২. রূপকণ্ডো

উদ্দেসৰণ্ণনা

ইদানি রূপকণ্ডং ভাজেত্ৰা দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ কিঞ্চাপি হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰিপাকাব্যাকতঞ্চেৰ কিরিযাব্যাকতঞ্চ নিস্সেসং কত্ৰা ভাজিতং, রূপাব্যাকতনিব্বানাব্যাকতানি পন অকথিতানি, তানি কথেতুং চতুব্বিধম্পি অব্যাকতং সমোধানেত্ৰা দস্সেন্তো কুসলাকুসলানং ধম্মানং ৰিপাকাতিআদিমাহ. তত্থ কুসলাকুসলানন্তি চতুভূমককুসলানঞ্চেৰ অকুসলানঞ্চ. এৰং তাৰ ৰিপাকাব্যাকতং কুসলৰিপাকাকুসলৰিপাকৰসেন দ্ৰীহি পদেহি পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং. যস্মা পন তং সব্বম্পি কামাৰচরং ৰা হোতি, রূপাৰচরাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং, তস্মা ‘কামাৰচরা’তিআদিনা নযেন তদেৰ ৰিপাকাব্যাকতং ভূমন্তরৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং. যস্মা পন তং ৰেদনাক্খন্ধোপি হোতি…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি, তস্মা পুন সম্পযুত্তচতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং.

এৰং ৰিপাকাব্যাকতং কুসলাকুসলৰসেন ভূমন্তরৰসেন সম্পযুত্তক্খন্ধৰসেনাতি তীহি নযেহি পরিযাদায দস্সেত্ৰা, পুন কিরিযাব্যাকতং দস্সেন্তো যে চ ধম্মা কিরিযাতিআদিমাহ. তত্থ ‘কামাৰচরা রূপাৰচরা অরূপাৰচরা ৰেদনাক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি ৰত্তব্বং ভৰেয্য. হেট্ঠা পন গহিতমেৰাতি নযং দস্সেত্ৰা নিস্সজ্জিতং. ইদানি অৰিভত্তং দস্সেন্তো সব্বঞ্চ রূপং অসঙ্খতা চ ধাতূতি আহ. তত্থ ‘সব্বঞ্চ রূপ’ন্তি পদেন পঞ্চৰীসতি রূপানি ছন্নৰুতিরূপকোট্ঠাসা নিপ্পদেসতো গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ‘অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি পদেন নিব্বানং নিপ্পদেসতো গহিতন্তি. এত্তাৰতা ‘অব্যাকতা ধম্মা’তি পদং নিট্ঠিতং হোতি.

৫৮৪. তত্থ কতমং সব্বং রূপন্তি ইদং কস্মা গহিতং? হেট্ঠা রূপাব্যাকতং সঙ্খেপেন কথিতং. ইদানি তং এককদুকতিকচতুক্ক…পে… একাদসকৰসেন ৰিত্থারতো ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইদং গহিতং. তস্সত্থো – যং ৰুত্তং ‘সব্বঞ্চ রূপং, অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি, তস্মিং পদদ্ৰযে ‘কতমং সব্বং রূপং নাম’? ইদানি তং দস্সেন্তো চত্তারো চ মহাভূতাতিআদিমাহ. তত্থ চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন তেসং ঊনাধিকভাৰং নিৰারেতি. ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৰলং ‘চত্তারো মহাভূতাৰ’ রূপং, অঞ্ঞম্পি অত্থীতি ‘উপাদারূপং’ সম্পিণ্ডেতি.

মহাভূতাতি এত্থ মহন্তপাতুভাৰাদীহি কারণেহি মহাভূততা ৰেদিতব্বা. এতানি হি মহন্তপাতুভাৰতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাপরিহারতো, মহাৰিকারতো, মহন্তভূতত্তা চাতি ইমেহি কারণেহি মহাভূতানীতি ৰুচ্চন্তি. তত্থ ‘মহন্তপাতুভাৰতো’তি, এতানি হি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি উপাদিন্নকসন্তানেপি মহন্তানি পাতুভূতানি. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে এৰং মহন্তপাতুভাৰতা ৰেদিতব্বা – একঞ্হি চক্কৰাল়ং আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনানং দ্ৰাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তারি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পরিক্খেপতো –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পরিমণ্ডলং;

দস চেৰ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তত্থ –

দুৰে সতসহস্সানি, চত্তারি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৰসুন্ধরা. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তস্সাযেৰ সন্ধারকং –

চত্তারি সতসহস্সানি, অট্ঠেৰ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৰাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধারকো –

নৰসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৰ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৰং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুরাসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, সিনেরু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাল়্হুগ্গতা দিব্বা, নানারতনচিত্তিতা.

যুগন্ধরো ঈসধরো, করৰীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধরো ৰিনতকো, অস্সকণ্ণো গিরি ব্রহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেরুস্স সমন্ততো;

মহারাজানমাৰাসা দেৰযক্খনিসেৰিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৰিত্থতো;

চতুরাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপরিক্খেপা নগৰ্হযা;

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামা সমন্ততো.

সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৰেন, জম্বুদীপো পকাসিতো. (পারা. অট্ঠ. ১.১; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং তদেৰ অসুরানং চিত্তপাটলিযা, গরুল়ানং সিম্বলিরুক্খস্স, অপরগোযানে কদম্বরুক্খস্স, উত্তরকুরুম্হি কপ্পরুক্খস্স, পুব্বৰিদেহে সিরীসস্স, তাৰতিংসেসু পারিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোরাণা –

পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৰানং পারিচ্ছত্তকো;

কদম্বো কপ্পরুক্খো চ, সিরীসেন ভৰতি সত্তমন্তি.

দ্ৰেঅসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাল়্হো মহণ্ণৰে;

অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰ, চক্কৰাল়সিলুচ্চযো;

পরিক্খিপিত্ৰা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি.

উপাদিন্নকসন্তানেপি মচ্ছকচ্ছপদেৰদানৰাদিসরীরৰসেন মহন্তানেৰ পাতুভূতানি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰাতি’’আদি.

‘মহাভূতসামঞ্ঞতো’তি এতানি হি যথা মাযাকারো অমণিংযেৰ উদকং মণিং কত্ৰা দস্সেতি, অসুৰণ্ণংযেৰ লেড্ডুং সুৰণ্ণং কত্ৰা দস্সেতি, যথা চ সযং নেৰ যক্খো ন পক্খী সমানো যক্খভাৰম্পি পক্খিভাৰম্পি দস্সেতি, এৰমেৰ সযং অনীলানেৰ হুত্ৰা নীলং উপাদারূপং দস্সেন্তি, অপীতানি… অলোহিতানি… অনোদাতানেৰ হুত্ৰা ওদাতং উপাদারূপং দস্সেন্তীতি মাযাকারমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতানি. যথা চ যক্খাদীনি মহাভূতানি যং গণ্হন্তি নেৰ তেসং তস্স অন্তো ন বহিঠানং উপলব্ভতি, ন চ তং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি, এৰমেৰ এতানিপি নেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতানি হুত্ৰা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তীতি. অচিন্তেয্যট্ঠানতায যক্খাদিমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

যথা চ যক্খিনীসঙ্খাতানি মহাভূতানি মনাপেহি ৰণ্ণসণ্ঠানৰিক্খেপেহি অত্তনো ভযানকভাৰং পটিচ্ছাদেত্ৰা সত্তে ৰঞ্চেন্তি, এৰমেৰ এতানিপি ইত্থিপুরিসসরীরাদীসু মনাপেন ছৰিৰণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঙ্গুলিভমুকৰিক্খেপেন অত্তনো কক্খল়তাদিভেদং সরসলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৰা বালজনং ৰঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৰং দট্ঠুং ন দেন্তি. ইতি ৰঞ্চকট্ঠেন যক্খিনীমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

‘মহাপরিহারতো’তি মহন্তেহি পচ্চযেহি পরিহরিতব্বতো. এতানি হি দিৰসে দিৰসে উপনেতব্বত্তা মহন্তেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি ভূতানি পৰত্তানীতি মহাভূতানি. মহাপরিহারানি ৰা ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহাৰিকারতো’তি ভূতানং মহাৰিকারতো. এতানি হি উপাদিণ্ণানিপি অনুপাদিণ্ণানিপি মহাৰিকারানি হোন্তি. তত্থ অনুপাদিণ্ণানং কপ্পৰুট্ঠানে ৰিকারমহত্তং পাকটং হোতি, উপাদিণ্ণানং ধাতুক্খোভকালে. তথা হি –

ভূমিতো ৰুট্ঠিতা যাৰ, ব্রহ্মলোকা ৰিধাৰতি;

অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, দয্হমানম্হি তেজসা.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৰাল়ং ৰিলীযতি;

কুপিতেন যদা লোকো, সলিলেন ৰিনস্সতি.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৰাল়ং ৰিকীরতি;

ৰাযোধাতুপ্পকোপেন, যদা লোকো ৰিনস্সতি.

পত্থদ্ধো ভৰতি কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৰা;

পথৰীধাতুপ্পকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৰ সো.

পূতিযো ভৰতি কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৰা;

আপোধাতুপ্পকোপেন, হোতি পূতিমুখেৰ সো.

সন্তত্তো ভৰতি কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৰা;

তেজোধাতুপ্পকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৰ সো.

সঞ্ছিন্নো ভৰতি কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৰা;

ৰাযোধাতুপ্পকোপেন, হোতি সত্থমুখেৰ সো. (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৩৮);

ইতি মহাৰিকারানি ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহন্তভূতত্তা চা’তি এতানি হি মহন্তানি মহতা ৰাযামেন পরিগ্গহেতব্বত্তা, ভূতানি ৰিজ্জমানত্তাতি, মহন্তভূতত্তা চ মহাভূতানি. এৰং মহন্তপাতুভাৰাদীহি কারণেহি মহাভূতানি.

চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপন্তি উপযোগত্থে সামিৰচনং. চত্তারি মহাভূতানি উপাদায, নিস্সায, অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তরূপন্তি অত্থো. ইদং ৰুচ্চতি সব্বং রূপন্তি ইদং চত্তারি মহাভূতানি, পদপটিপাটিযা নিদ্দিট্ঠানি তেৰীসতি উপাদারূপানীতি, সত্তৰীসতিপ্পভেদং সব্বং রূপং নাম.

