নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মপিটকে

অট্ঠসালিনী নাম

ধম্মসঙ্গণী-অট্ঠকথা

গন্থারম্ভকথা

করুণা ৰিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো;

ঞেয্যধম্মেসু সব্বেসু, পৰত্তিত্থ যথারুচি.

দযায তায সত্তেসু, সমুস্সাহিতমানসো;

পাটিহীরাৰসানম্হি, ৰসন্তো তিদসালযে.

পারিচ্ছত্তকমূলম্হি, পণ্ডুকম্বলনামকে;

সিলাসনে সন্নিসিন্নো, আদিচ্চোৰ যুগন্ধরে.

চক্কৰাল়সহস্সেহি, দসহাগম্ম সব্বসো;

সন্নিসিন্নেন দেৰানং, গণেন পরিৰারিতো.

মাতরং পমুখং কত্ৰা, তস্সা পঞ্ঞায তেজসা;

অভিধম্মকথামগ্গং, দেৰানং সম্পৰত্তযি.

তস্স পাদে নমস্সিত্ৰা, সম্বুদ্ধস্স সিরীমতো;

সদ্ধম্মঞ্চস্স পূজেত্ৰা, কত্ৰা সঙ্ঘস্স চঞ্জলিং.

নিপচ্চকারস্সেতস্স, কতস্স রতনত্তযে;

আনুভাৰেন সোসেত্ৰা, অন্তরাযে অসেসতো.

ৰিসুদ্ধাচারসীলেন, নিপুণামলবুদ্ধিনা;

ভিক্খুনা বুদ্ধঘোসেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো.

যং দেৰদেৰো দেৰানং, দেসেত্ৰা নযতো পুন;

থেরস্স সারিপুত্তস্স, সমাচিক্খি ৰিনাযকো.

অনোতত্তদহে কত্ৰা, উপট্ঠানং মহেসিনো;

যঞ্চ সুত্ৰান সো থেরো, আহরিত্ৰা মহীতলং.

ভিক্খূনং পযিরুদাহাসি, ইতি ভিক্খূহি ধারিতো;

সঙ্গীতিকালে সঙ্গীতো, ৰেদেহমুনিনা পুন.

তস্স গম্ভীরঞাণেহি, ওগাল়্হস্স অভিণ্হসো;

নানানযৰিচিত্তস্স, অভিধম্মস্স আদিতো.

যা মহাকস্সপাদীহি, ৰসীহিট্ঠকথা পুরা;

সঙ্গীতা অনুসঙ্গীতা, পচ্ছাপি চ ইসীহি যা.

আভতা পন থেরেন, মহিন্দেনেতমুত্তমং;

যা দীপং দীপৰাসীনং, ভাসায অভিসঙ্খতা.

অপনেত্ৰা ততো ভাসং, তম্বপণ্ণিনিৰাসিনং;

আরোপযিত্ৰা নিদ্দোসং, ভাসং তন্তিনযানুগং.

নিকাযন্তরলদ্ধীহি, অসম্মিস্সং অনাকুলং;

মহাৰিহারৰাসীনং, দীপযন্তো ৰিনিচ্ছযং.

অত্থং পকাসযিস্সামি, আগমট্ঠকথাসুপি;

গহেতব্বং গহেত্ৰান, তোসযন্তো ৰিচক্খণে.

কম্মট্ঠানানি সব্বানি, চরিযাভিঞ্ঞা ৰিপস্সনা;

ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনিদং, যস্মা সব্বং পকাসিতং.

তস্মা তং অগ্গহেত্ৰান, সকলাযপি তন্তিযা;

পদানুক্কমতো এৰ, করিস্সামত্থৰণ্ণনং.

ইতি মে ভাসমানস্স, অভিধম্মকথং ইমং;

অৰিক্খিত্তা নিসামেথ, দুল্লভা হি অযং কথাতি.

নিদানকথা

তত্থ কেনট্ঠেন অভিধম্মো? ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন. অতিরেকৰিসেসত্থদীপকো হেত্থ ‘অভি’-সদ্দো. ‘‘বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তি’’ (ম. নি. ৩.৩৮৪; সং. নি. ৫.১৯৫) ‘‘অভিক্কন্তৰণ্ণা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১-২) ৰিয. তস্মা যথা সমুস্সিতেসু বহূসু ছত্তেসু চেৰ ধজেসু চ যং অতিরেকপ্পমাণং ৰিসেসৰণ্ণসণ্ঠানঞ্চ ছত্তং, তং ‘অতিচ্ছত্ত’ন্তি ৰুচ্চতি, যো অতিরেকপ্পমাণো নানাৰিরাগৰণ্ণৰিসেসসম্পন্নো চ ধজো সো ‘অতিধজো’তি ৰুচ্চতি, যথা চ একতো সন্নিপতিতেসু বহূসু রাজকুমারেসু চেৰ দেৰেসু চ যো জাতিভোগযসইস্সরিযাদিসম্পত্তীহি অতিরেকতরো চেৰ ৰিসেসৰন্ততরো চ রাজকুমারো সো ‘অতিরাজকুমারো’তি ৰুচ্চতি, যো আযুৰণ্ণইস্সরিযযসসম্পত্তিআদীহি অতিরেকতরো চেৰ ৰিসেসৰন্ততরো চ দেৰো সো ‘অতিদেৰো’তি ৰুচ্চতি, তথারূপো ব্রহ্মাপি ‘অতিব্রহ্মা’তি ৰুচ্চতি, এৰমেৰ অযম্পি ধম্মো ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন ‘অভিধম্মো’তি ৰুচ্চতি.

