেন পুচ্ছায পুট্ঠধম্মে দস্সেতি. তেসং অত্থো হেট্ঠা পকাসিতোৰ.

কস্মা পনেত্থ মাতিকাযং ৰিয ‘কুসলা ধম্মা’তি অৰত্ৰা ‘ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি? পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৰা পভেদৰন্তদস্সনত্থং. ইমস্মিঞ্হি অভিধম্মে ধম্মাৰ দেসেতব্বা. তে চ কুসলাদীহি পভেদেহি অনেকপ্পভেদা. তস্মা ধম্মাযেৰ ইধ দেসেতব্বা. নাযং ৰোহারদেসনা. তে চ অনেকপ্পভেদতো দেসেতব্বা, ন ধম্মমত্ততো. পভেদতো হি দেসনা ঘনৰিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৰহা হোতীতি ‘কুসলা ধম্মা’তি এৰং পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৰা, ইদানি যে তেন পভেদেন দেসেতব্বা ধম্মা তে দস্সেতুং, অযং ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি ৰেদিতব্বো. পভেদৰন্তেসু হি দস্সিতেসু পভেদো দস্সিযমানো যুজ্জতি সুৰিঞ্ঞেয্যো চ হোতীতি.

ইদানি যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তন্তি. এত্থ –

সমযে নিদ্দিসি চিত্তং, চিত্তেন সমযং মুনি;

নিযমেত্ৰান দীপেতুং, ধম্মে তত্থ পভেদতো.

‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্ত’ন্তি হি নিদ্দিসন্তো ভগৰা সমযে চিত্তং নিদ্দিসি. কিংকারণা? তেন সমযনিযমিতেন চিত্তেন পরিযোসানে ‘তস্মিং সমযে’তি এৰং সমযং নিযমেত্ৰান, অথ ৰিজ্জমানেপি সমযনানত্তে যস্মিং সমযে চিত্তং তস্মিংযেৰ সমযে ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতীতি এৰং তস্মিং চিত্তনিযমিতে সমযে এতে সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণঘনৰসেন দুরনুবোধপ্পভেদে ফস্সৰেদনাদযো ধম্মে বোধেতুন্তি অত্থো.

ইদানি ‘যস্মিং সমযে’তিআদীসু অযমনুপুব্বপদৰণ্ণনা. যস্মিন্তি অনিযমতো ভুম্মনিদ্দেসো. সমযেতি অনিযমনিদ্দিট্ঠপরিদীপনং. এত্তাৰতা অনিযমতো সমযো নিদ্দিট্ঠো হোতি. তত্থ সমযসদ্দো –

সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতু দিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭) এৰমাদীসু সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি – ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ভগৰাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপরিপূরকারী’তি. অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –

আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৰেধো. এৰমনেকেসু সমযেসু –

সমৰাযো খণো কালো, সমূহো হেতুযেৰ চ;

এতে পঞ্চপি ৰিঞ্ঞেয্যা, সমযা ইধ ৰিঞ্ঞুনা.

‘যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসল’ন্তি ইমস্মিঞ্হি কুসলাধিকারে তেসু নৰসু সমযেসু এতে সমৰাযাদযো পঞ্চ সমযা পণ্ডিতেন ৰেদিতব্বা.

তেসু পচ্চযসামগ্গী, সমৰাযো খণো পন;

একোৰ নৰমো ঞেয্যো, চক্কানি চতুরোপি ৰা.

যা হি এসা সাধারণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা পচ্চযানং সামগ্গী, সা ইধ সমৰাযোতি ঞাতব্বা. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তি (অ. নি. ৮.২৯) এৰং ৰুত্তো পন নৰমোৰ খণো একো খণোতি ৰেদিতব্বো. যানি ৰা পনেতানি ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তি – এত্থ ‘পতিরূপদেসৰাসো, সপ্পুরিসূপনিস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা’তি (অ. নি. ৪.৩১) চত্তারি চক্কানি ৰুত্তানি, এতানি ৰা একজ্ঝং কত্ৰা ওকাসট্ঠেন খণোতি ৰেদিতব্বানি. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি.

এৰং সমৰাযঞ্চ খণঞ্চ ঞত্ৰা ইতরেসু –

তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো, কালো ৰোহারমত্তকো;

পুঞ্জো ফস্সাদিধম্মানং, সমূহোতি ৰিভাৰিতো.