একৰিধরূপসঙ্গহো

ইদানি তং ৰিত্থারতো দস্সেতুং একৰিধাদীহি একাদসহি সঙ্গহেহি মাতিকং ঠপেন্তো সব্বং রূপং ন হেতূতিআদিমাহ.

তত্থ ‘সব্বং রূপ’ন্তি ইদং পদং ‘সব্বং রূপং ন হেতু’ ‘সব্বং রূপং অহেতুক’ন্তি এৰং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজেতব্বং. সব্বানেৰ চেতানি ‘ন হেতূ’তিআদীনি তেচত্তালীসপদানি উদ্দিট্ঠানি. তেসু পটিপাটিযা চত্তালীসপদানি মাতিকতো গহেত্ৰা ঠপিতানি, অৰসানে তীণি মাতিকামুত্তকানীতি. এৰং তাৰ পঠমে সঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানমেৰ ৰেদিতব্বং. তথা দুতিযসঙ্গহাদীসু.

দুৰিধরূপসঙ্গহো

তত্রাযং নযো – দুতিযসঙ্গহে তাৰ সতং চত্তারো চ দুকা. তত্থ অত্থি রূপং উপাদা, অত্থি রূপং নোউপাদাতিআদযো আদিম্হি চুদ্দস দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাভাৰতো পকিণ্ণকদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুসম্ফস্সস্স ৰত্থূতিআদযো পঞ্চৰীসতি দুকা ৰত্থুঅৰত্থুউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ৰত্থুদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুসম্ফস্সস্স আরম্মণন্তিআদযো পঞ্চৰীসতি আরম্মণানারম্মণউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা আরম্মণদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খাযতনন্তি আদযো দস আযতনানাযতনউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা আযতনদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুধাতূতিআদযো দস ধাতুঅধাতুউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ধাতুদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং চক্খুন্দ্রিযন্তিআদযো অট্ঠ ইন্দ্রিযানিন্দ্রিযউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা ইন্দ্রিযদুকা নাম. ততো অত্থি রূপং কাযৰিঞ্ঞত্তীতিআদযো দ্ৰাদস সুখুমাসুখুমরূপউপপরিক্খণৰসেন পৰত্তত্তা সুখুমরূপদুকা নামাতি. ইদং দুতিযসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং.

তিৰিধরূপসঙ্গহো

৫৮৫. ততিযসঙ্গহে সতং তীণি চ তিকানি. তত্থ দুতিযসঙ্গহে ৰুত্তেসু চুদ্দসসু পকিণ্ণকদুকেসু একং অজ্ঝত্তিকদুকং সেসেহি তেরসহি যোজেত্ৰা যং তং রূপং অজ্ঝত্তিকং তং উপাদা; যং তং রূপং বাহিরং তং অত্থি উপাদা, অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন ঠপিতা তেরস পকিণ্ণকতিকা নাম. ততো তমেৰ দুকং সেসদুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা যং তং রূপং বাহিরং তং চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৰত্থু, যং তং রূপং অজ্ঝত্তিকং তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ৰত্থু, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৰত্থূতিআদিনা নযেন সেসতিকা ঠপিতা. তেসং নামঞ্চ গণনা চ তেসংযেৰ ৰত্থুদুকাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বাতি. ইদং ততিযসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং.

চতুব্বিধাদিরূপসঙ্গহা

৫৮৬. চতুত্থসঙ্গহে দ্ৰাৰীসতি চতুক্কা. তত্থ সব্বপচ্ছিমো অত্থি রূপং উপাদা অত্থি রূপং নোউপাদাতি এৰং ইধ ৰুত্তং মাতিকং অনামসিত্ৰা ঠপিতো. ইতরে পন আমসিত্ৰা ঠপিতা. কথং? যে তাৰ ইধ দুৰিধসঙ্গহে পকিণ্ণকেসু আদিতো তযো দুকা, তেসু একেকং গহেত্ৰা যং তং রূপং উপাদা তং অত্থি উপাদিণ্ণং, অত্থি অনুপাদিণ্ণন্তিআদিনা নযেন পঞ্চহি পঞ্চহি দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দুকত্তযমূলকা আদিম্হি পঞ্চদস চতুক্কা ঠপিতা.

ইদানি যো যং চতুক্কো সনিদস্সনদুকো সো যস্মা যং তং রূপং সনিদস্সনং তং অত্থি সপ্পটিঘং, অত্থি অপ্পটিঘন্তিআদিনা নযেন পরেহি ৰা, অত্থি উপাদা অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন পুরিমেহি ৰা, দুকেহি সদ্ধিং অত্থাভাৰতো কমাভাৰতো ৰিসেসাভাৰতো চ যোগং ন গচ্ছতি. সনিদস্সনঞ্হি ‘অপ্পটিঘং’ নাম, ‘নো উপাদা’ ৰা নত্থীতি অত্থাভাৰতো যোগং ন গচ্ছতি. ‘উপাদিণ্ণং পন অনুপাদিণ্ণঞ্চ অত্থি তং কমাভাৰা যোগং ন গচ্ছতি. সব্বদুকা হি পচ্ছিমপচ্ছিমেহেৰ সদ্ধিং যোজিতা. অযমেত্থ কমো. পুরিমেহি পন সদ্ধিং কমাভাৰোতি. ‘সতি অত্থে কমাভাৰো অকারণং. তস্মা উপাদিণ্ণপদাদীহি সদ্ধিং যোজেতব্বো’তি চে – ন, ৰিসেসাভাৰা; উপাদিণ্ণপদাদীনি হি ইমিনা সদ্ধিং যোজিতানি. তত্থ ‘উপাদিণ্ণং ৰা সনিদস্সনং, সনিদস্সনং ৰা উপাদিণ্ণ’ন্তি ৰুত্তে ৰিসেসো নত্থীতি ৰিসেসাভাৰাপি যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং চতুত্থদুকং অনামসিত্ৰা, ততো পরেহি অত্থি রূপং সপ্পটিঘন্তিআদীহি তীহি দুকেহি সদ্ধিং ‘যং তং রূপং সপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্রিযং, অত্থি ন ইন্দ্রিযং, যং তং রূপং অপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্রিযং, অত্থি ন ইন্দ্রিয’ন্তিআদিনা নযেন যুজ্জমানে দ্ৰে দ্ৰে দুকে যোজেত্ৰা ছ চতুক্কা ঠপিতা.

যথা চাযং চতুত্থদুকো যোগং ন গচ্ছতি, তথা তেন সদ্ধিং আদিদুকোপি. কস্মা? অনুপাদারূপস্স একন্তেন অনিদস্সনত্তা. সো হি যং তং রূপং নোউপাদা তং অত্থি সনিদস্সনং, অত্থি অনিদস্সনন্তি – এৰং চতুত্থেন দুকেন সদ্ধিং যোজিযমানো যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং অতিক্কমিত্ৰা পঞ্চমেন সহ যোজিতো. এৰং যো যেন সদ্ধিং যোগং গচ্ছতি, যো চ ন গচ্ছতি সো ৰেদিতব্বোতি. ইদং চতুত্থসঙ্গহে পাল়িৰৰত্থানং. ইতো পরে পন পঞ্চৰিধসঙ্গহাদযো সত্ত সঙ্গহা অসম্মিস্সা এৰ. এৰং সকলাযপি মাতিকায পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং.

রূপৰিভত্তিএককনিদ্দেসৰণ্ণনা

৫৯৪. ইদানি তস্সা অত্থং ভাজেত্ৰা দস্সেতুং সব্বং রূপং ন হেতুমেৰাতিআদি আরদ্ধং. কস্মা পনেত্থ ‘কতমং তং সব্বং রূপং ন হেতূ’তি পুচ্ছা ন কতাতি? ভেদাভাৰতো. যথা হি দুকাদীসু ‘উপাদারূপ’ম্পি অত্থি ‘নোউপাদারূপ’ম্পি, এৰমিধ হেতু ন হেতূতিপি সহেতুকমহেতুকন্তিপি ভেদো নত্থি, তস্মা পুচ্ছং অকত্ৰাৰ ৰিভত্তং. তত্থ ‘সব্ব’ন্তি সকলং, নিরৰসেসং. ‘রূপ’ন্তি অযমস্স সীতাদীহি রুপ্পনভাৰদীপনো সামঞ্ঞলক্খণনিদ্দেসো. ন হেতুমেৰাতি সাধারণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো.

তত্থ হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধারণহেতূতি চতুব্বিধো হেতু. তেসু ‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ’তি (ধ. স. ১০৫৯) অযং ‘হেতুহেতু’ নাম. ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি (ম. নি. ৩.৮৫; সং. নি. ৩.৮২) অযং ‘পচ্চযহেতু’ নাম. ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো ৰিপাকট্ঠানে, উত্তমং ইট্ঠারম্মণং কুসলৰিপাকট্ঠানে, উত্তমং অনিট্ঠারম্মণং অকুসলৰিপাকট্ঠানে’’তি অযং ‘উত্তমহেতু’ নাম. যথাহ – ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতী’তি (ম. নি. ১.১৪৮; ৰিভ. ৮১০; পাটি. ম. ২.৪৪), ‘‘এসেৰ হেতু এস পচ্চযো সঙ্খারানং যদিদং অৰিজ্জা’’তি অৰিজ্জা সঙ্খারানং সাধারণহেতু হুত্ৰা পচ্চযট্ঠং ফরতীতি অযং ‘সাধারণহেতু’ নাম. যথা হি পথৰীরসো আপোরসো চ মধুরস্সাপি অমধুরস্সাপি পচ্চযো, এৰং অৰিজ্জা কুসলসঙ্খারানম্পি অকুসলসঙ্খারানম্পি সাধারণপচ্চযো হোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘হেতুহেতু’ অধিপ্পেতো. ইতি ‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১) মাতিকায আগতং হেতুভাৰং রূপস্স নিযমেত্ৰা পটিক্খিপন্তো ‘ন হেতুমেৰা’তি আহ. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু পটিক্খেপনিদ্দেসো চ অপ্পটিক্খেপনিদ্দেসো চ ৰেদিতব্বো. ৰচনত্থো পন সব্বপদানং মাতিকাৰণ্ণনাযং ৰুত্তোযেৰ.