সুত্তন্তঞ্হি পত্ৰা পঞ্চক্খন্ধা একদেসেনেৰ ৰিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পত্ৰা পন সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকনযানং ৰসেন নিপ্পদেসতো ৰিভত্তা. তথা দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো, চত্তারি সচ্চানি, বাৰীসতিন্দ্রিযানি, দ্ৰাদসপদিকো পচ্চযাকারো. কেৰলঞ্হি ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি, পচ্চযাকারে চ পঞ্হপুচ্ছকং নত্থি. সুত্তন্তঞ্চ পত্ৰা চত্তারো সতিপট্ঠানা একদেসেনেৰ ৰিভত্তা, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পত্ৰা পন তিণ্ণম্পি নযানং ৰসেন নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তা. তথা চত্তারি সম্মপ্পধানানি, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, চত্তারি ঝানানি, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো, পঞ্চ সিক্খাপদানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা. কেৰলঞ্হেত্থ সিক্খাপদৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. সুত্তন্তং পত্ৰা চ ঞাণং একদেসেনেৰ ৰিভত্তং ন নিপ্পদেসেন; তথা কিলেসা. অভিধম্মং পত্ৰা পন ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদিনা (ৰিভ. ৭৫১) নযেন মাতিকং ঠপেত্ৰা নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তং. তথা এককতো পট্ঠায অনেকেহি নযেহি কিলেসা. সুত্তন্তং পত্ৰা চ ভূমন্তরপরিচ্ছেদো একদেসেনেৰ ৰিভত্তো, ন নিপ্পদেসেন; অভিধম্মং পন পত্ৰা তিণ্ণম্পি নযানং ৰসেন ভূমন্তরপরিচ্ছেদো নিপ্পদেসতোৰ ৰিভত্তো. এৰং ধম্মাতিরেকধম্মৰিসেসট্ঠেন অভিধম্মোতি ৰেদিতব্বো.

পকরণপরিচ্ছেদতো পনেস ধম্মসঙ্গণীৰিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিকথাৰত্থুযমকপট্ঠানানং সত্তন্নং পকরণানং ৰসেন ঠিতো. অযমেত্থ আচরিযানং সমানকথা. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘কথাৰত্থু কস্মা গহিতং? ননু সম্মাসম্বুদ্ধস্স পরিনিব্বানতো অট্ঠারসৰস্সাধিকানি দ্ৰে ৰস্সসতানি অতিক্কমিত্ৰা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেনেতং ঠপিতং? তস্মা সাৰকভাসিতত্তা ছড্ডেথ ন’ন্তি. ‘কিং পন ছপ্পকরণানি অভিধম্মো’তি? ‘এৰং ন ৰদামী’তি. ‘অথ কিং ৰদেসী’তি. ‘সত্তপ্পকরণানী’তি. ‘কতরং গহেত্ৰা সত্ত করোসী’তি? ‘মহাধম্মহদযং নাম অত্থি, এতেন সহ সত্তা’তি. ‘মহাধম্মহদযে অপুব্বং নত্থি, কতিপযাৰ পঞ্হাৰারা অৰসেসা, কথাৰত্থুনাৰ সদ্ধিং সত্তা’তি. ‘নো কথাৰত্থুনা, মহাধাতুকথা নাম অত্থি, তায সদ্ধিং সত্তা’তি. ‘মহাধাতুকথাযং অপুব্বং নত্থি, অপ্পমত্তিকাৰ তন্তি অৰসেসা. কথাৰত্থুনাৰ সদ্ধিং সত্তা’তি.

সম্মাসম্বুদ্ধো হি সত্তপ্পকরণানি দেসেন্তো কথাৰত্থুং পত্ৰা যা এসা পুগ্গলৰারে তাৰ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৰিন্নং পঞ্চকানং ৰসেন অট্ঠমুখা ৰাদযুত্তি তং আদিং কত্ৰা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৰারমত্তায পাল়িযা মাতিকং ঠপেসি. সা পনেসা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি. আমন্তা. যো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি. নহেৰং ৰত্তব্বে. আজানাহি নিগ্গহং…পে… পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি. আমন্তা. যো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো ততো সো পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি. নহেৰং ৰত্তব্বে. আজানাহি নিগ্গহং…পে…. সব্বত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সব্বদা পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বদা পুগ্গলো নুপলব্ভতি, সব্বেসু পুগ্গলো উপলব্ভতি সব্বেসু পুগ্গলো নুপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি (কথা. ১৫-১৬) এৰং পঠমং ৰাদং নিস্সায পঠমং নিগ্গহং, দুতিযং নিস্সায দুতিযং …পে… অট্ঠমং নিস্সায অট্ঠমং নিগ্গহং দস্সেন্তেন সত্থারা ঠপিতা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ মাতিকাঠপনং ৰেদিতব্বং. তং পনেতং মাতিকং ঠপেন্তো ইমং দিস্ৰা ঠপেসি – মম পরিনিব্বানতো অট্ঠারসৰস্সাধিকানং দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং মত্থকে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো নাম ভিক্খু ভিক্খুসহস্সমজ্ঝে নিসিন্নো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা দীঘনিকাযপ্পমাণং কথাৰত্থুপ্পকরণং ভাজেস্সতীতি.

মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরোপি ইদং পকরণং দেসেন্তো ন অত্তনো ঞাণেন দেসেসি, সত্থারা পন দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসেসি. ইতি সত্থারা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসিতত্তা সকলম্পেতং পকরণং বুদ্ধভাসিতমেৰ নাম জাতং. যথা কিং? যথা মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তাদীনি. মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তস্মিঞ্হি ভগৰা ‘‘যতোনিদানং ভিক্খু পুরিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচরন্তি, এত্থ চে নত্থি অভিনন্দিতব্বং অভিৰদিতব্বং অজ্ঝোসিতব্বং, এসেৰন্তো রাগানুসযান’’ন্তি (ম. নি. ১.২০২) মাতিকং ঠপেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসি.

ধম্মপ্পটিগ্গাহকা ভিক্খূ মহাকচ্চানত্থেরং উপসঙ্কমিত্ৰা দসবলেন ঠপিতমাতিকায অত্থং পুচ্ছিংসু. থেরো পুচ্ছিতমত্তকেনেৰ অকথেত্ৰা দসবলস্স অপচিতিদস্সনত্থং ‘‘সেয্যথাপি আৰুসো পুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী’’তি (ম. নি. ১.২০৩) সারোপমং আহরিত্ৰা সাররুক্খো ৰিয ভগৰা সাখাপলাসসদিসা সাৰকা, ‘‘সো হাৰুসো ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো’’তি সত্থারং থোমেত্ৰা পুনপ্পুনং থেরেহি যাচিতো সত্থারা ঠপিতমাতিকায অত্থং ৰিভজিত্ৰা ‘‘আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে আযস্মন্তো ভগৰন্তংযেৰ উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ সচে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিযমানং সমেতি গণ্হেয্যাথ, নো চে মা গণ্হিত্থা’’তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘যথা ৰো ভগৰা ব্যাকরোতি তথা নং ধারেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি.

