৩. নিক্খেপকণ্ডো
তিকনিক্খেপকথা
৯৮৫. এত্তাৰতা কুসলত্তিকো সব্বেসং কুসলাদিধম্মানং পদভাজননযেন ৰিত্থারিতো হোতি. যস্মা পন য্ৰাযং কুসলত্তিকস্স ৰিভজননযো ৰুত্তো, সেসতিকদুকানম্পি এসেৰ ৰিভজননযো হোতি – যথা হি এত্থ, এৰং ‘কতমে ধম্মা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং রূপারম্মণং ৰা…পে… যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা ঠপেত্ৰা ৰেদনাখন্ধং, ইমে ধম্মা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা’তিআদিনা অনুক্কমেন সব্বতিকদুকেসু সক্কা পণ্ডিতেহি ৰিভাজননযং সল্লক্খেতুং – তস্মা তং ৰিত্থারদেসনং নিক্খিপিত্ৰা, অঞ্ঞেন নাতিসঙ্খেপনাতিৰিত্থারনযেন সব্বতিকদুকধম্মৰিভাগং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি নিক্খেপকণ্ডং আরদ্ধং. চিত্তুপ্পাদকণ্ডঞ্হি ৰিত্থারদেসনা, অট্ঠকথাকণ্ডং সঙ্খেপদেসনা. ইদং পন নিক্খেপকণ্ডং চিত্তুপ্পাদকণ্ডং উপাদায সঙ্খেপো, অট্ঠকথাকণ্ডং উপাদায ৰিত্থারোতি সঙ্খিত্তৰিত্থারধাতুকং হোতি. তযিদং, ৰিত্থারদেসনং নিক্খিপিত্ৰা দেসিতত্তাপি, হেট্ঠা ৰুত্তকারণৰসেনাপি, নিক্খেপকণ্ডং নামাতি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং –
মূলতো খন্ধতো চাপি, দ্ৰারতো চাপি ভূমিতো;
অত্থতো ধম্মতো চাপি, নামতো চাপি লিঙ্গতো;
নিক্খিপিত্ৰা দেসিতত্তা, নিক্খেপোতি পৰুচ্চতীতি.
ইদঞ্হি তীণি কুসলমূলানীতিআদিনা নযেন মূলতো নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং. তংসম্পযুত্তো ৰেদনাক্খন্ধোতি খন্ধতো. তংসমুট্ঠানং কাযকম্মন্তি দ্ৰারতো. কাযদ্ৰারপ্পৰত্তঞ্হি কম্মং কাযকম্মন্তি ৰুচ্চতি. সুখভূমিযং, কামাৰচরেতি ভূমিতো নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং. তত্থ তত্থ অত্থধম্মনামলিঙ্গানং ৰসেন দেসিতত্তা অত্থাদীহি নিক্খিপিত্ৰা দেসিতং নামাতি ৰেদিতব্বং.
তত্থ কুসলপদনিদ্দেসে তাৰ তীণীতি গণনপরিচ্ছেদো. কুসলানি চ তানি মূলানি চ, কুসলানং ৰা ধম্মানং হেতুপচ্চযপভৰজনকসমুট্ঠাননিব্বত্তকট্ঠেন মূলানীতি কুসলমূলানি. এৰং অত্থৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি নামৰসেন দস্সেতুং অলোভো অদোসো অমোহোতি আহ. এত্তাৰতা যস্মা মূলেন মুত্তং কুসলং নাম নত্থি, তস্মা চতুভূমককুসলং তীহি মূলেহি পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসম্পযুত্তোতি তেহি অলোভাদীহি সম্পযুত্তো. তত্থ অলোভেন সম্পযুত্তে সঙ্খারক্খন্ধে, অদোসামোহাপি অলোভেন সম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধগণনংযেৰ গচ্ছন্তি. সেসদ্ৰযৰসেন সম্পযোগেপি এসেৰ নযো. ইতি চতুভূমককুসলং পুন তংসম্পযুত্তকচতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসমুট্ঠানন্তি তেহি অলোভাদীহি সমুট্ঠিতং. ইমিনাপি নযেন তদেৰ চতুভূমিককুসলং তিণ্ণং কম্মদ্ৰারানং ৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. এৰং তাৰ কুসলং তীসু ঠানেসু পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং.
৯৮৬. অকুসলেপি এসেৰ নযো. দ্ৰাদসন্নঞ্হি অকুসলচিত্তানং একম্পি মূলেন মুত্তং নাম নত্থীতি মূলেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. তংসম্পযুত্তচতুক্খন্ধতো চ উদ্ধং অকুসলং নাম নত্থীতি তানেৰ দ্ৰাদস অকুসলচিত্তানি চতুক্খন্ধৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি. ধম্মরাজা কাযকম্মাদিৰসেন পন নেসং পৰত্তিসব্ভাৰতো কম্মদ্ৰারৰসেন পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেসি ধম্মরাজা. যং পনেত্থ তদেকট্ঠা চ কিলেসাতিআদি ৰুত্তং, তত্থ একস্মিং চিত্তে পুগ্গলে ৰা ঠিতন্তি ‘একট্ঠং’. তত্থ একস্মিং চিত্তে ঠিতং সহজেকট্ঠং নাম হোতি. একস্মিং পুগ্গলে ঠিতং পহানেকট্ঠং নাম. তেন লোভাদিনা অঞ্ঞেন ৰা তত্থ তত্থ নিদ্দিট্ঠেন সহ একস্মিং ঠিতন্তি তদেকট্ঠং. তত্থ ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি সংকিলিট্ঠত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা হীনা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি হীনত্তিকে ‘কতমে ধম্মা অকুসলা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি ইমস্মিং কুসলত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি কিলেসগোচ্ছকে ‘কতমে ধম্মা সরণা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি সরণদুকে’তি – ইমেসু এত্তকেসু ঠানেসু ‘সহজেকট্ঠং’ আগতং.
দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে পন ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকেপি ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, পুন তত্থেৰ তীণি সংযোজনানি – সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা সীলব্বতপরামাসো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বা; তদেকট্ঠো লোভো দোসো মোহো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতূ; তদেকট্ঠা চ কিলেসা তংসম্পযুত্তো ৰেদনাখন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসমুট্ঠানং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাতি; সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমে পাপকা অকুসলা ধম্মা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি (ৰিভ. ৩৯১) – ইমেসু পন এত্তকেসু ঠানেসু ‘পহানেকট্ঠং’ আগতন্তি ৰেদিতব্বং.
৯৮৭. অব্যাকতপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰাতি. ইমস্মিং তিকে তীণি লক্খণানি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং অজটাকাসং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স আরম্মণং নিরোধসমাপত্তি চ ন লব্ভতীতি ৰুত্তং.
৯৮৮. ৰেদনাত্তিকনিদ্দেসে সুখভূমিযন্তি এত্থ যথা তম্বভূমি কণ্হভূমীতি তম্বকণ্হভূমিযোৰ ৰুচ্চন্তি, এৰং সুখম্পি সুখভূমি নাম. যথা উচ্ছুভূমি সালিভূমীতি উচ্ছুসালীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৰুচ্চন্তি, এৰং সুখস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং চিত্তম্পি সুখভূমি নাম. তং ইধ অধিপ্পেতং. যস্মা পন সা কামাৰচরে ৰা হোতি, রূপাৰচরাদীসু ৰা, তস্মাস্সা তং পভেদং দস্সেতুং কামাৰচরেতিআদি ৰুত্তং. সুখৰেদনং ঠপেত্ৰাতি যা সা সুখভূমিযং সুখৰেদনা, তং ঠপেত্ৰা. তংসম্পযুত্তোতি তায ঠপিতায সুখৰেদনায সম্পযুত্তো. সেসপদদ্ৰযেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
ইমস্মিং তিকে তিস্সো ৰেদনা, সব্বং রূপং, নিব্বানন্তি ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ তীহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম. ইতো পরেসু পন তিকদুকেসু পাল়িতো চ অত্থতো চ যং ৰত্তব্বং সিযা তং সব্বং পদানুক্কমেন মাতিকাকথাযঞ্চেৰ কুসলাদীনং নিদ্দেসে চ ৰুত্তমেৰ. যং পন যত্থ ৰিসেসমত্তং তদেৰ ৰক্খাম.
৯৯১. তত্থ ৰিপাকত্তিকে তাৰ কিঞ্চাপি অরূপধম্মা ৰিয রূপধম্মাপি কম্মসমুট্ঠানা অত্থি, অনারম্মণত্তা পন তে কম্মসরিক্খকা ন হোন্তীতি সারম্মণা অরূপধম্মাৰ কম্মসরিক্খকত্তা ৰিপাকাতি ৰুত্তা, বীজসরিক্খকং ফলং ৰিয. সালিবীজস্মিঞ্হি ৰপিতে অঙ্কুরপত্তাদীসু নিক্খন্তেসুপি সালিফলন্তি ন ৰুচ্চতি. যদা পন সালিসীসং পক্কং হোতি পরিণতং, তদা বীজসরিক্খকো সালি এৰ সালিফলন্তি ৰুচ্চতি. অঙ্কুরপত্তাদীনি পন বীজজাতানি বীজতো নিব্বত্তানীতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেৰ রূপম্পি কম্মজন্তি ৰা উপাদিণ্ণন্তি ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি.
৯৯৪. উপাদিণ্ণত্তিকে কিঞ্চাপি খীণাসৰস্স খন্ধা ‘অম্হাকং মাতুলত্থেরো অম্হাকং চূল়পিতুত্থেরো’তি ৰদন্তানং পরেসং উপাদানস্স পচ্চযা হোন্তি, মগ্গফলনিব্বানানি পন অগ্গহিতানি অপরামট্ঠানি অনুপাদিণ্ণানেৰ. তানি হি, যথা দিৰসং সন্তত্তো অযোগুল়ো মক্খিকানং অভিনিসীদনস্স পচ্চযো ন হোতি, এৰমেৰ তেজুস্সদত্তা তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন গহণস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ইমে ধম্মা অনুপাদিণ্ণঅনুপাদানিযাতি.
৯৯৮. অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকেসুপি এসেৰ নযো.
১০০০. ৰিতক্কত্তিকে ৰিতক্কসহজাতেন ৰিচারেন সদ্ধিং কুসলত্তিকে অলব্ভমানাৰ ন লব্ভন্তি.
১০০৩. পীতিসহগতত্তিকে পীতিআদযো অত্তনা সহজাতধম্মানং পীতিসহগতাদিভাৰং দত্ৰা সযং পিট্ঠিৰট্টকা জাতা. ইমস্মিঞ্হি তিকে দ্ৰে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা দুক্খসহগতং কাযৰিঞ্ঞাণং উপেক্খাৰেদনা রূপং নিব্বানন্তি – ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ পঞ্চহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম.
১০০৬. দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে সঞ্ঞোজনানীতি বন্ধনানি. সক্কাযদিট্ঠীতি ৰিজ্জমানট্ঠেন সতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে; সযং ৰা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি ‘সক্কাযদিট্ঠি’. সীলেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, ৰতেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, সীলৰতেহি সুজ্ঝিতুং সক্কাতি গহিতসমাদানং পন সীলব্বতপরামাসো নাম.
১০০৭. ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.১৮৯). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –
‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;
পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);
কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
অস্সুতৰা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন ‘আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি’. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনপচ্চযাকারসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপরিপুচ্ছাৰিনিচ্ছযরহিতত্তা দিট্ঠিপটিসেধকো নেৰ ‘আগমো’, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৰ ‘অধিগমো’ অত্থি, সো ‘আগমাধিগমাভাৰা ঞেয্যো অস্সুতৰা ইতি’. স্ৰাযং –
পুথূনং জননাদীহি, কারণেহি পুথুজ্জনো;
পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৰাযং জনো ইতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূল়নি. অট্ঠ. ৮৮; নেত্তি. অট্ঠ. ৫৬);
সো হি পুথূনং নানপ্পকারানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কারণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু অৰিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সব্বগতীহি অৰুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাভিসঙ্খারে অভিসঙ্খরোন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাওঘেহি ৰুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাপরিল়াহেহি পরিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু রত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চহি নীৰরণেহি আৰুতা নিৰুতা ওৰুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৰা গণনপথমতীতানং অরিযধম্মপরম্মুখানং নীচধম্মসমাচারানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা. পুথু ৰা অযং – ৰিসুংযেৰ সঙ্খ্যং গতো, ৰিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অরিযেহি – জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৰমেতেহি ‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’তি দ্ৰীহি পদেহি যে তে –
‘‘দুৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;
অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূল়নি. অট্ঠ. ৮৮);
দ্ৰে পুথুজ্জনা ৰুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.
অরিযানং অদস্সাৰীতিআদীসু অরিযাতি আরকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইরিযনতো, অযে ইরিযনতো, সদেৰকেন লোকেন চ অরণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৰকা চ ৰুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৰ ৰা ইধ অরিযা. যথাহ – ‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অরিযোতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).