‘চিত্তকালো রূপকালো’তিআদিনা হি নযেন ধম্মে ৰা, ‘অতীতো অনাগতো’তিআদিনা নযেন ধম্মৰুত্তিং ৰা, ‘বীজকালো অঙ্কুরকালো’তি আদিনা নযেন ধম্মপটিপাটিং ৰা, ‘উপ্পাদকালো জরাকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মলক্খণং ৰা, ‘ৰেদিযনকালো সঞ্জাননকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মকিচ্চং ৰা, ‘ন্হানকালো পানকালো’তিআদিনা নযেন সত্তকিচ্চং ৰা, ‘গমনকালো ঠানকালো’তিআদিনা নযেন ইরিযাপথং ৰা, ‘পুব্বণ্হো সাযন্হো দিৰা রত্তী’তিআদিনা নযেন চন্দিমসূরিযাদিপরিৰত্তনং ৰা, ‘অড্ঢমাসো মাসো’তিআদিনা নযেন অহোরত্তাদিসঙ্খাতং কালসঞ্চযং ৰাতি – এৰং তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো নাম. সো পনেস সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো এৰাতি ৰেদিতব্বো. যো পনেস ফস্সৰেদনাদীনং ধম্মানং পুঞ্জো, সো ইধ সমূহোতি ৰিভাৰিতো. এৰং কালসমূহেপি ঞত্ৰা ইতরো পন –

হেতূতি পচ্চযোৰেত্থ, তস্স দ্ৰারৰসেন ৰা;

অনেকভাৰো ৰিঞ্ঞেয্যো, পচ্চযানং ৰসেন ৰা.

এত্থ হি পচ্চযোৰ হেতু নাম, তস্স দ্ৰারানং ৰা পচ্চযানং ৰা ৰসেন অনেকভাৰো ৰেদিতব্বো. কথং? চক্খুদ্ৰারাদীসু হি উপ্পজ্জমানানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং চক্খুরূপআলোকমনসিকারাদযো পচ্চযা, মহাপকরণে চ ‘‘হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন চতুৰীসতি পচ্চযা ৰুত্তা. তেসু ঠপেত্ৰা ৰিপাকপচ্চযঞ্চ পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ, সেসা কুসলধম্মানং পচ্চযা হোন্তিযেৰ. তে সব্বেপি ইধ হেতূতি অধিপ্পেতা. এৰমস্স ইমিনা দ্ৰারৰসেন ৰা পচ্চযৰসেন ৰা অনেকভাৰো ৰেদিতব্বো. এৰমেতে সমৰাযাদযো পঞ্চ অত্থা ইধ সমযসদ্দেন পরিগ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

‘কস্মা পন এতেসু যংকিঞ্চি একং অপরিগ্গহেত্ৰা সব্বেসং পরিগ্গহো কতো’তি? ‘তেন তেন তস্স তস্স অত্থৰিসেসস্স দীপনতো. এতেসু হি সমৰাযসঙ্খাতো সমযো অনেকহেতুতো ৰুত্তিং দীপেতি. তেন এককারণৰাদো পটিসেধিতো হোতি. সমৰাযো চ নাম সাধারণফলনিপ্ফাদনে অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খো হোতি. তস্মা ‘একো কত্তা নাম নত্থী’তি ইমম্পি অত্থং দীপেতি. সভাৰেন হি কারণে সতি কারণন্তরাপেক্খা অযুত্তাতি. এৰং একস্স কস্সচি কারণস্স অভাৰদীপনেন ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তিআদি পটিসেধিতং হোতি.

তত্থ সিযা – ‘যং ৰুত্তং অনেকহেতুতো ৰুত্তিং দীপেতী’তি, তং ন যুত্তং. ‘কিংকারণা’?‘অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুভাৰাপত্তিতো’. ‘ন হি একস্মিং অন্ধে দট্ঠুং অসক্কোন্তে অন্ধসতং পস্সতী’তি. ‘নো ন যুত্তং; সাধারণফলনিপ্ফাদকত্তেন হি ঠিতভাৰো সামগ্গী; ন অনেকেসং সমোধানমত্তং. ন চ অন্ধানং দস্সনং নাম সাধারণফলং’. ‘কস্মা’?‘অন্ধসতে সতিপি তস্স অভাৰতো. চক্খাদীনং পন তং সাধারণফলং, তেসং ভাৰে ভাৰতো. অসামগ্গিযং অহেতূনম্পি চ সামগ্গিযং হেতুভাৰো সিদ্ধো. স্ৰাযং অসামগ্গিযং ফলাভাৰেন, সামগ্গিযঞ্চস্স ভাৰেন, ৰেদিতব্বো. চক্খাদীনঞ্হি ৰেকল্লে চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অভাৰো, অৰেকল্লে চ ভাৰো, পচ্চক্খসিদ্ধো লোকস্সা’তি. অযং তাৰ সমৰাযসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

