নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মপিটকে

সম্মোহৰিনোদনী নাম

ৰিভঙ্গ-অট্ঠকথা

১. খন্ধৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা

চতুসচ্চদসো নাথো, চতুধা ধম্মসঙ্গণিং;

পকাসযিত্ৰা সম্বুদ্ধো, তস্সেৰ সমনন্তরং.

উপেতো বুদ্ধধম্মেহি, অট্ঠারসহি নাযকো;

অট্ঠারসন্নং খন্ধাদি-ৰিভঙ্গানং ৰসেন যং.

ৰিভঙ্গং দেসযী সত্থা, তস্স সংৰণ্ণনাক্কমো;

ইদানি যস্মা সম্পত্তো, তস্মা তস্সত্থৰণ্ণনং.

করিস্সামি ৰিগাহেত্ৰা, পোরাণট্ঠকথানযং;

সদ্ধম্মে গারৰং কত্ৰা, তং সুণাথ সমাহিতাতি.

১. পঞ্চক্খন্ধা – রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ইদং ৰিভঙ্গপ্পকরণস্স আদিভূতে খন্ধৰিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নাম. তত্থ পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন ন ততো হেট্ঠা ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্রাযং খন্ধ-সদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু দিস্সতি – রাসিম্হি, গুণে, পণ্ণত্তিযং, রুল়্হিযন্তি. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে ন সুকরং উদকস্স পমাণং গহেতুং – এত্তকানি উদকাল়্হকানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসহস্সানীতি ৰা এত্তকানি উদকাল়্হকসতসহস্সানীতি ৰা, অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) হি রাসিতো খন্ধো নাম. নহি পরিত্তকং উদকং উদকক্খন্ধোতি ৰুচ্চতি, বহুকমেৰ ৰুচ্চতি. তথা ন পরিত্তকো রজো রজক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকা গাৰো গৰক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং বলং বলক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং পুঞ্ঞং পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৰুচ্চতি. বহুকমেৰ হি রজো রজক্খন্ধো, বহুকাৰ গৰাদযো গৰক্খন্ধো, বলক্খন্ধো, পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৰুচ্চন্তি. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) পন গুণতো খন্ধো নাম. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৰুয্হমান’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১). এত্থ পণ্ণত্তিতো খন্ধো নাম. ‘‘যং চিত্তং মনো মানসং…পে… ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩, ৬৫) রুল়্হিতো খন্ধো নাম. স্ৰাযমিধ রাসিতো অধিপ্পেতো. অযঞ্হি খন্ধট্ঠো নাম পিণ্ডট্ঠো পূগট্ঠো ঘটট্ঠো রাসট্ঠো. তস্মা ‘রাসিলক্খণা খন্ধা’তি ৰেদিতব্বা. কোট্ঠাসট্ঠোতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি; লোকস্মিঞ্হি ইণং গহেত্ৰা চোদিযমানা ‘দ্ৰীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’তি ৰদন্তি. ইতি ‘কোট্ঠাসলক্খণা খন্ধা’তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰমেত্থ রূপক্খন্ধোতি রূপরাসি রূপকোট্ঠাসো, ৰেদনাক্খন্ধোতি ৰেদনারাসি ৰেদনাকোট্ঠাসোতি ইমিনা নযেন সঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং অত্থো ৰেদিতব্বো.

এত্তাৰতা সম্মাসম্বুদ্ধো য্ৰাযং ‘‘চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপ’’ন্তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাদীসু একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো ‘পঞ্চৰীসতি রূপকোট্ঠাসা’তি চ ‘ছন্নৰুতি রূপকোট্ঠাসা’তি চ এৰংপভেদো রূপরাসি, তং সব্বং পরিপিণ্ডেত্ৰা রূপক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘সুখা ৰেদনা, দুক্খা ৰেদনা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা’’তি তেসুযেৰ একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো চতুভূমিকৰেদনারাসি, তং সব্বং পরিপিণ্ডেত্ৰা ৰেদনাক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা…পে… মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা’’তি তেসুযেৰ একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো চতুভূমিকসঞ্ঞারাসি, তং সব্বং পরিপিণ্ডেত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা…পে… মনোসম্ফস্সজা চেতনা’’তি তেসুযেৰ একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো চতুভূমিকচেতনারাসি, তং সব্বং পরিপিণ্ডেত্ৰা সঙ্খারক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি তেসুযেৰ একাদসসু ওকাসেসু ৰিভত্তো চতুভূমিকচিত্তরাসি, তং সব্বং পরিপিণ্ডেত্ৰা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি.

অপিচেত্থ সব্বম্পি চতুসমুট্ঠানিকং রূপং রূপক্খন্ধো, কামাৰচরঅট্ঠকুসলচিত্তাদীহি একূননৰুতিচিত্তেহি সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সাদযো ধম্মা সঙ্খারক্খন্ধো, একূননৰুতি চিত্তানি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৰম্পি পঞ্চসু খন্ধেসু ধম্মপরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো.

১. রূপক্খন্ধনিদ্দেসো

২. ইদানি তে রূপক্খন্ধাদযো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং তত্থ কতমো রূপক্খন্ধোতিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. রূপক্খন্ধোতি পুচ্ছিতধম্মনিদস্সনং. ইদানি তং ৰিভজন্তো যং কিঞ্চি রূপন্তিআদিমাহ. তত্থ যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানং. রূপন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. এৰং পদদ্ৰযেনাপি রূপস্স অনৰসেসপরিগ্গহো কতো হোতি.

তত্থ কেনট্ঠেন রূপন্তি? রুপ্পনট্ঠেন রূপং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং ৰদেথ? রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতি, ডংসমকসৰাতাতপসরিসপসম্ফস্সেনপি রুপ্পতি. রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).

তত্থ কিন্তি কারণপুচ্ছা; কেন কারণেন রূপং ৰদেথ, কেন কারণেন তং রূপং নামাতি অত্থো. রুপ্পতীতি এত্থ ইতীতি কারণুদ্দেসো. যস্মা রুপ্পতি তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থো. রুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়িযতি ভিজ্জতীতি অত্থো. এৰং ইমিনা এত্তকেন ঠানেন রুপ্পনট্ঠেন রূপং ৰুত্তং. রুপ্পনলক্খণেন রূপন্তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. রুপ্পনলক্খণঞ্হেতং.

সীতেনপি রুপ্পতীতিআদীসু পন সীতেন তাৰ রুপ্পনং লোকন্তরিকনিরযে পাকটং. তিণ্ণং তিণ্ণঞ্হি চক্কৰাল়ানং অন্তরে একেকো লোকন্তরিকনিরযো নাম হোতি অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো, যস্স নেৰ হেট্ঠা পথৰী অত্থি, ন উপরি চন্দিমসূরিযদীপমণিআলোকো, নিচ্চন্ধকারো. তত্থ নিব্বত্তসত্তানং তিগাৰুতো অত্তভাৰো হোতি. তে ৰগ্গুলিযো ৰিয পব্বতপাদে দীঘপুথুলেহি নখেহি লগ্গিত্ৰা অৰংসিরা ওলম্বন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসগতা হোন্তি অথ ‘ভক্খো নো লদ্ধো’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ব্যাৰটা ৰিপরিৰত্তিত্ৰা লোকসন্ধারকে উদকে পতন্তি, সীতৰাতে পহরন্তেপি পক্কমধুকফলানি ৰিয ছিজ্জিত্ৰা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তাৰ অচ্চন্তখারেন সীতোদকেন ছিন্নচম্মন্হারুমংসঅট্ঠীহি ভিজ্জমানেহি তত্ততেলে পতিতপিট্ঠপিণ্ডি ৰিয পটপটাযমানা ৰিলীযন্তি. এৰং সীতেন রুপ্পনং লোকন্তরিকনিরযে পাকটং. মহিংসকরট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৰ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নচ্ছিন্নসরীরা জীৰিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.

উণ্হেন রুপ্পনং অৰীচিমহানিরযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৰিযা নিপজ্জাপেত্ৰা পঞ্চৰিধবন্ধনাদিকরণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৰন্তি.

জিঘচ্ছায রুপ্পনং পেত্তিৰিসযে চেৰ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৰিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি কিঞ্চিদেৰ আমিসং হত্থেন গহেত্ৰা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি. অন্তোউদরং আদিত্তসুসিররুক্খো ৰিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৰা মরণপ্পত্তানং পমাণং নাম নত্থি.

পিপাসায রুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি হদযতেমনমত্তং ৰা জিৰ্হাতেমনমত্তং ৰা উদকবিন্দুং লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘পানীযং পিৰিস্সামা’তি নদিং গতানম্পি নদী ৰালিকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি মহাসমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণো হোতি. তে সুস্সন্তা বলৰদুক্খপীল়িতা ৰিচরন্তি.

একো কির কালকঞ্জিকঅসুরো পিপাসং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো যোজনগম্ভীরৰিত্থারং মহাগঙ্গং ওতরি. তস্স গতগতট্ঠানে উদকং ছিজ্জতি, ধূমো উগ্গচ্ছতি, তত্তে পিট্ঠিপাসাণে চঙ্কমনকালো ৰিয হোতি. তস্স উদকসদ্দং সুত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তস্সেৰ রত্তি ৰিভাযি. অথ নং পাতোৰ ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা তিংসমত্তা পিণ্ডচারিকভিক্খূ দিস্ৰা – ‘‘কো নাম ত্ৰং, সপ্পুরিসা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘পেতোহমস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পরিযেসসী’’তি? ‘‘পানীযং, ভন্তে’’তি. ‘‘অযং গঙ্গা পরিপুণ্ণা, কিং ত্ৰং ন পস্সসী’’তি? ‘‘ন উপকপ্পতি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গঙ্গাপিট্ঠে নিপজ্জ, মুখে তে পানীযং আসিঞ্চিস্সামা’’তি. সো ৰালিকাপুল়িনে উত্তানো নিপজ্জি. ভিক্খূ তিংসমত্তে পত্তে নীহরিত্ৰা উদকং আহরিত্ৰা আহরিত্ৰা তস্স মুখে আসিঞ্চিংসু. তেসং তথা করোন্তানংযেৰ ৰেলা উপকট্ঠা জাতা. ততো ‘‘ভিক্খাচারকালো অম্হাকং, সপ্পুরিস; কচ্চি তে অস্সাদমত্তা লদ্ধা’’তি আহংসু. পেতো ‘‘সচে মে, ভন্তে, তিংসমত্তানং অয্যানং তিংসমত্তেহি পত্তেহি আসিত্তউদকতো অড্ঢপসতমত্তম্পি পরগলগতং, পেতত্তভাৰতো মোক্খো মা হোতূ’’তি আহ. এৰং পিপাসায রুপ্পনং পেত্তিৰিসযে পাকটং.

ডংসাদীহি রুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিসম্ববহুলেসু পদেসেসু পাকটং. এত্থ চ ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা, মকসাতি মকসাৰ ৰাতাতি কুচ্ছিৰাতপিট্ঠিৰাতাদিৰসেন ৰেদিতব্বা. সরীরস্মিঞ্হি ৰাতরোগো উপ্পজ্জিত্ৰা হত্থপাদপিট্ঠিআদীনি ভিন্দতি, কাণং করোতি, খুজ্জং করোতি, পীঠসপ্পিং করোতি. আতপোতি সূরিযাতপো. তেন রুপ্পনং মরুকন্তারাদীসু পাকটং. একা কির ইত্থী মরুকন্তারে রত্তিং সত্থতো ওহীনা দিৰা সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে ৰালিকায তপ্পমানায পাদে ঠপেতুং অসক্কোন্তী সীসতো পচ্ছিং ওতারেত্ৰা অক্কমি. কমেন পচ্ছিযা উণ্হাভিতত্তায ঠাতুং অসক্কোন্তী তস্সা উপরি সাটকং ঠপেত্ৰা অক্কমি. তস্মিম্পি সন্তত্তে অঙ্কেন গহিতং পুত্তকং অধোমুখং নিপজ্জাপেত্ৰা কন্দন্তং কন্দন্তং অক্কমিত্ৰা সদ্ধিং তেন তস্মিংযেৰ ঠানে উণ্হাভিতত্তা কালমকাসি.