তে সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছিংসু. সত্থা দুক্কথিতং কচ্চানেনাতি অৰত্ৰা সুৰণ্ণালিঙ্গং উস্সাপেন্তো ৰিয গীৰং উন্নামেত্ৰা সুপুপ্ফিতসতপত্তসস্সিরিকং মহামুখং পূরেন্তো ব্রহ্মস্সরং নিচ্ছারেত্ৰা সাধু সাধূতি থেরস্স সাধুকারং দত্ৰা ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, মহাকচ্চানো, মহাপঞ্ঞো ভিক্খৰে মহাকচ্চানো, মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৰে, এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি তং এৰমেৰং ব্যাকরেয্যং যথা তং মহাকচ্চানেন ব্যাকত’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৫) আহ.

এৰং সত্থারা অনুমোদিতকালতো পট্ঠায চ পন সকলং সুত্তং বুদ্ধভাসিতং নাম জাতং. আনন্দত্থেরাদীহি ৰিত্থারিতসুত্তেসুপি এসেৰ নযো. এৰমেৰ সম্মাসম্বুদ্ধো সত্তপ্পকরণানি দেসেন্তো কথাৰত্থুং পত্ৰা ৰুত্তনযেন মাতিকং ঠপেসি. ঠপেন্তো চ পন ইমং অদ্দস –

মম পরিনিব্বানতো অট্ঠারসৰস্সাধিকানং দ্ৰিন্নং ৰস্সসতানং মত্থকে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো নাম ভিক্খু ভিক্খুসহস্সমজ্ঝে নিসিন্নো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা দীঘনিকাযপ্পমাণং কথাৰত্থুপ্পকরণং ভাজেস্সতীতি.

মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরোপি ইমং পকরণং দেসেন্তো ন অত্তনো ঞাণেন দেসেসি, সত্থারা পন দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসেসি. ইতি সত্থারা দিন্ননযেন ঠপিতমাতিকায দেসিতত্তা সকলম্পেতং পকরণং বুদ্ধভাসিতমেৰ জাতং. এৰং কথাৰত্থুনাৰ সদ্ধিং সত্ত পকরণানি অভিধম্মো নাম.

তত্থ ধম্মসঙ্গণীপকরণে চতস্সো ৰিভত্তিযো – চিত্তৰিভত্তি রূপৰিভত্তি নিক্খেপরাসি অত্থুদ্ধারোতি. তত্থ কামাৰচরকুসলতো অট্ঠ, অকুসলতো দ্ৰাদস, কুসলৰিপাকতো সোল়স, অকুসলৰিপাকতো সত্ত, কিরিযতো একাদস; রূপাৰচরকুসলতো পঞ্চ, ৰিপাকতো পঞ্চ, কিরিযতো পঞ্চ; অরূপাৰচরকুসলতো চত্তারি, ৰিপাকতো চত্তারি, কিরিযতো চত্তারি; লোকুত্তরকুসলতো চত্তারি, ৰিপাকতো চত্তারীতি একূননৰুতি চিত্তানি চিত্তৰিভত্তি নাম. চিত্তুপ্পাদকণ্ডন্তিপি এতস্সেৰ নামং. তং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকছভাণৰারং, ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং একৰিধেন দুৰিধেনাতিআদিনা নযেন মাতিকং ঠপেত্ৰা ৰিত্থারেন ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা রূপৰিভত্তি নাম. রূপকণ্ডন্তিপি এতস্সেৰ নামং. তং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকদ্ৰিভাণৰারং. ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং মূলতো খন্ধতো দ্ৰারতো ভূমিতো অত্থতো ধম্মতো নামতো লিঙ্গতোতি এৰং মূলাদীহি নিক্খিপিত্ৰা দেসিতো নিক্খেপরাসি নাম. সো –

মূলতো খন্ধতো চাপি, দ্ৰারতো চাপি ভূমিতো;

অত্থতো ধম্মতো চাপি, নামতো চাপি লিঙ্গতো;

নিক্খিপিত্ৰা দেসিতত্তা, নিক্খেপোতি পৰুচ্চতি.

নিক্খেপকণ্ডন্তিপি তস্সেৰ নামং. তং ৰাচনামগ্গতো তিমত্তভাণৰারং. ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং পন তেপিটকস্স বুদ্ধৰচনস্স অত্থুদ্ধারভূতং যাৰ সরণদুকা নিক্খিত্তং অট্ঠকথাকণ্ডং নাম. যতো মহাপকরণিযা ভিক্খূ মহাপকরণে গণনচারং অসল্লক্খেন্তা গণনচারং সমানেন্তি. তং ৰাচনামগ্গতো দ্ৰিমত্তভাণৰারং. ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

ইতি সকলম্পি ধম্মসঙ্গণীপকরণং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকতেরসমত্তভাণৰারং. ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি. এৰমেতং –

চিত্তৰিভত্তি রূপঞ্চ, নিক্খেপো অত্থজোতনা;

গম্ভীরং নিপুণং ঠানং, তম্পি বুদ্ধেন দেসিতং.

তদনন্তরং ৰিভঙ্গপ্পকরণং নাম. তং খন্ধৰিভঙ্গো আযতনৰিভঙ্গো ধাতুৰিভঙ্গো সচ্চৰিভঙ্গো ইদ্রিযৰিভঙ্গো পচ্চযাকারৰিভঙ্গো সতিপট্ঠানৰিভঙ্গো সম্মপ্পধানৰিভঙ্গো ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গো বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গো মগ্গঙ্গৰিভঙ্গো ঝানৰিভঙ্গো অপ্পমঞ্ঞাৰিভঙ্গো সিক্খাপদৰিভঙ্গো পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গো ঞাণৰিভঙ্গো খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গো ধম্মহদযৰিভঙ্গোতি অট্ঠারসৰিধেন ৰিভত্তং.