সপ্পচ্চযমেৰাতি এত্থ পন কম্মসমুট্ঠানং কম্মপচ্চযমেৰ হোতি, আহারসমুট্ঠানাদীনি আহারাদিপচ্চযানেৰাতি এৰং রূপস্সেৰ ৰুত্তচতুপচ্চযৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. রূপমেৰাতি ‘রূপিনো ধম্মা অরূপিনো ধম্মা’তি মাতিকায ৰুত্তং অরূপীভাৰং পটিক্খিপতি. উপ্পন্নং ছহি ৰিঞ্ঞাণেহীতি পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৰেদিতব্বং. নিযামো পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি সন্ধায গহিতো. ন হি তানি অতীতানাগতং ৰিজানন্তি. মনোৰিঞ্ঞাণং পন অতীতম্পি অনাগতম্পি ৰিজানাতি. তং ইমস্মিং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসোতে পতিতত্তা সোতপতিতমেৰ হুত্ৰা গতং. হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন পন অনিচ্চমেৰ. জরায অভিভৰিতব্বধম্মকত্তা জরাভিভূতমেৰ. যস্মা ৰা রূপকাযে জরা পাকটা হোতি, তস্মাপি ‘জরাভিভূতমেৰা’তি ৰুত্তং.

এৰং একৰিধেন রূপসঙ্গহোতি এত্থ ‘ৰিধা’-সদ্দো মানসণ্ঠানকোট্ঠাসেসু দিস্সতি. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা, সদিসোহমস্মীতি ৰিধা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৯৬২) হি মানো ৰিধা নাম. ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) সণ্ঠানং. ‘কথংৰিধ’ন্তি হি পদস্স কথংসণ্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থুং দুৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১-৭৫২) কোট্ঠাসো ৰিধা নাম. ইধাপি কোট্ঠাসোৰ অধিপ্পেতো.

সঙ্গহসদ্দোপি সজাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্রাহ্মণা সব্বে ৰেস্সা সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘সজাতিসঙ্গহো’ নাম. ‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভারুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং ‘সঞ্জাতিসঙ্গহো’ নাম. একট্ঠানে জাতা সংৰুদ্ধা আগচ্ছন্তূতি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বে সঞ্জাতিট্ঠানেন নিৰুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সারোহা, সব্বে রথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘কিরিযাসঙ্গহো’ নাম. সব্বেৰ হেতে অত্তনো কিরিযাকরণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতি? চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং ‘গণনসঙ্গহো’ নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. এককোট্ঠাসেন রূপগণনাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.

দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা

উপাদাভাজনীযকথা

৫৯৫. ইদানি দুৰিধসঙ্গহাদীসু ‘অত্থি রূপং উপাদা, অত্থি রূপং নোউপাদা’তি এৰং ভেদসব্ভাৰতো পুচ্ছাপুব্বঙ্গমং পদভাজনং দস্সেন্তো কতমং তং রূপং উপাদাতিআদিমাহ. তত্থ উপাদিযতীতি ‘উপাদা’; মহাভূতানি গহেত্ৰা, অমুঞ্চিত্ৰা, তানি নিস্সায পৰত্ততীতি অত্থো. ইদানি তং পভেদতো দস্সেন্তো চক্খাযতনন্তিআদিমাহ.

৫৯৬. এৰং তেৰীসতিৰিধং উপাদারূপং সঙ্খেপতো উদ্দিসিত্ৰা পুন তদেৰ ৰিত্থারতো নিদ্দিসন্তো কতমং তং রূপং চক্খাযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৰিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. এতেসু ‘বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূ’তি পঞ্চৰিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে…পে… দুৰিঞ্ঞাপযে’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৰুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৰে, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘তস্মিং যেৰাসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি পসাদচক্খু সসম্ভারচক্খূতি দুৰিধং হোতি. তত্থ যোযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপরি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পরিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো. সঙ্খেপতো ‘চতস্সো ধাতুযো, ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা, সম্ভৰো সণ্ঠানং, জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদো’তি চুদ্দসসম্ভারো. ৰিত্থারতো ‘চতস্সো ধাতুযো, তংসন্নিস্সিতৰণ্ণগন্ধরসওজাসণ্ঠানসম্ভৰা চা’তি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি. জীৰিতং ভাৰো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তারি একন্তকম্মসমুট্ঠানানেৰাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায রূপানং ৰসেন চতুচত্তালীসসম্ভারো. যং লোকো সেতং চক্খুং পুথুলং ৰিসটং ৰিত্থিণ্ণং ‘চক্খু’ন্তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৰত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, সো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপে পতিট্ঠিতো, ন্হারুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি, কণ্হম্পি লোহিতকম্পি, পথৰীপি আপোপি তেজোপি ৰাযোপি, যং সেম্হূস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, রুহিরুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৰুস্সদত্তা পত্থিণ্ণং হোতি, আপুস্সদত্তা পগ্ঘরতি, তেজুস্সদত্তা পরিদয্হতি, ৰাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভারচক্খু নাম.

যো পনেত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. তদেতং তস্স সসম্ভারচক্খুনো সেতমণ্ডলপরিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে, অভিমুখে ঠিতানং সরীরসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠিমণ্ডলে, সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৰিয, সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৰা, ধারণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমারো ৰিয, সন্ধারণআবন্ধনপরিপাচনসমুদীরণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকারং, উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৰণ্ণগন্ধরসাদীহি পরিৰুতং, পমাণতো ঊকাসিরমত্তং, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৰুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘যেন চক্খুপ্পসাদেন, রূপানি মনুপস্সতি;

পরিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিরসমূপম’’ন্তি.

চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদোতি ইধাপি উপযোগত্থেযেৰ সামিৰচনং; চত্তারি মহাভূতানি উপাদিযিত্ৰা পৰত্তপ্পসাদোতি অত্থো. ইমিনা পসাদচক্খুমেৰ গণ্হাতি, সেসচক্খুং পটিক্খিপতি. যং পন ইন্দ্রিযগোচরসুত্তে ‘‘একং মহাভূতং উপাদায পসাদো পথৰীধাতুযা তীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো আপোধাতুযা চ তেজোধাতুযা চ ৰাযোধাতুযা চ,’’ চতুপরিৰত্তসুত্তে ‘‘দ্ৰিন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো পথৰীধাতুযা চ আপোধাতুযা চ দ্ৰীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো তেজোধাতুযা চ ৰাযোধাতুযা চা’’তি ৰুত্তং, তং পরিযাযেন ৰুত্তং. অযঞ্হি সুত্তন্তিককথা নাম পরিযাযদেসনা. যো চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো সো তেসু একেকস্সাপি দিন্নং দ্ৰিন্নম্পি পসাদোযেৰাতি ইমিনা পরিযাযেন তত্থ দেসনা আগতা. অভিধম্মো পন নিপ্পরিযাযদেসনা নাম. তস্মা ইধ ‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’তি ৰুত্তং.

‘অযং মে অত্তা’তি বালজনেন পরিগ্গহিতত্তা অত্তভাৰো ৰুচ্চতি সরীরম্পি খন্ধপঞ্চকম্পি. তস্মিং পরিযাপন্নো তন্নিস্সিতোতি অত্তভাৰপরিযাপন্নো চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সিতুং ন সক্কাতি অনিদস্সনো. পটিঘট্টনানিঘংসো এত্থ জাযতীতি সপ্পটিঘো.

যেনাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যেন করণভূতেন চক্খুনা অযং সত্তো ইদং ৰুত্তপ্পকারং রূপং অতীতে পস্সি ৰা, ৰত্তমানে পস্সতি ৰা, অনাগতে পস্সিস্সতি ৰা, সচস্স অপরিভিন্নং চক্খু ভৰেয্য, অথানেন আপাথগতং রূপং পস্সে ৰা, অতীতং ৰা রূপং অতীতেন চক্খুনা পস্সি, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নেন পস্সতি, অনাগতং অনাগতেন পস্সিস্সতি, সচে তং রূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য চক্খুনা তং রূপং পস্সেয্যাতি ইদমেত্থ পরিকপ্পৰচনং. দস্সনপরিণাযকট্ঠেন চক্খুংপেতং, সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠেন চক্খাযতনংপেতং, সুঞ্ঞতভাৰনিস্সত্তট্ঠেন চক্খুধাতুপেসা. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কারেতীতি চক্খুন্দ্রিযংপেতং. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোপেসো. ৰল়ঞ্জনট্ঠেন দ্ৰারাপেসা. অপূরণীযট্ঠেন সমুদ্দোপেসো. পরিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডরংপেতং. ফস্সাদীনং অভিজাযনট্ঠেন খেত্তংপেতং. তেসংযেৰ পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থুংপেতং. সমৰিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৰং নেতীতি নেত্তংপেতং. তেনেৰট্ঠেন নযনংপেতং. সক্কাযপরিযাপন্নট্ঠেন ওরিমং তীরংপেতং. বহুসাধারণট্ঠেন অস্সামিকট্ঠেন চ সুঞ্ঞো গামোপেসোতি.

এত্তাৰতা ‘পস্সি ৰা’তিআদীহি চতূহি পদেহি চক্খুংপেতন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি যোজেত্ৰা চক্খাযতনস্স চত্তারো ৰৰত্থাপননযা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. কথং? এত্থ হি যেন চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পস্সি ৰা চক্খুংপেতং…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো, ইদং তং রূপং চক্খাযতনন্তি অযমেকো নযো. এৰং সেসাপি ৰেদিতব্বা.