সরীসপাতি যে কেচি দীঘজাতিকা সরন্তা গচ্ছন্তি. তেসং সম্ফস্সেন রুপ্পনং আসীৰিসদট্ঠাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বং.

ইদানি ‘যং কিঞ্চি রূপ’ন্তি পদেন সংগহিতং পঞ্চৰীসতিকোট্ঠাসছন্নৰুতিকোট্ঠাসপ্পভেদং সব্বম্পি রূপং অতীতাদিকোট্ঠাসেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেতুং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি আহ. ততো পরং তদেৰ অজ্ঝত্তদুকাদীসু চতূসু দুকেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেতুং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰাতিআদি ৰুত্তং. ততো পরং সব্বম্পেতং একাদসসু পদেসেসু পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং রূপং একতো পিণ্ডং কত্ৰা দস্সেতুং তদেকজ্ঝন্তিআদি ৰুত্তং.

তত্থ তদেকজ্ঝন্তি তং একজ্ঝং; অভিসঞ্ঞূহিত্ৰাতি অভিসংহরিত্ৰা; অভিসঙ্খিপিত্ৰাতি সঙ্খেপং কত্ৰা; ইদং ৰুত্তং হোতি – সব্বম্পেতং ৰুত্তপ্পকারং রূপং রুপ্পনলক্খণসঙ্খাতে একৰিধভাৰে পঞ্ঞায রাসিং কত্ৰা রূপক্খন্ধো নামাতি ৰুচ্চতীতি. এতেন সব্বম্পি রূপং রুপ্পনলক্খণে রাসিভাৰূপগমনেন রূপক্খন্ধোতি দস্সিতং হোতি. ন হি রূপতো অঞ্ঞো রূপক্খন্ধো নাম অত্থি. যথা চ রূপং, এৰং ৰেদনাদযোপি ৰেদযিতলক্খণাদীসু রাসিভাৰূপগমনেন. ন হি ৰেদনাদীহি অঞ্ঞে ৰেদনাক্খন্ধাদযো নাম অত্থি.

৩. ইদানি একেকস্মিং ওকাসে পক্খিত্তং রূপং ৰিসুং ৰিসুং ভাজেত্ৰা দস্সেন্তো তত্থ কতমং রূপং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা ঠপিতমাতিকায ভুম্মং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তিআদিনা নযেন ঠপিতায মাতিকায যং অতীতং রূপন্তি ৰুত্তং, তং কতমন্তি? ইমিনা উপাযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অতীতং নিরুদ্ধন্তিআদীনি পদানি নিক্খেপকণ্ডস্স অতীতত্তিকভাজনীযৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১০৪৪) ৰুত্তানেৰ. চত্তারো চ মহাভূতাতি ইদং অতীতন্তি ৰুত্তরূপস্স সভাৰদস্সনং. যথা চেত্থ এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা ইদং দস্সেতি – অতীতরূপম্পি ভূতানি চেৰ ভূতানি উপাদায নিব্বত্তরূপঞ্চ, অনাগতম্পি…পে… দূরসন্তিকম্পি. ন হি ভূতেহি চেৰ ভূতানি উপাদায পৰত্তরূপতো চ অঞ্ঞং রূপং নাম অত্থীতি.

অপরো নযো – অতীতংসেন সঙ্গহিতন্তি অতীতকোট্ঠাসেনেৰ সঙ্গহিতং, এত্থেৰ গণনং গতং. কিন্তি? চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অনাগতপচ্চুপ্পন্ননিদ্দেসপদানিপি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ.

ইদং পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং নাম সুত্তন্তপরিযাযতো অভিধম্মনিদ্দেসতোতি দুৰিধং. তং সুত্তন্তপরিযাযে ভৰেন পরিচ্ছিন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৰেসু নিব্বত্তং রূপং, অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অতীতমেৰ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৰেসু নিব্বত্তনকরূপং, অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অনাগতমেৰ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅনন্তরে পৰত্তরূপং পচ্চুপ্পন্নং নাম. অভিধম্মনিদ্দেসে পন খণেন পরিচ্ছিন্নং. তযো হি রূপস্স খণা – উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি. ইমে তযো খণে পত্ৰা নিরুদ্ধং রূপং, সমনন্তরনিরুদ্ধং ৰা হোতু অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অতীতমেৰ নাম. তযো খণে অসম্পত্তং রূপং, একচিত্তক্খণমত্তেন ৰা অসম্পত্তং হোতু অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অনাগতমেৰ নাম. ইমে তযো খণে সম্পত্তং রূপং পন পচ্চুপ্পন্নং নাম. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সুত্তন্তভাজনীযং, এৰং সন্তেপি অভিধম্মনিদ্দেসেনেৰ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নরূপং নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং.

অপরো নযো – ইদঞ্হি রূপং অদ্ধাসন্ততিসমযখণৰসেন চতুধা অতীতং নাম হোতি. তথা অনাগতপচ্চুপ্পন্নং. অদ্ধাৰসেন তাৰ একস্স একস্মিং ভৰে পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতং, চুতিতো উদ্ধং অনাগতং, উভিন্নমন্তরে পচ্চুপ্পন্নং. সন্ততিৰসেন সভাগএকউতুসমুট্ঠানং একাহারসমুট্ঠানঞ্চ পুব্বাপরিযৰসেন পৰত্তমানম্পি পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. চিত্তজং একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. কম্মসমুট্ঠানস্স পাটিযেক্কং সন্ততিৰসেন অতীতাদিভেদো নত্থি. তেসঞ্ঞেৰ পন উতুআহারচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৰসেন তস্স অতীতাদিভেদো ৰেদিতব্বো. সমযৰসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হরত্তিদিৰাদীসু সমযেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানং তং তং সমযং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. খণৰসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপরিযাপন্নং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং.

অপিচ অতিক্কহেতুপচ্চযকিচ্চং অতীতং. নিট্ঠিতহেতুকিচ্চং অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং পচ্চুপ্পন্নং. উভযকিচ্চমসম্পত্তং অনাগতং. সকিচ্চক্খণে ৰা পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. এত্থ চ খণাদিকথাৰ নিপ্পরিযাযা, সেসা সপরিযাযা. তাসু নিপ্পরিযাযকথা ইধ অধিপ্পেতা. অজ্ঝত্তদুকস্সাপি নিদ্দেসপদানি হেট্ঠা অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে (ধ. স. অট্ঠ. ১০৫০) ৰুত্তত্থানেৰ. ওল়ারিকাদীনি রূপকণ্ডৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৭৪) ৰুত্তত্থানেৰ.

৬. হীনদুকনিদ্দেসে তেসং তেসং সত্তানন্তি বহূসু সত্তেসু সামিৰচনং. অপরস্সাপি অপরস্সাপীতি হি ৰুচ্চমানে দিৰসম্পি কপ্পসতসহস্সম্পি ৰদন্তো এত্তকমেৰ ৰদেয্য. ইতি সত্থা দ্ৰীহেৰ পদেহি অনৰসেসে সত্তে পরিযাদিযন্তো ‘তেসং তেসং সত্তান’ন্তি আহ. এত্তকেন হি সব্বম্পি অপরদীপনং সিদ্ধং হোতি. উঞ্ঞাতন্তি অৰমতং. অৰঞ্ঞাতন্তি ৰম্ভেত্ৰা ঞাতং. রূপন্তিপি ন ৰিদিতং. হীল়িতন্তি অগহেতব্বট্ঠেন খিত্তং ছড্ডিতং, জিগুচ্ছিতন্তিপি ৰদন্তি. পরিভূতন্তি কিমেতেনাতি ৰাচায পরিভৰিতং. অচিত্তীকতন্তি ন গরুকতং. হীনন্তি লামকং. হীনমতন্তি হীনন্তি মতং, লামকং কত্ৰা ঞাতং. হীনসম্মতন্তি হীনন্তি লোকে সম্মতং, হীনেহি ৰা সম্মতং, গূথভক্খেহি গূথো ৰিয. অনিট্ঠন্তি অপ্পিযং, পটিলাভত্থায ৰা অপরিযেসিতং. সচেপি নং কোচি পরিযেসেয্য, পরিযেসতু. এতস্স পন আরম্মণস্স এতদেৰ নামং. অকন্তন্তি অকামিতং, নিস্সিরিকং ৰা. অমনাপন্তি মনস্মিং ন অপ্পিতং. তাদিসঞ্হি আরম্মণং মনস্মিং ন অপ্পীযতি. অথ ৰা মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপং, ন মনাপং অমনাপং.

অপরো নযো – অনিট্ঠং সম্পত্তিৰিরহতো. তং একন্তেন কম্মসমুট্ঠানেসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানং. অকন্তং সুখস্স অহেতুভাৰতো. অমনাপং দুক্খস্স হেতুভাৰতো. রূপা সদ্দাতি ইদমস্স সভাৰদীপনং. ইমস্মিঞ্হি পদে অকুসলকম্মজৰসেন অনিট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৰিভত্তা. কুসলকম্মজং পন অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৰ.

পণীতপদনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন পদে কুসলকম্মজৰসেন ইট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৰিভত্তা. কুসলকম্মজঞ্হি অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৰ. যথা চ কম্মজেসু এৰং উতুসমুট্ঠানাদীসুপি ইট্ঠানিট্ঠতা অত্থি এৰাতি ইমস্মিং দুকে ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পটিৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ আচরিযানং সমানত্থকথা. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নত্থি, তেসং তেসং রুচিৰসেন কথিতং.

যথাহ –

‘‘মনাপপরিযন্তং খ্ৰাহং, মহারাজ, পঞ্চসু কামগুণেসু অগ্গন্তি ৰদামি. তেৰ, মহারাজ, রূপা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. তেৰ, মহারাজ, সদ্দা, গন্ধা, রসা, ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৩).

এৰং যস্মা তেযেৰ রূপাদযো একো অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তত্থ লোভং উপ্পাদেতি. একো কুজ্ঝতি পটিহঞ্ঞতি, তত্থ দোসং উপ্পাদেতি. একস্স ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, একস্স অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা. একো চেতে ‘ইট্ঠা কন্তা মনাপা’তি দক্খিণতো গণ্হাতি, একো ‘অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা’তি ৰামতো. তস্মা ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নাম নত্থি. পচ্চন্তৰাসীনঞ্হি গণ্ডুপ্পাদাপি ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, মজ্ঝিমদেসৰাসীনং অতিজেগুচ্ছা. তেসঞ্চ মোরমংসাদীনি ইট্ঠানি হোন্তি, ইতরেসং তানি অতিজেগুচ্ছানীতি.

সো ৰত্তব্বো – ‘‘কিং পন ত্ৰং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নাম নত্থীতি ৰদেসী’’তি? ‘‘আম নত্থী’’তি ৰদামি. পুন তথেৰ যাৰততিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো – ‘‘নিব্বানং নাম ইট্ঠং উদাহু অনিট্ঠ’’ন্তি? জানমানো ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ৰক্খতি. সচেপি ন ৰদেয্য, মা ৰদতু. নিব্বানং পন একন্তইট্ঠমেৰ. ‘‘ননু একো নিব্বানস্স ৰণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৰা – ‘ত্ৰং নিব্বানস্স ৰণ্ণং কথেসি, কিং তত্থ অন্নপানমালাগন্ধৰিলেপনসযনচ্ছাদনসমিদ্ধা পঞ্চ কামগুণা অত্থী’তি ৰত্ৰা ‘নত্থী’তি ৰুত্তে ‘অলং তৰ নিব্বানেনা’তি নিব্বানস্স ৰণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৰা উভো কণ্ণে থকেতীতি ইট্ঠেতং. এতস্স পন ৰসেন তৰ ৰাদে নিব্বানং অনিট্ঠং নাম হোতি. ন পনেতং এৰং গহেতব্বং. এসো হি ৰিপরীতসঞ্ঞায কথেতি. সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন চ তদেৰ আরম্মণং একস্স ইট্ঠং হোতি, একস্স অনিট্ঠং’’.

ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পন পাটিযেক্কং ৰিভত্তং অত্থীতি. কস্স ৰসেন ৰিভত্তন্তি? মজ্ঝিমকসত্তস্স. ইদঞ্হি ন অতিইস্সরানং মহাসম্মতমহাসুদস্সনধম্মাসোকাদীনং ৰসেন ৰিভত্তং. তেসঞ্হি দিব্বকপ্পম্পি আরম্মণং অমনাপং উপট্ঠাতি. ন অতিদুগ্গতানং দুল্লভন্নপানানং ৰসেন ৰিভত্তং. তেসঞ্হি কণাজকভত্তসিত্থানিপি পূতিমংসরসোপি অতিমধুরো অমতসদিসো চ হোতি. মজ্ঝিমকানং পন গণকমহামত্তসেট্ঠিকুটুম্বিকৰাণিজাদীনং কালেন ইট্ঠং কালেন অনিট্ঠং লভমানানং ৰসেন ৰিভত্তং. এৰরূপা হি ইট্ঠানিট্ঠং পরিচ্ছিন্দিতুং সক্কোন্তীতি.

তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনাহ – ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং নাম ৰিপাকৰসেনেৰ পরিচ্ছিন্নং, ন জৰনৰসেন. জৰনং পন সঞ্ঞাৰিপল্লাসৰসেন ইট্ঠস্মিংযেৰ রজ্জতি, ইট্ঠস্মিংযেৰ দুস্সতি; অনিট্ঠস্মিংযেৰ রজ্জতি, অনিট্ঠস্মিংযেৰ দুস্সতী’’তি. ৰিপাকৰসেনেৰ পনেতং একন্ততো পরিচ্ছিজ্জতি. ন হি সক্কা ৰিপাকচিত্তং ৰঞ্চেতুং. সচে আরম্মণং ইট্ঠং হোতি, কুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি. সচে অনিট্ঠং, অকুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি. কিঞ্চাপি হি মিচ্ছাদিট্ঠিকা বুদ্ধং ৰা সঙ্ঘং ৰা মহাচেতিযাদীনি ৰা উল়ারানি আরম্মণানি দিস্ৰা অক্খীনি পিদহন্তি, দোমনস্সং আপজ্জন্তি, ধম্মসদ্দং সুত্ৰা কণ্ণে থকেন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণসোতৰিঞ্ঞাণানি পন নেসং কুসলৰিপাকানেৰ হোন্তি.

কিঞ্চাপি গূথসূকরাদযো গূথগন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘খাদিতুং লভিস্সামা’তি সোমনস্সজাতা হোন্তি, গূথদস্সনে পন তেসং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তস্স গন্ধঘাযনে ঘানৰিঞ্ঞাণং, রসসাযনে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণঞ্চ অকুসলৰিপাকমেৰ হোতি. বন্ধিত্ৰা ৰরসযনে সযাপিতসূকরো চ কিঞ্চাপি ৰিরৰতি, সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন পনস্স জৰনস্মিংযেৰ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কাযৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকমেৰ. কস্মা? আরম্মণস্স ইট্ঠতায.

অপিচ দ্ৰারৰসেনাপি ইট্ঠানিট্ঠতা ৰেদিতব্বা. সুখসম্ফস্সঞ্হি গূথকললং চক্খুদ্ৰারঘানদ্ৰারেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৰারে ইট্ঠং হোতি. চক্কৰত্তিনো মণিরতনেন পোথিযমানস্স, সুৰণ্ণসূলে উত্তাসিতস্স চ মণিরতনসুৰণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৰারে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৰারে অনিট্ঠানি. কস্মা? মহাদুক্খস্স উপ্পাদনতো. এৰং ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৰিপাকেনেৰ পরিচ্ছিজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. ন হি ভগৰা সম্মুতিমনাপং ভিন্দতি, পুগ্গলমনাপং পন ভিন্দতি. তস্মা তংতংৰাপনৰসেনেৰ উপাদাযুপাদায হীনপ্পণীততা ৰেদিতব্বা. নেরযিকানঞ্হি রূপং কোটিপ্পত্তং হীনং নাম; তং উপাদায তিরচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং রূপং পণীতং নাম. তেসং রূপং হীনং; তং উপাদায পেতানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জানপদানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায গামভোজকানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জনপদসামিকানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায পদেসরাজূনং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চক্কৰত্তিরঞ্ঞো রূপং পণীতং নাম. তস্সাপি হীনং; তং উপাদায ভুম্মদেৰানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চাতুমহারাজিকানং দেৰানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায তাৰতিংসানং দেৰানং রূপং পণীতং নাম…পে… অকনিট্ঠদেৰানং পন রূপং মত্থকপ্পত্তং পণীতং নাম.

৭. দূরদুকনিদ্দেসে ইত্থিন্দ্রিযাদীনি হেট্ঠা ৰিভত্তানেৰ. ইমস্মিং পন দুকে দুপ্পরিগ্গহট্ঠেন লক্খণদুপ্পটিৰিজ্ঝতায সুখুমরূপং দূরেতি কথিতং. সুখপরিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৰিজ্ঝতায ওল়ারিকরূপং সন্তিকেতি. কবল়ীকারাহারপরিযোসানে চ নিয্যাতনট্ঠানেপি ‘ইদং ৰুচ্চতি রূপং দূরে’তি ন নীয্যাতিতং. কস্মা? দুৰিধঞ্হি দূরে নাম – লক্খণতো চ ওকাসতো চাতি. তত্থ লক্খণতো দূরেতি ন কথিতং, তং ওকাসতো কথেতব্বং. তস্মা দূরেতি অকথিতং. ওল়ারিকরূপং ওকাসতো দূরেতি দস্সেতুং অনিয্যাতেত্ৰাৰ যং ৰা পনঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ. সন্তিকপদনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো. তত্থ অনাসন্নেতি ন আসন্নে, অনুপকট্ঠেতি নিস্সটে, দূরেতি দূরম্হি, অসন্তিকেতি ন সন্তিকে. ইদং ৰুচ্চতি রূপং দূরেতি ইদং পণ্ণরসৰিধং সুখুমরূপং লক্খণতো দূরে, দসৰিধং পন ওল়ারিকরূপং যেৰাপনকৰসেন ওকাসতো দূরেতি ৰুচ্চতি. সন্তিকপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰ.

ইদং ৰুচ্চতি রূপং সন্তিকেতি ইদং দসৰিধং ওল়ারিকরূপং লক্খণতো সন্তিকে, পঞ্চদসৰিধং পন সুখুমরূপং যেৰাপনকৰসেন ওকাসতো সন্তিকেতি ৰুচ্চতি. কিত্তকতো পট্ঠায পন রূপং ওকাসৰসেন সন্তিকে নাম? কিত্তকতো পট্ঠায দূরে নামাতি? পকতিকথায কথেন্তানং দ্ৰাদসহত্থো সৰনূপচারো নাম হোতি. তস্স ওরতো রূপং সন্তিকে, পরতো দূরে. তত্থ সুখুমরূপং দূরে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি দূরে হোতি; সন্তিকে হোন্তং পন ওকাসতোৰ সন্তিকে হোতি, ন লক্খণতো. ওল়ারিকরূপং সন্তিকে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি সন্তিকে হোতি; দূরে হোন্তং ওকাসতোৰ দূরে হোতি, ন লক্খণতো.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. হেট্ঠা হি ভিন্দমানো গতো. ইধ পন ন লক্খণতো দূরং ভিন্দতি, ওকাসতো দূরমেৰ ভিন্দতি. উপাদাযুপাদায দূরসন্তিকঞ্হি এত্থ দস্সিতং. অত্তনো হি রূপং সন্তিকে নাম; অন্তোকুচ্ছিগতস্সাপি পরস্স দূরে. অন্তোকুচ্ছিগতস্স সন্তিকে; বহিঠিতস্স দূরে. একমঞ্চে সযিতস্স সন্তিকে; বহিপমুখে ঠিতস্স দূরে. অন্তোপরিৰেণে রূপং সন্তিকে; বহিপরিৰেণে দূরে. অন্তোসঙ্ঘারামে রূপং সন্তিকে; বহিসঙ্ঘারামে দূরে. অন্তোসীমায রূপং সন্তিকে; বহিসীমায দূরে. অন্তোগামখেত্তে রূপং সন্তিকে; বহিগামক্খেত্তে দূরে. অন্তোজনপদে রূপং সন্তিকে; বহিজনপদে দূরে. অন্তোরজ্জসীমায রূপং সন্তিকে; বহিরজ্জসীমায দূরে. অন্তোসমুদ্দে রূপং সন্তিকে; বহিসমুদ্দেরূপং দূরে. অন্তোচক্কৰাল়ে রূপং সন্তিকে; বহিচক্কৰাল়ে দূরেতি.

অযং রূপক্খন্ধনিদ্দেসো.

২. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো

৮. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসাদীসু হেট্ঠা ৰুত্তসদিসং পহায অপুব্বমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. যা কাচি ৰেদনাতি চতুভূমিকৰেদনং পরিযাদিযতি. সুখা ৰেদনাতিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠৰেদনং সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ সুখা ৰেদনা অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা. তথা দুক্খা ৰেদনা. অদুক্খমসুখা পন চক্খাদযো পসাদকাযে সন্ধায পরিযাযেন ‘অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা’. তত্থ সব্বাপি কাযিকা কামাৰচরা. তথা চেতসিকা দুক্খা ৰেদনা. চেতসিকা সুখা পন তেভূমিকা. অদুক্খমসুখা চতুভূমিকা. তস্সা সব্বপ্পকারাযপি সন্ততিৰসেন, খণাদিৰসেন চ অতীতাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

তত্থ সন্ততিৰসেন একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিপরিযাপন্না, একৰিধৰিসযসমাযোগপ্পৰত্তা চ পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. খণাদিৰসেন খণত্তযপরিযাপন্না পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতা সকিচ্চঞ্চ কুরুমানা ৰেদনা পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. তত্থ খণাদিৰসেন অতীতাদিভাৰং সন্ধায অযং নিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো.

১১. ওল়ারিকসুখুমনিদ্দেসে অকুসলা ৰেদনাতিআদীনি জাতিতো ওল়ারিকসুখুমভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তানি. দুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকাতিআদীনি সভাৰতো. অসমাপন্নস্স ৰেদনাতিআদীনি পুগ্গলতো. সাসৰাতিআদীনি লোকিযলোকুত্তরতো ওল়ারিকসুখুমভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ অকুসলা তাৰ সদরথট্ঠেন দুক্খৰিপাকট্ঠেন চ ওল়ারিকা. কুসলা নিদ্দরথট্ঠেন সুখৰিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. অব্যাকতা নিরুস্সাহট্ঠেন অৰিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. কুসলাকুসলা সউস্সাহট্ঠেন সৰিপাকট্ঠেন চ ওল়ারিকা. অব্যাকতা ৰুত্তনযেনেৰ সুখুমা.

দুক্খা অসাতট্ঠেন দুক্খট্ঠেন চ ওল়ারিকা. সুখা সাতট্ঠেন সুখট্ঠেন চ সুখুমা. অদুক্খমসুখা সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন চ সুখুমা. সুখদুক্খা খোভনট্ঠেন ফরণট্ঠেন চ ওল়ারিকা. সুখৰেদনাপি হি খোভেতি ফরতি. তথা দুক্খৰেদনাপি. সুখঞ্হি উপ্পজ্জমানং সকলসরীরং খোভেন্তং আলুল়েন্তং অভিসন্দযমানং মদ্দযমানং ছাদযমানং সীতোদকঘটেন আসিঞ্চযমানং ৰিয উপ্পজ্জতি. দুক্খং উপ্পজ্জমানং তত্তফালং অন্তো পৰেসন্তং ৰিয তিণুক্কায বহি ঝাপযমানং ৰিয উপ্পজ্জতি. অদুক্খমসুখা পন ৰুত্তনযেনেৰ সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৰেদনা নানারম্মণে ৰিক্খিত্তভাৰতো ওল়ারিকা. সমাপন্নস্স ৰেদনা একত্তনিমিত্তেযেৰ চরতীতি সুখুমা. সাসৰা আসৰুপ্পত্তিহেতুতো ওল়ারিকা. আসৰচারো নাম একন্তওল়ারিকো. অনাসৰা ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুখুমা.