তত্থ খন্ধৰিভঙ্গো সুত্তন্তভাজনীযঅভিধম্মভাজনীযপঞ্হপুচ্ছকানং ৰসেন তিধা ৰিভত্তো. সো ৰাচনামগ্গতো পঞ্চমত্তভাণৰারো, ৰিত্থারিযমানো পন অনন্তো অপরিমাণো হোতি. ততো পরং আযতনৰিভঙ্গাদযোপি এতেহেৰ তীহি নযেহি ৰিভত্তা. তেসু আযতনৰিভঙ্গো ৰাচনামগ্গতো অতিরেকভাণৰারো, ধাতুৰিভঙ্গো দ্ৰিমত্তভাণৰারো. তথা সচ্চৰিভঙ্গো. ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি; ৰাচনামগ্গতো পনেস অতিরেকভাণৰারমত্তো. পচ্চযাকারৰিভঙ্গো ছমত্তভাণৰারো, পঞ্হপুচ্ছকং পনেত্থ নত্থি. সতিপট্ঠানৰিভঙ্গো অতিরেকভাণৰারমত্তো; তথা সম্মপ্পধান ইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গৰিভঙ্গা. ঝানৰিভঙ্গো দ্ৰিভাণৰারমত্তো, অপ্পমঞ্ঞাৰিভঙ্গো অতিরেকভাণৰারমত্তো. সিক্খাপদৰিভঙ্গেপি সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি; ৰাচনামগ্গতো পনেস অতিরেকভাণৰারমত্তো; তথা পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গো. ঞাণৰিভঙ্গো দসৰিধেন ৰিভত্তো; ৰাচনামগ্গতো পনেস তিমত্তভাণৰারো. খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গোপি দসৰিধেন ৰিভত্তো; ৰাচনামগ্গতো পনেস তিমত্তভাণৰারো. ধম্মহদযৰিভঙ্গো তিৰিধেন ৰিভত্তো; ৰাচনামগ্গতো পনেস অতিরেকদ্ৰিভাণৰারমত্তো. সব্বেপি ৰিত্থারিযমানা অনন্তা অপরিমাণা হোন্তি. এৰমেতং ৰিভঙ্গপ্পকরণং ৰাচনামগ্গতো পঞ্চতিংসমত্তভাণৰারং; ৰিত্থারতো পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং ধাতুকথাপকরণং নাম. তং সঙ্গহো অসঙ্গহো, সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং, সঙ্গহিতেন সঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতং; সম্পযোগো ৰিপ্পযোগো, সম্পযুত্তেন ৰিপ্পযুত্তং, ৰিপ্পযুত্তেন সম্পযুত্তং, সম্পযুত্তেন সম্পযুত্তং, ৰিপ্পযুত্তেন ৰিপ্পযুত্তং; সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তং; সম্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতং, অসঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তং, ৰিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতন্তি চুদ্দসৰিধেন ৰিভত্তং. তং ৰাচনামগ্গতো অতিরেকছভাণৰারমত্তং, ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং পুগ্গলপঞ্ঞত্তি নাম. সা ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনপঞ্ঞত্তি ধাতুপঞ্ঞত্তি সচ্চপঞ্ঞত্তি ইন্দ্রিযপঞ্ঞত্তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি ছব্বিধেন ৰিভত্তা. সা ৰাচনামগ্গতো অতিরেকপঞ্চভাণৰারা; ৰিত্থারিযমানা পন অনন্তা অপরিমাণাৰ হোতি.

তদনন্তরং কথাৰত্থুপ্পকরণং নাম. তং সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা ৰিভত্তং. তং ৰাচনামগ্গতো ইদানি পোত্থকে লিখিতং অগ্গহেত্ৰা সঙ্গীতিআরোপিতনযেন দীঘনিকাযপ্পমাণং, ৰিত্থারিযমানং পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং যমকং নাম. তং মূলযমকং খন্ধযমকং আযতনযমকং ধাতুযমকং সচ্চযমকং সঙ্খারযমকং অনুসযযমকং চিত্তযমকং ধম্মযমকং ইন্দ্রিযযমকন্তি দসৰিধেন ৰিভত্তং. তং ৰাচনামগ্গতো ৰীসভাণৰারসতং, ৰিত্থারতো পন অনন্তমপরিমাণং হোতি.

তদনন্তরং মহাপকরণং নাম. পট্ঠানন্তিপি তস্সেৰ নামং. তং হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো অধিপতিপচ্চযো অনন্তরপচ্চযো সমনন্তরপচ্চযো সহজাতপচ্চযো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো নিস্সযপচ্চযো উপনিস্সযপচ্চযো পুরেজাতপচ্চযো পচ্ছাজাতপচ্চযো আসেৰনপচ্চযো কম্মপচ্চযো ৰিপাকপচ্চযো আহারপচ্চযো ইন্দ্রিযপচ্চযো ঝানপচ্চযো মগ্গপচ্চযো সম্পযুত্তপচ্চযো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো অত্থিপচ্চযো নত্থিপচ্চযো ৰিগতপচ্চযো অৰিগতপচ্চযোতি. পচ্চযৰসেন তাৰ চতুৰীসতিৰিধেন ৰিভত্তং.

ইমস্মিং পন ঠানে পট্ঠানং সমানেতব্বং. কুসলত্তিকাদযো হি দ্ৰাৰীসতি তিকা, নাম হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা…পে… সরণা ধম্মা অরণা ধম্মাতি ইমে সতং দুকা. অপরেপি ৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৰিজ্জাভাগিনো ধম্মা…পে… খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণন্তি দ্ৰাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা নাম. তেসু দ্ৰাৰীসতি তিকা সতং দুকাতি অযং আহচ্চভাসিতা জিনৰচনভূতা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন দেসিতা সত্তন্নং পকরণানং মাতিকা নাম.

অথাপরে দ্ৰাচত্তালীস সুত্তন্তিকদুকা কুতোপভৰা কেন ঠপিতা কেন দেসিতাতি? ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরপ্পভৰা, তেন ঠপিতা, তেন দেসিতাতি. ইমে ঠপেন্তো পন থেরো ন সামুক্কংসিকেন অত্তনো ঞাণেন ঠপেসি. একুত্তরিযং পন একনিপাতদুকনিপাতসঙ্গীতি দসুত্তরসুত্তন্তেহি সমোধানেত্ৰা আভিধম্মিকত্থেরানং সুত্তন্তং পত্ৰা অকিলমত্থং ঠপিতা. তে পনেতে একস্মিং নিক্খেপকণ্ডেযেৰ মত্থকং পাপেত্ৰা ৰিভত্তা. সেসট্ঠানেসু যাৰ সরণদুকা অভিধম্মো ৰিভত্তো.