যো পনেস অট্ঠহি অক্খণেহি পরিৰজ্জিতো নৰমো খণো, পতিরূপদেসৰাসাদিকো চ চতুচক্কসঙ্খাতো ওকাসট্ঠেন খণো ৰুত্তো, সো মনুস্সত্তবুদ্ধুপ্পাদসদ্ধম্মট্ঠিতিআদিকং খণসামগ্গিং ৰিনা নত্থি. মনুস্সত্তাদীনঞ্চ কাণকচ্ছপোপমাদীহি (ম. নি. ৩.২৫২) দুল্লভভাৰো. ইতি খণস্স দুল্লভত্তা সুট্ঠুতরং খণাযত্তং লোকুত্তরধম্মানং উপকারভূতং কুসলং দুল্লভমেৰ. এৰমেতেসু খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৰং দীপেতি. এৰং দীপেন্তেন অনেন অধিগতখণানং খণাযত্তস্সেৰ তস্স কুসলস্স অননুট্ঠানেন মোঘখণং কুরুমানানং পমাদৰিহারো পটিসেধিতো হোতি. অযং খণসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

যো পনেতস্স কুসলচিত্তস্স পৰত্তিকালো নাম হোতি, সো অতিপরিত্তো. সা চস্স অতিপরিত্ততা ‘‘যথা চ, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স জৰো, যথা চ চন্দিমসূরিযানং জৰো, যথা চ যা দেৰতা চন্দিমসূরিযানং পুরতো ধাৰন্তি তাসং দেৰতানং জৰো, ততো সীঘতরং আযুসঙ্খারা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) – ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠকথাৰসেন ৰেদিতব্বা. তত্র হি সো রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স তাৰ পরিত্তকো কালো ৰুত্তো. যাৰ পটুপ্পন্নং রূপং তিট্ঠতি তাৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তি. ইতি তেসং কালপরিত্ততায উপমাপি নত্থি. তেনেৰাহ – ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, উপমাপি ন সুকরা যাৰ লহুপরিৰত্তং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). এৰমেতেসু কালসঙ্খাতো সমযো কুসলচিত্তপ্পৰত্তিকালস্স অতিপরিত্ততং দীপেতি. এৰং দীপেন্তেন চানেন অতিপরিত্তকালতায, ৰিজ্জুলতোভাসেন মুত্তাৰুণনং ৰিয, দুপ্পটিৰিজ্ঝমিদং চিত্তং, তস্মা এতস্স পটিৰেধে মহাউস্সাহো চ আদরো চ কত্তব্বোতি ওৰাদো দিন্নো হোতি. অযং কালসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

সমূহসঙ্খাতো পন সমযো অনেকেসং সহুপ্পত্তিং দীপেতি. ফস্সাদীনঞ্হি ধম্মানং পুঞ্জো সমূহোতি ৰুত্তো. তস্মিঞ্চ উপ্পজ্জমানং চিত্তং সহ তেহি ধম্মেহি উপ্পজ্জতীতি অনেকেসং সহুপ্পত্তি দীপিতা. এৰং দীপেন্তেন চানেন একস্সেৰ ধম্মস্স উপ্পত্তি পটিসেধিতা হোতি. অযং সমূহসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

হেতুসঙ্খাতো পন সমযো পরাযত্তৰুত্তিতং দীপেতি. ‘যস্মিং সমযে’তি হি পদস্স যস্মা ‘যস্মিং হেতুম্হি সতি’ উপ্পন্নং হোতীতি অযমত্থো, তস্মা ‘হেতুম্হি সতি’ পৰত্তিতো পরাযত্তৰুত্তিতা দীপিতা. এৰং দীপেন্তেন চানেন ধম্মানং সৰসৰত্তিতাভিমানো পটিসেধিতো হোতি. অযং হেতুসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

তত্থ ‘যস্মিং সমযে’তি কালসঙ্খাতস্স সমযস্স ৰসেন ‘যস্মিং কালে’তি অত্থো; সমূহসঙ্খাতস্স ‘যস্মিং সমূহে’তি. খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতানং ‘যস্মিং খণে সতি, যায সামগ্গিযা সতি, যম্হি হেতুম্হি সতি’ কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৰ সতি ‘ফস্সাদযোপী’তি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. অধিকরণঞ্হি কালসঙ্খাতো সমূহসঙ্খাতো চ সমযো. তত্থ ৰুত্তধম্মানন্তি অধিকরণৰসেনেত্থ ভুম্মং. খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খীযতীতি ভাৰেনভাৰলক্খণৰসেনেত্থ ভুম্মং.