সপ্পুরিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৰকা চ সপ্পুরিসাতি ৰেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তরগুণযোগেন সোভনা পুরিসাতি সপ্পুরিসা. সব্বেৰ ৰা এতে দ্ৰেধাপি ৰুত্তা. বুদ্ধাপি হি অরিযা চ সপ্পুরিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৰকাপি. যথাহ –
‘‘যো ৰে কতঞ্ঞূ কতৰেদি ধীরো,
কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতি;
দুখিতস্স সক্কচ্চ করোতি কিচ্চং,
তথাৰিধং সপ্পুরিসং ৰদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘কল্যাণমিত্তো দল়্হভত্তি চ হোতী’তি এত্তাৰতা হি বুদ্ধসাৰকো ৰুত্তো. কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অরিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকারী, সো অরিযানং অদস্সাৰীতি ৰেদিতব্বো. সো চক্খুনা অদস্সাৰী ঞাণেন অদস্সাৰীতি দুৰিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৰী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৰা অরিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৰ হোন্তি, তেসং চক্খূনং ৰণ্ণমত্তগ্গহণতো, ন অরিযভাৰগোচরতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অরিযে পস্সন্তি, ন চ তে অরিযানং দস্সাৰিনো.
তত্রিদং ৰত্থু – চিত্তলপব্বতৰাসিনো কির খীণাসৰত্থেরস্স উপট্ঠাকো ৰুড্ঢপব্বজিতো একদিৰসং থেরেন সদ্ধিং পিণ্ডায চরিত্ৰা থেরস্স পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেরং পুচ্ছি – ‘অরিযা নাম ভন্তে কীদিসা’তি? থেরো আহ – ‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অরিযানং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰত্তপটিপত্তিং কত্ৰা সহ চরন্তোপি নেৰ অরিযে জানাতি, এৰংদুজ্জানাৰুসো, অরিযা’তি. এৰং ৰুত্তেপি সো নেৰ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং ‘দস্সনং’, ঞাণদস্সনমেৰ ‘দস্সনং’. যথাহ – ‘‘কিং তে ৰক্কলি ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি, ঞাণেন অরিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অরিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো, অরিযকরধম্মানং অরিযভাৰস্স চ অদিট্ঠত্তা, ‘অরিযানং অদস্সাৰী’তি ৰেদিতব্বো.
অরিযধম্মস্স অকোৰিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অরিযধম্মে অকুসলো. অরিযধম্মে অৰিনীতোতি, এত্থ পন
দুৰিধো ৰিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;
অভাৰতো তস্স অযং, অৰিনীতোতি ৰুচ্চতি.
অযঞ্হি সংৰরৰিনযো পহানৰিনযোতি দুৰিধো ৰিনযো. এত্থ চ দুৰিধেপি ৰিনযে একমেকো ৰিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৰরৰিনযোপি হি সীলসংৰরো সতিসংৰরো ঞাণসংৰরো খন্তিসংৰরো ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো. পহানৰিনযোপি তদঙ্গপহানং ৰিক্খম্ভনপহানং সমুচ্ছেদপহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং নিস্সরণপহানন্তি পঞ্চৰিধো.
তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) অযং সীলসংৰরো. ‘‘রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৰরো.
‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৰা)
সতি তেসং নিৰারণং;
সোতানং সংৰরং ব্রূমি,
পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –
অযং ঞাণসংৰরো নাম. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৰরো. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৰীরিযসংৰরো. সব্বোপি চাযং সংৰরো যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি. এৰং তাৰ ‘সংৰরৰিনযো’ পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
তথা যং নামরূপপরিচ্ছেদাদীসু ৰিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৰতো, দীপালোকেনেৰ তমস্স, তেন তেন ৰিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামরূপৰৰত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপরিগ্গহেন অহেতুৰিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৰ অপরভাগেন কঙ্খাৰিতরণেন কথংকথিভাৰস্স, কলাপসম্মসনেন ‘অহং মমা’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৰৰত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৰযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৰদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিরতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৰস্স, গোত্রভুনা সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং ‘তদঙ্গপহানং’ নাম.
যং পন উপচারপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৰত্তিভাৰনিৰারণতো, ঘটপ্পহারেনেৰ উদকপিট্ঠে সেৰালস্স, তেসং তেসং নীৰরণাদিধম্মানং পহানং, এতং ‘ৰিক্খম্ভনপহানং’ নাম. ‘‘যং চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা তংতংমগ্গৰতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৰুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন পহানং, ইদং ‘সমুচ্ছেদপহানং’ নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং ‘পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং’ নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং ‘নিস্সরণপহানং’ নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযনট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘পহানৰিনযো’তি ৰুচ্চতি. তংতংপহানৰতো ৰা তস্স তস্স ৰিনযস্স সম্ভৰতোপেতং পহানৰিনযোতি ৰুচ্চতি. এৰং পহানৰিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৰেদিতব্বো.
এৰমযং সঙ্খেপতো দুৰিধো, ভেদতো চ দসৰিধো ৰিনযো, ভিন্নসংৰরত্তা, পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা, যস্মা এতস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৰতো তস্স, অযং ‘অৰিনীতো’তি ৰুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকরণঞ্হেতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৰ তে অরিযা তেৰ তে সপ্পুরিসা, যেৰ তে সপ্পুরিসা তেৰ তে অরিযা. যো এৰ সো অরিযানং ধম্মো সো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো, যো এৰ সো সপ্পুরিসানং ধম্মো সো এৰ সো অরিযানং ধম্মো. যেৰ তে অরিযৰিনযা তেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা, যেৰ তে সপ্পুরিসৰিনযা তেৰ তে অরিযৰিনযা. অরিযেতি ৰা সপ্পুরিসেতি ৰা, অরিযধম্মেতি ৰা সপ্পুরিসধম্মেতি ৰা, অরিযৰিনযেতি ৰা সপ্পুরিসৰিনযেতি ৰা, এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.
রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘যং রূপং সো অহং, যো অহং তং রূপ’ন্তি রূপঞ্চ অত্তানঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৰণ্ণো, যো ৰণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ অদ্ৰযং সমনুপস্সতি,’’ এৰমেৰ ইধেকচ্চো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এৰং রূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানন্তি ‘অরূপং অত্তা’তি গহেত্ৰা, ছাযাৰন্তং রুক্খং ৰিয, তং রূপৰন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৰা রূপন্তি ‘অরূপমেৰ অত্তা’তি গহেত্ৰা, পুপ্ফম্হি গন্ধং ৰিয, অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. রূপস্মিং ৰা অত্তানন্তি ‘অরূপমেৰ অত্তা’তি গহেত্ৰা, করণ্ডকে মণিং ৰিয, অত্তানং রূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ ‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি সুদ্ধরূপমেৰ অত্তাতি কথিতং. ‘রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু ‘অরূপং অত্তা’তি কথিতং. ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰেদনং, ৰেদনায ৰা অত্তানন্তি এৰং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু ‘রূপারূপমিস্সকো অত্তা’ কথিতো. তত্থ ‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা. অৰসেসেসু সস্সতদিট্ঠি. এৰমেত্থ পন্নরস ভৰদিট্ঠিযো পঞ্চ ৰিভৰদিট্ঠিযো হোন্তি. তা সব্বাপি মগ্গাৰরণা, ন সগ্গাৰরণা, পঠমমগ্গৰজ্ঝাতি ৰেদিতব্বা.
১০০৮. সত্থরি কঙ্খতীতি সত্থু সরীরে ৰা গুণে ৰা উভযত্থ ৰা কঙ্খতি. সরীরে কঙ্খমানো ‘দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণপটিমণ্ডিতং নাম সরীরং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. গুণে কঙ্খমানো ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞাণং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. উভযত্থ কঙ্খমানো ‘অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভানুরঞ্জিতায সরীরনিপ্ফত্তিযা সমন্নাগতো সব্বঞেয্যজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো লোকতারকো বুদ্ধো নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. অযঞ্হিস্স অত্তভাৰে গুণে ৰা কঙ্খনতো উভযত্থ কঙ্খতি নাম. ৰিচিকিচ্ছতীতি আরম্মণং নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো কিচ্ছতি কিলমতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থেৰ অধিমোক্খং ন লভতি. ন সম্পসীদতীতি চিত্তং অনাৰিলং কত্ৰা পসীদিতুং ন সক্কোতি, গুণেসু নপ্পসীদতি.
ধম্মে কঙ্খতীতিআদীসু পন ‘কিলেসে পজহন্তা চত্তারো অরিযমগ্গা, পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসানি চত্তারি সামঞ্ঞফলানি, মগ্গফলানং আরম্মণপচ্চযভূতং অমতং মহানিব্বানং নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি ‘অযং ধম্মো নিয্যানিকো নু খো অনিয্যানিকো’তি কঙ্খন্তোপি ধম্মে কঙ্খতি নাম. ‘চত্তারো মগ্গট্ঠকা চত্তারো ফলট্ঠকাতি ইদং সঙ্ঘরতনং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘অযং সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো নু খো দুপ্পটিপন্নো’তি কঙ্খন্তোপি, ‘এতস্মিং সঙ্ঘরতনে দিন্নস্স ৰিপাকফলং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সঙ্ঘে কঙ্খতি নাম. ‘তিস্সো পন সিক্খা অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘তিস্সো সিক্খা সিক্খিতপচ্চযেন আনিসংসো অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সিক্খায কঙ্খতি নাম.
পুব্বন্তো ৰুচ্চতি অতীতানি খন্ধধাতাযতনানি. অপরন্তো অনাগতানি. তত্থ অতীতেসু খন্ধাদীসু ‘অতীতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো পুব্বন্তে কঙ্খতি নাম. অনাগতেসু ‘অনাগতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো অপরন্তে কঙ্খতি নাম. উভযত্থ কঙ্খন্তো পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খতি নাম. ‘দ্ৰাদসপদিকং পচ্চযৰট্টং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তো ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি নাম. তত্রাযং ৰচনত্থো – ইমেসং জরামরণাদীনং পচ্চযা ‘ইদপ্পচ্চযা’. ইদপ্পচ্চযানং ভাৰো ‘ইদপ্পচ্চযতা’. ইদপ্পচ্চযা এৰ ৰা ‘ইদপ্পচ্চযতা’; জাতিআদীনমেতং অধিৰচনং. জাতিআদীসু তং তং পটিচ্চ আগম্ম সমুপ্পন্নাতি ‘পটিচ্চসমুপ্পন্না’. ইদং ৰুত্তং হোতি – ইদপ্পচ্চযতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু কঙ্খতীতি.
১০০৯. সীলেনাতি গোসীলাদিনা. ৰতেনাতি গোৰতাদিনাৰ. সীলব্বতেনাতি তদুভযেন. সুদ্ধীতি কিলেসসুদ্ধি; পরমত্থসুদ্ধিভূতং ৰা নিব্বানমেৰ. তদেকট্ঠাতি ইধ পহানেকট্ঠং ধুরং. ইমিস্সা চ পাল়িযা দিট্ঠিকিলেসো ৰিচিকিচ্ছাকিলেসোতি দ্ৰেযেৰ আগতা. লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে পন অট্ঠ অনাগতা. আহরিত্ৰা পন দীপেতব্বা. এত্থ হি দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসু পহীযমানাসু অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি সব্বেপিমে পহানেকট্ঠা হুত্ৰা পহীযন্তি. সহজেকট্ঠং পন আহরিত্ৰা দীপেতব্বং. সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তারি দিট্ঠিসহগতানি ৰিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চাতি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ দ্ৰীসু অসঙ্খারিকদিট্ঠিচিত্তেসু পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৰিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. দিট্ঠিগতসম্পযুত্তসসঙ্খারিকচিত্তেসুপি পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৰিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৰসেন পহীযন্তি. এৰং পহানেকট্ঠস্মিংযেৰ সহজেকট্ঠং লব্ভতীতি ইদং সহজেকট্ঠং আহরিত্ৰা দীপযিংসু.
তংসম্পযুত্তোতি তেহি তদেকট্ঠেহি অট্ঠহি কিলেসেহি সম্পযুত্তো. ৰিনিব্ভোগং ৰা কত্ৰা তেন লোভেন তেন দোসেনাতি এৰং একেকেন সম্পযুত্ততা দীপেতব্বা. তত্থ লোভে গহিতে, মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং সঙ্খারক্খন্ধে কিলেসগণো লোভসম্পযুত্তো নাম. দোসে গহিতে, মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো দোসসম্পযুত্তো নাম. মোহে গহিতে, লোভো দোসো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মোহসম্পযুত্তো নাম. মানে গহিতে, তেন সহুপ্পন্নো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মানসম্পযুত্তো নাম. ইমিনা উপাযেন তেন থিনেন তেন উদ্ধচ্চেন তেন অহিরিকেন তেন অনোত্তপ্পেন সম্পযুত্তো তংসম্পযুত্তোতি যোজনা কাতব্বা. তংসমুট্ঠানন্তি তেন লোভেন…পে… তেন অনোত্তপ্পেন সমুট্ঠিতন্তি অত্থো.
ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বাতি এত্থ দস্সনং নাম সোতাপত্তিমগ্গো; তেন পহাতব্বাতি অত্থো. ‘কস্মা পন সোতাপত্তিমগ্গো দস্সনং নাম জাতো’তি? ‘পঠমং নিব্বানদস্সনতো’. ‘ননু গোত্রভু পঠমতরং পস্সতী’তি? ‘নো ন পস্সতি; দিস্ৰাপি কত্তব্বকিচ্চং পন ন করোতি, সংযোজনানং অপ্পহানতো. তস্মা পস্সতী’তি ন ৰত্তব্বো. যত্থ কত্থচি রাজানং দিস্ৰাপি পণ্ণাকারং দত্ৰা কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অদিট্ঠত্তা ‘অজ্জাপি রাজানং ন পস্সামী’তি ৰদন্তো চেত্থ জানপদপুরিসো নিদস্সনং.