সম্মাসম্বুদ্ধেন হি অনুলোমপট্ঠানে দ্ৰাৰীসতি তিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. সতং দুকে নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম নিদ্দিট্ঠং. ততো পরং দ্ৰাৰীসতি তিকে গহেত্ৰা দুকসতে পক্খিপিত্ৰা দুকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. ততো পরং দুকসতং গহেত্ৰা দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৰা তিকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. তিকে পন তিকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা তিকতিকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. দুকে চ দুকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা দুকদুকপট্ঠানং নাম দস্সিতং. এৰং –

তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরাতি. (পট্ঠা. ১.১.৩৯);

পচ্চনীযপট্ঠানেপি দ্ৰাৰীসতিতিকে নিস্সায তিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং নিস্সায দুকপট্ঠানং নাম. দ্ৰাৰীসতিতিকে দুকসতে পক্খিপিত্ৰা দুকতিকপট্ঠানং নাম. দুকসতং দ্ৰাৰীসতিযা তিকেসু পক্খিপিত্ৰা তিকদুকপট্ঠানং নাম. তিকে তিকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা তিকতিকপট্ঠানং নাম. দুকে দুকেসুযেৰ পক্খিপিত্ৰা দুকদুকপট্ঠানং নামাতি পচ্চনীযেপি ছহি নযেহি পট্ঠানং নিদ্দিট্ঠং. তেন ৰুত্তং –

তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরাতি. (পট্ঠা. ১.১.৪৪);

ততো পরং অনুলোমপচ্চনীযেপি এতেনেৰ উপাযেন ছ নযা দস্সিতা. তেনাহ –

তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ অনুলোমপচ্চনীযম্হি নযা সুগম্ভীরাতি. (পট্ঠা. ১.১.৪৮);

তদনন্তরং পচ্চনীযানুলোমেপি এতেহেৰ ছহি নযেহি নিদ্দিট্ঠং. তেনাহ –

তিকঞ্চ পট্ঠানৰরং দুকুত্তমং,

দুকতিকঞ্চেৰ তিকদুকঞ্চ;

তিকতিকঞ্চেৰ দুকদুকঞ্চ,

ছ পচ্চনীযানুলোমম্হি নযা সুগম্ভীরাতি. (পট্ঠা. ১.১.৫২);

এৰং অনুলোমে ছ পট্ঠানানি, পটিলোমে ছ, অনুলোমপচ্চনীযে ছ, পচ্চনীযানুলোমে ছ পট্ঠানানীতি ইদং চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানসমোধানং পট্ঠানং মহাপকরণং নাম.

ইদানি ইমস্স অভিধম্মস্স গম্ভীরভাৰৰিজাননত্থং চত্তারো সাগরা ৰেদিতব্বা – সংসারসাগরো, জলসাগরো, নযসাগরো, ঞাণসাগরোতি. তত্থ সংসারসাগরো নাম –

খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতীতি.

এৰং ৰুত্তং সংসারৰট্টং. স্ৰাযং যস্মা ইমেসং সত্তানং উপ্পত্তিযা পুরিমা কোটি ন পঞ্ঞাযতি এত্তকানঞ্হি ৰস্সসতানং ৰা ৰস্সসহস্সানং ৰা ৰস্সসতসহস্সানং ৰা, কপ্পসতানং ৰা কপ্পসহস্সানং ৰা কপ্পসতসহস্সানং ৰা মত্থকে সত্তা উপ্পন্না, ততো পুব্বে নাহেসুন্তি ৰা, অসুকস্স নাম রঞ্ঞো কালে উপ্পন্না, অসুকস্স বুদ্ধস্স কালে উপ্পন্না ততো পুব্বে নাহেসুন্তি ৰা, অযং পরিচ্ছেদো নত্থি; ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি অথ পচ্ছা সমভৰী’’তি (অ. নি. ১০.৬১) ইমিনা পন নযেন সংসারসাগরো অনমতগ্গোৰ.

মহাসমুদ্দো পন জলসাগরো নামাতি ৰেদিতব্বো. সো চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো. তত্থ উদকস্স আল়্হকসতেহি ৰা আল়্হকসহস্সেহি ৰা আল়্হকসতসহস্সেহি ৰা পমাণং নাম নত্থি. অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতি. অযং জলসাগরো নাম.

কতমো নযসাগরো? তেপিটকং বুদ্ধৰচনং. দ্ৰেপি হি তন্তিযো পচ্চৰেক্খন্তানং সদ্ধাসম্পন্নানং পসাদবহুলানং ঞাণুত্তরানং কুলপুত্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি. কতমা দ্ৰে? ৰিনযঞ্চ অভিধম্মঞ্চ. ৰিনযধরভিক্খূনঞ্হি ৰিনযতন্তিং পচ্চৰেক্খন্তানং দোসানুরূপং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং নাম – ইমস্মিং দোসে ইমস্মিং ৰীতিক্কমে ইদং নাম হোতীতি সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং – অঞ্ঞেসং অৰিসযো, বুদ্ধানমেৰ ৰিসযোতি. উত্তরিমনুস্সধম্মপেয্যালং পচ্চৰেক্খন্তানং নীলপেয্যালং পচ্চৰেক্খন্তানং সঞ্চরিত্তপেয্যালং পচ্চৰেক্খন্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি. আভিধম্মিকভিক্খূনম্পি খন্ধন্তরং আযতনন্তরং ধাত্ৰন্তরং ইন্দ্রিযন্তরং বলবোজ্ঝঙ্গকম্মৰিপাকন্তরং রূপারূপপরিচ্ছেদং সণ্হসুখুমধম্মং গগনতলে তারকরূপানি গণ্হন্তো ৰিয রূপারূপধম্মে পব্বং পব্বং কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং কত্ৰা ৰিভজন্তো দস্সেসি ৰত নো সত্থাতি অভিধম্মতন্তিং পচ্চৰেক্খন্তানং অনন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি.

এৰং উপ্পত্তিযা পনস্স ইদং ৰত্থুপি ৰেদিতব্বং – মহাগতিগমিযতিস্সদত্তত্থেরো কির নাম মহাবোধিং ৰন্দিস্সামীতি পরতীরং গচ্ছন্তো নাৰায উপরিতলে নিসিন্নো মহাসমুদ্দং ওলোকেসি. অথস্স তস্মিং সমযে নেৰ পরতীরং পঞ্ঞাযিত্থ, ন ওরিমতীরং, ঊমিৰেগপ্পভেদসমুগ্গতজলচুণ্ণপরিকিণ্ণো পন পসারিতরজতপট্টসুমনপুপ্ফসন্থরসদিসো মহাসমুদ্দোৰ পঞ্ঞাযিত্থ. সো কিং নু খো মহাসমুদ্দস্স ঊমিৰেগো বলৰা উদাহু চতুৰীসতিপ্পভেদে সমন্তপট্ঠানে নযমুখং বলৰন্তি চিন্তেসি. অথস্স মহাসমুদ্দে পরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি – অযঞ্হি হেট্ঠা মহাপথৰিযা পরিচ্ছিন্নো, উপরি আকাসেন, একতো চক্কৰাল়পব্বতেন, একতো ৰেলন্তেন পরিচ্ছিন্নো; সমন্তপট্ঠানস্স পন পরিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযতীতি সণ্হসুখুমধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স বলৰপীতি উপ্পন্না. সো পীতিং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা যথানিসিন্নোৰ সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা অগ্গফলে অরহত্তে পতিট্ঠায উদানং উদানেসি –

অত্থেৰ গম্ভীরগতং সুদুব্বুধং,

সযং অভিঞ্ঞায সহেতুসম্ভৰং;

যথানুপুব্বং নিখিলেন দেসিতং,

মহেসিনা রূপগতংৰ পস্সতীতি.