কামাৰচরন্তি ‘‘কতমে ধম্মা কামাৰচরা? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তিং পরিযন্তং কত্ৰা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৰুত্তেসু কামাৰচরধম্মেসু পরিযাপন্নং. তত্রাযং ৰচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৰে কামা, ৰত্থুকামো চ কিলেসকামো চ. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দরাগোৰ ৰত্থুকামো তেভূমকৰট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো; ইতরো পন কামিযতীতি কামো. যস্মিং পন পদেসে দুৰিধোপেসো কামো পৰত্তিৰসেন অৰচরতি, সো চতুন্নং অপাযানং, মনুস্সানং, ছন্নঞ্চ দেৰলোকানং ৰসেন একাদসৰিধো পদেসো. কামো এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরো, সসত্থাৰচরো ৰিয. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুরিসা অৰচরন্তি, সো ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৰিপদচতুপ্পদেসু অৰচরন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা ‘সসত্থাৰচরো’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, এৰং ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু রূপাৰচরাদীসু তত্থ অৰচরন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা অযং পদেসো ‘কামাৰচরো’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. স্ৰাযং যথা রূপভৰো রূপং, এৰং উত্তরপদলোপং কত্ৰা ‘কামো’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. এৰমিদং চিত্তং ইমস্মিং একাদসপদেসসঙ্খাতে কামে অৰচরতীতি কামাৰচরং.

কিঞ্চাপি হি এতং রূপারূপভৰেসুপি অৰচরতি, যথা পন সঙ্গামে অৰচরণতো সঙ্গামাৰচরোতি লদ্ধনামকো নাগো নগরে চরন্তোপি ‘সঙ্গামাৰচরো’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, থলজলচরা চ পাণা অথলে অজলে চ ঠিতাপি ‘থলচরা জলচরা’ত্ৰেৰ ৰুচ্চন্তি, এৰমিদং অঞ্ঞত্থ অৰচরন্তম্পি কামাৰচরমেৰাতি ৰেদিতব্বং. আরম্মণকরণৰসেন ৰা এত্থ কামো অৰচরতীতিপি কামাৰচরং. কামঞ্চেস রূপারূপাৰচরেসুপি অৰচরতি, যথা পন ৰদতীতি ‘ৰচ্ছো’, মহিযং সেতীতি ‘মহিংসো’তি ৰুত্তে, ন সত্তা যত্তকা ৰদন্তি, মহিযং ৰা সেন্তি সব্বেসং তং নামং হোতি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. অপিচ কামভৰসঙ্খাতে কামে পটিসন্ধিং অৰচারেতীতিপি কামাৰচরং.

কুসলন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদীহি অত্থেহি কুসলং. অপিচ আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলং. যথেৰ হি ‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’ন্তি (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) রূপকাযে অনাতুরতায অগেলঞ্ঞেন নিব্যাধিতায আরোগ্যট্ঠেন কুসলং ৰুত্তং, এৰং অরূপধম্মেপি কিলেসাতুরতায কিলেসগেলঞ্ঞস্স চ কিলেসব্যাধিনো অভাৰেন আরোগ্যট্ঠেন কুসলং ৰেদিতব্বং. কিলেসৰজ্জস্স পন কিলেসদোসস্স কিলেসদরথস্স চ অভাৰা অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং. কোসল্লং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা; কোসল্লতো সম্ভূতত্তা কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলং.

‘ঞাণসম্পযুত্তং’ তাৰ এৰং হোতু; ঞাণৰিপ্পযুত্তং কথন্তি. তম্পি রুল়্হীসদ্দেন কুসলমেৰ. যথা হি তালপণ্ণেহি অকত্ৰা কিলঞ্জাদীহি কতম্পি তংসরিক্খত্তা রুল়্হীসদ্দেন তালৰণ্টন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, এৰং ‘ঞাণৰিপ্পযুত্ত’ম্পি কুসলন্ত্ৰেৰ ৰেদিতব্বং. নিপ্পরিযাযেন পন ‘ঞাণসম্পযুত্তং’ আরোগ্যট্ঠেন অনৰজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেনাতি তিৰিধেনপি কুসলন্তি নামং লভতি, ঞাণৰিপ্পযুত্তং দুৰিধেনেৰ. ইতি যঞ্চ জাতকপরিযাযেন যঞ্চ বাহিতিকসুত্তপরিযাযেন যঞ্চ অভিধম্মপরিযাযেন কুসলং কথিতং সব্বং তং তীহিপি অত্থেহি ইমস্মিং চিত্তে লব্ভতি.