১০১১. অৰসেসো লোভোতি দস্সনেন পহীনাৰসেসো. লোভো দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. দস্সনেন হি অপাযগমনীযাৰ পহীনা. তেহি পন অঞ্ঞে দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং. ‘তদেকট্ঠা’তি তেহি পাল়িযং আগতেহি তীহি কিলেসেহি সম্পযোগতোপি পহানতোপি একট্ঠা পঞ্চ কিলেসা. নেৰ দস্সনেন ন ভাৰনাযাতি ইদং সংযোজনাদীনং ৰিয তেহি মগ্গেহি অপ্পহাতব্বতং সন্ধায ৰুত্তং. যং পন ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধেন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অনমতগ্গে সংসারৰট্টে যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ রূপঞ্চ এত্থেতে নিরুজ্ঝন্তী’’তিআদিনা নযেন কুসলাদীনম্পি পহানং অনুঞ্ঞাতং, তং তেসং মগ্গানং অভাৰিতত্তা যে উপ্পজ্জেয্যুং, তে উপনিস্সযপচ্চযানং কিলেসানং পহীনত্তা পহীনাতি ইমং পরিযাযং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
১০১৩. দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকে ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকাতি নিট্ঠপেত্ৰা, পুন ‘তীণি সংযোজনানী’তিআদি পহাতব্বে দস্সেত্ৰা, তদেকট্ঠভাৰেন হেতূ চেৰ সহেতুকে চ দস্সেতুং ৰুত্তং. তত্থ ‘কিঞ্চাপি দস্সনেন পহাতব্বেসু হেতূসু লোভসহগতো মোহো লোভেন সহেতুকো হোতি, দোসসহগতো মোহো দোসেন, লোভদোসা চ মোহেনাতি পহাতব্বহেতুকপদেপেতে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ৰিচিকিচ্ছাসহগতো পন মোহো অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰেন হেতুযেৰ, ন সহেতুকোতি তস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতূ’তি ৰুত্তং.
১০১৮. দুতিযপদে উদ্ধচ্চসহগতস্স মোহস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বহেতূতি ৰুত্তং. সো হি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে সহেতুকে কত্ৰা পিট্ঠিৰট্টকো জাতো, ৰিচিকিচ্ছাসহগতো ৰিয অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা পহাতব্বহেতুকপদং ন ভজতি. ততিযপদে অৰসেসা অকুসলাতি পুন অকুসলগ্গহণং ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতানং মোহানং সঙ্গহত্থং কতং. তে হি সম্পযুত্তহেতুনো অভাৰা পহাতব্বহেতুকা নাম ন হোন্তি.
১০২৯. পরিত্তারম্মণত্তিকে আরব্ভাতি আরম্মণং কত্ৰা. সযঞ্হি পরিত্তা ৰা হোন্তু মহগ্গতা ৰা, পরিত্তধম্মে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না পরিত্তারম্মণা, মহগ্গতে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না মহগ্গতারম্মণা, অপ্পমাণে আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্না অপ্পমাণারম্মণা. তে পন পরিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি অপ্পমাণাপি.
১০৩৫. মিচ্ছত্তত্তিকে আনন্তরিকানীতি অনন্তরাযেন ফলদাযকানি; মাতুঘাতককম্মাদীনমেতং অধিৰচনং. তেসু হি একস্মিম্পি কম্মে কতে তং পটিবাহিত্ৰা অঞ্ঞং কম্মং অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং কাতুং ন সক্কোতি. সিনেরুপ্পমাণেপি হি সুৰণ্ণথূপে কত্ৰা চক্কৰাল়মত্তং ৰা রতনমযপাকারং ৰিহারং কারেত্ৰা তং পূরেত্ৰা নিসিন্নস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স যাৰজীৰং চত্তারো পচ্চযে দদতোপি তং কম্মং এতেসং কম্মানং ৰিপাকং পটিবাহেতুং ন সক্কোতি এৰ. যা চ মিচ্ছাদিট্ঠি নিযতাতি অহেতুকৰাদঅকিরিযৰাদনত্থিকৰাদেসু অঞ্ঞতরা. তঞ্হি গহেত্ৰা ঠিতং পুগ্গলং বুদ্ধসতম্পি বুদ্ধসহস্সম্পি বোধেতুং ন সক্কোতি.
১০৩৮. মগ্গারম্মণত্তিকে অরিযমগ্গং আরব্ভাতি লোকুত্তরমগ্গং আরম্মণং কত্ৰা. তে পন পরিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি.
১০৩৯. মগ্গহেতুকনিদ্দেসে পঠমনযেন পচ্চযট্ঠেন হেতুনা মগ্গসম্পযুত্তানং খন্ধানং সহেতুকভাৰো দস্সিতো. দুতিযনযেন মগ্গভূতেন সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন হেতুনা সেসমগ্গঙ্গানং সহেতুকভাৰো দস্সিতো. ততিযনযেন মগ্গে উপ্পন্নহেতূহি সম্মাদিট্ঠিযা সহেতুকভাৰো দস্সিতোতি ৰেদিতব্বো.
১০৪০. অধিপতিং করিত্ৰাতি আরম্মণাধিপতিং কত্ৰা. তে চ খো পরিত্তধম্মাৰ হোন্তি. অরিযসাৰকানঞ্হি অত্তনো মগ্গং গরুং কত্ৰা পচ্চৰেক্খণকালে আরম্মণাধিপতি লব্ভতি. চেতোপরিযঞাণেন পন অরিযসাৰকো পরস্স মগ্গং পচ্চৰেক্খমানো গরুং করোন্তোপি অত্তনা পটিৰিদ্ধমগ্গং ৰিয গরুং ন করোতি. ‘যমকপাটিহারিযং করোন্তং তথাগতং দিস্ৰা তস্স মগ্গং গরুং করোতি ন করোতী’তি? করোতি, ন পন অত্তনো মগ্গং ৰিয. অরহা ন কিঞ্চি ধম্মং গরুং করোতি ঠপেত্ৰা মগ্গং ফলং নিব্বানন্তি. এত্থাপি অযমেৰত্থো. ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি ইদং সহজাতাধিপতিং দস্সেতুং ৰুত্তং. ছন্দঞ্হি জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গং ভাৰেন্তস্স ছন্দো অধিপতি নাম হোতি, ন মগ্গো. সেসধম্মাপি ছন্দাধিপতিনো নাম হোন্তি, ন মগ্গাধিপতিনো. চিত্তেপি এসেৰ নযো. ৰীমংসং পন জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গং ভাৰেন্তস্স ৰীমংসাধিপতি চেৰ হোতি মগ্গো চাতি. সেসধম্মা মগ্গাধিপতিনো নাম হোন্তি. ৰীরিযেপি এসেৰ নযো.
১০৪১. উপ্পন্নত্তিকনিদ্দেসে জাতাতি নিব্বত্তা, পটিলদ্ধত্তভাৰা. ভূতাতিআদীনি তেসংযেৰ ৰেৰচনানি. জাতা এৰ হি ভাৰপ্পত্তিযা ভূতা. পচ্চযসংযোগে জাতত্তা সঞ্জাতা. নিব্বত্তিলক্খণপ্পত্তত্তা নিব্বত্তা. উপসগ্গেন পন পদং ৰড্ঢেত্ৰা অভিনিব্বত্তাতি ৰুত্তা. পাকটীভূতাতি পাতুভূতা. পুব্বন্ততো উদ্ধং পন্নাতি উপ্পন্না. উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা সমুপ্পন্নাতি ৰুত্তা. নিব্বত্তট্ঠেনেৰ উদ্ধং ঠিতাতি উট্ঠিতা. পচ্চযসংযোগে উট্ঠিতাতি সমুট্ঠিতা. পুন উপ্পন্নাতিৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. উপ্পন্নংসেন সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নকোট্ঠাসেন গণনং গতা. রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণন্তি ইদং নেসং সভাৰদস্সনং. দুতিযপদনিদ্দেসো ৰুত্তপটিসেধনযেন ৰেদিতব্বো. ততিযপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰ.
অযং পন তিকো দ্ৰিন্নং অদ্ধানং ৰসেন পূরেত্ৰা দস্সিতো. লদ্ধোকাসস্স হি কম্মস্স ৰিপাকো দুৰিধো – খণপ্পত্তো, চ অপ্পত্তো চ. তত্থ ‘খণপ্পত্তো’ উপ্পন্নো নাম. ‘অপ্পত্তো’ চিত্তানন্তরে ৰা উপ্পজ্জতু, কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৰা. ধুৰপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো. যথা হি – ‘‘তিট্ঠতেৰ সাযং, পোট্ঠপাদ, অরূপী অত্তা সঞ্ঞামযো. অথ ইমস্স পুরিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪১৯). এত্থ আরুপ্পে কামাৰচরসঞ্ঞাপৰত্তিকালে কিঞ্চাপি মূলভৰঙ্গসঞ্ঞা নিরুদ্ধা কামাৰচরসঞ্ঞায পন নিরুদ্ধকালে অৰস্সং সা উপ্পজ্জিস্সতীতি অরূপসঙ্খাতো অত্তা নত্থীতি সঙ্খ্যং অগন্ত্ৰা ‘তিট্ঠতেৰ’ নামাতি জাতো. এৰমেৰ লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৰিপাকো দুৰিধো…পে… ধুৰপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো.
যদি পন আযূহিতং কুসলাকুসলকম্মং সব্বং ৰিপাকং দদেয্য, অঞ্ঞস্স ওকাসো ন ভৰেয্য. তং পন দুৰিধং হোতি – ধুৰৰিপাকং, অধুৰৰিপাকঞ্চ. তত্থ পঞ্চ আনন্তরিযকম্মানি, অট্ঠ সমাপত্তিযো, চত্তারো অরিযমগ্গাতি এতং ‘ধুৰৰিপাকং’ নাম. তং পন খণপ্পত্তম্পি অত্থি, অপ্পত্তম্পি. তত্থ ‘খণপ্পত্তং’ উপ্পন্নং নাম. ‘অপ্পত্তং’ অনুপ্পন্নং নাম. তস্স ৰিপাকো চিত্তানন্তরে ৰা উপ্পজ্জতু কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৰা. ধুৰপচ্চযট্ঠেন অনুপ্পন্নং নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতং. মেত্তেয্যবোধিসত্তস্স মগ্গো অনুপ্পন্নো নাম, ফলং উপ্পাদিনো ধম্মাযেৰ নাম জাতং.
১০৪৪. অতীতত্তিকনিদ্দেসে অতীতাতি খণত্তযং অতিক্কন্তা. নিরুদ্ধাতি নিরোধপ্পত্তা. ৰিগতাতি ৰিভৰং গতা, ৰিগচ্ছিতা ৰা. ৰিপরিণতাতি পকতিৰিজহনেন ৰিপরিণামং গতা. নিরোধসঙ্খাতং অত্থং গতাতি অত্থঙ্গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিগতাতি নিব্বত্তিত্ৰা ৰিগচ্ছিতা. পুন অতীতৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. পরতো অনাগতাদীসুপি এসেৰ নযো. অতীতংসেন সঙ্গহিতাতি অতীতকোট্ঠাসেন গণনং গতা. কতমে তেতি? রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. পরতো অনাগতাদীসুপি এসেৰ নযো.
১০৪৭. অতীতারম্মণত্তিকনিদ্দেসে অতীতে ধম্মে আরব্ভাতিআদীসু পরিত্তমহগ্গতাৰ ধম্মা ৰেদিতব্বা. তে হি অতীতাদীনি আরব্ভ উপ্পজ্জন্তি.
১০৫০. অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে তেসং তেসন্তি পদদ্ৰযেন সব্বসত্তে পরিযাদিযতি. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি উভযং নিযকজ্ঝত্তাধিৰচনং. নিযতাতি অত্তনি জাতা. পাটিপুগ্গলিকাতি পাটিযেক্কস্স পাটিযেক্কস্স পুগ্গলস্স সন্তকা. উপাদিণ্ণাতি সরীরট্ঠকা. তে হি কম্মনিব্বত্তা ৰা হোন্তু মা ৰা, আদিন্নগহিতপরামট্ঠৰসেন পন ইধ উপাদিণ্ণাতি ৰুত্তা.
১০৫১. পরসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৰা অৰসেসসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তসদিসমেৰ. তদুভযন্তি তং উভযং.
১০৫৩. অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকস্স পঠমপদে পরিত্তমহগ্গতা ধম্মা ৰেদিতব্বা. দুতিযে অপ্পমাণাপি. ততিযে পরিত্তমহগ্গতাৰ. অপ্পমাণা পন কালেন বহিদ্ধা কালেন অজ্ঝত্তং আরম্মণং ন করোন্তি. সনিদস্সনত্তিকনিদ্দেসো উত্তানোযেৰাতি.
দুকনিক্খেপকথা
১০৬২. দুকেসু অদোসনিদ্দেসে মেত্তাযনৰসেন মেত্তি. মেত্তাকারো মেত্তাযনা. মেত্তায অযিতস্স মেত্তাসমঙ্গিনো চিত্তস্স ভাৰো মেত্তাযিতত্তং. অনুদযতীতি অনুদ্দা, রক্খতীতি অত্থো. অনুদ্দাকারো অনুদ্দাযনা. অনুদ্দাযিতস্স ভাৰো অনুদ্দাযিতত্তং. হিতস্স এসনৰসেন হিতেসিতা. অনুকম্পনৰসেন অনুকম্পা. সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি উপচারপ্পনাপ্পত্তা মেত্তাৰ ৰুত্তা. সেসপদেহি লোকিযলোকুত্তরো অদোসো কথিতো.