অযং নযসাগরো নাম.

কতমো ঞাণসাগরো? সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঞাণসাগরো নাম. অযং সংসারসাগরো নাম, অযং জলসাগরো নাম, অযং নযসাগরো নামাতি হি অঞ্ঞেন ন সক্কা জানিতুং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনেৰ সক্কা জানিতুন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঞাণসাগরো নাম. ইমেসু চতূসু সাগরেসু ইমস্মিং ঠানে নযসাগরো অধিপ্পেতো. ইমঞ্হি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাৰ পটিৰিজ্ঝন্তি.

অযম্পি ভগৰা বোধিমূলে নিসিন্নো ‘ইমং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ইমং ৰত মে ধম্মং এসন্তস্স গৰেসন্তস্স কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি ৰীতিৰত্তানি, অথ মে ইমস্মিং পল্লঙ্কে নিসিন্নেন দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৰা অযং ধম্মো পটিৰিদ্ধো’তি পটিৰিদ্ধধম্মং পচ্চৰেক্খন্তো সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি. ততো তম্হা পল্লঙ্কা ৰুট্ঠায ‘ইমস্মিং ৰত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিদ্ধ’ন্তি অনিমিসেহি চক্খূহি সত্তাহং পল্লঙ্কং ওলোকেন্তো অট্ঠাসি. ততো দেৰতানং ‘অজ্জাপি নূন সিদ্ধত্থস্স কত্তব্বকিচ্চং অত্থি, পল্লঙ্কস্মিঞ্হি আলযং ন ৰিজহতী’তি পরিৰিতক্কো উদপাদি.

সত্থা দেৰতানং ৰিতক্কং ঞত্ৰা তাৰদেৰ তাসং ৰিতক্কৰূপসমনত্থং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা যমকপাটিহারিযং দস্সেসি. মহাবোধিপল্লঙ্কস্মিঞ্হি কতপাটিহারিযঞ্চ, ঞাতিসমাগমে কতপাটিহারিযঞ্চ, পাটিযপুত্তসমাগমে কতপাটিহারিযঞ্চ, সব্বং কণ্ডম্বরুক্খমূলে কতযমকপাটিহারিযসদিসমেৰ অহোসি. এৰং যমকপাটিহারিযং কত্ৰা পল্লঙ্কস্স ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তরে আকাসতো ওরুয্হ সত্তাহং চঙ্কমি. ইমেসু চ একৰীসতিযা দিৰসেসু একদিৰসেপি সত্থু সরীরতো রস্মিযো ন নিক্খন্তা.

চতুত্থে পন সত্তাহে পচ্ছিমুত্তরায দিসায রতনঘরে নিসীদি – রতনঘরং নাম নেৰ সত্তরতনমযং গেহং. সত্তন্নং পন পকরণানং সম্মসিতট্ঠানং রতনঘরন্তি ৰেদিতব্বং – তত্থ ধম্মসঙ্গণিং সম্মসন্তস্সাপি সরীরতো রস্মিযো ন নিক্খন্তা. ৰিভঙ্গপ্পকরণং ধাতুকথং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং কথাৰত্থুপ্পকরণং যমকপ্পকরণং সম্মসন্তস্সাপি সরীরতো রস্মিযো ন নিক্খন্তা. যদা পন মহাপকরণং ওরুয্হ ‘‘হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো…পে… অৰিগতপচ্চযো’’তি সম্মসনং আরভি, অথস্স চতুৰীসতিসমন্তপট্ঠানং সম্মসন্তস্স একন্ততো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং মহাপকরণেযেৰ ওকাসং লভি. যথা হি তিমিরপিঙ্গলমহামচ্ছো চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরে মহাসমুদ্দেযেৰ ওকাসং লভতি, এৰমেৰ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং একন্ততো মহাপকরণেযেৰ ওকাসং লভি.

সত্থু এৰং লদ্ধোকাসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন যথাসুখং সণ্হসুখুমধম্মং সম্মসন্তস্স সরীরতো নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সরৰসেন ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিংসু. কেসমস্সূহি চেৰ অক্খীনঞ্চ নীলট্ঠানেহি নীলরস্মিযো নিক্খমিংসু, যাসং ৰসেন গগনতলং অঞ্জনচুণ্ণসমোকিণ্ণং ৰিয উমাপুপ্ফনীলুপ্পলদলসঞ্ছন্নং ৰিয ৰীতিপতন্তমণিতালৰণ্টং ৰিয সম্পসারিতমেচকপটং ৰিয চ অহোসি.

ছৰিতো চেৰ অক্খীনঞ্চ পীতট্ঠানেহি পীতরস্মিযো নিক্খমিংসু; যাসং ৰসেন দিসাভাগা সুৰণ্ণরসধারাভিসিঞ্চমানা ৰিয সুৰণ্ণপটপসারিতা ৰিয কুঙ্কুমচুণ্ণকণিকারপুপ্ফসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচিংসু.

মংসলোহিতেহি চেৰ অক্খীনঞ্চ রত্তট্ঠানেহি লোহিতরস্মিযো নিক্খমিংসু যাসং ৰসেন দিসাভাগা চীনপিট্ঠচুণ্ণরঞ্জিতা ৰিয সুপক্কলাখারসসিঞ্চমানা ৰিয রত্তকম্বলপরিক্খিত্তা ৰিয জযসুমনপারিভদ্দকবন্ধুজীৰককুসুমসম্পরিকিণ্ণা ৰিয চ ৰিরোচিংসু.

অট্ঠীহি চেৰ দন্তেহি চ অক্খীনঞ্চ সেতট্ঠানেহি ওদাতরস্মিযো নিক্খমিংসু; যাসং ৰসেন দিসাভাগা রজতঘটেহি আসিঞ্চমানখীরধারাসম্পরিকিণ্ণা ৰিয সম্পসারিতরজতপট্টৰিতানা ৰিয, ৰীতিপতন্তরজততালৰণ্টা ৰিয, কুন্দকুমুদসিন্দুৰারসুমনমল্লিকাদিকুসুমসঞ্ছন্না ৰিয চ ৰিরোচিংসু.