তদেতং লক্খণাদিৰসেন অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণং, অকুসলৰিদ্ধংসনরসং, ৰোদানপচ্চুপট্ঠানং, যোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং. অৰজ্জপটিপক্খত্তা ৰা অনৰজ্জলক্খণমেৰ কুসলং, ৰোদানভাৰরসং, ইট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যথাৰুত্তপদট্ঠানমেৰ. লক্খণাদীসু হি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰো ৰা সামঞ্ঞং ৰা লক্খণং নাম. কিচ্চং ৰা সম্পত্তি ৰা রসো নাম. উপট্ঠানাকারো ৰা ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং নাম. আসন্নকারণং পদট্ঠানং নাম. ইতি যত্থ যত্থ লক্খণাদীনি ৰক্খাম তত্থ তত্থ ইমিনাৰ নযেন তেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.

চিত্তন্তি আরম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং; ৰিজানাতীতি অত্থো. যস্মা ৰা ‘চিত্ত’ন্তি সব্বচিত্তসাধারণো এস সদ্দো, তস্মা যদেত্থ লোকিযকুসলাকুসলকিরিযচিত্তং, তং জৰনৰীথিৰসেন অত্তনো সন্তানং চিনোতীতি চিত্তং. ৰিপাকং কম্মকিলেসেহি চিতন্তি চিত্তং. অপিচ সব্বম্পি যথানুরূপতো চিত্ততায চিত্তং. চিত্তকরণতায চিত্তন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ যস্মা অঞ্ঞদেৰ সরাগং চিত্তং, অঞ্ঞং সদোসং, অঞ্ঞং সমোহং; অঞ্ঞং কামাৰচরং, অঞ্ঞং রূপাৰচরাদিভেদং; অঞ্ঞং রূপারম্মণং, অঞ্ঞং সদ্দাদিআরম্মণং; রূপারম্মণেসু চাপি অঞ্ঞং নীলারম্মণং, অঞ্ঞং পীতাদিআরম্মণং; সদ্দাদিআরম্মণেসুপি এসেৰ নযো; সব্বেসুপি চেতেসু অঞ্ঞং হীনং অঞ্ঞং মজ্ঝিমং অঞ্ঞং পণীতং; হীনাদীসুপি অঞ্ঞং ছন্দাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৰীরিযাধিপতেয্যং অঞ্ঞং চিত্তাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৰীমংসাধিপতেয্যং, তস্মা অস্স ইমেসং সম্পযুত্তভূমিআরম্মণহীনমজ্ঝিমপণীতাধিপতীনং ৰসেন চিত্ততা ৰেদিতব্বা. কামঞ্চেত্থ একমেৰ এৰং চিত্তং ন হোতি, চিত্তানং পন অন্তোগধত্তা এতেসু যংকিঞ্চি একম্পি চিত্ততায চিত্তন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰং তাৰ চিত্ততায চিত্তং.

কথং চিত্তকরণতাযাতি? লোকস্মিঞ্হি চিত্তকম্মতো উত্তরি অঞ্ঞং চিত্তং নাম নত্থি. তস্মিম্পি চরণং নাম চিত্তং অতিচিত্তমেৰ হোতি. তং করোন্তানং চিত্তকারানং ‘এৰংৰিধানি এত্থ রূপানি কাতব্বানী’তি চিত্তসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. তায চিত্তসঞ্ঞায লেখাগহনরঞ্জনউজ্জোতনৰত্তনাদিনিপ্ফাদিকা চিত্তকিরিযা উপ্পজ্জন্তি, ততো চরণসঙ্খাতে চিত্তে অঞ্ঞতরং ৰিচিত্তরূপং নিপ্ফজ্জতি. ততো ‘ইমস্স রূপস্স উপরি ইদং হোতু, হেট্ঠা ইদং, উভযপস্সে ইদ’ন্তি চিন্তেত্ৰা যথাচিন্তিতেন কমেন সেসচিত্তরূপনিপ্ফাদনং হোতি, এৰং যংকিঞ্চি লোকে ৰিচিত্তং সিপ্পজাতং সব্বং তং চিত্তেনেৰ করিযতি, এৰং ইমায করণৰিচিত্ততায তস্স তস্স চিত্তস্স নিপ্ফাদকং চিত্তম্পি তথেৰ চিত্তং হোতি. যথাচিন্তিতস্স ৰা অনৰসেসস্স অনিপ্ফজ্জনতো ততোপি চিত্তমেৰ চিত্ততরং. তেনাহ ভগৰা –

‘‘দিট্ঠং ৰো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্তন্তি? ‘এৰং, ভন্তে’. তম্পি খো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৰ চিন্তিতং. তেনপি খো, ভিক্খৰে, চরণেন চিত্তেন চিত্তংযেৰ চিত্ততর’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).