৫৯৭. ইদানি যস্মা ৰিজ্জুনিচ্ছরণাদিকালেসু অনোলোকেতুকামস্সাপি রূপং চক্খুপসাদং ঘট্টেতি, তস্মা তং আকারং দস্সেতুং দুতিযো নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ যম্হি চক্খুম্হীতি যম্হি অধিকরণভূতে চক্খুম্হি. রূপন্তি পচ্চত্তৰচনমেতং. তত্থ পটিহঞ্ঞি ৰাতি অতীতত্থো. পটিহঞ্ঞতি ৰাতি পচ্চুপ্পন্নত্থো. পটিহঞ্ঞিস্সতি ৰাতি অনাগতত্থো. পটিহঞ্ঞে ৰাতি ৰিকপ্পনত্থো. অতীতঞ্হি রূপং অতীতে চক্খুস্মিং পটিহঞ্ঞি নাম. পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নে পটিহঞ্ঞতি নাম. অনাগতং অনাগতে পটিহঞ্ঞিস্সতি নাম. সচে তং রূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য, চক্খুম্হি পটিহঞ্ঞেয্য তং রূপন্তি অযমেত্থ পরিকপ্পো. অত্থতো পন পসাদং ঘট্টযমানমেৰ রূপং পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুরিমনযেনেৰ চত্তারো ৰৰত্থাপননযা ৰেদিতব্বা.

৫৯৮. ইদানি যস্মা অত্তনো ইচ্ছায ওলোকেতুকামস্স রূপে চক্খুং উপসংহরতো চক্খু রূপস্মিং পটিহঞ্ঞতি, তস্মা তং আকারং দস্সেতুং ততিযো নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. সো অত্থতো পাকটোযেৰ. এত্থ পন চক্খু আরম্মণং সম্পটিচ্ছমানমেৰ রূপম্হি পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুরিমনযেনেৰ চত্তারো ৰৰত্থাপননযা ৰেদিতব্বা.

৫৯৯. ইতো পরং ফস্সপঞ্চমকানং উপ্পত্তিদস্সনৰসেন পঞ্চ, তেসংযেৰ আরম্মণপটিবদ্ধউপ্পত্তিদস্সনৰসেন পঞ্চাতি, দস ৰারা দস্সিতা. তত্থ চক্খুং নিস্সাযাতি চক্খুং নিস্সায, পচ্চযং কত্ৰা. রূপং আরব্ভাতি রূপারম্মণং আগম্ম, সন্ধায, পটিচ্চ. ইমিনা চক্খুপসাদৰত্থুকানং ফস্সাদীনং পুরেজাতপচ্চযেন চক্খুদ্ৰারজৰনৰীথিপরিযাপন্নানং আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপচ্চযেহি রূপস্স পচ্চযভাৰো দস্সিতো. ইতরেসু পঞ্চসু ৰারেসু রূপং আরম্মণমস্সাতি রূপারম্মণোতি এৰং আরম্মণপচ্চযমত্তেনেৰ পচ্চযভাৰো দস্সিতো. যথা পন পুরিমেসু তীসু, এৰং ইমেসুপি দসসু ৰারেসু চত্তারো চত্তারো ৰৰত্থাপননযা ৰেদিতব্বা. এৰং কতমং তং রূপং চক্খাযতনন্তি পুচ্ছায উদ্ধটং চক্খুং ‘ইদং ত’ন্তি নানপ্পকারতো দস্সেতুং, পুরিমা তযো, ইমে দসাতি, তেরস নিদ্দেসৰারা দস্সিতা. একেকস্মিঞ্চেত্থ চতুন্নং চতুন্নং ৰৰত্থাপননযানং আগতত্তা দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি পটিমণ্ডেত্ৰাৰ দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.

৬০০. ইতো পরেসু সোতাযতনাদিনিদ্দেসেসুপি এসেৰ নযো. ৰিসেসমত্তং পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বং – সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভারসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৰেধকসণ্ঠানে পদেসে ৰুত্তপ্পকারাহি ধাতূহি কতূপকারং, উতুচিত্তাহারেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৰণ্ণাদীহি পরিৰুতং সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.

ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভারঘানবিলস্স অন্তো অজপ্পদসণ্ঠানে পদেসে যথাৰুত্তপ্পকারউপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারং হুত্ৰা ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি.

সাযনট্ঠেন জিৰ্হা. সা সসম্ভারজিৰ্হামজ্ঝস্স উপরি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে যথাৰুত্তপ্পকারউপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারা হুত্ৰা জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানা তিট্ঠতি.

যাৰতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকরূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিয, যথাৰুত্তপ্পকারউপকারুপত্থম্ভনানুপালনপরিৰারমেৰ হুত্ৰা কাযৰিঞ্ঞাণাদীনং যথারহং ৰত্থুদ্ৰারভাৰং সাধযমানং তিট্ঠতি. অযমেত্থ ৰিসেসো. সেসো পাল়িপ্পভেদো চ অত্থো চ চক্খুনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কেৰলঞ্হি ইধ চক্খুপদস্স ঠানে সোতপদাদীনি, রূপপদস্স ঠানে সদ্দপদাদীনি, পস্সীতি আদীনং ঠানে সুণীতিআদিপদানি চ আগতানি. ‘নেত্তংপেতং, নযনংপেত’ন্তি ইমস্স চ পদদ্ৰযস্স অভাৰা দ্ৰাদস দ্ৰাদস নামানি হোন্তি. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তসদিসমেৰ.

তত্থ সিযা – যদি যাৰতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকরূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৰিয. ‘এৰং সন্তে লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতী’তি. ‘নাপজ্জতী’তি. ‘কস্মা’? ‘অঞ্ঞস্স অঞ্ঞত্থ অভাৰতো’. ‘যদি এৰং, ন সব্বত্থ কাযাযতন’ন্তি? ‘নেৰ পরমত্থতো সব্বত্থ. ৰিনিব্ভুজিত্ৰা পনস্স নানাকরণং পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, তস্মা এৰং ৰুত্তং. যথা হি রূপরসাদযো, ৰালিকাচুণ্ণানি ৰিয, ৰিৰেচেতুং অসক্কুণেয্যতায অঞ্ঞমঞ্ঞব্যাপিনোতি ৰুচ্চন্তি, ন চ পরমত্থতো রূপে রসো অত্থি. যদি সিযা রূপগ্গহণেনেৰ রসগ্গহণং গচ্ছেয্য. এৰং কাযাযতনম্পি পরমত্থতো নেৰ সব্বত্থ অত্থি, ন চ সব্বত্থ নত্থি, ৰিৰেচেতুং অসক্কুণেয্যতাযাতি. এৰমেত্থ ন লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতীতি ৰেদিতব্বা’.

অপিচ লক্খণাদিৰৰত্থাপনতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৰেদিতব্বা – এতেসু হি রূপাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা চক্খু, রূপেসু আৰিঞ্ছনরসং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

সদ্দাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা সোতং, সদ্দেসু আৰিঞ্ছনরসং, সোতৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

গন্ধাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৰা ঘানং, গন্ধেসু আৰিঞ্ছনরসং, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

রসাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণা সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৰা জিৰ্হা, রসেসু আৰিঞ্ছনরসা, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.

ফোট্ঠব্বাভিঘাতারহভূতপ্পসাদলক্খণো ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৰা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৰিঞ্ছনরসো, কাযৰিঞ্ঞাণস্স আধারভাৰপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.

কেচি পন ‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৰাযুপথৰীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৰ্হা, কাযো সব্বেস’ন্তি ৰদন্তি. অপরে ‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৰিৰরৰাযুআপপথৰাধিকানং পসাদা সোতঘানজিৰ্হাকাযা’তি ৰদন্তি. তে ৰত্তব্বা – ‘সুত্তং আহরথা’তি. অদ্ধা সুত্তমেৰ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘তেজাদীনং গুণেহি রূপাদীহি অনুগ্গয্হভাৰতো’তি কারণং ৰদন্তি. তে চ ৰত্তব্বা – ‘কো পনেৰমাহ – রূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি? অৰিনিব্ভোগেসু হি রূপেসু ‘অযং ইমস্স গুণো, অযং ইমস্স গুণো’তি ন লব্ভা ৰত্তুং. অথাপি ৰদেয্যুং – ‘যথা তেসু তেসু সম্ভারেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৰীআদীনং সন্ধারণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৰং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভারেসু রূপাদীনং অধিকভাৰদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং রূপাদযো তেসং গুণা’তি. তে ৰত্তব্বা – ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৰস্স গন্ধতো পথৰীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতরো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৰণ্ণতোপি সীতূদকস্স ৰণ্ণো পরিহাযেথ. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেথেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৰিসেসকপ্পনং, যথা অৰিসেসেপি এককলাপে ভূতানং রূপরসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসদিসা হোন্তি, এৰং চক্খুপসাদাদযো, অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৰিসেসকারণেতি গহেতব্বমেতং.

কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধারণং? কম্মমেৰ নেসং ৰিসেসকারণং. তস্মা কম্মৰিসেসতো এতেসং ৰিসেসো, ন ভূতৰিসেসতো. ভূতৰিসেসে হি সতি পসাদোৰ নুপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৰিসমানানন্তি পোরাণা. এৰং কম্মেৰিসসতো ৰিসেসৰন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৰিসযগ্গাহকানি অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৰ্হাকাযা সম্পত্তৰিসযগ্গাহকা, নিস্সযৰসেন চেৰ সযঞ্চ অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৰ ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণহেতুত্তা.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘আপাথগতত্তাৰ আরম্মণং সম্পত্তং নাম. চন্দমণ্ডলসূরিযমণ্ডলানঞ্হি দ্ৰাচত্তালীসযোজনসহস্সমত্থকে ঠিতানং ৰণ্ণো চক্খুপসাদং ঘট্টেতি. সো দূরে ঠত্ৰা পঞ্ঞাযমানোপি সম্পত্তোযেৰ নাম. তংগোচরত্তা চক্খু সম্পত্তগোচরমেৰ নাম. দূরে রুক্খং ছিন্দন্তানম্পি, রজকানঞ্চ ৰত্থং ধোৰন্তানং দূরতোৰ কাযৰিকারো পঞ্ঞাযতি. সদ্দো পন ধাতুপরম্পরায আগন্ত্ৰা সোতং ঘট্টেত্ৰা সণিকং ৰৰত্থানং গচ্ছতী’’তি ৰুত্তং.