তত্থ একো নেৰ কুসলত্তিকে কোৰিদো হোতি, ন ৰেদনাত্তিকে. সো ‘কুসলত্তিকং রক্খামী’তি ৰেদনাত্তিকং ভিন্দতি; ‘ৰেদনাত্তিকং রক্খামী’তি কুসলত্তিকং ভিন্দতি. একো ‘তিকং রক্খামী’তি ভূমন্তরং ভিন্দতি. একো ন ভিন্দতি. কথং? ‘‘সুখদুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা সুখুমা’’তি হি ৰেদনাত্তিকে ৰুত্তং. তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অদুক্খমসুখা সুখুমা. সা হি কুসলাপি অত্থি অকুসলাপি অব্যাকতাপি. তত্থ কুসলাকুসলা ওল়ারিকা, অব্যাকতা সুখুমা. কস্মা? কুসলত্তিকে পাল়িযং আগতত্তাতি. এৰং কুসলত্তিকো রক্খিতো হোতি, ৰেদনাত্তিকো পন ভিন্নো.

কুসলাকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, অব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা’’তি যং পন কুসলত্তিকে ৰুত্তং, তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অব্যাকতা সুখুমা. সা হি সুখাপি অত্থি দুক্খাপি অদুক্খমসুখাপি. তত্থ সুখদুক্খা ওল়ারিকা, অদুক্খমসুখা সুখুমা. কস্মা? ৰেদনাত্তিকে পাল়িযং আগতত্তাতি. এৰং ৰেদনাত্তিকো রক্খিতো হোতি, কুসলত্তিকো পন ভিন্নো. কুসলত্তিকস্স পন আগতট্ঠানে ৰেদনাত্তিকং অনোলোকেত্ৰা ৰেদনাত্তিকস্স আগতট্ঠানে কুসলত্তিকং অনোলোকেত্ৰা কুসলাদীনং কুসলত্তিকলক্খণেন, সুখাদীনং ৰেদনাত্তিকলক্খণেন ওল়ারিকসুখুমতং কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

যম্পি ‘‘কুসলাকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, অব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা’’তি কুসলত্তিকে ৰুত্তং, তত্থেকো ‘কুসলা লোকুত্তরৰেদনাপি সমানা ওল়ারিকা নাম, ৰিপাকা অন্তমসো দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসহজাতাপি সমানা সুখুমা নাম হোতী’তি ৰদতি. সো এৰরূপং সন্তং পণীতং লোকুত্তরৰেদনং ওল়ারিকং নাম করোন্তো, দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং অহেতুকং হীনং জল়ং ৰেদনং সুখুমং নাম করোন্তো ‘তিকং রক্খিস্সামী’তি ভূমন্তরং ভিন্দতি নাম. তত্থ তত্থ ভূমিযং কুসলং পন তংতংভূমিৰিপাকেনেৰ সদ্ধিং যোজেত্ৰা কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম. তত্রাযং নযো – কামাৰচরকুসলা হি ওল়ারিকা; কামাৰচরৰিপাকা সুখুমা. রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরকুসলা ওল়ারিকা; রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকা সুখুমাতি. ইমিনা নীহারেন কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনাহ – ‘‘অকুসলে ওল়ারিকসুখুমতা নাম ন উদ্ধরিতব্বা. তঞ্হি একন্তওল়ারিকমেৰ. লোকুত্তরেপি ওল়ারিকসুখুমতা ন উদ্ধরিতব্বা. তঞ্হি একন্তসুখুম’’ন্তি. ইমং কথং আহরিত্ৰা তিপিটকচূল়াভযত্থেরস্স কথযিংসু – এৰং থেরেন কথিতন্তি. তিপিটকচূল়াভযত্থেরো আহ – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন অভিধম্মং পত্ৰা একপদস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি পদানং আগতট্ঠানে নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি, নযং কাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অকতো নাম নত্থি. ইধ পনেকচ্চো ‘আচরিযো অস্মী’তি ৰিচরন্তো অকুসলে ওল়ারিকসুখুমতং উদ্ধরমানো কুক্কুচ্চাযতি. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন লোকুত্তরেপি ওল়ারিকসুখুমতা উদ্ধরিতা’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ইদং সুত্তং আহরি – ‘‘তত্র, ভন্তে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভন্তে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি – দুক্খত্তা দন্ধত্তা চা’’তি (দী. নি. ৩.১৫২). এত্থ হি চতস্সো পটিপদা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. তংতংৰাপনৰসেনেৰ কথেতব্বং. দুৰিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ দোসসহগতা ওল়ারিকা, লোভসহগতা সুখুমা. দোসসহগতাপি দুৰিধা – নিযতা অনিযতা চ. তত্থ নিযতা ওল়ারিকা, অনিযতা সুখুমা. নিযতাপি কপ্পট্ঠিতিকা ওল়ারিকা, নোকপ্পট্ঠিতিকা সুখুমা. কপ্পট্ঠিতিকাপি অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, সসঙ্খারিকা সুখুমা. লোভসহগতাপি দ্ৰিধা – দিট্ঠিসম্পযুত্তা দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা চ. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তা ওল়ারিকা, দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা সুখুমা. দিট্ঠিসম্পযুত্তাপি নিযতা ওল়ারিকা, অনিযতা সুখুমা. সাপি অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, সসঙ্খারিকা সুখুমা.

সঙ্খেপতো অকুসলং পত্ৰা যা ৰিপাকং বহুং দেতি সা ওল়ারিকা, যা অপ্পং সা সুখুমা. কুসলং পত্ৰা পন অপ্পৰিপাকা ওল়ারিকা, বহুৰিপাকা সুখুমা. চতুব্বিধে কুসলে কামাৰচরকুসলা ওল়ারিকা, রূপাৰচরকুসলা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, অরূপাৰচরকুসলা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, লোকুত্তরকুসলা সুখুমা. অযং তাৰ ভূমীসু অভেদতো নযো.

ভেদতো পন কামাৰচরা দানসীলভাৰনামযৰসেন তিৰিধা. তত্থ দানমযা ওল়ারিকা, সীলমযা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ভাৰনামযা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা তিহেতুকাতি দুৰিধা. তত্থ দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তিহেতুকাপি সসঙ্খারিকঅসঙ্খারিকভেদতো দুৰিধা. তত্থ সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. রূপাৰচরে পঠমজ্ঝানকুসলৰেদনা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানকুসলৰেদনা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানকুসলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰেদনা সুখুমা আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰেদনা ওল়ারিকা…পে…. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ৰিপস্সনাসহজাতা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সোতাপত্তিমগ্গসহজাতা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… অরহত্তমগ্গসহজাতা সুখুমা.

চতুব্বিধে ৰিপাকে কামাৰচরৰিপাকৰেদনা ওল়ারিকা, রূপাৰচরৰিপাকৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… লোকুত্তরৰিপাকৰেদনা সুখুমা. এৰং তাৰ অভেদতো.

ভেদতো পন কামাৰচরৰিপাকা অত্থি অহেতুকা, অত্থি সহেতুকা. সহেতুকাপি অত্থি দুহেতুকা, অত্থি তিহেতুকা. তত্থ অহেতুকা ওল়ারিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানৰিপাকা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানৰিপাকা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সোতাপত্তিফলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সকদাগামি…পে… অরহত্তফলৰেদনা সুখুমা.

তীসু কিরিযাসু কামাৰচরকিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, রূপাৰচরকিরিযৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, অরূপাৰচরকিরিযৰেদনা সুখুমা. এৰং তাৰ অভেদতো. ভেদতো পন অহেতুকাদিৰসেন ভিন্নায কামাৰচরকিরিযায অহেতুককিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানে কিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানে সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ততিযে…পে… চতুত্থে সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনকিরিযৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ৰিঞ্ঞাণঞ্চা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিরিযৰেদনা সুখুমা. যা ওল়ারিকা সা হীনা. যা সুখুমা সা পণীতা.

১৩. দূরদুকনিদ্দেসে অকুসলৰেদনা ৰিসভাগট্ঠেন ৰিসংসট্ঠেন চ কুসলাব্যাকতাহি দূরে. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু দূরতা ৰেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৰেদনাসমঙ্গিনো দুক্খাদিৰেদনাসমঙ্গিনো চ তযো তযো জনা একমঞ্চে নিসিন্না হোন্তি, তেসম্পি তা ৰেদনা ৰিসভাগট্ঠেন ৰিসংসট্ঠেন চ দূরেযেৰ নাম. সমাপন্নৰেদনাদিসমঙ্গীসুপি এসেৰ নযো. অকুসলা পন অকুসলায সভাগট্ঠেন সরিক্খট্ঠেন চ সন্তিকে নাম. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সন্তিকতা ৰেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৰেদনাসমঙ্গীসু তীসু জনেসু একো কামভৰে, একো রূপভৰে, একো অরূপভৰে, তেসম্পি তা ৰেদনা সভাগট্ঠেন সরিক্খট্ঠেন চ সন্তিকেযেৰ নাম. কুসলাদিৰেদনাসমঙ্গীসুপি এসেৰ নযো.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ হেট্ঠিমনযং অনোলোকেত্ৰা তং তং ৰাপনৰসেনেৰ কথেতব্বং. কথেন্তেন চ ন দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিতব্বং, সন্তিকতো পন দূরং উদ্ধরিতব্বং. দুৰিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ লোভসহগতা লোভসহগতায সন্তিকে নাম, দোসসহগতায দূরে নাম. দোসসহগতা দোসসহগতায সন্তিকে নাম, লোভসহগতায দূরে নাম. দোসসহগতাপি নিযতা নিযতায সন্তিকে নামাতি. এৰং অনিযতা. কপ্পট্ঠিতিকঅসঙ্খারিকসসঙ্খারিকভেদং লোভসহগতাদীসু চ দিট্ঠিসম্পযুত্তাদিভেদং সব্বং ওল়ারিকদুকনিদ্দেসে ৰিত্থারিতৰসেন অনুগন্ত্ৰা একেককোট্ঠাসৰেদনা তংতংকোট্ঠাসৰেদনায এৰ সন্তিকে, ইতরা ইতরায দূরেতি ৰেদিতব্বাতি.

অযং ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো.

৩. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসো

১৪. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসে যা কাচি সঞ্ঞাতি চতুভূমিকসঞ্ঞং পরিযাদিযতি. চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠসঞ্ঞং সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ চক্খুসম্ফস্সতো চক্খুসম্ফস্সস্মিং ৰা জাতা চক্খুসম্ফস্সজা নাম. সেসাসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ পুরিমা পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৰত্থুকাৰ. মনোসম্ফস্সজা হদযৰত্থুকাপি অৰত্থুকাপি. সব্বা চতুভূমিকসঞ্ঞা.

১৭. ওল়ারিকদুকনিদ্দেসে পটিঘসম্ফস্সজাতি সপ্পটিঘে চক্খুপসাদাদযো ৰত্থুং কত্ৰা সপ্পটিঘে রূপাদযো আরব্ভ উপ্পন্নো ফস্সো পটিঘসম্ফস্সো নাম. ততো তস্মিং ৰা জাতা পটিঘসম্ফস্সজা নাম. চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা…পে… কাযসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি তস্সাযেৰ ৰত্থুতো নামং. রূপসঞ্ঞা…পে… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞাতিপি তস্সাযেৰ আরম্মণতো নামং. ইদং পন ৰত্থারম্মণতো নামং. সপ্পটিঘানি হি ৰত্থূনি নিস্সায, সপ্পটিঘানি চ আরম্মণানি আরব্ভ উপ্পত্তিতো এসা পটিঘসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতি ৰুত্তা. মনোসম্ফস্সজাতিপি পরিযাযেন এতিস্সা নামং হোতিযেৰ. চক্খুৰিঞ্ঞাণঞ্হি মনো নাম. তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম. তস্মিং মনোসম্ফস্সে, তস্মা ৰা মনোসম্ফস্সা জাতাতি মনোসম্ফস্সজা. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং মনো নাম. তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম. তস্মিং মনোসম্ফস্সে, তস্মা ৰা মনোসম্ফস্সা জাতাতি মনোসম্ফস্সজা.

অধিৰচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি পরিযাযেন এতিস্সা নামং হোতিযেৰ. তযো হি অরূপিনো খন্ধা সযং পিট্ঠিৰট্টকা হুত্ৰা অত্তনা সহজাতায সঞ্ঞায অধিৰচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি নামং করোন্তি. নিপ্পরিযাযেন পন পটিঘসম্ফস্সজা সঞ্ঞা নাম পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞা, অধিৰচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞা নাম মনোদ্ৰারিকসঞ্ঞা. তত্থ পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞা ওলোকেত্ৰাপি জানিতুং সক্কাতি ওল়ারিকা. রজ্জিত্ৰা উপনিজ্ঝাযন্তঞ্হি ‘রজ্জিত্ৰা উপনিজ্ঝাযতী’তি, কুজ্ঝিত্ৰা উপনিজ্ঝাযন্তং ‘কুজ্ঝিত্ৰা উপনিজ্ঝাযতী’তি ওলোকেত্ৰাৰ জানন্তি.

তত্রিদং ৰত্থু – দ্ৰে কির ইত্থিযো নিসীদিত্ৰা সুত্তং কন্তন্তি. দ্ৰীসু দহরেসু গামে চরন্তেসু একো পুরতো গচ্ছন্তো একং ইত্থিং ওলোকেসি. ইতরা তং পুচ্ছি ‘কস্মা নু খো তং এসো ওলোকেসী’তি? ‘ন এসো ভিক্খু মং ৰিসভাগচিত্তেন ওলোকেসি, কনিট্ঠভগিনীসঞ্ঞায পন ওলোকেসী’তি. তেসুপি গামে চরিত্ৰা আসনসালায নিসিন্নেসু ইতরো ভিক্খু তং ভিক্খুং পুচ্ছি – ‘তযা সা ইত্থী ওলোকিতা’তি? ‘আম ওলোকিতা’. ‘কিমত্থাযা’তি? ‘ময্হং ভগিনীসরিক্খত্তা তং ওলোকেসি’ন্তি আহ. এৰং পঞ্চদ্ৰারিকসঞ্ঞা ওলোকেত্ৰাপি জানিতুং সক্কাতি ৰেদিতব্বা. সা পনেসা পসাদৰত্থুকা এৰ. কেচি পন জৰনপ্পৰত্তাতি দীপেন্তি. মনোদ্ৰারিকসঞ্ঞা পন একমঞ্চে ৰা একপীঠে ৰা নিসীদিত্ৰাপি অঞ্ঞং চিন্তেন্তং ৰিতক্কেন্তঞ্চ ‘কিং চিন্তেসি, কিং ৰিতক্কেসী’তি পুচ্ছিত্ৰা তস্স ৰচনৰসেনেৰ জানিতব্বতো সুখুমা. সেসং ৰেদনাক্খন্ধসদিসমেৰাতি.

অযং সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসো.

৪. সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসো

২০. সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসে যে কেচি সঙ্খারাতি চতুভূমিকসঙ্খারে পরিযাদিযতি. চক্খুসম্ফস্সজা চেতনাতিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠসঙ্খারে সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. চক্খুসম্ফস্সজাতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. চেতনাতি হেট্ঠিমকোটিযা পধানসঙ্খারৰসেন ৰুত্তং. হেট্ঠিমকোটিযা হি অন্তমসো চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পাল়িযং আগতা চত্তারো সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি. তেসু চেতনা পধানা আযূহনট্ঠেন পাকটত্তা. তস্মা অযমেৰ গহিতা. তংসম্পযুত্তসঙ্খারা পন তায গহিতায গহিতাৰ হোন্তি. ইধাপি পুরিমা পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৰত্থুকাৰ. মনোসম্ফস্সজা হদযৰত্থুকাপি অৰত্থুকাপি. সব্বা চতুভূমিকচেতনা. সেসং ৰেদনাক্খন্ধসদিসমেৰাতি.

অযং সঙ্খারক্খন্ধনিদ্দেসো.

৫. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো

২৬. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসে যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণন্তি চতুভূমকৰিঞ্ঞাণং পরিযাদিযতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠৰিঞ্ঞাণং সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৰত্থুকানেৰ, মনোৰিঞ্ঞাণং হদযৰত্থুকম্পি অৰত্থুকম্পি. সব্বং চতুভূমকৰিঞ্ঞাণং. সেসং ৰেদনাক্খন্ধসদিসমেৰাতি.

অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো.

পকিণ্ণককথা

ইদানি পঞ্চসুপি খন্ধেসু সমুগ্গমতো, পুব্বাপরতো, অদ্ধানপরিচ্ছেদতো, একুপ্পাদনানানিরোধতো, নানুপ্পাদএকনিরোধতো, একুপ্পাদএকনিরোধতো, নানুপ্পাদনানানিরোধতো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো, অজ্ঝত্তিকবাহিরতো, ওল়ারিকসুখুমতো, হীনপণীততো, দূরসন্তিকতো, পচ্চযতো, সমুট্ঠানতো, পরিনিপ্ফন্নতো, সঙ্খততোতি সোল়সহাকারেহি পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং.

তত্থ দুৰিধো সমুগ্গমো – গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো, ওপপাতিকসমুগ্গমোতি. তত্থ গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো এৰং ৰেদিতব্বো – গব্ভসেয্যকসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা অপচ্ছাঅপুরে একতো পাতুভৰন্তি. তস্মিং খণে পাতুভূতা কললসঙ্খাতা রূপসন্ততি পরিত্তা হোতি. খুদ্দকমক্খিকায একৰাযামেন পাতব্বমত্তাতি ৰত্ৰা পুন ‘অতিবহুং এতং, সণ্হসূচিযা তেলে পক্খিপিত্ৰা উক্খিত্তায পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘এককেসে তেলতো উদ্ধরিত্ৰা গহিতে তস্স পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘ইমস্মিং জনপদে মনুস্সানং কেসে অট্ঠধা ফালিতে ততো এককোট্ঠাসপ্পমাণো উত্তরকুরুকানং কেসো; তস্স পসন্নতিলতেলতো উদ্ধটস্স অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘এতং বহু, জাতিউণ্ণা নাম সুখুমা; তস্সা একঅংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটস্স পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তং পনেতং অচ্ছং হোতি ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং পরিসুদ্ধং পসন্নতিলতেলবিন্দুসমানৰণ্ণং. ৰুত্তম্পি চেতং –

তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৰিলো;

এৰং ৰণ্ণপটিভাগং, কললন্তি পৰুচ্চতীতি.

এৰং পরিত্তায রূপসন্ততিযা তীণি সন্ততিসীসানি হোন্তি – ৰত্থুদসকং, কাযদসকং, ইত্থিযা ইত্থিন্দ্রিযৰসেন পুরিসস্স পুরিসিন্দ্রিযৰসেন ভাৰদসকন্তি. তত্থ ৰত্থুরূপং, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তংনিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং ৰত্থুদসকং নাম. কাযপসাদো, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং কাযদসকং নাম. ইত্থিযা ইত্থিভাৰো, পুরিসস্স পুরিসভাৰো, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং ভাৰদসকং নাম.

এৰং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন সমতিংস কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন পন সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারা সঙ্খারক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৰং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি. সচে পন নপুংসকপটিসন্ধি হোতি, ভাৰদসকং হাযতি. দ্ৰিন্নং দসকানং ৰসেন সমৰীসতি কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম হোতি. ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰুত্তপ্পকারা এৰাতি. এৰম্পি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি.

ইমস্মিং ঠানে তিসমুট্ঠানিকপ্পৰেণী কথেতব্বা ভৰেয্য. তং পন অকথেত্ৰা ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম দস্সিতো. ওপপাতিকানঞ্হি পরিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে হেট্ঠা ৰুত্তানি তীণি, চক্খুসোতঘানজিৰ্হাদসকানি চাতি সত্ত রূপসন্ততিসীসানি পাতুভৰন্তি. তত্থ চক্খুদসকাদীনি কাযদসকসদিসানেৰ. নপুংসকস্স পন ভাৰদসকং নত্থি. এৰং পরিপুণ্ণাযতনানং ওপপাতিকানং সমসত্ততি চেৰ সমসট্ঠি চ কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম. ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰুত্তপ্পকারা এৰাতি. এৰং ওপপাতিকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি. অযং ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম. এৰং তাৰ পঞ্চক্খন্ধা ‘সমুগ্গমতো’ ৰেদিতব্বা.

‘পুব্বাপরতো’তি এৰং পন গব্ভসেয্যকানং অপচ্ছাঅপুরে উপ্পন্নেসু পঞ্চসু খন্ধেসু কিং রূপং পঠমং রূপং সমুট্ঠাপেতি উদাহু অরূপন্তি? রূপং রূপমেৰ সমুট্ঠাপেতি, ন অরূপং. কস্মা? পটিসন্ধিচিত্তস্স ন রূপজনকত্তা. সব্বসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৰস্স চুতিচিত্তং, দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, চত্তারি অরূপ্পৰিপাকানীতি সোল়স চিত্তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. তত্থ পটিসন্ধিচিত্তং তাৰ ৰত্থুনো দুব্বলতায অপ্পতিট্ঠিততায পচ্চযৰেকল্লতায আগন্তুকতায চ রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তত্থ হি সহজাতং ৰত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি ৰত্থুনো দুব্বলতায রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. যথা চ পপাতে পতন্তো পুরিসো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, এৰং এতম্পি কম্মৰেগক্খিত্তত্তা পপাতে পতমানং ৰিয অপ্পতিট্ঠিতং. ইতি কম্মৰেগক্খিত্তত্তা, অপ্পতিট্ঠিততাযপি রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰত্থুনা সদ্ধিং অপচ্ছাঅপুরে উপ্পন্নং. তস্স ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি. সচে সক্কুণেয্য, রূপং সমুট্ঠাপেয্য. যত্রাপি ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, পৰেণী ঘটিযতি, তত্রাপি চিত্তং অঙ্গতো অপরিহীনংযেৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি. যদি হি চিত্তং ঠানক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা রূপং সমুট্ঠাপেয্য, পটিসন্ধিচিত্তম্পি রূপং সমুট্ঠাপেয্য. ন পন চিত্তং তস্মিং খণদ্ৰযে রূপং সমুট্ঠাপেতি. যথা পন অহিচ্ছত্তকমকুলং পথৰিতো উট্ঠহন্তং পংসুচুণ্ণং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি, এৰং চিত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায উপ্পাদক্খণে অট্ঠ রূপানি গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি. পটিসন্ধিক্খণে চ ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি পচ্চযৰেকল্লতাযপি পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

যথা চ আগন্তুকপুরিসো অগতপুব্বং পদেসং গতো অঞ্ঞেসং – ‘এথ ভো, অন্তোগামে ৰো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’তি ৰত্তুং ন সক্কোতি, অত্তনো অৰিসযতায অপ্পহুততায, এৰমেৰ পটিসন্ধিচিত্তং আগন্তুকন্তি অত্তনো আগন্তুকতাযপি রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ সমতিংস কম্মজরূপানি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং ঠানং গহেত্ৰা ঠিতানীতিপি পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

খীণাসৰস্স পন চুতিচিত্তং ৰট্টমূলস্স ৰূপসন্তত্তা ন সমুট্ঠাপেতি. তস্স হি সব্বভৰেসু ৰট্টমূলং ৰূপসন্তং অভব্বুপ্পত্তিকং পুনব্ভৰে পৰেণী নাম নত্থি. সোতাপন্নস্স পন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অট্ঠমেৰ ৰট্টমূলং ৰূপসন্তং. তস্মা তস্স চুতিচিত্তং সত্তসু ভৰেসু রূপং সমুট্ঠাপেতি, সকদাগামিনো দ্ৰীসু, অনাগামিনো একস্মিং. খীণাসৰস্স সব্বভৰেসু ৰট্টমূলস্স ৰূপসন্তত্তা নেৰ সমুট্ঠাপেতি.

দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু পন ঝানঙ্গং নত্থি, মগ্গঙ্গং নত্থি, হেতু নত্থীতি চিত্তঙ্গং দুব্বলং হোতীতি চিত্তঙ্গদুব্বলতায তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. চত্তারি অরূপৰিপাকানি তস্মিং ভৰে রূপস্স নত্থিতায রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন কেৰলঞ্চ তানেৰ, যানি অঞ্ঞানিপি তস্মিং ভৰে অট্ঠ কামাৰচরকুসলানি, দস অকুসলানি, নৰ কিরিযচিত্তানি, চত্তারি আরুপ্পকুসলানি, চতস্সো আরুপ্পকিরিযা, তীণি মগ্গচিত্তানি, চত্তারি ফলচিত্তানীতি দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানিপি তত্থ রূপস্স নত্থিতায এৰ রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. এৰং পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.

উতু পন পঠমং রূপং সমুট্ঠাপেতি. কো এস উতু নামাতি? পটিসন্ধিক্খণে উপ্পন্নানং সমতিংসকম্মজরূপানং অব্ভন্তরা তেজোধাতু. সা ঠানং পত্ৰা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. উতু নাম চেস দন্ধনিরোধো; চিত্তং খিপ্পনিরোধং. তস্মিং ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তেসু পটিসন্ধিঅনন্তরং পঠমভৰঙ্গচিত্তং উপ্পাদক্খণেযেৰ অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. যদা পন সদ্দস্স উপ্পত্তিকালো ভৰিস্সতি, তদা উতুচিত্তানি সদ্দনৰকং নাম সমুট্ঠাপেস্সন্তি. কবল়ীকারাহারোপি ঠানং পত্ৰা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. কুতো পনস্স কবল়ীকারাহারোতি? মাতিতো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘যঞ্চস্স ভুঞ্জতী মাতা, অন্নং পানঞ্চ ভোজনং;

তেন সো তত্থ যাপেতি, মাতুকুচ্ছিগতো নরো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫);

এৰং কুচ্ছিগতো দারকো মাতরা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজায যাপেতি. সাৰ ঠানপ্পত্তা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. ননু চ সা ওজা খরা? ৰত্থু সুখুমং? কথং তত্থ পতিট্ঠাতীতি? পঠমং তাৰ ন পতিট্ঠাতি; একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা সত্তাহানং গতকালে পতিট্ঠাতি. ততো পন পুরে ৰা পতিট্ঠাতু পচ্ছা ৰা; যদা মাতরা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজা দারকস্স সরীরে পতিট্ঠাতি, তদা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি.

ওপপাতিকস্সাপি পকতিপটিযত্তানং খাদনীযভোজনীযানং অত্থিট্ঠানে নিব্বত্তস্স তানি গহেত্ৰা অজ্ঝোহরতো ঠানপ্পত্তা ওজা রূপং সমুট্ঠাপেতি. একো অন্নপানরহিতে অরঞ্ঞে নিব্বত্ততি, মহাছাতকো হোতি, অত্তনোৰ জিৰ্হায খেল়ং পরিৰত্তেত্ৰা গিলতি. তত্রাপিস্স ঠানপ্পত্তা ওজা রূপং সমুট্ঠাপেতি.

এৰং পঞ্চৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু দ্ৰেৰ রূপানি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি – তেজোধাতু চ কবল়ীকারাহারো চ. অরূপেপি দ্ৰেযেৰ ধম্মা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি – চিত্তঞ্চেৰ কম্মচেতনা চ. তত্থ রূপং উপ্পাদক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, ঠানক্খণে বলৰন্তি ঠানক্খণে রূপং সমুট্ঠাপেতি. চিত্তং ঠানক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, উপ্পাদক্খণেযেৰ বলৰন্তি উপ্পাদক্খণেযেৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মচেতনা নিরুদ্ধাৰ পচ্চযো হোতি. অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকেপি হি আযূহিতং কম্মং এতরহি পচ্চযো হোতি. এতরহি আযূহিতং অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সপরিযোসানেপি পচ্চযো হোতীতি. এৰং ‘পুব্বাপরতো’ ৰেদিতব্বা.

‘অদ্ধানপরিচ্ছেদতো’তি রূপং কিত্তকং অদ্ধানং তিট্ঠতি? অরূপং কিত্তকন্তি? রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধং. অরূপং লহুপরিণামং খিপ্পনিরোধং. রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তং পন সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. যথা হি পুরিসো ‘ফলং পাতেস্সামী’তি মুগ্গরেন রুক্খসাখং পহরেয্য, ফলানি চ পত্তানি চ একক্খণেযেৰ ৰণ্টতো মুচ্চেয্যুং. তত্থ ফলানি অত্তনো ভারিকতায পঠমতরং পথৰিযং পতন্তি, পত্তানি লহুকতায পচ্ছা. এৰমেৰ মুগ্গরপ্পহারেন পত্তানঞ্চ ফলানঞ্চ একক্খণে ৰণ্টতো মুত্তকালো ৰিয পটিসন্ধিক্খণে রূপারূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৰো; ফলানং ভারিকতায পঠমতরং পথৰিযং পতনং ৰিয রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনং; পত্তানং লহুকতায পচ্ছা পথৰিযং পতনং ৰিয রূপস্স সত্তরসমেন চিত্তেন সহ নিরুজ্ঝনং.

তত্থ কিঞ্চাপি রূপং দন্ধনিরোধং গরুপরিণামং, চিত্তং খিপ্পনিরোধং লহুপরিণামং, রূপং পন অরূপং অরূপং ৰা রূপং ওহায পৰত্তিতুং ন সক্কোন্তি. দ্ৰিন্নম্পি একপ্পমাণাৰ পৰত্তি. তত্রাযং উপমা – একো পুরিসো লকুণ্টকপাদো, একো দীঘপাদো. তেসু একতো মগ্গং গচ্ছন্তেসু যাৰ দীঘপাদো একপদৰারং অক্কমতি, তাৰ ইতরো পদে পদং অক্কমিত্ৰা সোল়সপদৰারেন গচ্ছতি. দীঘপাদো লকুণ্টকপাদস্স সোল়স পদৰারে অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা একমেৰ পদৰারং করোতি. ইতি একোপি একং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. দ্ৰিন্নম্পি গমনং একপ্পমাণমেৰ হোতি. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. লকুণ্টকপাদপুরিসো ৰিয অরূপং; দীঘপাদপুরিসো ৰিয রূপং; দীঘপাদস্স একং পদৰারং অক্কমণকালে ইতরস্স সোল়সপদৰারঅক্কমনং ৰিয রূপে ধরন্তেযেৰ অরূপধম্মেসু সোল়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনং; দ্ৰিন্নং পুরিসানং লকুণ্টকপাদপুরিসস্স সোল়স পদৰারে ইতরস্স অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা একপদৰারকরণং ৰিয রূপস্স সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনং; দ্ৰিন্নং পুরিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায একপ্পমাণেনেৰ গমনং ৰিয অরূপস্স রূপং রূপস্স অরূপং অনোহায একপ্পমাণেনেৰ পৰত্তনন্তি. এৰং ‘অদ্ধানপরিচ্ছেদতো’ ৰেদিতব্বা.

‘একুপ্পাদনানানিরোধতো’তি ইদং পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৰা দীপেতব্বং. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, দুতিযং ভৰঙ্গং, ততিযং ভৰঙ্গং…পে… সোল়সমং ভৰঙ্গং. তেসু একেকস্স উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৰসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজরূপানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং কম্মজরূপং সত্তরসমস্স ভৰঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং ঠিতিক্খণেযেৰ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. এৰং দুতিযভৰঙ্গচিত্তং আদিং কত্ৰা অত্তনো অত্তনো সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা নযো নেতব্বো. ইতি সোল়স তিকা অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. অযং অট্ঠচত্তালীসকম্মজরূপপৰেণী নাম. সা পনেসা রত্তিঞ্চ দিৰা চ খাদন্তানম্পি ভুঞ্জন্তানম্পি সুত্তানম্পি পমত্তানম্পি নদীসোতো ৰিয একন্তং পৰত্ততি যেৰাতি. এৰং ‘একুপ্পাদনানানিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.

‘নানুপ্পাদএকনিরোধতা’ পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বা. তত্থ আযুসংখারপরিযোসানে সোল়সন্নং চিত্তানং ৰারে সতি হেট্ঠাসোল়সকং উপরিসোল়সকন্তি দ্ৰে একতো যোজেতব্বানি. হেট্ঠাসোল়সকস্মিঞ্হি পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজরূপং উপরিসোল়সকস্মিং পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ঠিতিক্খণেযেৰ ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. হেট্ঠিমসোল়সকস্মিং পন দুতিযচিত্তস্স…পে… সোল়সমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজরূপং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ঠিতিক্খণেযেৰ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. ততো পট্ঠায কম্মজরূপপৰেণী ন পৰত্ততি. যদি পৰত্তেয্য, সত্তা অক্খযা অৰযা অজরা অমরা নাম ভৰেয্যুং.

এত্থ পন যদেতং ‘সত্তরসমস্স ভৰঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতী’তিআদিনা নযেন ‘একস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং রূপং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতী’তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৰুত্তং, তং ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝতী’’তি? ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৭৯) ইমায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. কথং? কাযসঙ্খারো হি চিত্তসমুট্ঠানো অস্সাসপস্সাসৰাতো. চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জিত্ৰা যাৰ অঞ্ঞানি সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি তাৰ তিট্ঠতি. তেসং সোল়সন্নং সব্বপচ্ছিমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. ইতি যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি; ন কস্সচি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰা ঠিতিক্খণে ৰা নিরুজ্ঝতি, নাপি ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা উপ্পজ্জতি. এসা চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স ধম্মতাতি নিযমতো চিত্তসঙ্খারেন সদ্ধিং একক্খণে নিরুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং.

যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স খণনিযমো ৰুত্তো কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৰ খণনিযমো. তস্মা পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজরূপং ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠারসমস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠারসমস্স ঠানক্খণে নিরুজ্ঝতীতি ইমিনা নযেনেত্থ যোজনা কাতব্বা. ততো পরং পন উতুসমুট্ঠানিকপৰেণীযেৰ তিট্ঠতি. ‘নীহরিত্ৰা ঝাপেথা’তি ৰত্তব্বং হোতি. এৰং ‘নানুপ্পাদএকনিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.

‘একুপ্পাদএকনিরোধতো’তি রূপং পন রূপেন সহ একুপ্পাদং একনিরোধং. অরূপং অরূপেন সহ একুপ্পাদং একনিরোধং. এৰং ‘একুপ্পাদএকনিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.

‘নানুপ্পাদনানানিরোধতা’ পন চতুসন্ততিরূপেন দীপেতব্বা. ইমস্স হি উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপরিযন্তস্স সরীরস্স তত্থ তত্থ চতুসন্ততিরূপং ঘনপুঞ্জভাৰেন ৰত্ততি. এৰং ৰত্তমানস্সাপিস্স ন একুপ্পাদাদিতা সল্লক্খেতব্বা. যথা পন উপচিকরাজি ৰা কিপিল্লিকরাজি ৰা ওলোকিযমানা একাবদ্ধা ৰিয হোতি, ন পন একাবদ্ধা. অঞ্ঞিস্সা হি সীসসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা উদরসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা পাদসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি হোন্তি. এৰমেৰ চতুসন্ততিরূপানম্পি অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি. এৰমেত্থ ‘নানুপ্পাদনানানিরোধতা’ ৰেদিতব্বা.

‘অতীতাদীনি’ পন দূরদুকপরিযোসানানি পাল়িযং আগতানেৰ. ‘পচ্চযসমুট্ঠানানি’পি ‘‘কম্মজং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫) নযেন হেট্ঠা কথিতানিযেৰ. পঞ্চপি পন খন্ধা পরিনিপ্ফন্নাৰ হোন্তি, নো অপরিনিপ্ফন্না; সঙ্খতাৰ নো অসঙ্খতা; অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৰ. সভাৰধম্মেসু হি নিব্বানমেৰেকং অপরিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চ. নিরোধসমাপত্তি পন নামপঞ্ঞত্তি চ কথন্তি? নিরোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তরাতি ৰা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৰা পরিনিপ্ফন্নাপরিনিপ্ফন্নাতি ৰা ন ৰত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি. সাপি হি লোকিযাদিভেদং ন লভতি; নিপ্ফন্না পন হোতি নো অনিপ্ফন্না; নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৰ গণ্হাতীতি.