তথা যদেতং দেৰমনুস্সনিরযতিরচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৰোহারাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং তম্পি চিত্তকতমেৰ. কাযকম্মাদিভেদঞ্হি দানসীলৰিহিংসাসাঠেয্যাদিনযপ্পৰত্তং কুসলাকুসলকম্মং চিত্তনিপ্ফাদিতং কম্মনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৰ চ তাসু তাসু গতীসু হত্থপাদকণ্ণউদরগীৰামুখাদিসণ্ঠানভিন্নং লিঙ্গনানত্তং. লিঙ্গনানত্ততো যথাগহিতসণ্ঠানৰসেন ‘অযং ইত্থী অযং পুরিসো’তি উপ্পজ্জমানায সঞ্ঞায সঞ্ঞানানত্তং. সঞ্ঞানানত্ততো সঞ্ঞানুরূপেন ‘ইত্থী’তি ৰা ‘পুরিসো’তি ৰা ৰোহরন্তানং ৰোহারনানত্তং. ৰোহারনানত্তৰসেন পন যস্মা ‘ইত্থী ভৰিস্সামি পুরিসো ভৰিস্সামি, খত্তিযো ভৰিস্সামি ব্রাহ্মণো ভৰিস্সামী’তি এৰং তস্স তস্স অত্তভাৰস্স জনকং কম্মং করীযতি, তস্মা ৰোহারনানত্ততো কম্মনানত্তং. তং পনেতং কম্মনানত্তং যথাপত্থিতং ভৰং নিব্বত্তেন্তং যস্মা গতিৰসেন নিব্বত্তেতি তস্মা কম্মনানত্ততো গতিনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৰ চ তেসং তেসং সত্তানং তস্সা তস্সা গতিযা অপাদকদ্ৰিপাদকাদিতা, তস্সা তস্সা উপপত্তিযা উচ্চনীচাদিতা, তস্মিং তস্মিং অত্তভাৰে সুৰণ্ণদুব্বণ্ণাদিতা, লোকধম্মেসু লাভালাভাদিতা চ পঞ্ঞাযতি. তস্মা সব্বমেতং দেৰমনুস্সনিরযতিরচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৰোহারাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং চিত্তেনেৰ কতন্তি ৰেদিতব্বং. স্ৰাযমত্থো ইমস্স সঙ্গীতিঅনারুল়্হস্স সুত্তস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানৰসেন লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানং ভৰতি, লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানৰসেন সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানং ভৰতি, সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানৰসেন ৰোহারনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানং ভৰতি, ৰোহারনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানৰসেন কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৰৰত্থানং ভৰতি. কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং গতিযা নানাকরণং পঞ্ঞাযতি – অপদা দ্ৰিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, রূপিনো অরূপিনো, সঞ্ঞিনো অসঞ্ঞিনো নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো. কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং উপপত্তিযা নানাকরণং পঞ্ঞাযতি – উচ্চনীচতা হীনপণীততা সুগতদুগ্গততা. কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং অত্তভাৰে নানাকরণং পঞ্ঞাযতি – সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতা সুজাতদুজ্জাততা সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততা. কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং লোকধম্মে নানাকরণং পঞ্ঞাযতি – লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসাযং সুখদুক্খে’’তি.

অপরম্পি ৰুত্তং –

কম্মতো লিঙ্গতো চেৰ, লিঙ্গসঞ্ঞা পৰত্তরে;

সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তি, ইত্থাযং পুরিসোতি ৰা.

‘‘কম্মুনা ৰত্ততে লোকো, কম্মুনা ৰত্ততে পজা;

কম্মনিবন্ধনা সত্তা, রথস্সাণীৰ যাযতো’’. (ম. নি. ২.৪৬০; সু. নি. ৬৫৯);

কম্মেন কিত্তিং লভতে পসংসং,

কম্মেন জানিঞ্চ ৰধঞ্চ বন্ধং;

তং কম্মনানাকরণং ৰিদিত্ৰা,

কস্মা ৰদে নত্থি কম্মন্তি লোকে. (কথা. ৭৮৫);

‘‘কম্মস্সকা মাণৰ সত্তা কম্মদাযাদা কম্মযোনী কম্মবন্ধূ কম্মপটিসরণা; কম্মং সত্তে ৰিভজতি যদিদং হীনপ্পণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯).