১০৬৩. অমোহনিদ্দেসে দুক্খে ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে পঞ্ঞা. দুক্খসমুদযেতিআদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ দুক্খে ঞাণং সৰনসম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণাসু ৰত্ততি. তথা দুক্খসমুদযে. নিরোধে পন সৰনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণাসু এৰ. তথা পটিপদায. পুব্বন্তেতি অতীতকোট্ঠাসে. অপরন্তেতি অনাগতকোট্ঠাসে. পুব্বন্তাপরন্তেতি তদুভযে. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ঞাণন্তি অযং পচ্চযো, ইদং পচ্চযুপ্পন্নং, ইদং পটিচ্চ ইদং নিব্বত্তন্তি, এৰং পচ্চযেসু চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু চ ঞাণং.
১০৬৫. লোভনিদ্দেসেপি হেট্ঠা অনাগতানং পদানং অযমত্থো – রঞ্জনৰসেন রাগো. বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগো. ৰিসযেসু সত্তানং অনুনযনতো অনুনযো. অনুরুজ্ঝতীতি অনুরোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৰে সত্তা এতায নন্দন্তি, সযং ৰা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা রঞ্জনট্ঠেন রাগো চাতি নন্দীরাগো. তত্থ একস্মিং আরম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা ‘নন্দী’. পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা ‘নন্দীরাগো’তি ৰুচ্চতি. চিত্তস্স সারাগোতি যো হেট্ঠা বলৰরঞ্জনট্ঠেন সারাগোতি ৰুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৰ সারাগোতি অত্থো.
ইচ্ছন্তি এতায আরম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৰেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠপেত্ৰা গহণৰসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি, গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো; বহলট্ঠেন ৰা গেধো. ‘‘গেধং ৰা পৰনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৰ ৰুত্তং. অনন্তরপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. সব্বতোভাগেন ৰা গেধোতি পলিগেধো. সঞ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো; লগ্গনট্ঠেন ৰা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৰসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুরিসং পরিকড্ঢতি তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৰুত্তং. ৰঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৰট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) হি ৰুত্তং. ৰট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৰট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৰসেন সিব্বতি ঘটেতি, তুন্নকারো ৰিয পিলোতিকায পিলোতিকং; তস্মা ঘটনট্ঠেন সিব্বিনীতি ৰুত্তা. অনেকপ্পকারং ৰিসযজালং তণ্হাৰিপ্ফন্দিতনিৰেসসঙ্খাতং ৰা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.
আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সরিতা ৰিযাতি সরিতা. অল্লট্ঠেন ৰা সরিতা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সরিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৰন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৰ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ৰিসতাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসটাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসালাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসক্কতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংৰাদিকাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসংহরতীতি ৰিসত্তিকা. ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসপরিভোগাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসতা ৰা পন সা তণ্হা রূপে সদ্দে গন্ধে রসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৰিত্থতাতি ৰিসত্তিকা (মহানি. ৩). অনযব্যসনপাপনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৰিযাতি সুত্তং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘সুত্তকন্তি খো, ভিক্খৰে, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). রূপাদীসু ৰিত্থতট্ঠেন ৰিসটা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপ্পদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৰট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৰিয অভিরমাপেতি. তেন ৰুত্তং –
‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং;
ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততী’’তি. (অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১৫; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);
পণিধানকৰসেন পণিধি. ভৰনেত্তীতি ভৰরজ্জু. এতায হি সত্তা, রজ্জুযা গীৰায বদ্ধা গোণা ৰিয, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নিয্যন্তি. তং তং আরম্মণং ৰনতি ভজতি অল্লীযতীতি ৰনং. ৰনতি যাচতীতি ৰা ৰনং. ৰনথোতি ব্যঞ্জনেন পদং ৰড্ঢিতং. অনত্থদুক্খানং ৰা সমুট্ঠাপনট্ঠেন গহনট্ঠেন চ ৰনং ৰিযাতি ‘ৰনং’; বলৰতণ্হাযেতং নামং. গহনতরট্ঠেন পন ততো বলৰতরো ‘ৰনথো’ নাম. তেন ৰুত্তং –
‘‘ৰনং ছিন্দথ মা রুক্খং, ৰনতো জাযতে ভযং;
ছেত্ৰা ৰনঞ্চ ৰনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৰো’’তি. (ধ. প. ২৮৩);
সন্থৰনৰসেন সন্থৰো; সংসগ্গোতি অত্থো. সো দুৰিধো – তণ্হাসন্থৰো মিত্তসন্থৰো চ. তেসু ইধ তণ্হাসন্থৰো অধিপ্পেতো. সিনেহৰসেন সিনেহো. আলযকরণৰসেন অপেক্খতীতি অপেক্খা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘ইমানি তে দেৰ চতুরাসীতিনগরসহস্সানি কুসাৰতীরাজধানীপমুখানি. এত্থ দেৰ ছন্দং জনেহি, জীৰিতে অপেক্খং করোহী’’তি (দী. নি. ২.২৬৬). আলযং করোহীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পাটিযেক্কে পাটিযেক্কে আরম্মণে বন্ধতীতি পটিবন্ধু. ঞাতকট্ঠেন ৰা পাটিযেক্কো বন্ধূতিপি পটিবন্ধু. নিচ্চসন্নিস্সিতট্ঠেন হি সত্তানং তণ্হাসমো বন্ধু নাম নত্থি.
আরম্মণানং অসনতো আসা. অজ্ঝোত্থরণতো চেৰ তিত্তিং অনুপগন্ত্ৰাৰ পরিভুঞ্জনতো চাতি অত্থো. আসিসনৰসেন আসিসনা. আসিসিতস্স ভাৰো আসিসিতত্তং. ইদানি তস্সা পৰত্তিট্ঠানং দস্সেতুং রূপাসাতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আসিসনৰসেন আসাতি আসায অত্থং গহেত্ৰা রূপে আসা রূপাসাতি এৰং নৰপি পদানি ৰেদিতব্বানি. এত্থ চ পুরিমানি পঞ্চ পঞ্চকামগুণৰসেন ৰুত্তানি. পরিক্খারলোভৰসেন ছট্ঠং. তং ৰিসেসতো পব্বজিতানং. ততো পরানি তীণি অতিত্তিযৰত্থুৰসেন গহট্ঠানং. ন হি তেসং ধনপুত্তজীৰিতেহি অঞ্ঞং পিযতরং অত্থি. ‘এতং ময্হং এতং ময্হ’ন্তি ৰা ‘অসুকেন মে ইদং দিন্নং ইদং দিন্ন’ন্তি ৰা এৰং সত্তে জপ্পাপেতীতি জপ্পা. পরতো দ্ৰে পদানি উপসগ্গেন ৰড্ঢিতানি. ততো পরং অঞ্ঞেনাকারেন ৰিভজিতুং আরদ্ধত্তা পুন জপ্পাতি ৰুত্তং. জপ্পনাকারো জপ্পনা. জপ্পিতস্স ভাৰো জপ্পিতত্তং. পুনপ্পুনং ৰিসযে লুম্পতি আকড্ঢতীতি লোলুপো. লোলুপস্স ভাৰো লোলুপ্পং. লোলুপ্পাকারো লোলুপ্পাযনা. লোলুপ্পসমঙ্গিনো ভাৰো লোলুপ্পাযিতত্তং.
পুচ্ছঞ্জিকতাতি যায তণ্হায লাভট্ঠানেসু, পুচ্ছং চালযমানা সুনখা ৰিয, কম্পমানা ৰিচরন্তি, তং তস্সা কম্পনতণ্হায নামং. সাধু মনাপমনাপে ৰিসযে কামেতীতি সাধুকামো. তস্স ভাৰো সাধুকম্যতা. মাতা মাতুচ্ছাতিআদিকে অযুত্তট্ঠানে রাগোতি অধম্মরাগো. যুত্তট্ঠানেপি বলৰা হুত্ৰা উপ্পন্নলোভো ৰিসমলোভো. ‘‘রাগো ৰিসম’’ন্তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ৯২৪) ৰা যুত্তট্ঠানে ৰা অযুত্তট্ঠানে ৰা উপ্পন্নো ছন্দরাগো অধম্মট্ঠেন ‘অধম্মরাগো’, ৰিসমট্ঠেন ‘ৰিসমলোভো’তি ৰেদিতব্বো.
আরম্মণানং নিকামনৰসেন নিকন্তি. নিকামনাকারো নিকামনা. পত্থনাৰসেন পত্থনা. পিহাযনৰসেন পিহনা. সুট্ঠু পত্থনা সম্পত্থনা. পঞ্চসু কামগুণেসু তণ্হা কামতণ্হা. রূপারূপভৰে তণ্হা ভৰতণ্হা. উচ্ছেদসঙ্খাতে ৰিভৰে তণ্হা ৰিভৰতণ্হা. সুদ্ধে রূপভৰস্মিংযেৰ তণ্হা রূপতণ্হা. অরূপভৰে তণ্হা অরূপতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো দিট্ঠিরাগো. নিরোধে তণ্হা নিরোধতণ্হা. রূপে তণ্হা রূপতণ্হা. সদ্দে তণ্হা সদ্দতণ্হা. গন্ধতণ্হাদীসুপি এসেৰ নযো. ওঘাদযো ৰুত্তত্থাৰ.
কুসলধম্মে আৰরতীতি আৰরণং. ছাদনৰসেন ছাদনং. সত্তে ৰট্টস্মিং বন্ধতীতি বন্ধনং. চিত্তং উপগন্ত্ৰা কিলিস্সতি সংকিলিট্ঠং করোতীতি উপক্কিলেসো. থামগতট্ঠেন অনুসেতীতি অনুসযো. উপ্পজ্জমানা চিত্তং পরিযুট্ঠাতীতি পরিযুট্ঠানং; উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচারং গণ্হাতীতি অত্থো. ‘‘চোরা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসু ধুত্তা মগ্গে পরিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৪৩০) হি মগ্গং গণ্হিংসূতি অত্থো. এৰমিধাপি গহণট্ঠেন পরিযুট্ঠানং ৰেদিতব্বং. পলিৰেঠনট্ঠেন লতা ৰিযাতি লতা. ‘‘লতা উব্ভিজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) আগতট্ঠানেপি অযং তণ্হা লতাতি ৰুত্তা. ৰিৰিধানি ৰত্থূনি ইচ্ছতীতি ৰেৰিচ্ছং. ৰট্টদুক্খস্স মূলন্তি দুক্খমূলং. তস্সেৰ দুক্খস্স নিদানন্তি দুক্খনিদানং. তং দুক্খং ইতো পভৰতীতি দুক্খপ্পভৰো. বন্ধনট্ঠেন পাসো ৰিযাতি পাসো. মারস্স পাসো মারপাসো. দুরুগ্গিলনট্ঠেন বল়িসং ৰিযাতি বল়িসং. মারস্স বল়িসং মারবল়িসং. তণ্হাভিভূতা মারস্স ৰিসযং নাতিক্কমন্তি, তেসং উপরি মারো ৰসং ৰত্তেতীতি ইমিনা পরিযাযেন মারস্স ৰিসযোতি মারৰিসযো. সন্দনট্ঠেন তণ্হাৰ নদী তণ্হানদী. অজ্ঝোত্থরণট্ঠেন তণ্হাৰ জালং তণ্হাজালং. যথা সুনখা গদ্দুলবদ্ধা যদিচ্ছকং নীযন্তি, এৰং তণ্হাবদ্ধা সত্তাপীতি দল়্হবন্ধনট্ঠেন গদ্দুলং ৰিযাতি গদ্দুলং. তণ্হাৰ গদ্দুলং তণ্হাগদ্দুলং. দুপ্পূরণট্ঠেন তণ্হাৰ সমুদ্দো তণ্হাসমুদ্দো.
১০৬৬. দোসনিদ্দেসে অনত্থং মে অচরীতি অৰুড্ঢিং মে অকাসি. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠানে ৰা পন আঘাতোতি অকারণে কোপো – একচ্চো হি ‘দেৰো অতিৰস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘ন ৰস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘সূরিযো তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ‘ন তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ৰাতে ৰাযন্তেপি কুপ্পতি, অৰাযন্তেপি কুপ্পতি, সম্মজ্জিতুং অসক্কোন্তো বোধিপণ্ণানং কুপ্পতি, চীৰরং পারুপিতুং অসক্কোন্তো ৰাতস্স কুপ্পতি, উপক্খলিত্ৰা খাণুকস্স কুপ্পতি ইদং সন্ধায ৰুত্তং – অট্ঠানে ৰা পন আঘাতো জাযতীতি. তত্থ হেট্ঠা নৰসু ঠানেসু সত্তে আরব্ভ উপ্পন্নত্তা কম্মপথভেদো হোতি. অট্ঠানাঘাতো পন সঙ্খারেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন করোতি. চিত্তং আঘাতেন্তো উপ্পন্নোতি চিত্তস্স আঘাতো. ততো বলৰতরো পটিঘাতো. পটিহঞ্ঞনৰসেন পটিঘং. পটিৰিরুজ্ঝতীতি পটিৰিরোধো. কুপ্পনৰসেন কোপো. পকোপো সম্পকোপোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. দুস্সনৰসেন দোসো. পদোসো সম্পদোসোতি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢিতং. চিত্তস্স ব্যাপত্তীতি চিত্তস্স ৰিপন্নতা, ৰিপরিৰত্তনাকারো. মনং পদূসযমানো উপ্পজ্জতীতি মনোপদোসো. কুজ্ঝনৰসেন কোধো. কুজ্ঝনাকারো কুজ্ঝনা. কুজ্ঝিতস্স ভাৰো কুজ্ঝিতত্তং.