কমাদিৰিনিচ্ছযকথা

এৰং পকিণ্ণকতো খন্ধে ৰিদিত্ৰা পুন এতেসুযেৰ –

খন্ধেসু ঞাণভেদত্থং, কমতোথ ৰিসেসতো;

অনূনাধিকতো চেৰ, উপমাতো তথেৰ চ.

দট্ঠব্বতো দ্ৰিধা এৰং, পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো;

ৰিনিচ্ছযনযো সম্মা, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিভাৰিনা.

তত্থ ‘কমতো’তি ইধ উপ্পত্তিক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, ভূমিক্কমো, দেসনাক্কমোতি বহুৰিধো কমো.

তত্থ ‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩৫) এৰমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৰমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৰিসুদ্ধি, চিত্তৰিসুদ্ধী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯; পটি. ম. ৩.৪১) এৰমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৰচরা, রূপাৰচরা’’তি এৰমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) ৰা ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তি (ম. নি. ২.৬৯; দী. নি. ১.২৯৮) ৰা এৰমাদি দেসনাক্কমো. তেসু ইধ উপ্পত্তিক্কমো তাৰ ন যুজ্জতি, কললাদীনং ৰিয খন্ধানং পুব্বাপরিযৰৰত্থানেন অনুপ্পত্তিতো; ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো; ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং অপ্পটিপজ্জনীযতো; ন ভূমিক্কমো ৰেদনাদীনং চতুভূমকপরিযাপন্নত্তা.

দেসনাক্কমো পন যুজ্জতি. অভেদেন হি যং পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৰেনেয্যজনং সমূহঘনৰিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৰা হিতকামো তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনম্পি ৰিসযভূতং ওল়ারিকং পঠমং রূপক্খন্ধং দেসেসি. ততো ইট্ঠানিট্ঠরূপসংৰেদিতং ৰেদনং, যং ৰেদযতি তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারকে সঙ্খারে, তেসং ৰেদনাদীনং নিস্সযং অধিপতিভূতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং তাৰ ‘কমতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

‘ৰিসেসতো’তি খন্ধানঞ্চ উপাদানক্খন্ধানঞ্চ ৰিসেসতো. কো পন তেসং ৰিসেসো? খন্ধা তাৰ অৰিসেসতো ৰুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৰউপাদানীযভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা. যথাহ –

‘‘পঞ্চ, ভিক্খৰে, খন্ধে দেসেস্সামি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সন্তিকে ৰা – অযং ৰুচ্চতি, রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং …পে… সন্তিকে ৰা – অযং ৰুচ্চতি, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং – অযং ৰুচ্চতি, রূপূপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.৪৮).

এত্থ চ যথা ৰেদনাদযো অনাসৰাপি সাসৰাপি অত্থি, ন এৰং রূপং. যস্মা পনস্স রাসট্ঠেন খন্ধভাৰো যুজ্জতি তস্মা খন্ধেসু ৰুত্তং. যস্মা রাসট্ঠেন চ সাসৰট্ঠেন চ উপাদানক্খন্ধভাৰো যুজ্জতি তস্মা উপাদানক্খন্ধেসু ৰুত্তং. ৰেদনাদযো পন অনাসৰাৰ খন্ধেসু ৰুত্তা, সাসৰা উপাদানক্খন্ধেসু. ‘উপাদানক্খন্ধা’তি এত্থ চ উপাদানগোচরা খন্ধা উপাদানক্খন্ধাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইধ পন সব্বেপেতে একজ্ঝং কত্ৰা খন্ধাতি অধিপ্পেতা.

‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন ভগৰতা পঞ্চেৰ খন্ধা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপ্পরমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৰরোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৰসেন সঙ্গয্হমানেসু রূপং রূপসভাগসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি, ৰেদনা ৰেদনাসভাগসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি. তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগসঙ্গহতো পঞ্চেৰ ৰুত্তা. এতপরমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থু যদিদং রূপাদযো পঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি রূপং উপাদায রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি (সং. নি. ৩.২০৭). ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু…. ৰিঞ্ঞাণে সতি ৰিঞ্ঞাণং উপাদায ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি. তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপরমতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৰুত্তা, তেপি সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নত্তা এত্থেৰ অৰরোধং গচ্ছন্তি. তস্মা অঞ্ঞেসং তদৰরোধতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তাতি. এৰং ‘অনূনাধিকতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

‘উপমাতো’তি এত্থ হি গিলানসালূপমো রূপুপাদানক্খন্ধো গিলানূপমস্স ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন নিৰাসনট্ঠানতো, গেলঞ্ঞূপমো ৰেদনুপাদানক্খন্ধো আবাধকত্তা, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো কামসঞ্ঞাদিৰসেন রাগাদিসম্পযুত্তৰেদনাসম্ভৰা, অসপ্পাযসেৰনূপমো সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো ৰেদনাগেলঞ্ঞস্স নিদানত্তা. ‘‘ৰেদনং ৰেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) হি ৰুত্তং. তথা ‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি দুক্খসহগত’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৬). গিলানূপমো ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো ৰেদনাগেলঞ্ঞেন অপরিমুত্তত্তা. অপিচ চারককারণঅপরাধকারণকারকঅপরাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপরিৰেসকভুঞ্জকূপমা চাতি, এৰং ‘উপমাতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.

‘দট্ঠব্বতো দ্ৰিধা’তি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চাতি এৰং দ্ৰিধা দট্ঠব্বতো পেত্থ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো. সঙ্খেপতো হি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আসিৰিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৰুত্তনযেন উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভারসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.২২) ভারতো, খজ্জনীযপরিযাযৰসেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকতো, যমকসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খতৰধকতো দট্ঠব্বা.

ৰিত্থারতো পনেত্থ ফেণপিণ্ডো ৰিয রূপং দট্ঠব্বং, উদকপুব্বুল়ো ৰিয ৰেদনা, মরীচিকা ৰিয সঞ্ঞা, কদলিক্খন্ধো ৰিয সঙ্খারা, মাযা ৰিয ৰিঞ্ঞাণং. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘ফেণপিণ্ডূপমং রূপং, ৰেদনা পুব্বুল়ূপমা;

মরীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খারা কদলূপমা;

মাযূপমঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);

তত্থ রূপাদীনং ফেণপিণ্ডাদীহি এৰং সদিসতা ৰেদিতব্বা – যথা হি ফেণপিণ্ডো নিস্সারোৰ এৰং রূপম্পি নিচ্চসারধুৰসারঅত্তসারৰিরহেন নিস্সারমেৰ. যথা চ সো ‘ইমিনা পত্তং ৰা থালকং ৰা করিস্সামী’তি গহেতুং ন সক্কা, গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি ভিজ্জতেৰ; এৰং রূপম্পি ‘নিচ্চ’ন্তি ৰা ‘ধুৰ’ন্তি ৰা ‘অহ’ন্তি ৰা ‘মম’ন্তি ৰা গহেতুং ন সক্কা, গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা অসুভঞ্ঞেৰ হোতীতি. এৰং ‘ফেণপিণ্ডসদিসমেৰ’ হোতি.

যথা ৰা পন ফেণপিণ্ডো ছিদ্দাৰছিদ্দো অনেকসন্ধিঘটিতো বহূন্নং উদকসপ্পাদীনং পাণানং আৰাসো, এৰং রূপম্পি ছিদ্দাৰছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং. কুলৰসেন চেত্থ অসীতি কিমিকুলানি ৰসন্তি. তদেৰ তেসং সূতিঘরম্পি ৰচ্চকুটিপি গিলানসালাপি সুসানম্পি. ন তে অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা গব্ভৰুট্ঠানাদীনি করোন্তি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো আদিতোৰ বদরপক্কমত্তো হুত্ৰা অনুপুব্বেন পব্বতকূটমত্তোপি হোতি, এৰং রূপম্পি আদিতো কললমত্তং হুত্ৰা অনুপুব্বেন ব্যামমত্তম্পি গোমহিংসহত্থিআদীনং ৰসেন পব্বতকূটমত্তম্পি হোতি, মচ্ছকচ্ছপাদীনং ৰসেন অনেকযোজনসতপ্পমাণম্পি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো উট্ঠিতমত্তোপি ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৰাপি, সমুদ্দং পত্ৰা পন অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি; এৰমেৰ রূপম্পি কললভাৰেপি ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৰে, অন্তরা পন অভেজ্জমানম্পি ৰস্সসতাযুকানং ৰস্সসতং পত্ৰা অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি, মরণমুখে চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং.

যথা পন পুব্বুল়ো অসারো, এৰং ৰেদনাপি. যথা চ সো অবলো, অগয্হুপগো, ন সক্কা তং গহেত্ৰা ফলকং ৰা আসনং ৰা কাতুং, গহিতগ্গহিতোপি ভিজ্জতেৰ; এৰং ৰেদনাপি অবলা, অগয্হুপগা, ন সক্কা ‘নিচ্চা’তি ৰা ‘ধুৰা’তি ৰা গহেতুং, গহিতাপি ন তথা তিট্ঠতি. এৰং অগয্হুপগতাযপি ৰেদনা ‘পুব্বুল়সদিসা’. যথা পন তস্মিং তস্মিং উদকবিন্দুম্হি পুব্বুল়ো উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, ন চিরট্ঠিতিকো হোতি; এৰং ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, ন চিরট্ঠিতিকা হোতি, একচ্ছরক্খণে কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. যথা চ পুব্বুল়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৰা পুটং কত্ৰা গহণৰাতঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি; এৰং ৰেদনাপি ৰত্থুং, আরম্মণং, কিলেসজালং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. এৰম্পি ৰেদনা পুব্বুল়সদিসা.

সঞ্ঞাপি অসারকট্ঠেন ‘মরীচিসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন; ন হি সক্কা তং গহেত্ৰা পিৰিতুং ৰা ন্হাযিতুং ৰা ভাজনং ৰা পূরেতুং. অপিচ যথা মরীচি ৰিপ্ফন্দতি, সঞ্জাতূমিৰেগো ৰিয খাযতি; এৰং নীলসঞ্ঞাদিভেদা সঞ্ঞাপি নীলাদিঅনুভৰনত্থায ফন্দতি ৰিপ্ফন্দতি. যথা চ মরীচি মহাজনং ৰিপ্পলম্ভেতি, ‘পরিপুণ্ণৰাপী ৰিয পরিপুণ্ণনদী ৰিয দিস্সতী’তি ৰদাপেতি; এৰং সঞ্ঞাপি ৰিপ্পলম্ভেতি, ‘ইদং নীলকং সুভং সুখং নিচ্চ’ন্তি ৰদাপেতি. পীতকাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং ৰিপ্পলম্ভনেনাপি মরীচিসদিসা.

সঙ্খারাপি অসারকট্ঠেন ‘কদলিক্খন্ধসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথেৰ হি কদলিক্খন্ধতো কিঞ্চি গহেত্ৰা ন সক্কা গোপানসীআদীনমত্থায উপনেতুং, উপনীতম্পি ন তথা হোতি; এৰং সঙ্খারাপি ন সক্কা নিচ্চাদিৰসেন গহেতুং, গহিতাপি ন তথা হোন্তি. যথা চ কদলিক্খন্ধো বহুৰট্টিসমোধানো হোতি, এৰং সঙ্খারক্খন্ধোপি বহুধম্মসমোধানো. যথা চ কদলিক্খন্ধো নানালক্খণো, অঞ্ঞোযেৰ হি বাহিরায পত্তৰট্টিযা ৰণ্ণো, অঞ্ঞো ততো অব্ভন্তরব্ভন্তরানং; এৰমেৰ সঙ্খারক্খন্ধোপি অঞ্ঞদেৰ ফস্সস্স লক্খণং, অঞ্ঞং চেতনাদীনং. সমোধানেত্ৰা পন সঙ্খারক্খন্ধোত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. এৰম্পি সঙ্খারক্খন্ধো কদলিক্খন্ধসদিসো.