এৰং ইমায করণচিত্ততাযপি চিত্তস্স চিত্ততা ৰেদিতব্বা. সব্বানিপি হি এতানি ৰিচিত্রানি চিত্তেনেৰ কতানি. অলদ্ধোকাসস্স পন চিত্তস্স যং ৰা পন অৰসেসপচ্চযৰিকলং তস্স একচ্চচিত্তকরণাভাৰতো যদেতং চিত্তেন কতং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং ৰুত্তং, ততোপি চিত্তমেৰ চিত্ততরং. তেনাহ ভগৰা –

‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা… তেহিপি খো, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতেহি পাণেহি চিত্তংযেৰ চিত্ততর’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).

উপ্পন্নং হোতীতি এত্থ ৰত্তমানভূতাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৰসেন উপ্পন্নং নাম অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজরাভঙ্গসমঙ্গীসঙ্খাতং ৰত্তমানুপ্পন্নং নাম. আরম্মণরসং অনুভৰিত্ৰা নিরুদ্ধং, অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৰা নিরুদ্ধং, ভূতাপগতসঙ্খাতং, সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) এৰমাদিনা নযেন ৰুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং, অঞ্ঞং ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্সোকাসং কত্ৰা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৰিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৰং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম. এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৰেদিতব্বং. ভূমীতি ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তারহং কিলেসজাতং. তেন হেসা ভূমি লদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৰুচ্চতি. এৰমেতেসু চতূসু উপ্পন্নেসু ইধ ‘ৰত্তমানুপ্পন্নং’ অধিপ্পেতং.

তত্রাযং ৰচনত্থো – পুব্বন্ততো উদ্ধং উপ্পাদাদিঅভিমুখং পন্নন্তি উপ্পন্নং. ‘উপ্পন্ন’-সদ্দো পনেস অতীতে পটিলদ্ধে সমুট্ঠিতে অৰিক্খম্ভিতে অসমুচ্ছিন্নে খণত্তযগতেতি অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘তেন খো পন, ভিক্খৰে, সমযেন ককুসন্ধো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’’তি (সং. নি. ২.১৪৩) এত্থ অতীতে আগতো. ‘‘আযস্মতো আনন্দস্স অতিরেকচীৰরং উপ্পন্নং হোতী’’তি (পারা. ৪৬১) এত্থ পটিলদ্ধে. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উপ্পন্নং মহামেঘং তমেনং মহাৰাতো অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৭) এত্থ সমুট্ঠিতে. ‘‘উপ্পন্নং গমিযচিত্তং দুপ্পটিৰিনোদনীযং (অ. নি. ৫.১৬০; পরি. ৩২৫); উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতী’’তি (পারা. ১৬৫) এত্থ অৰিক্খম্ভিতে. ‘‘অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেন্তো বহুলীকরোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরাযেৰ অন্তরধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৬-১৫৭) এত্থ অসমুচ্ছিন্নে. ‘‘উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ২.চিত্তযমক.৮১) এত্থ খণত্তযগতে. স্ৰাযমিধাপি খণত্তযগতেৰ দট্ঠব্বো. তস্মা ‘উপ্পন্নং হোতী’তি এত্থ খণত্তযগতং হোতি, ৰত্তমানং হোতি, পচ্চুপ্পন্নং হোতীতি. অযং সঙ্খেপত্থো.

চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি চেতং দেসনাসীসমেৰ. ন পন চিত্তং এককমেৰ উপ্পজ্জতি. তস্মা যথা রাজা আগতোতি ৰুত্তে ন পরিসং পহায এককোৰ আগতো, রাজপরিসায পন সদ্ধিংযেৰ আগতোতি পঞ্ঞাযতি, এৰমিদম্পি পরোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৰ উপ্পন্নন্তি ৰেদিতব্বং. পুব্বঙ্গমট্ঠেন পন ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং.

লোকিযধম্মঞ্হি পত্ৰা চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুরং চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি. লোকুত্তরধম্মং পত্ৰা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা পঞ্ঞা ধুরা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা. তেনেৰ ভগৰা ৰিনযপরিযাযং পত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তো ‘কিংফস্সোসি, কিংৰেদনোসি, কিংসঞ্ঞোসি, কিংচেতনোসী’তি অপুচ্ছিত্ৰা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৰং ভিক্খূ’’তি চিত্তমেৰ ধুরং কত্ৰা পুচ্ছতি. ‘‘অথেয্যচিত্তো অহং ভগৰা’’তি চ ৰুত্তে ‘অনাপত্তি অথেয্যফস্সস্সা’তিআদীনি অৰত্ৰা ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু অথেয্যচিত্তস্সা’’তি ৰদতি.