ইদানি অকুসলনিদ্দেসে ৰুত্তনযং দস্সেতুং দোসো দুস্সনাতিআদি ৰুত্তং. তস্মা ‘‘যো এৰরূপো চিত্তস্স আঘাতো…পে… কুজ্ঝিতত্ত’’ন্তি চ ইধ ৰুত্তো, ‘‘দোসো দুস্সনা’’তিআদিনা নযেন হেট্ঠা ৰুত্তো, অযং ৰুচ্চতি দোসোতি. এৰমেত্থ যোজনা কাতব্বা. এৰঞ্হি সতি পুনরুত্তিদোসো পটিসেধিতো হোতি. মোহনিদ্দেসো অমোহনিদ্দেসে ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. সব্বাকারেন পনেস ৰিভঙ্গট্ঠকথাযং আৰি ভৰিস্সতি.
১০৭৯. তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সহেতুকাতি তেহি হেতুধম্মেহি যে অঞ্ঞে হেতুধম্মা ৰা নহেতুধম্মা ৰা তে সহেতুকা. অহেতুকপদেপি এসেৰ নযো. এত্থ চ হেতু হেতুযেৰ চ হোতি, তিণ্ণং ৰা দ্ৰিন্নং ৰা একতো উপ্পত্তিযং সহেতুকো চ. ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো পন মোহো হেতু অহেতুকো. হেতুসম্পযুত্তদুকনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.
১০৯১. সঙ্খতদুকনিদ্দেসে পুরিমদুকে ৰুত্তং অসঙ্খতধাতুং সন্ধায যো এৰ সো ধম্মোতি একৰচননিদ্দেসো কতো. পুরিমদুকে পন বহুৰচনৰসেন পুচ্ছায উদ্ধটত্তা ইমে ধম্মা অপ্পচ্চযাতি পুচ্ছানুসন্ধিনযেন বহুৰচনং কতং. ইমে ধম্মা সনিদস্সনাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
১১০১. কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যদুকনিদ্দেসে চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰিজানিতব্বা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু কেনচি একেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ৰিজানিতব্বা. কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যাতি তেনেৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন ৰা সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ন ৰিজানিতব্বা. ‘এৰং সন্তে দ্ৰিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’তি হেট্ঠা ৰুত্তত্তা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা’তি অযং দুকো ন হোতি. রূপং পন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং সদ্দো ন চক্খুৰিঞ্ঞেয্যোতি ইমমত্থং গহেত্ৰা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা, যে ৰা পন তে ধম্মা সোতৰিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা’তি অযমেকো দুকোতি ৰেদিতব্বো. এৰং একেকইন্দ্রিযমূলকে চত্তারো চত্তারো কত্ৰা ৰীসতি দুকা ৰিভত্তাতি ৰেদিতব্বা.
কিং পন ‘মনোৰিঞ্ঞাণেন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেনচি ন ৰিঞ্ঞেয্যা’ নত্থি? তেনেত্থ দুকা ন ৰুত্তাতি? নো নত্থি, ৰৰত্থানাভাৰতো পন ন ৰুত্তা. ন হি, যথা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন অৰিঞ্ঞেয্যা এৰাতি ৰৰত্থানং অত্থি, এৰং মনোৰিঞ্ঞাণেনাপীতি ৰৰত্থানাভাৰতো এত্থ দুকা ন ৰুত্তা. মনোৰিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা চেৰ অৰিঞ্ঞেয্যা চাতি অযমত্থো অত্থি. তস্মা সো অৰুত্তোপি যথালাভৰসেন ৰেদিতব্বো. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি হি সঙ্খ্যং গতেহি কামাৰচরধম্মেহি কামাৰচরধম্মা এৰ তাৰ কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেহিযেৰ রূপাৰচরাদিধম্মাপি কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. রূপাৰচরেহিপি কামাৰচরা কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেহেৰ রূপাৰচরাদযোপি কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. অরূপাৰচরেহি পন কামাৰচরা রূপাৰচরা অপরিযাপন্না চ নেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা. অরূপাৰচরা পন কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ কেচিদেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা কেচি অৰিঞ্ঞেয্যা. অপরিযাপন্নেহি কামাৰচরাদযো নেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা. অপরিযাপন্না পন নিব্বানেন অৰিঞ্ঞেয্যত্তা কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ মগ্গফলানং অৰিঞ্ঞেয্যত্তা কেচিদেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা কেচি অৰিঞ্ঞেয্যাতি.
১১০২. আসৰনিদ্দেসে পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামাসৰো নাম. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহজাতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰাসৰো নাম. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠাসৰো নাম. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাসৰো নাম. তত্থ তত্থ আগতেসু পন আসৰেসু অসম্মোহত্থং একৰিধাদিভেদো ৰেদিতব্বো. অত্থতো হেতে চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰাতি এৰং একৰিধাৰ হোন্তি. ৰিনযে পন ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯) দুৰিধেন আগতা. সুত্তন্তে সল়াযতনে তাৰ ‘‘তযোমে, আৰুসো, আসৰা – কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিৰিধেন আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগমনীযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগমনীযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চৰিধেন আগতা. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে – ‘‘অত্থি আসৰা সংৰরা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা’’তি (অ. নি. ৬.৫৮) ছব্বিধেন আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) ‘দস্সনপহাতব্বেহি’ সদ্ধিং সত্তৰিধেন আগতা. ইধ পনেতে কামাসৰাদিভেদতো চতুব্বিধেন আগতা. তত্রাযং ৰচনত্থো – পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে কামে আসৰো ‘কামাসৰো’. রূপারূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৰিধেপি ভৰে আসৰো ‘ভৰাসৰো’. দিট্ঠি এৰ আসৰো ‘দিট্ঠাসৰো’. অৰিজ্জাৰ আসৰো ‘অৰিজ্জাসৰো’.
১১০৩. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৰসেন রজ্জনৰসেন চ কামোযেৰ রাগো কামরাগো. কামনৰসেন নন্দনৰসেন চ কামোৰ নন্দীতি কামনন্দী. এৰং সব্বত্থ কামত্থং ৰিদিত্ৰা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা, সিনেহনট্ঠেন কামসিনেহো, পরিডয্হনট্ঠেন কামপরিল়াহো, মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা, গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানন্তি ৰেদিতব্বং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং অট্ঠহি পদেহি ৰিভত্তো কামাসৰো নাম ৰুচ্চতি.
১১০৪. ভৰেসু ভৰছন্দোতি রূপারূপভৰেসু ভৰপত্থনাৰসেনেৰ পৰত্তো ছন্দো ‘ভৰছন্দো’. সেসপদানিপি ইমিনাৰ নযেন ৰেদিতব্বানি.
১১০৫. সস্সতো লোকোতি ৰাতিআদীহি দসহাকারেহি দিট্ঠিপ্পভেদোৰ ৰুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি এত্থ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৰা ‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৰো সব্বকালিকো’তি গণ্হন্তস্স ‘সস্সত’ন্তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৰ লোকং ‘উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতী’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. অন্তৰাতি পরিত্তকসিণলাভিনো ‘সুপ্পমত্তে ৰা সরাৰমত্তে ৰা’ কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন চ ‘অন্তৰা’তি গণ্হন্তস্স ‘অন্তৰা লোকো’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৰিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৰত্তিতরূপারূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপরিচ্ছেদন্তেন চ ‘অনন্তো’তি গণ্হন্তস্স ‘অনন্তৰা লোকো’তি গহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি, উচ্ছেদদিট্ঠিপি.
তং জীৰং তং সরীরন্তি ভেদনধম্মস্স সরীরস্সেৰ ‘জীৰ’ন্তি গহিতত্তা সরীরে উচ্ছিজ্জমানে ‘জীৰম্পি উচ্ছিজ্জতী’তি উচ্ছেদগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সরীরতো অঞ্ঞস্স জীৰস্স গহিতত্তা সরীরে উচ্ছিজ্জমানেপি ‘জীৰং ন উচ্ছিজ্জতী’তি সস্সতগহণাকারপ্পৰত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতো পরং মরণাতিআদীসু সত্তো তথাগতো নাম. সো পরং মরণা হোতীতি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ন হোতীতি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. হোতি চ ন চ হোতীতি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. নেৰ হোতি ন নহোতীতি গণ্হতো চতুত্থা অমরাৰিক্খেপদিট্ঠি. ইমে ধম্মা আসৰাতি ইমে কামাসৰঞ্চ ভৰাসৰঞ্চ রাগৰসেন একতো কত্ৰা, সঙ্খেপতো তযো, ৰিত্থারতো চত্তারো ধম্মা আসৰা নাম.
যো পন ব্রহ্মানং ৰিমানকপ্পরুক্খআভরণেসু ছন্দরাগো উপ্পজ্জতি, সো কামাসৰো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? পঞ্চকামগুণিকস্স রাগস্স ইধেৰ পহীনত্তা. হেতুগোচ্ছকং পন পত্ৰা লোভো হেতু নাম হোতি. গন্থগোচ্ছকং পত্ৰা অভিজ্ঝাকাযগন্থো নাম. কিলেসগোচ্ছকং পত্ৰা লোভো কিলেসো নাম হোতি. দিট্ঠিসহজাতো পন রাগো কামাসৰো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি; দিট্ঠিরাগো নাম হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘দিট্ঠিরাগরত্তে পুরিসপুগ্গলে দিন্নদানং ন মহপ্ফলং হোতি, ন মহানিসংস’’ন্তি (পটি. ম. ১.১২৯).
ইমে পন আসৰে কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি, মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামাসৰো অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, ভৰাসৰো অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠাসৰো সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জাসৰো অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠাসৰো পহীযতি, অনাগামিমগ্গেন কামাসৰো, অরহত্তমগ্গেন ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো চাতি.
১১২১. সংযোজনেসু মাননিদ্দেসে সেয্যোহমস্মীতি মানোতি উত্তমট্ঠেন ‘অহং সেয্যো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. সদিসোহমস্মীতি মানোতি সমসমট্ঠেন ‘অহং সদিসো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. হীনোহমস্মীতি মানোতি লামকট্ঠেন ‘অহং হীনো’তি এৰং উপ্পন্নমানো. এৰং সেয্যমানো সদিসমানো হীনমানোতি ইমে তযো মানা তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জন্তি. সেয্যস্সাপি হি ‘অহং সেয্যো সদিসো হীনো’তি তযো মানা উপ্পজ্জন্তি. সদিসস্সাপি, হীনস্সাপি. তত্থ সেয্যস্স সেয্যমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. সদিসস্স সদিসমানোৰ…পে… হীনস্স হীনমানোৰ যাথাৰমানো, ইতরে দ্ৰে অযাথাৰমানা. ইমিনা কিং কথিতং? একস্স তযো মানা উপ্পজ্জন্তীতি কথিতং. খুদ্দকৰত্থুকে পন পঠমকমানভাজনীযে একো মানো তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জতীতি কথিতো.
মানকরণৰসেন মানো. মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তন্তি আকারভাৰনিদ্দেসা. উস্সিতট্ঠেন উন্নতি. যস্সুপ্পজ্জতি তং পুগ্গলং উন্নামেতি, উক্খিপিত্ৰা ঠপেতীতি উন্নমো. সমুস্সিতট্ঠেন ধজো. উক্খিপনট্ঠেন চিত্তং সম্পগ্গণ্হাতীতি সম্পগ্গাহো. কেতু ৰুচ্চতি বহূসু ধজেসু অচ্চুগ্গতধজো. মানোপি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানো অপরাপরে উপাদায অচ্চুগ্গতট্ঠেন কেতু ৰিযাতি ‘কেতু’. কেতুং ইচ্ছতীতি কেতুকম্যং, তস্স ভাৰো কেতুকম্যতা. সা পন চিত্তস্স, ন অত্তনো. তেন ৰুত্তং – ‘কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’তি. মানসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং কেতুং ইচ্ছতি. তস্স চ ভাৰো কেতুকম্যতা; কেতুসঙ্খাতো মানোতি.
১১২৬. ইস্সানিদ্দেসে যা পরলাভসক্কারগরুকারমাননৰন্দনপূজনাসু ইস্সাতি যা এতেসু পরেসং লাভাদীসু ‘কিং ইমিনা ইমেস’ন্তি পরসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ইস্সা. তত্থ লাভোতি চীৰরাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং পটিলাভো. ইস্সুকী হি পুগ্গলো পরস্স তং লাভং খিয্যতি, ‘কিং ইমস্স ইমিনা’তি ন ইচ্ছতি. সক্কারোতি তেসংযেৰ পচ্চযানং সুকতানং সুন্দরানং পটিলাভো. গরুকারোতি গরুকিরিযা, ভারিযকরণং. মাননন্তি মনেন পিযকরণং. ৰন্দনন্তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দনং. পূজনাতি গন্ধমালাদীহি পূজনা. ইস্সাযনৰসেন ইস্সা. ইস্সাকারো ইস্সাযনা. ইস্সাযিতভাৰো ইস্সাযিতত্তং. উসূযাদীনি ইস্সাদিৰেৰচনানি.