মঞ্জিট্ঠপভস্সরা পন তম্হা তম্হা সরীরপ্পদেসা নিক্খমিংসু. ইতি তা ছব্বণ্ণরস্মিযো নিক্খমিত্ৰা ঘনমহাপথৰিং গণ্হিংসু.

চতুনহুতাধিকদ্ৰিযোজনসতসহস্সবহলা মহাপথৰী নিদ্ধন্তসুৰণ্ণপিণ্ডি ৰিয অহোসি. অথ মহাপথৰিং ভিন্দিত্ৰা হেট্ঠা উদকং গণ্হিংসু. পথৰিসন্ধারকং অট্ঠনহুতাধিকচতুযোজনসতসহস্সবহলং উদকং সুৰণ্ণকলসেহি আসিঞ্চমানৰিলীনসুৰণ্ণং ৰিয অহোসি. উদকং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা ৰাতং অগ্গহেসুং. ছনহুতাধিকনৰযোজনসতসহস্সবহলো ৰাতো সমুস্সিতসুৰণ্ণক্খন্ধো ৰিয অহোসি. ৰাতং ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা হেট্ঠা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

উপরিভাগেন উগ্গন্ত্ৰাপি চাতুমহারাজিকে গণ্হিংসু. তে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা তাৰতিংসে ততো যামে ততো তুসিতে ততো নিম্মানরতী ততো পরনিম্মিতৰসৰত্তী ততো নৰ ব্রহ্মলোকে ততো ৰেহপ্ফলে ততো পঞ্চ সুদ্ধাৰাসে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা চত্তারো আরুপ্পে গণ্হিংসু. চত্তারো চ আরুপ্পে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা অজটাকাসং পক্খন্দিংসু.

তিরিযভাগেহি অনন্তা লোকধাতুযো পক্খন্দিংসু. এত্তকেসু ঠানেসু চন্দম্হি চন্দপ্পভা নত্থি, সূরিযে সূরিযপ্পভা নত্থি, তারকরূপেসু তারকরূপপ্পভা নত্থি, দেৰতানং উয্যানৰিমানকপ্পরুক্খেসু চেৰ সরীরেসু চ আভরণেসু চাতি সব্বত্থ পভা নত্থি. তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুযা আলোকফরণসমত্থো মহাব্রহ্মাপি সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকো ৰিয অহোসি. চন্দসূরিযতারকরূপদেৰতুয্যানৰিমানকপ্পরুক্খানং পরিচ্ছেদমত্তকমেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. এত্তকং ঠানং বুদ্ধরস্মীহিযেৰ অজ্ঝোত্থটং অহোসি. অযঞ্চ নেৰ বুদ্ধানং অধিট্ঠানিদ্ধি, ন ভাৰনামযিদ্ধি. সণ্হসুখুমধম্মং পন সম্মসতো লোকনাথস্স লোহিতং পসীদি, ৰত্থুরূপং পসীদি, ছৰিৰণ্ণো পসীদি. চিত্তসমুট্ঠানা ৰণ্ণধাতু সমন্তা অসীতিহত্থমত্তে পদেসে নিচ্চলাৰ অট্ঠাসি. ইমিনা নীহারেন সত্তাহং সম্মসি.

সত্ত রত্তিন্দিৰানি সম্মসিতধম্মো কিত্তকো অহোসীতি? অনন্তো অপরিমাণো অহোসি. অযং তাৰ মনসাদেসনা নাম. সত্থা পন এৰং সত্তাহং মনসা চিন্তিতধম্মং ৰচীভেদং কত্ৰা দেসেন্তো ৰস্সসতেনপি ৰস্সসহস্সেনপি ৰস্সসতসহস্সেনপি মত্থকং পাপেত্ৰা দেসেতুং ন সক্কোতীতি ন ৰত্তব্বং. অপরভাগেপি হি তথাগতো তাৰতিংসভৰনে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতানং মজ্ঝে নিসিন্নো মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মাতি ধম্মং দেসেন্তো সতভাগেন সহস্সভাগেন সতসহস্সভাগেন ধম্মন্তরা ধম্মন্তরং সঙ্কমিত্ৰা সঙ্কমিত্ৰাৰ দেসেসি. তযো মাসে নিরন্তরং পৰত্তিতদেসনা ৰেগেন পৰত্তা আকাসগঙ্গা ৰিয অধোমুখঠপিতউদকঘটা নিক্খন্তউদকধারা ৰিয চ হুত্ৰা অনন্তা অপরিমাণা অহোসি.

বুদ্ধানঞ্হি ভত্তানুমোদনকালেপি থোকং ৰড্ঢেত্ৰা অনুমোদেন্তানং দেসনা দীঘমজ্ঝিমনিকাযপ্পমাণা হোতি. পচ্ছাভত্তং পন সম্পত্তপরিসায ধম্মং দেসেন্তানং দেসনা সংযুত্তঅঙ্গুত্তরিকদ্ৰেমহানিকাযপ্পমাণাৰ হোতি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি ভৰঙ্গপরিৰাসো লহুকো দন্তাৰরণং সুফুসিতং মুখাদানং সিলিট্ঠং জিৰ্হা মুদুকা সরো মধুরো ৰচনং লহুপরিৰত্তং. তস্মা তং মুহুত্তং দেসিতধম্মোপি এত্তকো হোতি. তেমাসং দেসিতধম্মো পন অনন্তো অপরিমাণোযেৰ.

আনন্দত্থেরো হি বহুস্সুতো তিপিটকধরো পঞ্চদস গাথাসহস্সানি সট্ঠি পদসহস্সানি লতাপুপ্ফানি আকড্ঢন্তো ৰিয ঠিতপদেনেৰ ঠত্ৰা গণ্হাতি ৰা ৰাচেতি ৰা দেসেতি ৰা. এত্তকো থেরস্স একো উদ্দেসমগ্গো নাম হোতি. থেরস্স হি অনুপদং উদ্দেসং দদমানো অঞ্ঞো দাতুং ন সক্কোতি, ন সম্পাপুণাতি. সম্মাসম্বুদ্ধোৰ সম্পাপুণেয্য. এৰং অধিমত্তসতিমা অধিমত্তগতিমা অধিমত্তধিতিমা সাৰকো সত্থারা তেমাসং ইমিনা নীহারেন দেসিতদেসনং ৰস্সসতং ৰস্সসহস্সং উগ্গণ্হন্তোপি মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি.