তত্থ কিঞ্চাপি আপাথগতত্তা আরম্মণং সম্পত্তন্তি ৰুত্তং, চন্দমণ্ডলাদিৰণ্ণো পন চক্খুং অসম্পত্তো দূরে ঠিতোৰ পঞ্ঞাযতি. সদ্দোপি সচে সণিকং আগচ্ছেয্য, দূরে উপ্পন্নো চিরেন সুয্যেয্য, পরম্পরঘট্টনায চ আগন্ত্ৰা সোতং ঘট্টেন্তো অসুকদিসায নামাতি ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা অসম্পত্তগোচরানেৰ তানি.

অহিআদিসমানানি চেতানি. যথা হি অহি নাম বহি সিত্তসম্মট্ঠট্ঠানে নাভিরমতি, সঙ্কারট্ঠানতিণপণ্ণগহনৰম্মিকানিযেৰ পন পৰিসিত্ৰা নিপন্নকালে অভিরমতি, একগ্গতং আপজ্জতি, এৰমেৰ চক্খুপেতং ৰিসমজ্ঝাসযং মট্ঠেসু সুৰণ্ণভিত্তিআদীসু নাভিরমতি, ওলোকেতুম্পি ন ইচ্ছতি, রূপচিত্তপুপ্ফলতাদিচিত্তেসুযেৰ পন অভিরমতি. তাদিসেসু হি ঠানেসু চক্খুম্হি অপ্পহোন্তে মুখম্পি ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেতুকামা হোন্তি.

সুসুমারোপি বহি নিক্খন্তো গহেতব্বং ন পস্সতি, অক্খীনি নিম্মীলেত্ৰাৰ চরতি. যদা পন ব্যামসতমত্তং উদকং ওগাহিত্ৰা বিলং পৰিসিত্ৰা নিপন্নো হোতি, তদা তস্স চিত্তং একগ্গং হোতি সুখং সুপতি, এৰমেৰ সোতং তম্পে বিলজ্ঝাসযং আকাসসন্নিস্সিতং কণ্ণচ্ছিদ্দকূপকেযেৰ অজ্ঝাসযং করোতি. কণ্ণচ্ছিদ্দাকাসোযেৰ তস্স সদ্দসৰনে পচ্চযো হোতি. অজটাকাসোপি ৰট্টতিযেৰ. অন্তোলেণস্মিঞ্হি সজ্ঝাযে করিযমানে ন লেণচ্ছদনং ভিন্দিত্ৰা সদ্দো বহি নিক্খমতি, দ্ৰারৰাতপানচ্ছিদ্দেহি পন নিক্খমিত্ৰা ধাতুপরম্পরাযেৰ ঘট্টেন্তো গন্ত্ৰা সোতপসাদং ঘট্টেতি. অথ তস্মিং কালে ‘অসুকো নাম সজ্ঝাযতী’তি লেণপিট্ঠে নিসিন্না জানন্তি.

এৰং সন্তে সম্পত্তগোচরতা হোতি. ‘কিং পনেতং সম্পত্তগোচর’ন্তি? ‘আম, সম্পত্তগোচরং’. ‘যদি এৰং, দূরে ভেরীআদীসু ৰজ্জমানেসু দূরে সদ্দোতি জাননং ন ভৰেয্যা’তি? ‘নো ন ভৰতি. সোতপসাদস্মিঞ্হি ঘট্টিতে দূরে সদ্দো আসন্নে সদ্দো, পরতীরে ওরিমতীরেতি তথা তথা জাননাকারো হোতি. ধম্মতা এসা’তি. ‘কিং এতায ধম্মতায? যতো যতো ছিদ্দং ততো ততো সৰনং হোতি, চন্দিমসূরিযাদীনং দস্সনং ৰিযাতি অসম্পত্তগোচরমেৰেতং’.

পক্খীপি রুক্খে ৰা ভূমিযং ৰা ন রমতি. যদা পন একং ৰা দ্ৰে ৰা লেড্ডুপাতে অতিক্কম্ম অজটাকাসং পক্খন্দো হোতি, তদা একগ্গচিত্ততং আপজ্জতি, এৰমেৰ ঘানম্পি আকাসজ্ঝাসযং ৰাতূপনিস্সযগন্ধগোচরং. তথা হি গাৰো নৰৰুট্ঠে দেৰে ভূমিযং ঘাযিত্ৰা ঘাযিত্ৰা আকাসাভিমুখা হুত্ৰা ৰাতং আকড্ঢন্তি. অঙ্গুলীহি গন্ধপিণ্ডং গহেত্ৰাপি চ উপসিঙ্ঘনকালে ৰাতং অনাকড্ঢন্তো নেৰ তস্স গন্ধং জানাতি.

কুক্কুরোপি বহি ৰিচরন্তো খেমট্ঠানং ন পস্সতি লেড্ডুপহারাদীহি উপদ্দুতো হোতি. অন্তোগামং পৰিসিত্ৰা উদ্ধনট্ঠানে ছারিকং ব্যূহিত্ৰা নিপন্নস্স পন ফাসুকং হোতি, এৰমেৰ জিৰ্হাপি গামজ্ঝাসযা আপোসন্নিস্সিতরসারম্মণা. তথা হি তিযামরত্তিং সমণধম্মং কত্ৰাপি পাতোৰ পত্তচীৰরমাদায গামো পৰিসিতব্বো হোতি. সুক্খখাদনীযস্স চ ন সক্কা খেল়েন অতেমিতস্স রসং জানিতুং.

সিঙ্গালোপি বহি চরন্তো রতিং ন ৰিন্দতি, আমকসুসানে মনুস্সমংসং খাদিত্ৰা নিপন্নস্সেৰ পনস্স ফাসুকং হোতি, এৰমেৰ কাযোপি উপাদিণ্ণকজ্ঝাসযো পথৰীনিস্সিতফোট্ঠব্বারম্মণো. তথা হি অঞ্ঞং উপাদিণ্ণকং অলভমানা সত্তা অত্তনোৰ হত্থতলে সীসং কত্ৰা নিপজ্জন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিরা চস্স পথৰী আরম্মণগ্গহণে পচ্চযো হোতি. সুসন্থতস্সপি হি সযনস্স, হত্থে ঠপিতানম্পি ৰা ফলানং, ন সক্কা অনিসীদন্তেন ৰা অনিপ্পীল়েন্তেন ৰা থদ্ধমুদুভাৰো জানিতুন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিরাপথৰী এতস্স কাযপসাদস্স ফোট্ঠব্বজাননে পচ্চযো হোতি. এৰং লক্খণাদিৰৰত্থানতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞেযেৰ হি চক্খুপসাদস্স লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানগোচরজ্ঝাসযনিস্সযা অঞ্ঞে সোতপসাদাদীনন্তি অসম্মিস্সানেৰ চক্খাযতনাদীনি.

অপিচ নেসং অসম্মিস্সতায অযং উপমাপি ৰেদিতব্বা – যথা হি পঞ্চৰণ্ণানং ধজানং উস্সাপিতানং কিঞ্চাপি ছাযা একাবদ্ধা ৰিয হোতি, তস্স তস্স পন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সাৰ যথা চ পঞ্চৰণ্ণেন কপ্পাসেন ৰট্টিং কত্ৰা দীপে জালিতে কিঞ্চাপি জালা একাবদ্ধা ৰিয হোতি, তস্স তস্স পন অংসুনো পাটিযেক্কা পাটিযেক্কা জালা অসম্মিস্সা এৰ, এৰমেৰ কিঞ্চাপি ইমানি পঞ্চাযতনানি একস্মিং অত্তভাৰে সমোসটানি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৰ. ন কেৰলঞ্চ ইমানেৰ পঞ্চ, সেসরূপানিপি অসম্মিস্সানেৰ. ইমস্মিঞ্হি সরীরে হেট্ঠিমকাযো মজ্ঝিমকাযো উপরিমকাযোতি তযো কোট্ঠাসা. তত্থ নাভিতো পট্ঠায হেট্ঠা হেট্ঠিমকাযো নাম. তস্মিং কাযদসকং, ভাৰদসকং, আহারসমুট্ঠানানি অট্ঠ, উতুসমুট্ঠানানি অট্ঠ, চিত্তসমুট্ঠানানি অট্ঠাতি চতুচত্তালীস রূপানি. নাভিতো উদ্ধং যাৰ গলৰাটকা মজ্ঝিমকাযো নাম. তত্থ চ কাযদসকং, ভাৰদসকং, ৰত্থুদসকং, আহারসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুপঞ্ঞাস রূপানি. গলৰাটকতো উদ্ধং উপরিমকাযো নাম. তত্থ চক্খুদসকং, সোতদসকং, ঘানদসকং, জিৰ্হাদসকং, কাযদসকং, ভাৰদসকং, আহারসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুরাসীতি রূপানি.

তত্থ চক্খুপসাদস্স পচ্চযানি চত্তারি মহাভূতানি, ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা, জীৰিতিন্দ্রিযং চক্খুপসাদোতি ইদং একন্ততো অৰিনিভুত্তানং দসন্নং নিপ্ফন্নরূপানং ৰসেন চক্খুদসকং নাম. ইমিনা নযেন সেসানিপি ৰেদিতব্বানি. তেসু হেট্ঠিমকাযে রূপং মজ্ঝিমকাযউপরিমকাযরূপেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সং. সেসকাযদ্ৰযেপি রূপং ইতরেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সমেৰ. যথা হি সাযন্হসমযে পব্বতচ্ছাযা চ রুক্খচ্ছাযা চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধা ৰিয হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সাৰ এৰং ইমেসুপি কাযেসু চতুচত্তালীস চতুপঞ্ঞাস চতুরাসীতি রূপানি চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধানি ৰিয হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৰাতি.

৬১৬. রূপাযতননিদ্দেসে ৰণ্ণোৰ ৰণ্ণনিভা; নিভাতীতি ৰা নিভা. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পাকটা হোতীতি অত্থো. ৰণ্ণোৰ নিভা ৰণ্ণনিভা. সদ্ধিং নিদস্সনেন সনিদস্সনং, চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বন্তি অত্থো. সদ্ধিং পটিঘেন সপ্পটিঘং, পটিঘট্টননিঘংসজনকন্তি অত্থো. নীলাদীসু উমাপুপ্ফসমানং নীলং, কণিকারপুপ্ফসমানং পীতকং, বন্ধুজীৰকপুপ্ফসমানং লোহিতকং, ওসধিতারকসমানং ওদাতং. ঝামঙ্গারসমানং কাল়কং, মন্দরত্তং সিন্দুৰারকরৰীরমকুল়সমানং মঞ্জিট্ঠকং. ‘‘হরিত্তচহেমৰণ্ণকামংসুমুখপক্কমা’’তি (জা. ১.১৫.১৩৩) এত্থ পন কিঞ্চাপি ‘হরী’তি সুৰণ্ণং ৰুত্তং, পরতো পনস্স জাতরূপগ্গহণেন গহিতত্তা ইধ সামং হরি নাম. ইমানি সত্ত ৰত্থুং অনামসিত্ৰা সভাৰেনেৰ দস্সিতানি.