ইমিস্সা পন ইস্সায খিয্যনলক্খণং আগারিকেনাপি অনাগারিকেনাপি দীপেতব্বং. আগারিকো হি একচ্চো কসিৰণিজ্জাদীসু অঞ্ঞতরেন আজীৰেন অত্তনো পুরিসকারং নিস্সায ভদ্দকং যানং ৰা ৰাহনং ৰা রতনং ৰা লভতি. অপরো তস্স অলাভত্থিকো তেন লাভেন ন তুস্সতি. ‘কদা নু খো এস ইমায সম্পত্তিযা পরিহাযিত্ৰা কপণো হুত্ৰা চরিস্সতী’তি চিন্তেত্ৰা একেন কারণেন তস্মিং তায সম্পত্তিযা পরিহীনে অত্তমনো হোতি. অনাগারিকোপি একো ইস্সামনকো অঞ্ঞং অত্তনো সুতপরিযত্তিআদীনি নিস্সায উপ্পন্নলাভাদিসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘কদা নু খো এসো ইমেহি লাভাদীহি পরিহাযিস্সতী’তি চিন্তেত্ৰা, যদা তং একেন কারণেন পরিহীনং পস্সতি, তদা অত্তমনো হোতি. এৰং পরসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ‘ইস্সা’তি ৰেদিতব্বা.
১১২৭. মচ্ছরিযনিদ্দেসে ৰত্থুতো মচ্ছরিযদস্সনত্থং ‘পঞ্চ মচ্ছরিযানি আৰাসমচ্ছরিয’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আৰাসে মচ্ছরিযং আৰাসমচ্ছরিযং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
আৰাসো নাম সকলারামোপি পরিৰেণম্পি একোৰরকোপি রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীনিপি. তেসু ৰসন্তা সুখং ৰসন্তি পচ্চযে লভন্তি. একো ভিক্খু ৰত্তসম্পন্নস্সেৰ পেসলস্স ভিক্খুনো তত্থ আগমনং ন ইচ্ছতি. আগতোপি ‘খিপ্পং গচ্ছতূ’তি চিন্তেতি. ইদং ‘আৰাসমচ্ছরিযং’ নাম. ভণ্ডনকারকাদীনং পন তত্থ ৰাসং অনিচ্ছতো আৰাসমচ্ছরিযং নাম ন হোতি.
কুলন্তি উপট্ঠাককুলম্পি ঞাতিকুলম্পি. তত্থ অঞ্ঞস্স উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো কুলমচ্ছরিযং হোতি. পাপপুগ্গলস্স পন উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তোপি মচ্ছরী নাম ন হোতি. সো হি তেসং পসাদভেদায পটিপজ্জতি. পসাদং রক্খিতুং সমত্থস্সেৰ পন ভিক্খুনো তত্থ উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তো মচ্ছরী নাম হোতি.
লাভোতি চতুপচ্চযলাভোৰ. তং অঞ্ঞস্মিং সীলৰন্তেযেৰ লভন্তে ‘মা লভতূ’তি চিন্তেন্তস্স লাভমচ্ছরিযং হোতি. যো পন সদ্ধাদেয্যং ৰিনিপাতেতি, অপরিভোগদুপ্পরিভোগাদিৰসেন ৰিনাসেতি, পূতিভাৰং গচ্ছন্তম্পি অঞ্ঞস্স ন দেতি, তং দিস্ৰা ‘সচে ইমং এস ন লভেয্য, অঞ্ঞো সীলৰা লভেয্য, পরিভোগং গচ্ছেয্যা’তি চিন্তেন্তস্স মচ্ছরিযং নাম নত্থি.
ৰণ্ণো নাম সরীরৰণ্ণোপি গুণৰণ্ণোপি. তত্থ সরীরৰণ্ণে মচ্ছরিপুগ্গলো ‘পরো পাসাদিকো রূপৰা’তি ৰুত্তে তং ন কথেতুকামো হোতি. গুণৰণ্ণমচ্ছরী সীলেন ধুতঙ্গেন পটিপদায আচারেন ৰণ্ণং ন কথেতুকামো হোতি.
ধম্মোতি পরিযত্তিধম্মো চ পটিৰেধধম্মো চ. তত্থ অরিযসাৰকা পটিৰেধধম্মং ন মচ্ছরাযন্তি, অত্তনা পটিৰিদ্ধধম্মে সদেৰকস্স লোকস্স পটিৰেধং ইচ্ছন্তি. তং পন পটিৰেধং ‘পরে জানন্তূ’তি ইচ্ছন্তি. তন্তিধম্মেযেৰ পন ধম্মমচ্ছরিযং নাম হোতি. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো যং গুল়্হং গন্থং ৰা কথামগ্গং ৰা জানাতি তং অঞ্ঞং ন জানাপেতুকামো হোতি. যো পন পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন, ধম্মং ৰা উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম ন হোতি.
তত্থ একচ্চো পুগ্গলো লোলো হোতি, কালেন সমণো হোতি, কালেন ব্রাহ্মণো, কালেন নিগণ্ঠো. যো হি ভিক্খু ‘অযং পুগ্গলো পৰেণিআগতং তন্তিং সণ্হং সুখুমং ধম্মন্তরং ভিন্দিত্ৰা আলুল়িস্সতী’তি ন দেতি, অযং পুগ্গলং উপপরিক্খিত্ৰা ধম্মানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘অযং ধম্মো সণ্হো সুখুমো, সচাযং পুগ্গলো গণ্হিস্সতি অঞ্ঞং ব্যাকরিত্ৰা অত্তানং আৰিকত্ৰা নস্সিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মং উপপরিক্খিত্ৰা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘সচাযং ইমং ধম্মং গণ্হিস্সতি, অম্হাকং সমযং ভিন্দিতুং সমত্থো ভৰিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছরী নাম হোতি.
ইমেসু পঞ্চসু মচ্ছরিযেসু আৰাসমচ্ছরিযেন তাৰ যক্খো ৰা পেতো ৰা হুত্ৰা তস্সেৰ আৰাসস্স সঙ্কারং সীসেন উক্খিপিত্ৰা ৰিচরতি. কুলমচ্ছরিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানমাননাদীনি করোন্তে দিস্ৰা ‘ভিন্নং ৰতিদং কুলং মমা’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৰিরেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৰা নিক্খমন্তি. লাভমচ্ছরিযেন সঙ্ঘস্স ৰা গণস্স ৰা সন্তকে লাভে মচ্ছরাযিত্ৰা পুগ্গলিকপরিভোগং ৰিয পরিভুঞ্জিত্ৰা যক্খো ৰা পেতো ৰা মহাঅজগরো ৰা হুত্ৰা নিব্বত্ততি. সরীরৰণ্ণগুণৰণ্ণমচ্ছরেন পরিযত্তিধম্মমচ্ছরিযেন চ অত্তনোৰ ৰণ্ণং ৰণ্ণেতি, পরেসং ৰণ্ণে ‘কিং ৰণ্ণো এসো’তি তং তং দোসং ৰদন্তো পরিযত্তিধম্মঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৰ এল়মূগো চ হোতি.
অপিচ আৰাসমচ্ছরিযেন লোহগেহে পচ্চতি. কুলমচ্ছরিযেন অপ্পলাভো হোতি. লাভমচ্ছরিযেন গূথনিরযে নিব্বত্ততি. ৰণ্ণমচ্ছরিযেন ভৰে ভৰে নিব্বত্তস্স ৰণ্ণো নাম ন হোতি. ধম্মমচ্ছরিযেন কুক্কুল়নিরযে নিব্বত্ততীতি.
মচ্ছরাযনৰসেন মচ্ছেরং. মচ্ছরাযনাকারো মচ্ছরাযনা. মচ্ছরেন অযিতস্স মচ্ছেরসমঙ্গিনো ভাৰো মচ্ছরাযিতত্তং. ‘ময্হমেৰ হোন্তু মা অঞ্ঞস্সা’তি সব্বাপি অত্তনো সম্পত্তিযো ব্যাপেতুং ন ইচ্ছতীতি ৰিৰিচ্ছো. ৰিৰিচ্ছস্স ভাৰো ৰেৰিচ্ছং, মুদুমচ্ছরিযস্সেতং নামং. কদরিযো ৰুচ্চতি অনাদরো. তস্স ভাৰো কদরিযং. থদ্ধমচ্ছরিযস্সেতং নামং. তেন হি সমন্নাগতো পুগ্গলো পরম্পি পরেসং দদমানং নিৰারেতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
কদরিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠি অনাদরো;
দদমানং নিৰারেতি, যাচমানান ভোজনন্তি. (সং. নি. ১.১৩২);
যাচকে দিস্ৰা কটুকভাৰেন চিত্তং অঞ্চতি সঙ্কোচেতীতি কটুকঞ্চুকো. তস্স ভাৰো কটুকঞ্চুকতা. অপরো নযো – কটুকঞ্চুকতা ৰুচ্চতি কটচ্ছুগ্গাহো. সমতিত্তিকপুণ্ণায হি উক্খলিযা ভত্তং গণ্হন্তো সব্বতোভাগেন সঙ্কুটিতেন অগ্গকটচ্ছুনা গণ্হাতি, পূরেত্ৰা গহেতুং ন সক্কোতি; এৰং মচ্ছরিপুগ্গলস্স চিত্তং সঙ্কুচতি. তস্মিং সঙ্কুচিতে কাযোপি তথেৰ সঙ্কুচতি, পটিকুটতি, পটিনিৰত্ততি, ন সম্পসারিযতীতি মচ্ছেরং ‘কটুকঞ্চুকতা’তি ৰুত্তং.
অগ্গহিতত্তং চিত্তস্সাতি পরেসং উপকারকরণে দানাদিনা আকারেন যথা ন সম্পসারিযতি, এৰং আৰরিত্ৰা গহিতভাৰো চিত্তস্স. যস্মা পন মচ্ছরিপুগ্গলো অত্তনো সন্তকং পরেসং অদাতুকামো হোতি পরসন্তকং গণ্হিতুকামো, তস্মা ‘ইদং অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’তি পৰত্তিৰসেনস্স অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণতা অত্তসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা ৰা ৰেদিতব্বা. সেসং ইমস্মিং গোচ্ছকে উত্তানত্থমেৰ.
ইমানি পন সংযোজনানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামরাগপটিঘসংযোজনানি অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, মানসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসা সোতাপত্তিমগ্গেন, ভৰরাগসংযোজনং অরহত্তমগ্গেন, ইস্সামচ্ছরিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসইস্সামচ্ছরিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, কামরাগপটিঘা অনাগামিমগ্গেন, মানভৰরাগঅৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেনাতি.
১১৪০. গন্থগোচ্ছকে নামকাযং গন্থেতি, চুতিপটিসন্ধিৰসেন ৰট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৰা সস্সতো লোকো ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইমিনা আকারেন অভিনিৰিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৰেসো. যস্মা পন অভিজ্ঝাকামরাগানং ৰিসেসো অত্থি, তস্মা অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পদভাজনে ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো’’তি অৰত্ৰা যো রাগো সারাগোতিআদি ৰুত্তং. ইমিনা যং হেট্ঠা ৰুত্তং ‘ব্রহ্মানং ৰিমানাদীসু ছন্দরাগো কামাসৰো ন হোতি, গন্থগোচ্ছকং পত্ৰা অভিজ্ঝাকাযগন্থো হোতী’তি তং সুৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পরতো কিলেসগোচ্ছকেপি এসেৰ নযো. ঠপেত্ৰা সীলব্বতপরামাসন্তি ইদং যস্মা সীলব্বতপরামাসো ‘ইদমেৰ সচ্চ’ন্তিআদিনা আকারেন নাভিনিৰিসতি, ‘সীলেন সুদ্ধী’তিআদিনা এৰ পন অভিনিৰিসতি, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিভূতম্পি তং পটিক্খিপন্তো ‘ঠপেত্ৰা’তি আহ.
১১৬২. নীৰরণগোচ্ছকস্স থিনমিদ্ধনিদ্দেসে চিত্তস্স অকল্লতাতি চিত্তস্স গিলানভাৰো. গিলানো হি অকল্লকোতি ৰুচ্চতি. ৰিনযেপি ৰুত্তং – ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি (পারা. ১৫১). অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতোৰ অকম্মঞ্ঞতাকারো. ওলীযনাতি ওলীযনাকারো. ইরিযাপথিকচিত্তঞ্হি ইরিযাপথং সন্ধারেতুং অসক্কোন্তং, রুক্খে ৰগ্গুলি ৰিয, খীলে লগ্গিতফাণিতৰারকো ৰিয চ, ওলীযতি. তস্স তং আকারং সন্ধায ওলীযনাতি ৰুত্তং. দুতিযপদং উপসগ্গৰসেন ৰড্ঢিতং. লীনন্তি অৰিপ্ফারিকতায পটিকুটিতং. ইতরে দ্ৰে আকারভাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি সপ্পিপিণ্ডো ৰিয অৰিপ্ফারিকতায ঘনভাৰেন ঠিতং. থিযনাতি আকারনিদ্দেসো. থিযিতভাৰো থিযিতত্তং, অৰিপ্ফারৰসেনেৰ থদ্ধতাতি অত্থো.