এৰং তেমাসং নিরন্তরং দেসেন্তস্স পন তথাগতস্স কবল়ীকারাহারপ্পটিবদ্ধং উপাদিন্নকসরীরং কথং যাপেসীতি? পটিজগ্গনেনেৰ. বুদ্ধানঞ্হি সো সো কালো সুৰৰত্থিতো সুপরিচ্ছিন্নো সুপচ্চক্খো. তস্মা ভগৰা ধম্মং দেসেন্তোৰ মনুস্সলোকে কালং ওলোকেতি. সো ভিক্খাচারৰেলং সল্লক্খেত্ৰা নিম্মিতবুদ্ধং মাপেত্ৰা ‘ইমস্স চীৰরগ্গহণং পত্তগ্গহণং সরকুত্তি আকপ্পো চ এৰরূপো নাম হোতু, এত্তকং নাম ধম্মং দেসেতূ’তি অধিট্ঠায পত্তচীৰরমাদায অনোতত্তদহং গচ্ছতি. দেৰতা নাগলতাদন্তকট্ঠং দেন্তি. তং খাদিত্ৰা অনোতত্তদহে সরীরং পটিজগ্গিত্ৰা মনোসিলাতলে ঠিতো সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা চাতুমহারাজদত্তিযং সেলমযং পত্তং আদায উত্তরকুরুং গচ্ছতি. ততো পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা অনোতত্তদহতীরে নিসিন্নো তং পরিভুঞ্জিত্ৰা দিৰাৰিহারায চন্দনৰনং গচ্ছতি.

ধম্মসেনাপতিসারিপুত্তত্থেরোপি তত্থ গন্ত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰত্তং কত্ৰা একমন্তং নিসীদতি. অথস্স সত্থা নযং দেতি. ‘সারিপুত্ত, এত্তকো ধম্মো মযা দেসিতো’তি আচিক্খতি. এৰং সম্মাসম্বুদ্ধে নযং দেন্তে পটিসম্ভিদাপ্পত্তস্স অগ্গসাৰকস্স ৰেলন্তে ঠত্ৰা হত্থং পসারেত্ৰা দস্সিতসমুদ্দসদিসং নযদানং হোতি. থেরস্সাপি নযসতেন নযসহস্সেন নযসতসহস্সেন ভগৰতা দেসিতধম্মো উপট্ঠাতিযেৰ.

সত্থা দিৰাৰিহারং নিসীদিত্ৰা ধম্মং দেসেতুং কায ৰেলায গচ্ছতীতি? সাৰত্থিৰাসীনং কুলপুত্তানং সম্পত্তানং ধম্মদেসনৰেলা নাম অত্থি, তায ৰেলায গচ্ছতি. ধম্মং দেসেত্ৰা গচ্ছন্তং ৰা আগচ্ছন্তং ৰা কে জানন্তি কে ন জানন্তীতি? মহেসক্খা দেৰতা জানন্তি, অপ্পেসক্খা দেৰতা ন জানন্তি. কস্মা ন জানন্তীতি? সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰা নিম্মিতবুদ্ধস্স ৰা রস্মিআদীসু নানত্তাভাৰা. উভিন্নম্পি হি তেসং রস্মীসু ৰা সরেসু ৰা ৰচনেসু ৰা নানত্তং নত্থি.

সারিপুত্তত্থেরোপি সত্থারা দেসিতং দেসিতং ধম্মং আহরিত্ৰা অত্তনো সদ্ধিৰিহারিকানং পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং দেসেসি. তেসং অযং পুব্বযোগো – তে কির কস্সপদসবলস্স কালে খুদ্দকৰগ্গুলিযোনিযং নিব্বত্তা পব্ভারে ওলম্বন্তা দ্ৰিন্নং আভিধম্মিকভিক্খূনং অভিধম্মং সজ্ঝাযন্তানং সরে নিমিত্তং গহেত্ৰা কণ্হপক্খসুক্কপক্খে অজানিত্ৰাপি সরে নিমিত্তগ্গাহমত্তকেনেৰ কালং কত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তিংসু. একং বুদ্ধন্তরং দেৰলোকে ৰসিত্ৰা তস্মিং কালে মনুস্সলোকে নিব্বত্তা যমকপাটিহারিযে পসীদিত্ৰা থেরস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. থেরো সত্থারা দেসিতং দেসিতং ধম্মং আহরিত্ৰা তেসং দেসেসি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিধম্মদেসনাপরিযোসানঞ্চ তেসং ভিক্খূনং সত্তপ্পকরণউগ্গহণঞ্চ একপ্পহারেনেৰ অহোসি.

অভিধম্মে ৰাচনামগ্গো নাম সারিপুত্তত্থেরপ্পভৰো. মহাপকরণে গণনচারোপি থেরেনেৰ ঠপিতো. থেরো হি ইমিনা নীহারেন ধম্মন্তরং অমক্খেত্ৰাৰ সুখং গহেতুং ধারেতুং পরিযাপুণিতুং ৰাচেতুঞ্চ পহোতীতি গণনচারং ঠপেসি. এৰং সন্তে থেরোৰ পঠমতরং আভিধম্মিকো হোতীতি? ন হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধোৰ পঠমতরং আভিধম্মিকো. সো হি নং মহাবোধিপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৰা পটিৰিজ্ঝি. বুদ্ধো হুত্ৰা চ পন সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো উদানং উদানেসি –

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,

যতো পজানাতি সহেতুধম্মং.

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,

যতো খযং পচ্চযানং অৰেদি.

‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,

আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;

ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং,

সূরিযোৰ ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি. (মহাৰ. ১-৩; উদা. ১-৩);

ইদং পঠমবুদ্ধৰচনং নাম. ধম্মপদভাণকা পন –

‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;

গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;

ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);

ইদং পঠমবুদ্ধৰচনং নামাতি ৰদন্তি.

যমকসালানমন্তরে নিপন্নেন পরিনিব্বানসমযে ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, আমন্তযামি ৰো, ৰযধম্মা সঙ্খারা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী. নি. ২.২১৮) ৰুত্তৰচনং পচ্ছিমবুদ্ধৰচনং নাম.

উভিন্নমন্তরে পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানি পুপ্ফদামং গন্থেন্তেন ৰিয, রতনাৰলিং আৰুনন্তেন ৰিয, চ কথিতো অমতপ্পকাসনো সদ্ধম্মো মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনং নাম.