হরিৰণ্ণন্তি হরিতসদ্দলৰণ্ণং. অম্বঙ্কুরৰণ্ণন্তি অম্বঙ্কুরেন সমানৰণ্ণং. ইমানি দ্ৰে ৰত্থুং আমসিত্ৰা দস্সিতানি. দীঘাদীনি দ্ৰাদস ৰোহারতো দস্সিতানি. সো চ নেসং ৰোহারো উপনিধাযসিদ্ধো চেৰ সন্নিৰেসসিদ্ধো চ. দীঘাদীনি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিধাযসিদ্ধানি, ৰট্টাদীনি সন্নিৰেসৰিসেসেন. তত্থ রস্সং উপনিধায ততো উচ্চতরং দীঘং, তং উপনিধায ততো নীচতরং রস্সং. থূলং উপনিধায ততো খুদ্দকতরং অণুং, তং উপনিধায ততো মহন্ততরং থূলং. চক্কসণ্ঠানং ৰট্টং, কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানং পরিমণ্ডলং. চতূহি অংসেহি যুত্তং চতুরংসং. ছল়ংসাদীসুপি এসেৰ নযো. নিন্নন্তি ওনতং, থলন্তি উন্নতং.

তত্থ যস্মা দীঘাদীনি ফুসিত্ৰা সক্কা জানিতুং, নীলাদীনি পনেৰং ন সক্কা, তস্মা ন নিপ্পরিযাযেন দীঘং রূপাযতনং; তথা রস্সাদীনি. তং তং নিস্সায পন তথা তথা ঠিতং দীঘং রস্সন্তি তেন তেন ৰোহারেন রূপাযতনমেৰেত্থ ভাসিতন্তি ৰেদিতব্বং. ছাযা আতপোতি ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছিন্নং; তথা আলোকো অন্ধকারো চ. অব্ভা মহিকাতিআদীনি চত্তারি ৰত্থুনাৰ দস্সিতানি. তত্থ ‘অব্ভা’তি ৰলাহকো. ‘মহিকা’তি হিমং. ইমেহি চতূহি অব্ভাদীনং ৰণ্ণা দস্সিতা. চন্দমণ্ডলস্স ৰণ্ণনিভাতিআদীহি তেসং তেসং পভাৰণ্ণা দস্সিতা.

তত্থ চন্দমণ্ডলাদীনং ৰত্থূনং এৰং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো – মণিমযং রজতপটিচ্ছন্নং একূনপঞ্ঞাসযোজনাযামৰিত্থারং চন্দস্স দেৰপুত্তস্স ৰিমানং চন্দমণ্ডলং নাম. সোৰণ্ণমযং ফলিকপটিচ্ছন্নং সমপণ্ণাসযোজনাযামৰিত্থারং সূরিযস্স দেৰপুত্তস্স ৰিমানং সূরিযমণ্ডলং নাম. সত্তরতনমযানি সত্তট্ঠদসদ্ৰাদসযোজনাযামৰিত্থারানি তেসং তেসং দেৰপুত্তানং ৰিমানানি তারকরূপানি নাম.

তত্থ হেট্ঠা চন্দো, সূরিযো উপরি, উভিন্নমন্তরং যোজনং হোতি. চন্দস্স হেট্ঠিমন্ততো সূরিযস্স উপরিমন্তো যোজনসতং হোতি. দ্ৰীসু পস্সেসু নক্খত্ততারকা গচ্ছন্তি. এতেসু পন তীসু চন্দো দন্ধগমনো, সূরিযো সীঘগমনো, নক্খত্ততারকা সব্বসীঘগমনা. কালেন চন্দিমসূরিযানং পুরতো হোন্তি কালেন পচ্ছা.

আদাসমণ্ডলন্তি কংসমযং. মণীতি ঠপেত্ৰা ৰেল়ুরিযং সেসো জোতিরসাদিঅনেকপ্পভেদো. সঙ্খোতি সামুদ্দিকো; মুত্তা সামুদ্দিকাপি, সেসাপি. ৰেল়ুরিযোতি ৰেল়ুৰণ্ণমণি. জাতরূপং ৰুচ্চতি সত্থুৰণ্ণো. সত্থা হি সুৰণ্ণৰণ্ণো, সুৰণ্ণম্পি সত্থুৰণ্ণং. রজতং ৰুচ্চতি কহাপণো – লোহমাসকো দারুমাসকো জতুমাসকো, যে ‘ৰোহারং গচ্ছন্তী’তি (পারা. ৫৮৪) ৰুত্তং তং সব্বম্পি ইধ গহিতং.

যং ৰা পনঞ্ঞম্পীতি ইমিনা পাল়িআগতং ঠপেত্ৰা সেসং তট্টিকপিলোতিককণ্ণিকৰণ্ণাদিভেদং রূপং গহিতং. তঞ্হি সব্বং যেৰাপনকেসু পৰিট্ঠং.

এৰমেতং নীলাদিনা ভেদেন ভিন্নম্পি রূপং সব্বং লক্খণাদীহি অভিন্নমেৰ. সব্বঞ্হেতং চক্খুপটিহননলক্খণং রূপং, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসং, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদারূপানি. যত্থ পন ৰিসেসো অত্থি তত্থ ৰক্খাম. সেসমেত্থ চক্খাযতননিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. কেৰলঞ্হি তত্থ চক্খুপুব্বঙ্গমো নিদ্দেসো ইধ রূপপুব্বঙ্গমো. তত্থ ‘চক্খুং পেত’ন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি, ইধ ‘রূপংপেত’ন্তিআদীনি তীণি. সেসং তাদিসমেৰ. যথা হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডেত্ৰা চক্খুং ৰৰত্থাপেতুং তেরস ৰারা ৰুত্তা, ইধাপি তে তথেৰ ৰুত্তাতি.

৬২০. সদ্দাযতননিদ্দেসে ভেরিসদ্দোতি মহাভেরীপহটভেরীনং সদ্দো. মুদিঙ্গসঙ্খপণৰসদ্দাপি মুদিঙ্গাদিপচ্চযা সদ্দা. গীতসঙ্খাতো সদ্দো গীতসদ্দো. ৰুত্তাৰসেসানং ৰীণাদীনং তন্তিবদ্ধানং সদ্দো ৰাদিতসদ্দো. সম্মসদ্দোতি কংসতালকট্ঠতালসদ্দো. পাণিসদ্দোতি পাণিপ্পহারসদ্দো. সত্তানং নিগ্ঘোসসদ্দোতি বহূনং সন্নিপতিতানং অপঞ্ঞাযমানপদব্যঞ্জননিগ্ঘোসসদ্দো. ধাতূনং সন্নিঘাতসদ্দোতি রুক্খানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিঘংসনঘণ্টিকাকোটনাদিসদ্দো. ৰাতস্স ৰাযতো সদ্দো ৰাতসদ্দো. উদকস্স সন্দমানস্স ৰা পটিহতস্স ৰা সদ্দো উদকসদ্দো. মনুস্সানং সল্লাপাদিসদ্দো মনুস্সসদ্দো. তং ঠপেত্ৰা সেসো সব্বোপি অমনুস্সসদ্দো. ইমিনা পদদ্ৰযেন সব্বোপি সদ্দো পরিযাদিন্নো. এৰং সন্তেপি ৰংসফালনপিলোতিকফালনাদীসু পৰত্তো পাল়িযং অনাগতসদ্দো যেৰাপনকট্ঠানং পৰিট্ঠোতি ৰেদিতব্বো.

এৰমযং ভেরীসদ্দাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি সদ্দো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৰ. সব্বোপি হেস সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো সোতৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধাপি হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডিতা তেরস ৰারা ৰুত্তা. তেসং অত্থো সক্কা ৰুত্তনযেনেৰ জানিতুন্তি ন ৰিত্থারিতো.

৬২৪. গন্ধাযতননিদ্দেসে মূলগন্ধোতি যং কিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তো গন্ধো. সারগন্ধাদীসুপি এসেৰ নযো. অসিদ্ধদুসিদ্ধানং ডাকাদীনং গন্ধো আমকগন্ধো. মচ্ছসকলিকাপূতিমংসসংকিলিট্ঠসপ্পিআদীনং গন্ধো ৰিস্সগন্ধো. সুগন্ধোতি ইট্ঠগন্ধো. দুগ্গন্ধোতি অনিট্ঠগন্ধো. ইমিনা পদদ্ৰযেন সব্বোপি গন্ধো পরিযাদিন্নো. এৰং সন্তেপি কণ্ণকগন্ধপিলোতিকগন্ধাদযো পাল়িযং অনাগতা সব্বেপি গন্ধা যেৰাপনকট্ঠানং পৰিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা.

এৰমযং মূলগন্ধাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি গন্ধো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৰ. সব্বোপি হেস ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৰ দ্ৰিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেরস ৰারা ৰুত্তা. তে অত্থতো পাকটাযেৰ.