ৰিঞ্ঞাণম্পি অসারকট্ঠেন ‘মাযাসদিসং’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথা চ মাযা ইত্তরা লহুপচ্চুপট্ঠানা, এৰং ৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি ততোপি ইত্তরতরঞ্চেৰ লহুপচ্চুপট্ঠানতরঞ্চ. তেনেৰ হি চিত্তেন পুরিসো আগতো ৰিয, গতো ৰিয, ঠিতো ৰিয, নিসিন্নো ৰিয হোতি. অঞ্ঞদেৰ চাগমনকালে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনকালাদীসু. এৰম্পি ৰিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. মাযা চ মহাজনং ৰঞ্চেতি, যং কিঞ্চিদেৰ ‘ইদং সুৰণ্ণং রজতং মুত্তা’তিপি গহাপেতি. ৰিঞ্ঞাণম্পি মহাজনং ৰঞ্চেতি, তেনেৰ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৰিয, গচ্ছন্তং ৰিয, ঠিতং ৰিয, নিসিন্নং ৰিয কত্ৰা গাহাপেতি. অঞ্ঞদেৰ চ আগমনে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনাদীসু. এৰম্পি ৰিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. ৰিসেসতো চ সুভারম্মণম্পি ওল়ারিকম্পি অজ্ঝত্তিকরূপং অসুভন্তি দট্ঠব্বং. ৰেদনা তীহি দুক্খতাহি অৰিনিমুত্ততো দুক্খাতি সঞ্ঞাসঙ্খারা অৰিধেয্যতো অনত্তাতি ৰিঞ্ঞাণং উদযব্বযধম্মতো অনিচ্চন্তি দট্ঠব্বং.

‘এৰং পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো’তি এৰঞ্চ সঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দ্ৰিধা পস্সতো যা অত্থসিদ্ধি হোতি, ততোপি ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো, সেয্যথিদং – সঙ্খেপতো তাৰ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকাদিভাৰেন পস্সন্তো খন্ধেহি ন ৰিহঞ্ঞতি. ৰিত্থারতো পন রূপাদীনি ফেণপিণ্ডাদিসদিসভাৰেন পস্সন্তো ন অসারেসু সারদস্সী হোতি. ৰিসেসতো চ অজ্ঝত্তিকরূপং অসুভতো পস্সন্তো কবল়ীকারাহারং পরিজানাতি, অসুভে সুভন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, কামোঘং উত্তরতি, কামযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, কামাসৰেন অনাসৰো হোতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থং ভিন্দতি, কামুপাদানং ন উপাদিযতি. ৰেদনং দুক্খতো পস্সন্তো ফস্সাহারং পরিজানাতি, দুক্খে সুখন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, ভৰোঘং উত্তরতি, ভৰযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, ভৰাসৰেন অনাসৰো হোতি, ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি, সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. সঞ্ঞং সঙ্খারে চ অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনাহারং পরিজানাতি, অনত্তনি অত্তাতি ৰিপল্লাসং পজহতি, দিট্ঠোঘং উত্তরতি, দিট্ঠিযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, দিট্ঠাসৰেন অনাসৰো হোতি, ইদং সচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থং ভিন্দতি, অত্তৰাদুপাদানং ন উপাদিযতি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো পস্সন্তো ৰিঞ্ঞাণাহারং পরিজানাতি, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, অৰিজ্জোঘং উত্তরতি, অৰিজ্জাযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, অৰিজ্জাসৰেন অনাসৰো হোতি, সীলব্বতপরামাসকাযগন্থং ভিন্দতি, দিট্ঠুপাদানং ন উপাদিযতি.

এৰং মহানিসংসং, ৰধকাদিৰসেন দস্সনং যস্মা;

তস্মা খন্ধে ধীরো, ৰধকাদিৰসেন পস্সেয্যাতি.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৩২. ইদানি অভিধম্মভাজনীযং হোতি. তত্থ রূপক্খন্ধনিদ্দেসো হেট্ঠা রূপকণ্ডে ৰিত্থারিতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

৩৪. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসে একৰিধেনাতি এককোট্ঠাসেন. ফস্সসম্পযুত্তোতি ফস্সেন সম্পযুত্তো. সব্বাপি চতুভূমিকৰেদনা. সহেতুকদুকে সহেতুকা চতুভূমিকৰেদনা, অহেতুকা কামাৰচরাৰ. ইমিনা উপাযেন কুসলপদাদীহি ৰুত্তা ৰেদনা জানিতব্বা. অপিচাযং ৰেদনাক্খন্ধো একৰিধেন ফস্সসম্পযুত্ততো দস্সিতো, দুৰিধেন সহেতুকাহেতুকতো, তিৰিধেন জাতিতো, চতুব্বিধেন ভূমন্তরতো, পঞ্চৰিধেন ইন্দ্রিযতো. তত্থ সুখিন্দ্রিযদুক্খিন্দ্রিযানি কাযপ্পসাদৰত্থুকানি কামাৰচরানেৰ. সোমনস্সিন্দ্রিযং ছট্ঠৰত্থুকং ৰা অৰত্থুকং ৰা তেভূমকং. দোমনস্সিন্দ্রিযং ছট্ঠৰত্থুকং কামাৰচরং. উপেক্খিন্দ্রিযং চক্খাদিচতুপ্পসাদৰত্থুকং ছট্ঠৰত্থুকং অৰত্থুকঞ্চ চতুভূমকং. ছব্বিধেন ৰত্থুতো দস্সিতো. তত্থ পুরিমা পঞ্চ ৰেদনা পঞ্চপ্পসাদৰত্থুকা কামাৰচরাৰ ছট্ঠা অৰত্থুকা ৰা সৰত্থুকা ৰা চতুভূমিকা.

সত্তৰিধেন তত্থ মনোসম্ফস্সজা ভেদতো দস্সিতা, অট্ঠৰিধেন তত্থ কাযসম্ফস্সজা ভেদতো, নৰৰিধেন সত্তৰিধভেদে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা ভেদতো, দসৰিধেন অট্ঠৰিধভেদে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা ভেদতো. এতেসু হি সত্তৰিধভেদে মনোসম্ফস্সজা মনোধাতুসম্ফস্সজা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি দ্ৰিধা ভিন্না. অট্ঠৰিধভেদে তায সদ্ধিং কাযসম্ফস্সজাপি সুখা দুক্খাতি দ্ৰিধা ভিন্না. নৰৰিধভেদে সত্তৰিধে ৰুত্তা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা কুসলাদিৰসেন তিধা ভিন্না. দসৰিধভেদে অট্ঠৰিধে ৰুত্তা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা কুসলাদিৰসেনেৰ তিধা ভিন্না.

কুসলত্তিকো চেত্থ কেৰলং পূরণত্থমেৰ ৰুত্তো. সত্তৰিধঅট্ঠৰিধনৰৰিধভেদেসু পন নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো দিন্নো. অভিধম্মঞ্হি পত্ৰা তথাগতেন নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি. অযং তাৰ দুকমূলকে একো ৰারো.

সত্থা হি ইমস্মিং অভিধম্মভাজনীযে ৰেদনাক্খন্ধং ভাজেন্তো তিকে গহেত্ৰা দুকেসু পক্খিপি, দুকে গহেত্ৰা তিকেসু পক্খিপি, তিকে চ দুকে চ উভতোৰড্ঢননীহারেন আহরি; সত্তৰিধেন, চতুৰীসতিৰিধেন, তিংসৰিধেন, বহুৰিধেনাতি সব্বথাপি বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধং দস্সেসি. কস্মা? পুগ্গলজ্ঝাসযেন চেৰ দেসনাৰিলাসেন চ. ধম্মং সোতুং নিসিন্নদেৰপরিসায হি যে দেৰপুত্তা তিকে আদায দুকেসু পক্খিপিত্ৰা কথিযমানং পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তেসং সপ্পাযৰসেন তথা কত্ৰা দেসেসি. যে ইতরেহি আকারেহি কথিযমানং পটিৰিজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তেসং তেহাকারেহি দেসেসীতি. অযমেত্থ ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো’. সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো মহাৰিসযতায তিকে ৰা দুকেসু পক্খিপিত্ৰা, দুকে ৰা তিকেসু উভতোৰড্ঢনেন ৰা, সত্তৰিধাদিনযেন ৰা, যথা যথা ইচ্ছতি তথা তথা দেসেতুং সক্কোতি. তস্মাপি ইমেহাকারেহি দেসেসীতি অযমস্স ‘দেসনাৰিলাসো’.

তত্থ তিকে আদায দুকেসু পক্খিপিত্ৰা দেসিতৰারো দুকমূলকো নাম. দুকে আদায তিকেসু পক্খিপিত্ৰা দেসিতৰারো তিকমূলকো নাম. তিকে চ দুকে চ উভতো ৰড্ঢেত্ৰা দেসিতৰারো উভতোৰড্ঢিতকো নাম. অৰসানে সত্তৰিধেনাতিআদিৰারো বহুৰিধৰারো নামাতি ইমে তাৰ চত্তারো মহাৰারা.

তত্থ দুকমূলকে দুকেসু লব্ভমানেন একেকেন দুকেন সদ্ধিং তিকেসু অলব্ভমানে ৰেদনাত্তিকপীতিত্তিকসনিদস্সনত্তিকে অপনেত্ৰা, সেসে লব্ভমানকে একূনৰীসতি তিকে যোজেত্ৰা, দুতিযদুকপঠমত্তিকযোজনৰারাদীনি নৰৰারসতানি পঞ্ঞাসঞ্চ ৰারা হোন্তি. তে সব্বেপি পাল়িযং সংখিপিত্ৰা তত্থ তত্থ দস্সেতব্বযুত্তকং দস্সেত্ৰা ৰুত্তা. অসম্মুয্হন্তেন পন ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বা.

তিকমূলকেপি তিকেসু লব্ভমানেন একেকেন তিকেন সদ্ধিং দুকেসু অলব্ভমানে পঠমদুকাদযো দুকে অপনেত্ৰা, সেসে লব্ভমানকে সহেতুকদুকাদযো পঞ্ঞাস দুকে যোজেত্ৰা, পঠমত্তিকদুতিযদুকযোজনৰারাদীনি নৰৰারসতানি পঞ্ঞাসঞ্চ ৰারা হোন্তি. তেপি সব্বে পাল়িযং সঙ্খিপিত্ৰা তত্থ তত্থ দস্সেতব্বযুত্তকং দস্সেত্ৰা ৰুত্তা. অসম্মুয্হন্তেন পন ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বা.

উভতোৰড্ঢিতকে দুৰিধভেদে দুতিযদুকং তিৰিধভেদে চ পঠমতিকং আদিং কত্ৰা লব্ভমানেহি একূনৰীসতিযা দুকেহি লব্ভমানে একূনৰীসতিতিকে যোজেত্ৰা দুতিযদুকপঠমতিকযোজনৰারাদযো একূনৰীসতিৰারা ৰুত্তা. এস দুকতিকানং ৰসেন উভতোৰড্ঢিতত্তা উভতোৰড্ঢিতকো নাম ততিযো মহাৰারো.

বহুৰিধৰারস্স সত্তৰিধনিদ্দেসে আদিতো পট্ঠায লব্ভমানেসু একূনৰীসতিযা তিকেসু একেকেন সদ্ধিং চতস্সো ভূমিযো যোজেত্ৰা একূনৰীসতি সত্তৰিধৰারা ৰুত্তা. চতুৰীসতিৰিধনিদ্দেসেপি তেসংযেৰ তিকানং ৰসেন একূনৰীসতিৰারা ৰুত্তা. তথা বহুৰিধৰারে চাতি. তিংসৰিধৰারো একোযেৰাতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাস ৰারা হোন্তি. অযং তাৰেত্থ ৰারপরিচ্ছেদৰসেন পাল়িৰণ্ণনা.