ন কেৰলঞ্চ ৰিনযপরিযাযং, অঞ্ঞম্পি লোকিযদেসনং দেসেন্তো চিত্তমেৰ ধুরং কত্ৰা দেসেতি. যথাহ – ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতি’’ (অ. নি. ১.৫৬).

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;

ততো নং দুক্খমন্ৰেতি, চক্কংৰ ৰহতো পদং.

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৰা করোতি ৰা;

ততো নং সুখমন্ৰেতি, ছাযাৰ অনপাযিনী’’. (ধ. প. ১,২);

‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতি;

চিত্তস্স একধম্মস্স, সব্বেৰ ৰসমন্ৰগূ’’. (সং. নি. ১.৬২);

‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তি’’ (সং. নি. ৩.১০০);

‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং’’ (অ. নি. ১.৪৯);

‘‘চিত্তে, গহপতি, অরক্খিতে কাযকম্মম্পি অরক্খিতং হোতি, ৰচীকম্মম্পি অরক্খিতং হোতি, মনোকম্মম্পি অরক্খিতং হোতি; চিত্তে, গহপতি, রক্খিতে…পে… চিত্তে, গহপতি, ব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অৰস্সুতে…পে… চিত্তে, গহপতি, অনৰস্সুতে কাযকম্মম্পি অনৰস্সুতং হোতি, ৰচীকম্মম্পি অনৰস্সুতং হোতি, মনোকম্মম্পি অনৰস্সুতং হোতী’’তি (অ. নি. ৩.১১০).

এৰং লোকিযধম্মং পত্ৰা চিত্তং জেট্ঠকং হোতি, চিত্তং ধুরং হোতি, চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতীতি ৰেদিতব্বং. ইমেসু পন সুত্তেসু একং ৰা দ্ৰে ৰা অগ্গহেত্ৰা সুত্তানুরক্খণত্থায সব্বানিপি গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি.

লোকুত্তরধম্মং পুচ্ছন্তো পন ‘কতরফস্সং অধিগতোসি, কতরৰেদনং কতরসঞ্ঞং কতরচেতনং কতরচিত্ত’ন্তি অপুচ্ছিত্ৰা, ‘কতরপঞ্ঞং ত্ৰং ভিক্খু অধিগতো’সি, ‘কিং পঠমং মগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিযং…পে… ততিযং…পে… চতুত্থং মগ্গপঞ্ঞং অধিগতো’তি পঞ্ঞং জেট্ঠিকং পঞ্ঞং ধুরং কত্ৰা পুচ্ছতি. পঞ্ঞুত্তরা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তি. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযা (ম. নি. ১.৪৫১)? ‘‘পঞ্ঞৰতো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স তদন্ৰযা সদ্ধা সণ্ঠাতি, তদন্ৰযং ৰীরিযং সণ্ঠাতি, তদন্ৰযা সতি সণ্ঠাতি, তদন্ৰযো সমাধি সণ্ঠাতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৫) এৰমাদীনি পনেত্থ সুত্তানি দট্ঠব্বানি. ইতি লোকুত্তরধম্মং পত্ৰা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা হোতি পঞ্ঞা ধুরা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমাতি ৰেদিতব্বা. অযং পন লোকিযদেসনা. তস্মা চিত্তং ধুরং কত্ৰা দেসেন্তো ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি আহ.

সোমনস্সসহগতন্তি সাতমধুরৰেদযিতসঙ্খাতেন সোমনস্সেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতং. অযং পন ‘সহগত’-সদ্দো তব্ভাৰে ৰোকিণ্ণে নিস্সযে আরম্মণে সংসট্ঠেতি ইমেসু অত্থেসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা নন্দিরাগসহগতা’’তি (ৰিভ. ২০৩) তব্ভাৰে ৰেদিতব্বো; নন্দিরাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) ৰোকিণ্ণে ৰেদিতব্বো; অন্তরন্তরা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৰোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) নিস্সযে ৰেদিতব্বো; অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৰেত্ৰা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘লাভী হোতি রূপসহগতানং ৰা সমাপত্তীনং অরূপসহগতানং ৰা’’তি (পু. প. ৩-৫) আরম্মণে; ৰেদিতব্বো রূপারূপারম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫৭৮) সংসট্ঠে. ইমস্মিম্পি পদে অযমেৰত্থো অধিপ্পেতো. সোমনস্সসংসট্ঠঞ্হি ইধ সোমনস্সসহগতন্তি ৰুত্তং.