৬২৮. রসাযতননিদ্দেসে মূলরসোতি যংকিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তরসো. খন্ধরসাদীসুপি এসেৰ নযো. অম্বিলন্তি তক্কম্বিলাদি. মধুরন্তি একন্ততো গোসপ্পিআদি. মধু পন কসাৰযুত্তং চিরনিক্খিত্তং কসাৰং হোতি. ফাণিতং খারিযুত্তং চিরনিক্খিত্তং খারিযং হোতি. সপ্পি পন চিরনিক্খিত্তং ৰণ্ণগন্ধে জহন্তম্পি রসং ন জহতীতি তদেৰ একন্তমধুরং. তিত্তকন্তি নিম্বপণ্ণাদি. কটুকন্তি সিঙ্গিৰেরমরিচাদি. লোণিকন্তি সামুদ্দিকলোণাদি. খারিকন্তি ৰাতিঙ্গণকল়ীরাদি. লম্বিলন্তি বদরামলককপিট্ঠসালৰাদি. কসাৰন্তি হরিতকাদি. ইমে সব্বেপি রসা ৰত্থুৰসেন ৰুত্তা. তংতংৰত্থুতো পনেত্থ রসোৰ অম্বিলাদীহি নামেহি ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. সাদূতি ইট্ঠরসো, অসাদূতি অনিট্ঠরসো. ইমিনা পদদ্ৰযেন সব্বোপি রসো পরিযাদিন্নো. এৰং সন্তেপি লেড্ডুরসভিত্তিরসপিলোতিকরসাদযো পাল়িযং অনাগতা সব্বেপি রসা যেৰাপনকট্ঠানং পৰিট্ঠাতি ৰেদিতব্বা.

এৰমযং মূলরসাদিনাভেদেন ভিন্নোপি রসো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৰ. সব্বোপি হেস জিৰ্হাপটিহননলক্খণো রসো, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণস্স ৰিসযভাৰরসো, তস্সেৰ গোচরপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৰ দ্ৰিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেরস ৰারা ৰুত্তা.

৬৩২. ইত্থিন্দ্রিযনিদ্দেসে যন্তি করণৰচনং. যেন কারণেন ইত্থিযা ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. তত্থ ‘লিঙ্গ’ন্তি সণ্ঠানং. ইত্থিযা হি হত্থপাদগীৰাউরাদীনং সণ্ঠানং ন পুরিসস্স ৰিয হোতি. ইত্থীনঞ্হি হেট্ঠিমকাযো ৰিসদো হোতি, উপরিমকাযো অৰিসদো. হত্থপাদা খুদ্দকা, মুখং খুদ্দকং. নিমিত্তন্তি সঞ্জাননং. ইত্থীনঞ্হি উরমংসং অৰিসদং হোতি, মুখং নিম্মস্সুদাঠিকং. কেসবন্ধৰত্থগ্গহণম্পি ন পুরিসানং ৰিয হোতি. কুত্তন্তি কিরিযা. ইত্থিযো হি দহরকালে সুপ্পকমুসলকেহি কীল়ন্তি, চিত্তধীতলিকায কীল়ন্তি, মত্তিকৰাকেন সুত্তকং নাম কন্তন্তি. আকপ্পোতি গমনাদিআকারো. ইত্থিযো হি গচ্ছমানা অৰিসদা গচ্ছন্তি, তিট্ঠমানা নিপজ্জমানা নিসীদমানা খাদমানা ভুঞ্জমানা অৰিসদা ভুঞ্জন্তি. পুরিসম্পি হি অৰিসদং দিস্ৰা মাতুগামো ৰিয গচ্ছতি তিট্ঠতি নিপজ্জতি নিসীদতি খাদতি ভুঞ্জতীতি ৰদন্তি.

ইত্থত্তং ইত্থিভাৰোতি উভযম্পি একত্থং; ইত্থিসভাৰোতি অত্থো. অযং কম্মজো পটিসন্ধিসমুট্ঠিতো. ইত্থিলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চ পৰত্তে সমুট্ঠিতানি. যথা হি বীজে সতি, বীজং পটিচ্চ, বীজপচ্চযা রুক্খো ৰড্ঢিত্ৰা সাখাৰিটপসম্পন্নো হুত্ৰা আকাসং পূরেত্ৰা তিট্ঠতি, এৰমেৰ ইত্থিভাৰসঙ্খাতে ইত্থিন্দ্রিযে সতি ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তি. বীজং ৰিয হি ইত্থিন্দ্রিযং, বীজং পটিচ্চ ৰড্ঢিত্ৰা আকাসং পূরেত্ৰা ঠিতরুক্খো ৰিয ইত্থিন্দ্রিযং পটিচ্চ ইত্থিলিঙ্গাদীনি পৰত্তে সমুট্ঠহন্তি. তত্থ ইত্থিন্দ্রিযং ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং, মনোৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ইত্থিলিঙ্গাদীনি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যানিপি মনোৰিঞ্ঞেয্যানিপি.

ইদং তং রূপং ইত্থিন্দ্রিযন্তি ইদং তং রূপং, যথা চক্খুন্দ্রিযাদীনি পুরিসস্সাপি হোন্তি, ন এৰং; নিযমতো পন ইত্থিযা এৰ ইন্দ্রিযং ‘ইত্থিন্দ্রিযং’.

৬৩৩. পুরিসিন্দ্রিযেপি এসেৰ নযো. পুরিসলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিলিঙ্গাদীনং পটিপক্খতো ৰেদিতব্বানি. পুরিসস্স হি হত্থপাদগীৰাউরাদীনং সণ্ঠানং ন ইত্থিযা ৰিয হোতি. পুরিসানঞ্হি উপরিমকাযো ৰিসদো হোতি হেট্ঠিমকাযো অৰিসদো, হত্থপাদা মহন্তা, মুখং মহন্তং, উরমংসং ৰিসদং, মস্সুদাঠিকা উপ্পজ্জন্তি. কেসবন্ধনৰত্থগ্গহণং ন ইত্থীনং ৰিয হোতি. দহরকালে রথনঙ্গলাদীহি কীল়ন্তি, ৰালিকপাল়িং কত্ৰা ৰাপিং নাম খনন্তি, গমনাদীনি ৰিসদানি হোন্তি. ইত্থিম্পি গমনাদীনি ৰিসদানি কুরুমানং দিস্ৰা ‘পুরিসো ৰিয গচ্ছতী’তিআদীনি ৰদন্তি. সেসং ইত্থিন্দ্রিযে ৰুত্তসদিসমেৰ.

তত্থ ইত্থিভাৰলক্খণং ইত্থিন্দ্রিযং, ইত্থীতি পকাসনরসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. পুরিসভাৰলক্খণং পুরিসিন্দ্রিযং, পুরিসোতি পকাসনরসং, পুরিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কারণভাৰপচ্চুপট্ঠানং. উভযম্পেতং পঠমকপ্পিকানং পৰত্তে সমুট্ঠাতি. অপরভাগে পটিসন্ধিযং. পটিসন্ধিসমুট্ঠিতম্পি পৰত্তে চলতি পরিৰত্ততি.

যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং হোতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরিস্সা ভিক্খুনিযা পুরিসলিঙ্গং পাতুভূতং হোতী’’তি (পারা. ৬৯).

ইমেসু পন দ্ৰীসু পুরিসলিঙ্গং উত্তমং, ইত্থিলিঙ্গং হীনং. তস্মা পুরিসলিঙ্গং বলৰঅকুসলেন অন্তরধাযতি, ইত্থিলিঙ্গং দুব্বলকুসলেন পতিট্ঠাতি. ইত্থিলিঙ্গং পন অন্তরধাযন্তং দুব্বলঅকুসলেন অন্তরধাযতি, পুরিসলিঙ্গং বলৰকুসলেন পতিট্ঠাতি. এৰং উভযম্পি অকুসলেন অন্তরধাযতি, কুসলেন পতিট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.

উভতোব্যঞ্জনকস্স পন কিং একং ইন্দ্রিযং উদাহু দ্ৰেতি? একং. তঞ্চ খো ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুরিসিন্দ্রিযং. ‘এৰং সন্তে দুতিযব্যঞ্জনকস্স অভাৰো আপজ্জতি. ইন্দ্রিযঞ্হি ব্যঞ্জনকারণং ৰুত্তং. তঞ্চস্স নত্থী’তি? ‘ন তস্স ইন্দ্রিযং ব্যঞ্জনকারণং’. ‘কস্মা’? ‘সদা অভাৰতো. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স হি যদা ইত্থিযা রাগচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদাৰ পুরিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং গুল়্হং হোতি. তথা ইতরস্স ইতরং.

যদি চ তেসং ইন্দ্রিযং দুতিযব্যঞ্জনকারণং ভৰেয্য, সদাপি ব্যঞ্জনদ্ৰযং তিট্ঠেয্য. ন পন তিট্ঠতি. তস্মা ৰেদিতব্বমেতং ন তস্স তং ব্যঞ্জনকারণং. কম্মসহাযং পন রাগচিত্তমেৰেত্থ কারণং. যস্মা চস্স একমেৰ ইন্দ্রিযং হোতি, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি গব্ভং গণ্হাতি, পরম্পি গণ্হাপেতি. পুরিসউভতোব্যঞ্জনকো পরং গব্ভং গণ্হাপেতি, সযং পন ন গণ্হাতীতি.

৬৩৪. জীৰিতিন্দ্রিযনিদ্দেসে যং ৰত্তব্বং তং হেট্ঠা অরূপজীৰিতিন্দ্রিযে ৰুত্তমেৰ. কেৰলঞ্হি তত্থ যো তেসং অরূপীনং ধম্মানন্তি ৰুত্তং, ইধ রূপজীৰিতিন্দ্রিযত্তা যো তেসং রূপীনং ধম্মানন্তি অযমেৰ ৰিসেসো. লক্খণাদীনি পনস্স এৰং ৰেদিতব্বানি – সহজাতরূপানুপালনলক্খণং জীৰিতিন্দ্রিযং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসং যেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানন্তি.

৬৩৫. কাযৰিঞ্ঞত্তিনিদ্দেসে কাযৰিঞ্ঞত্তীতি এত্থ তাৰ কাযেন অত্তনো ভাৰং ৰিঞ্ঞাপেন্তানং তিরচ্ছানেহিপি পুরিসানং, পুরিসেহি ৰা তিরচ্ছানানম্পি কাযগহণানুসারেন গহিতায এতায ভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘ৰিঞ্ঞত্তি’. সযং কাযগহণানুসারেন ৰিঞ্ঞাযতীতিপি ‘ৰিঞ্ঞত্তি’. ‘‘কাযেন সংৰরো সাধূ’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতো চোপনসঙ্খাতো কাযোৰ ৰিঞ্ঞত্তি ‘কাযৰিঞ্ঞত্তি’. কাযৰিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তথা ৰিঞ্ঞেয্যত্তা কাযেন ৰিঞ্ঞত্তীতিপি ‘কাযৰিঞ্ঞত্তি’.