১১৬৩. কাযস্সাতি খন্ধত্তযসঙ্খাতস্স নামকাযস্স. অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. মেঘো ৰিয আকাসং কাযং ওনয্হতীতি ওনাহো. সব্বতোভাগেন ওনাহো পরিযোনাহো. অব্ভন্তরে সমোরুন্ধতীতি অন্তোসমোরোধো. যথা হি নগরে রুন্ধিত্ৰা গহিতে মনুস্সা বহি নিক্খমিতুং ন লভন্তি, এৰম্পি মিদ্ধেন সমোরুদ্ধা ধম্মা ৰিপ্ফারৰসেন নিক্খমিতুং ন লভন্তি. তস্মা অন্তোসমোরোধোতি ৰুত্তং. মেধতীতি মিদ্ধং; অকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰিহিংসতীতি অত্থো. সুপন্তি তেনাতি সোপ্পং. অক্খিদলাদীনং পচলভাৰং করোতীতি পচলাযিকা. সুপনা সুপিতত্তন্তি আকারভাৰনিদ্দেসা. যং পন তেসং পুরতো সোপ্পপদং তস্স পুনৰচনে কারণং ৰুত্তমেৰ. ইদং ৰুচ্চতি থিনমিদ্ধনীৰরণন্তি ইদং থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ একতো কত্ৰা আৰরণট্ঠেন থিনমিদ্ধনীৰরণন্তি ৰুচ্চতি. যং যেভুয্যেন সেক্খপুথুজ্জনানং নিদ্দায পুব্বভাগঅপরভাগেসু উপ্পজ্জতি তং অরহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিজ্জতি. খীণাসৰানং পন করজকাযস্স দুব্বলভাৰেন ভৰঙ্গোতরণং হোতি, তস্মিং অসম্মিস্সে ৰত্তমানে তে সুপন্তি, সা নেসং নিদ্দা নাম হোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭). এৰরূপো পনাযং করজকাযস্স দুব্বলভাৰো ন মগ্গৰজ্ঝো, উপাদিন্নকেপি অনুপাদিন্নকেপি লব্ভতি. উপাদিন্নকে লব্ভমানো যদা খীণাসৰো দীঘমগ্গং গতো হোতি, অঞ্ঞতরং ৰা পন কম্মং কত্ৰা কিলন্তো, এৰরূপে কালে লব্ভতি. অনুপাদিন্নকে লব্ভমানো পণ্ণপুপ্ফেসু লব্ভতি. একচ্চানঞ্হি রুক্খানং পণ্ণানি সূরিযাতপেন পসারিযন্তি রত্তিং পটিকুটন্তি, পদুমপুপ্ফাদীনি সূরিযাতপেন পুপ্ফন্তি, রত্তিং পুন পটিকুটন্তি. ইদং পন মিদ্ধং অকুসলত্তা খীণাসৰানং ন হোতীতি.
তত্থ সিযা – ‘‘ন মিদ্ধং অকুসলং. কস্মা? রূপত্তা. রূপঞ্হি অব্যাকতং. ইদঞ্চ রূপং. তেনেৰেত্থ ‘কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’তি কাযগ্গহণং কত’’ন্তি. যদি ‘কাযস্সা’তি ৰুত্তমত্তেনেৰেতং রূপং, কাযপস্সদ্ধাদযোপি ধম্মা রূপমেৰ ভৰেয্যুং. ‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি’ (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) ‘কাযেন চেৰ পরমসচ্চং সচ্ছিকরোতী’তি (ম. নি. ২.১৮৩; অ. নি. ৪.১১৩) সুখপটিসংৰেদনপরমত্থসচ্চসচ্ছিকরণানিপি রূপকাযেনেৰ সিযুং. তস্মা ন ৰত্তব্বমেতং ‘রূপং মিদ্ধ’ন্তি. নামকাযো হেত্থ কাযো নাম. যদি নামকাযো, অথ কস্মা ‘সোপ্পং পচলাযিকা’তি ৰুত্তং? ন হি নামকাযো সুপতি, ন চ পচলাযতীতি. ‘লিঙ্গাদীনি ৰিয ইন্দ্রিযস্স, তস্স ফলত্তা. যথা হি ‘ইত্থিলিঙ্গং ইত্থিনিমিত্তং ইত্থিকুত্তং ইত্থাকপ্পো’তি ইমানি লিঙ্গাদীনি ইত্থিন্দ্রিযস্স ফলত্তা ৰুত্তানি, এৰং ইমস্সাপি নামকাযগেলঞ্ঞসঙ্খাতস্স মিদ্ধস্স ফলত্তা সোপ্পাদীনি ৰুত্তানি. মিদ্ধে হি সতি তানি হোন্তীতি. ফলূপচারেন, মিদ্ধং অরূপম্পি সমানং ‘সোপ্পং পচলাযিকা সুপনা সুপিতত্ত’ন্তি ৰুত্তং.
‘অক্খিদলাদীনং পচলভাৰং করোতীতি পচলাযিকা’তি ৰচনত্থেনাপি চাযমত্থো সাধিতোযেৰাতি ন রূপং মিদ্ধং. ওনাহাদীহিপি চস্স অরূপভাৰো দীপিতোযেৰ. ন হি রূপং নামকাযস্স ‘ওনাহো পরিযোনাহো অন্তোসমোরোধো’ হোতীতি. ‘ননু চ ইমিনাৰ কারণেনেতং রূপং? ন হি অরূপং কস্সচি ওনাহো, ন পরিযোনাহো, ন অন্তোসমোরোধো হোতী’তি. যদি এৰং, আৰরণম্পি ন ভৰেয্য. তস্মা. যথা কামচ্ছন্দাদযো অরূপধম্মা আৰরণট্ঠেন নীৰরণা, এৰং ইমস্সাপি ওনাহনাদিঅত্থেন ওনাহাদিতা ৰেদিতব্বা. অপিচ ‘‘পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে’’তি (দী. নি. ২.১৪৬; সং. নি. ৫.২৩৩) ৰচনতোপেতং অরূপং. ন হি রূপং চিত্তুপক্কিলেসো, ন পঞ্ঞায দুব্বলীকরণং হোতীতি.
কস্মা ন হোতি? ননু ৰুত্তং –
‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা সুরং পিৰন্তি মেরযং, সুরামেরযপানা অপ্পটিৰিরতা, অযং, ভিক্খৰে, পঠমো সমণব্রাহ্মণানং উপক্কিলেসো’’তি (অ. নি. ৪.৫০).
অপরম্পি ৰুত্তং ‘‘ছ খোমে, গহপতিপুত্ত, আদীনৰা সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানানুযোগে – সন্দিট্ঠিকা ধনজানি, কলহপ্পৰড্ঢনী, রোগানং আযতনং, অকিত্তিসঞ্জননী, কোপীননিদংসনী, পঞ্ঞায দুব্বলীকরণীত্ৰেৰ ছট্ঠং পদং ভৰতী’’তি (দী. নি. ৩.২৪৮). পচ্চক্খতোপি চেতং সিদ্ধমেৰ. যথা মজ্জে উদরগতে, চিত্তং সংকিলিস্সতি, পঞ্ঞা দুব্বলা হোতি, তস্মা মজ্জং ৰিয মিদ্ধম্পি চিত্তসংকিলেসো চেৰ পঞ্ঞায দুব্বলীকরণঞ্চ সিযাতি. ন, পচ্চযনিদ্দেসতো. যদি হি মজ্জং সংকিলেসো ভৰেয্য, সো ‘‘ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তি (ম. নি. ১.২৯৭) ৰা, ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিমে চিত্তস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৰ মুদু হোতি, ন চ কম্মনিযং, ন চ পভস্সরং, পভঙ্গু চ, ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৰে, চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (সং. নি. ৫.২১৪) ৰা, ‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, চিত্তস্স উপক্কিলেসা? অভিজ্ঝা ৰিসমলোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ১.৭১) ৰা – এৰমাদীসু উপক্কিলেসনিদ্দেসেসু নিদ্দেসং আগচ্ছেয্য. যস্মা পন তস্মিং পীতে উপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি যে চিত্তসংকিলেসা চেৰ পঞ্ঞায চ দুব্বলীকরণা হোন্তি, তস্মা তং তেসং পচ্চযত্তা পচ্চযনিদ্দেসতো এৰং ৰুত্তং. মিদ্ধং পন সযমেৰ চিত্তস্স সংকিলেসো চেৰ পঞ্ঞায দুব্বলীকরণঞ্চাতি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? সম্পযোগৰচনতো. ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি (ধ. স. ১১৭৬) হি ৰুত্তং. তস্মা সম্পযোগৰচনতো নযিদং রূপং. ন হি রূপং সম্পযুত্তসঙ্খ্যং লভতীতি. অথাপি সিযা – ‘যথালাভৰসেনেতং ৰুত্তং. যথা হি ‘‘সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খরকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তি (দী. নি. ১.২৪৯; ম. নি. ১.৪৩৩) এৰং একতো কত্ৰা যথালাভৰসেন ৰুত্তং. সক্খরকথলঞ্হি তিট্ঠতি যেৰ ন চরতি, ইতরদ্ৰযং তিট্ঠতিপি চরতিপি. এৰমিধাপি মিদ্ধং নীৰরণমেৰ, ন সম্পযুত্তং, থিনং নীৰরণম্পি সম্পযুত্তম্পীতি সব্বং একতো কত্ৰা যথালাভৰসেন ‘‘নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি ৰুত্তং. মিদ্ধং পন যথা সক্খরকথলং তিট্ঠতেৰ ন চরতি, এৰং নীৰরণমেৰ, ন সম্পযুত্তং. তস্মা রূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপভাৰাসিদ্ধিতো. সক্খরকথলঞ্হি ন চরতীতি ৰিনাপি সুত্তেন সিদ্ধং. তস্মা তত্থ যথালাভৰসেনত্থো হোতু. মিদ্ধং পন রূপন্তি অসিদ্ধমেতং. ন সক্কা তস্স ইমিনা সুত্তেন রূপভাৰো সাধেতুন্তি মিদ্ধস্স রূপভাৰাসিদ্ধিতো ন ইদং যথালাভৰসেন ৰুত্তন্তি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? ‘চত্তত্তা’তিআদিৰচনতো. ৰিভঙ্গস্মিঞ্হি ‘‘ৰিগতথিনমিদ্ধোতি তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৰন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা, তেন ৰুচ্চতি ৰিগতথিনমিদ্ধো’’তি (ৰিভ. ৫৪৭) চ, ‘‘ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধা সোধেতি ৰিসোধেতি পরিসোধেতি মোচেতি ৰিমোচেতি পরিমোচেতি, তেন ৰুচ্চতি থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি’’ চাতি (ৰিভ. ৫৫১) – এৰং ‘চত্তত্তা’তিআদি ৰুত্তং. ন চ ‘রূপং’ এৰং ৰুচ্চতি, তস্মাপি অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, চিত্তজস্সাসম্ভৰৰচনতো. তিৰিধঞ্হি মিদ্ধং – চিত্তজং উতুজং আহারজঞ্চ. তস্মা যং তত্থ চিত্তজং তস্স ৰিভঙ্গে ঝানচিত্তেহি অসম্ভৰো ৰুত্তো, ন অরূপভাৰো সাধিতোতি রূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপভাৰাসিদ্ধিতোৰ. মিদ্ধস্স হি রূপভাৰে সিদ্ধে সক্কা এতং লদ্ধুং. তত্থ চিত্তজস্সাসম্ভৰো ৰুত্তো. সো এৰ চ ন সিজ্ঝতীতি অরূপমেৰ মিদ্ধং.
কিঞ্চ ভিয্যো? পহানৰচনতো. ভগৰতা হি ‘‘ছ, ভিক্খৰে, ধম্মে পহায ভব্বো পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং; কতমে ছ? কামচ্ছন্দং, ব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কক্কুচ্চং, ৰিচিকিচ্ছং; কামেসু খো পনস্স আদীনৰো সম্মপঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (অ. নি. ৬.৭৩) চ, ‘‘ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায বলৰতিযা পঞ্ঞায অত্তত্থং ৰা পরত্থং ৰা ঞস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.৫১) চ আদীসু মিদ্ধস্সাপি পহানং ৰুত্তং. ন চ রূপং পহাতব্বং. যথাহ – ‘‘রূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো, পরিঞ্ঞেয্যো, ন পহাতব্বো, ন ভাৰেতব্বো ন সচ্ছিকাতব্বো’’তি (ৰিভ. ১০৩১) ইমস্সাপি পহানৰচনতো অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি. ন, রূপস্সাপি পহানৰচনতো. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তি (ম. নি. ১.২৪৭; সং. নি. ৩.৩৩). এত্থ হি রূপস্সাপি পহানং ৰুত্তমেৰ. তস্মা অকারণমেতন্তি. ন, অঞ্ঞথা ৰুত্তত্তা. তস্মিঞ্হি সুত্তে ‘‘যো, ভিক্খৰে, রূপে ছন্দরাগৰিনযো তং তত্থ পহান’’ন্তি (সং. নি. ৩.২৫) এৰং ছন্দরাগপ্পহানৰসেন রূপস্স পহানং ৰুত্তং, ন যথা ‘‘ছ ধম্মে পহায পঞ্চ নীৰরণে পহাযা’’তি এৰং পহাতব্বমেৰ ৰুত্তন্তি, অঞ্ঞথা ৰুত্তত্তা, ন রূপং মিদ্ধং. তস্মা যানেতানি ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তিআদীনি সুত্তানি ৰুত্তানি, এতেহি চেৰ অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহি অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি –
‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, আৰরণা নীৰরণা চেতসো অজ্ঝারুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৰে, আৰরণো নীৰরণো…পে… থিনমিদ্ধং, ভিক্খৰে, আৰরণং নীৰরণং চেতসো অজ্ঝারুহং পঞ্ঞায দুব্বলীকরণ’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২০) চ, ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং, ভিক্খৰে, অন্ধকরণং অচক্খুকরণং অঞ্ঞাণকরণং পঞ্ঞানিরোধিকং ৰিঘাতপক্খিকং অনিব্বানসংৰত্তনিক’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২১) চ, ‘‘এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপরিযুট্ঠিতেন চেতসা ৰিহরতি থিনমিদ্ধপরেতেনা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৬) চ, ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতো অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৫.২১৬) চ, ‘‘কেৰলোহাযং, ভিক্খৰে, অকুসলরাসি যদিদং পঞ্চ নীৰরণা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭১) চ –
এৰমাদীনি চ অনেকানি এতস্স অরূপভাৰজোতকানেৰ সুত্তানি ৰুত্তানি. যস্মা চেতং অরূপং তস্মা আরুপ্পেপি উপ্পজ্জতি. ৰুত্তঞ্হেতং মহাপকরণে পট্ঠানে – ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি, ন পুরেজাতপচ্চযা’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধং… উদ্ধচ্চং অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) সব্বং ৰিত্থারেতব্বং. তস্মা সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং অরূপমেৰ মিদ্ধন্তি.