কুসলচিত্তস্স ৰাতিআদীসু অট্ঠহি কামাৰচরেহি অভিঞ্ঞাচিত্তেন চাতি নৰহি কুসলচিত্তেহি কুসলচিত্তস্স ৰা, দ্ৰাদসহিপি অকুসলচিত্তেহি অকুসলচিত্তস্স ৰা, অট্ঠহি মহাকিরিযেহি দ্ৰীহি অহেতুককিরিযেহি অভিঞ্ঞাপ্পত্তেন একেন রূপাৰচরকিরিযেনাতি একাদসহি কিরিযচিত্তেহি অব্যাকতচিত্তস্স ৰা. ইতো অঞ্ঞানি হি চিত্তানি ৰিঞ্ঞত্তিং ন জনেন্তি. সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং পন এত্তকেহেৰ চিত্তেহি ৰিঞ্ঞত্তি হোতীতি এতেসং কুসলাদীনং ৰসেন তীহি পদেহি ‘হেতুতো’ দস্সিতা.

ইদানি ছহি পদেহি ‘ফলতো’ দস্সেতুং অভিক্কমন্তস্স ৰাতিআদি ৰুত্তং. অভিক্কমাদযো হি ৰিঞ্ঞত্তিৰসেন পৰত্তত্তা ৰিঞ্ঞত্তিফলং নাম. তত্থ ‘অভিক্কমন্তস্সা’তি পুরতো কাযং অভিহরন্তস্স. পটিক্কমন্তস্সাতি পচ্ছতো পচ্চাহরন্তস্স. আলোকেন্তস্সাতি উজুকং পেক্খন্তস্স. ৰিলোকেন্তস্সাতি ইতো চিতো চ পেক্খন্তস্স. সমিঞ্জেন্তস্সাতি সন্ধযো সঙ্কোচেন্তস্স. পসারেন্তস্সাতি সন্ধযো পটিপণামেন্তস্স.

ইদানি ছহি পদেহি ‘সভাৰতো’ দস্সেতুং কাযস্স থম্ভনাতি আদি ৰুত্তং. তত্থ ‘কাযস্সা’তি সরীরস্স. কাযং থম্ভেত্ৰা থদ্ধং করোতীতি থম্ভনা. তমেৰ উপসগ্গেন ৰড্ঢেত্ৰা সন্থম্ভনাতি আহ. বলৰতরা ৰা থম্ভনা ‘সন্থম্ভনা’. সন্থম্ভিতত্তন্তি সন্থম্ভিতভাৰো. ৰিঞ্ঞাপনৰসেন ৰিঞ্ঞত্তি. ৰিঞ্ঞাপনাতি ৰিঞ্ঞাপনাকারো. ৰিঞ্ঞাপিতভাৰো ৰিঞ্ঞাপিতত্তং. সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং তং হেট্ঠা দ্ৰারকথাযং ৰুত্তমেৰ. তথা ৰচীৰিঞ্ঞত্তিযং.

৬৩৬. ৰচীৰিঞ্ঞত্তীতিপদস্স পন নিদ্দেসপদানঞ্চ অত্থো তত্থ ন ৰুত্তো, সো এৰং ৰেদিতব্বো – ৰাচায অত্তনো ভাৰং ৰিঞ্ঞাপেন্তানং তিরচ্ছানেহিপি পুরিসানং, পুরিসেহি ৰা তিরচ্ছানানম্পি, ৰচীগহণানুসারেন গহিতায এতায ভাৰো ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰিঞ্ঞত্তি. সযঞ্চ ৰচীগহণানুসারেন ৰিঞ্ঞাযতীতিপি ৰিঞ্ঞত্তি. ‘‘সাধু ৰাচায সংৰরো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতা চোপনসঙ্খাতা ৰচী এৰ ৰিঞ্ঞত্তি ‘ৰচীৰিঞ্ঞত্তি’. ৰচীঘোসেন অধিপ্পাযৰিঞ্ঞাপনহেতুত্তা সযঞ্চ তথাৰিঞ্ঞেয্যত্তা ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তীতিপি ‘ৰচীৰিঞ্ঞত্তি’. ৰাচা গিরাতিআদীসু ৰুচ্চতীতি ‘ৰাচা’. গিরিযতীতি ‘গিরা’. ব্যপ্পথোতি ৰাক্যভেদো. ৰাক্যঞ্চ তং পথো চ অত্থং ঞাতুকামানং ঞাপেতুকামানঞ্চাতিপি ‘ব্যপ্পথো’. উদীরিযতীতি উদীরণং. ঘুস্সতীতি ঘোসো. করিযতীতি কম্মং. ঘোসোৰ কম্মং ঘোসকম্মং. নানপ্পকারেহি কতো ঘোসোতি অত্থো. ৰচিযা ভেদো ৰচীভেদো. সো পন ‘ন ভঙ্গো, পভেদগতা ৰাচা এৰা’তি ঞাপনত্থং ৰাচা ৰচীভেদোতি ৰুত্তং. ইমেহি সব্বেহিপি পদেহি ‘সদ্দৰাচাৰ’ দস্সিতা. ইদানি তায ৰাচায সদ্ধিং যোজেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তত্থানং ৰিঞ্ঞত্তিআদীনং পদানং ৰসেন তীহাকারেহি সভাৰতো তং দস্সেতুং যা তায ৰাচায ৰিঞ্ঞত্তীতিআদি ৰুত্তং. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰ.

ইদানি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তেসু অসম্মোহত্থং দ্ৰত্তিংস ছব্বীস একূনৰীসতি সোল়স পচ্ছিমানীতি ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং – দ্ৰত্তিংস চিত্তানি হি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইরিযাপথম্পি উপত্থম্ভেন্তি, দুৰিধম্পি ৰিঞ্ঞত্তিং জনেন্তি. ছব্বীসতি ৰিঞ্ঞত্তিমেৰ ন জনেন্তি, ইতরদ্ৰযং করোন্তি. একূনৰীসতি রূপমেৰ সমুট্ঠাপেন্তি, ইতরদ্ৰযং ন করোন্তি. সোল়স ইমেসু তীসু একম্পি ন করোন্তি.

তত্থ দ্ৰত্তিংসাতি হেট্ঠা ৰুত্তানেৰ কামাৰচরতো অট্ঠ কুসলানি, দ্ৰাদস অকুসলানি, কিরিযতো দস চিত্তানি, সেক্খপুথুজ্জনানং অভিঞ্ঞাচিত্তং, খীণাসৰানং অভিঞ্ঞাচিত্তন্তি. ছব্বীসাতি রূপাৰচরতো পঞ্চ কুসলানি, পঞ্চ কিরিযানি, অরূপাৰচরতো চত্তারি কুসলানি, চত্তারি কিরিযানি, চত্তারি মগ্গচিত্তানি, চত্তারি ফলচিত্তানীতি. একূনৰীসতীতি কামাৰচরকুসলৰিপাকতো একাদস, অকুসলৰিপাকতো দ্ৰে, কিরিযতো কিরিযমনোধাতু, রূপাৰচরতো পঞ্চ ৰিপাকচিত্তানীতি. সোল়সাতি দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, সব্বসত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৰানং চুতিচিত্তং, অরূপে চত্তারি ৰিপাকচিত্তানীতি. ইমানি সোল়স রূপিরিযাপথৰিঞ্ঞত্তীসু একম্পি ন করোন্তি. অঞ্ঞানিপি বহূনি অরূপে উপ্পন্নানি অনোকাসগতত্তা রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন তানেৰ, কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিযোপি.

৬৩৭. আকাসধাতুনিদ্দেসে ন কস্সতি, ন নিকস্সতি, কসিতুং ৰা ছিন্দিতুং ৰা ভিন্দিতুং ৰা ন সক্কাতি আকাসো. আকাসোৰ আকাসগতং, খেল়গতাদি ৰিয. আকাসোতি ৰা গতন্তি ‘আকাসগতং’. ন হঞ্ঞতীতি অঘং, অঘট্টনীযন্তি অত্থো. অঘমেৰ অঘগতং. ছিদ্দট্ঠেন ৰিৰরো. ৰিৰরোৰ ৰিৰরগতং. অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহীতি এতেহি অসম্ফুট্ঠং নিজ্জটাকাসংৰ কথিতং. লক্খণাদিতো পন রূপপরিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, রূপপরিযন্তপ্পকাসনরসা, রূপমরিযাদপচ্চুপট্ঠানা অসম্ফুট্ঠভাৰছিদ্দৰিৰরভাৰপচ্চুপট্ঠানা ৰা, পরিচ্ছিন্নরূপপদট্ঠানা, যায পরিচ্ছিন্নেসু রূপেসু ‘ইদমিতো উদ্ধং অধো তিরিয’ন্তি চ হোতি.

৬৩৮. ইতো পরে রূপস্সলহুতাদীনং নিদ্দেসা চিত্তস্সলহুতাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. লক্খণাদিতো পনেত্থ অদন্ধতালক্খণা রূপস্স লহুতা, রূপানং গরুভাৰৰিনোদনরসা, লহুপরিৰত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুরূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা রূপস্স মুদুতা, রূপানং থদ্ধভাৰৰিনোদনরসা, সব্বকিরিযাসু অৰিরোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুরূপপদট্ঠানা. সরীরকিরিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৰলক্খণা রূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৰিনোদনরসা, অদুব্বলভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞরূপপদট্ঠানা.

এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিজহন্তি. এৰং সন্তেপি যো অরোগিনো ৰিয রূপানং লহুভাৰো, অদন্ধতালহুপরিৰত্তিপ্পকারো, রূপদন্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো ‘রূপস্সলহুতা’. যো সুপরিমদ্দিতচম্মস্সেৰ রূপানং মুদুভাৰো সব্বকিরিযাৰিসেসেসু সরসৰত্তনভাৰো ৰসৰত্তনভাৰমদ্দৰপ্পকারো রূপথদ্ধত্তকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো ‘রূপস্স মুদুতা’. যো পন সুধন্তসুৰণ্ণস্সেৰ রূপানং কম্মঞ্ঞভাৰো সরীরকিরিযানুকূলভাৰপ্পকারো সরীরকিরিযানং অননুকূলকরধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো রূপৰিকারো ‘রূপস্স কম্মঞ্ঞতা’তি. এৰমেতাসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.