১১৬৬. কুক্কুচ্চনিদ্দেসে অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতাতিআদীনি মূলতো কুক্কুচ্চদস্সনত্থং ৰুত্তানি. এৰংসঞ্ঞিতায হি কতে ৰীতিকম্মে, নিট্ঠিতে ৰত্থুজ্ঝাচারে, পুন সঞ্জাতসতিনোপি ‘দুট্ঠু মযা কত’ন্তি এৰং অনুতপ্পমানস্স পচ্ছানুতাপৰসেনেতং উপ্পজ্জতি. তেন তং মূলতো দস্সেতুং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অকপ্পিযভোজনং কপ্পিযসঞ্ঞী হুত্ৰা পরিভুঞ্জতি, অকপ্পিযমংসং কপ্পিযমংসসঞ্ঞী হুত্ৰা, অচ্ছমংসং সূকরমংসন্তি, দীপিমংসং ৰা মিগমংসন্তি খাদতি; কালে ৰীতিৰত্তে কালসঞ্ঞায, পৰারেত্ৰা অপ্পৰারিতসঞ্ঞায, পত্তস্মিং রজে পতিতে পটিগ্গহিতসঞ্ঞায ভুঞ্জতি – এৰং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. সূকরমংসং পন অচ্ছমংসসঞ্ঞায খাদমানো, কালে চ ৰিকালসঞ্ঞায ভুঞ্জমানো ‘কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. অনৰজ্জং পন কিঞ্চিদেৰ ৰজ্জসঞ্ঞিতায, ৰজ্জঞ্চ অনৰজ্জসঞ্ঞিতায করোন্তো ‘অনৰজ্জে ৰজ্জসঞ্ঞায ৰজ্জে চ অনৰজ্জসঞ্ঞায’ ৰীতিক্কমং করোতি নাম. যস্মা পনেতং ‘‘অকতং ৰত মে কল্যাণং, অকতং কুসলং, অকতং ভীরুত্তাণং, কতং পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তি এৰং অনৰজ্জে ৰজ্জসঞ্ঞিতাযপি কতে ৰীতিক্কমে উপ্পজ্জতি, তস্মাস্স অঞ্ঞম্পি ৰত্থুং অনুজানন্তো যং এৰরূপন্তিআদিমাহ.
তত্থ কুক্কুচ্চপদং ৰুত্তত্থমেৰ. কুক্কুচ্চাযনাকারো কুক্কুচ্চাযনা. কুক্কুচ্চেন অযিতস্স ভাৰো কুক্কুচ্চাযিতত্তং. চেতসো ৰিপ্পটিসারোতি এত্থ কতাকতস্স সাৰজ্জানৰজ্জস্স ৰা অভিমুখগমনং ‘ৰিপ্পটিসারো’ নাম. যস্মা পন সো কতং ৰা পাপং অকতং ন করোতি, অকতং ৰা কল্যাণং কতং ন করোতি, তস্মা ৰিরূপো কুচ্ছিতো ৰা পটিসারোতি ‘ৰিপ্পটিসারো’. সো পন চেতসো, ন সত্তস্সাতি ঞাপনত্থং ‘চেতসো’ ৰিপ্পটিসারোতি ৰুত্তং. অযমস্স সভাৰনিদ্দেসো. উপ্পজ্জমানং পন কুক্কুচ্চং আরগ্গমিৰ কংসপত্তং মনং ৰিলিখমানমেৰ উপ্পজ্জতি, তস্মা মনোৰিলেখোতি ৰুত্তং. অযমস্স কিচ্চনিদ্দেসো. যং পন ৰিনযে ‘‘অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতা পটিক্খিত্তং অনুৰসিত্ৰা অনুৰসিত্ৰা আৰসথপিণ্ডং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসীতি (পাচি. ২০৪) কুক্কুচ্চং আগতং, ন তং নীৰরণং. ন হি অরহতো ‘দুট্ঠু মযা ইদং কত’ন্তি এৰং অনুতাপো অত্থি. নীৰরণপতিরূপকং পনেতং ‘কপ্পতি ন কপ্পতী’তি ৰীমংসনসঙ্খাতং ৰিনযকুক্কুচ্চং নাম.
১১৭৬. ‘‘কতমে ধম্মা নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চা’’তি পদস্স নিদ্দেসে যস্মা থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিজহতি, তস্মা থিনমিদ্ধনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চাতি অভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং. যস্মা পন উদ্ধচ্চে সতিপি কুক্কুচ্চস্স অভাৰা কুক্কুচ্চেন ৰিনাপি উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং ভিন্দিত্ৰা ৰুত্তং. যঞ্চ যেন সম্পযোগং ন গচ্ছতি, তং ন যোজিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ইমে পন নীৰরণে কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামচ্ছন্দব্যাপাদা অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চানি অরহত্তমগ্গেন, কুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, অৰিজ্জা অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন কুক্কুচ্চৰিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন কামচ্ছন্দব্যাপাদা, অরহত্তমগ্গেন থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চাৰিজ্জাতি.
১১৮২. পরামাসগোচ্ছকে তে ধম্মে ঠপেত্ৰাতি পুচ্ছাসভাগেন বহুৰচনং কতং.
১২১৯. উপাদাননিদ্দেসে ৰত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দল়্হগ্গহণং. দল়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৰিয. তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিং উপাদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩১) হি পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযহি. তথা সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং. সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৰতাদীনি হি ‘এৰং সুদ্ধী’তি অভিনিৰেসতো সযমেৰ উপাদানানি. তথা, ৰদন্তি এতেনাতি ‘ৰাদো’; উপাদিযন্তি এতেনাতি ‘উপাদানং’. কিং ৰদন্তি, উপাদিযন্তি ৰা? অত্তানং. অত্তনো ৰাদুপাদানং অত্তৰাদুপাদানং; ‘অত্তৰাদমত্তমেৰ ৰা অত্তা’তি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৰাদুপাদানং.
১২২০. যো কামেসু কামচ্ছন্দোতি এত্থাপি ৰত্থুকামাৰ অনৰসেসতো কামাতি অধিপ্পেতা. তস্মা ৰত্থুকামেসু কামচ্ছন্দো ইধ কামুপাদানন্তি অনাগামিনোপি তং সিদ্ধং হোতি. পঞ্চকামগুণৰত্থুকো পনস্স কামরাগোৰ নত্থীতি.
১২২১. দিট্ঠুপাদাননিদ্দেসে নত্থি দিন্নন্তি. দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি; দিন্নস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি. যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো. তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি; যিট্ঠস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিরিযা. তং কাতুং সক্কাতি জানাতি; তস্স পন ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি, সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম. দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৰং জানাতি ফলং ৰিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পরলোকোতি ইধ লোকে ঠিতো পরলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৰং জানাতি, তেসু কতপচ্চযেন কোচি ফলং ৰিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৰনকউপপজ্জনকা সত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মা পটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্রাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তীতি ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং অত্তনাৰ অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৰা পৰেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নাম নত্থীতি গণ্হাতি.
ইমানি পন উপাদানানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামুপাদানং চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, সেসানি তীণি সোতাপত্তিমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠুপাদানাদীনি পহীযন্তি, চতূহি মগ্গেহি কামুপাদানন্তি.
১২৩৫. কিলেসগোচ্ছকে কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি. ৰসন্তি ৰা এত্থ অখীণাসৰা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ‘ৰত্থূনি’. কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৰত্থূনি চাতি ‘কিলেসৰত্থূনি’. যস্মা চেত্থ অনন্তরপচ্চযাদিভাৰেন উপ্পজ্জমানা কিলেসাপি ৰসন্তি এৰ নাম, তস্মা কিলেসানং ৰত্থূনীতিপি ‘কিলেসৰত্থূনি’.
১২৩৬. তত্থ কতমো লোভো? যো রাগো সারাগোতি অযং পন লোভো হেতুগোচ্ছকে গন্থগোচ্ছকে ইমস্মিং কিলেসগোচ্ছকেতি তীসু ঠানেসু অতিরেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠো. আসৰসংযোজনওঘযোগনীৰরণউপাদানগোচ্ছকেসু অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠো. স্ৰাযং অতিরেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি নিপ্পদেসতোৰ গহিতোতি ৰেদিতব্বো. তেসু হেতুগন্থনীৰরণউপাদানকিলেসগোচ্ছকেসু চতুমগ্গৰজ্ঝা তণ্হা একেনেৰ কোট্ঠাসেন ঠিতা. আসৰসংযোজনওঘযোগেসু চতুমগ্গৰজ্ঝাপি দ্ৰে কোট্ঠাসা হুত্ৰা ঠিতা. কথং? আসৰেসু কামাসৰো ভৰাসৰোতি, সংযোজনেসু কামরাগসংযোজনং ভৰরাগসংযোজনন্তি, ওঘেসু কামোঘো ভৰোঘোতি, যোগেসু কামযোগো ভৰযোগোতি.
ইমানি পন কিলেসৰত্থূনি কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা লোভো চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, দোসো অনাগামিমগ্গেন, মোহমানা অরহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, থিনাদীনি অরহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন দোসো, অরহত্তমগ্গেন সেসা সত্তাতি.
১২৮৭. কামাৰচরনিদ্দেসে হেট্ঠতোতি হেট্ঠাভাগেন. অৰীচিনিরযন্তি ৰা অগ্গিজালানং ৰা সত্তানং ৰা দুক্খৰেদনায ৰীচি, অন্তরং, ছিদ্দং এত্থ নত্থীতি অৰীচি. সুখসঙ্খাতো অযো এত্থ নত্থীতি নিরযো. নিরতিঅত্থেনপি নিরস্সাদত্থেনপি নিরযো. পরিযন্তং করিত্ৰাতি তং অৰীচিসঙ্খাতং নিরযং অন্তং কত্ৰা. উপরিতোতি উপরিভাগেন. পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰেতি পরনিম্মিতেসু কামেসু ৰসং ৰত্তনতো এৰংলদ্ধৰোহারে দেৰে. অন্তো করিত্ৰাতি অন্তো পক্খিপিত্ৰা. যং এতস্মিং অন্তরেতি যে এতস্মিং ওকাসে. এত্থাৰচরাতি ইমিনা যস্মা এতস্মিং অন্তরে অঞ্ঞেপি চরন্তি কদাচি কত্থচি সম্ভৰতো, তস্মা তেসং অসঙ্গণ্হনত্থং ‘অৰচরা’তি ৰুত্তং. তেন যে এতস্মিং অন্তরে ওগাল়্হা হুত্ৰা চরন্তি সব্বত্থ সদা চ সম্ভৰতো, অধোভাগে চরন্তি অৰীচিনিরযস্স হেট্ঠা ভূতুপাদাযপৰত্তিভাৰেন, তেসং সঙ্গহো কতো হোতি. তে হি অৰগাল়্হাৰ চরন্তি, অধোভাগেৰ চরন্তীতি অৰচরা. এত্থ পরিযাপন্নাতি ইমিনা পন যস্মা এতে এত্থাৰচরা অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তি, ন পন তত্থ পরিযাপন্না হোন্তি, তস্মা তেসং অঞ্ঞত্থাপি অৰচরন্তানং পরিগ্গহো কতো হোতি. ইদানি তে এত্থ পরিযাপন্নধম্মে রাসিসুঞ্ঞতপচ্চযভাৰতো চেৰ সভাৰতো চ দস্সেন্তো খন্ধাতিআদিমাহ.
১২৮৯. রূপাৰচরনিদ্দেসে ব্রহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্রহ্মট্ঠানং. সেসমেত্থ কামাৰচরনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সমাপন্নস্স ৰাতিআদীসু পঠমপদেন কুসলজ্ঝানং ৰুত্তং, দুতিযেন ৰিপাকজ্ঝানং, ৰুত্তং ততিযেন কিরিযজ্ঝানং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.