কম্মকথা
ইদানি যানি তীণি কম্মানি ঠপেত্ৰা ইমানি কম্মদ্ৰারানি দস্সিতানি, তানি আদিং কত্ৰা অৰসেসস্স দ্ৰারকথায মাতিকাঠপনস্স ৰিত্থারকথা হোতি. তীণি হি কম্মানি – কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মন্তি. কিং পনেতং কম্মং নামাতি? চেতনা চেৰ, একচ্চে চ চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা. তত্থ চেতনায কম্মভাৰে ইমানি সুত্তানি –
‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামি, চেতযিত্ৰা কম্মং করোতি কাযেন ৰাচায মনসা’’ (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯). ‘‘কাযে ৰা হি, আনন্দ, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, ৰাচায ৰা, আনন্দ, সতি ৰচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; মনে ৰা, আনন্দ, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং’’ (সং. নি. ২.২৫; অ. নি. ৪.১৭১). ‘‘তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্রযং, দুক্খৰিপাকং; চতুব্বিধা, ভিক্খৰে, ৰচীসঞ্চেতনা…পে… তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্মং দুক্খুদ্রযং দুক্খৰিপাকং তিৰিধা, ভিক্খৰে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্মং সুখুদ্রযং সুখৰিপাকং চতুব্বিধা, ভিক্খৰে, ৰচীসঞ্চেতনা…পে… তিৰিধা, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনা, কুসলং মনোকম্মং সুখুদ্রযং সুখৰিপাকং’’ (কথা. ৫৩৯; অ. নি. ১০.২১৭ থোকং ৰিসদিসং). ‘‘সচাযং, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুরিসো পাটলিপুত্তস্স পরিব্বাজকস্স এৰং পুট্ঠো এৰং ব্যাকরেয্য – সঞ্চেতনিযং, আৰুসো পাটলিপুত্ত, কম্মং কত্ৰা কাযেন ৰাচায মনসা, সুখৰেদনীযং সুখং সো ৰেদযতি…পে… অদুক্খমসুখৰেদনীযং অদুক্খমসুখং সো ৰেদযতীতি; এৰং ব্যাকরমানো খো, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুরিসো পাটলিপুত্তস্স পরিব্বাজকস্স সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯).
ইমানি তাৰ চেতনায কম্মভাৰে সুত্তানি. চেতনাসম্পযুত্তধম্মানং পন কম্মভাৰো কম্মচতুক্কেন দীপিতো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কম্মানি মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদিতানি. কতমানি চত্তারি? অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং কণ্হং কণ্হৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং সুক্কং সুক্কৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং কণ্হসুক্কং কণ্হসুক্কৰিপাকং, অত্থি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি (অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩).… কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি? যদিদং সত্ত বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো, ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি (অ. নি. ৪.২৩৮).… কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততি? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি …পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৰিপাকং কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.২৩৭).
এৰং ইমে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গপ্পভেদতো পন্নরস ধম্মা কম্মচতুক্কেন দীপিতা. অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি, অনভিজ্ঝা, অব্যাপাদো, সম্মাদিট্ঠীতি ইমেহি পন ছহি সদ্ধিং একৰীসতি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা ৰেদিতব্বা.
তত্থ লোকুত্তরমগ্গো ভজাপিযমানো কাযকম্মাদীনি তীণি কম্মানি ভজতি. যঞ্হি কাযেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো কাযিকোতি ৰেদিতব্বো. যং ৰাচায দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো ৰাচসিকোতি ৰেদিতব্বো. ইতি সম্মাকম্মন্তো কাযকম্মং, সম্মাৰাচা ৰচীকম্মং. এতস্মিং দ্ৰযে গহিতে সম্মাআজীৰো তপ্পক্খিকত্তা গহিতোৰ হোতি. যং পন মনেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচরতি, তম্হা সংৰরো মানসিকোতি ৰেদিতব্বো. সো দিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. অযং পঞ্চৰিধোপি মনোকম্মং নাম. এৰং লোকুত্তরমগ্গো ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি.
ইমস্মিং ঠানে দ্ৰারসংসন্দনং নাম হোতি. কাযৰচীদ্ৰারেসু হি চোপনং পত্ৰা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি, মনোদ্ৰারে চ সমুদাচারং পত্ৰা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি; তং গহেত্ৰা তংতংদ্ৰারপক্খিকমেৰ অকংসু.
তত্রাযং নযো – যো ‘মিগৰং গমিস্সামী’তি ধনুং সজ্জেতি, জিযং ৰট্টেতি, সত্তিং নিসেতি, ভত্তং ভুঞ্জতি, ৰত্থং পরিদহতি, এত্তাৰতা কাযদ্ৰারে চোপনং পত্তং হোতি. সো অরঞ্ঞে দিৰসং চরিত্ৰা অন্তমসো সসবিল়ারমত্তম্পি ন লভতি, ইদং অকুসলং কাযকম্মং নাম হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? কম্মপথং অপ্পত্ততায. কেৰলং পন কাযদুচ্চরিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. মচ্ছগ্গহণাদী সুপযোগেসুপি এসেৰ নযো.
ৰচীদ্ৰারেপি ‘মিগৰং গমিস্সামি’ ‘ৰেগেন ধনুআদীনি সজ্জেথা’তি আণাপেত্ৰা পুরিমনযেনেৰ অরঞ্ঞে কিঞ্চি অলভন্তস্স কিঞ্চাপি ৰচীদ্ৰারে চোপনং পত্তং, কম্মপথং অপ্পত্ততায পন কাযকম্মং ন হোতি. কেৰলং ৰচীদুচ্চরিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং.
মনোদ্ৰারে পন ৰধকচেতনায উপ্পন্নমত্তায এৰ কম্মপথভেদোৰ হোতি. সো চ খো ব্যাপাদৰসেন ন পাণাতিপাতৰসেন. অকুসলঞ্হি কাযকম্মং কাযৰচীদ্ৰারেসু সমুট্ঠাতি, ন মনোদ্ৰারে; তথা অকুসলং ৰচীকম্মং. অকুসলং মনোকম্মং পন তীসুপি দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতি; তথা কুসলানি কাযৰচীমনোকম্মানি.
কথং? সহত্থা হি পাণং হনন্তস্স অদিন্নং আদিযন্তস্স মিচ্ছাচারং চরন্তস্স কম্মং কাযকম্মমেৰ হোতি. দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারমেৰ হোতি. এৰং তাৰ অকুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি, অব্বোহারিকা ৰা. ‘গচ্ছ ইত্থন্নামং জীৰিতা ৰোরোপেহি, ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৰহরা’তি আণাপেন্তস্স পন কম্মং কাযকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি অব্বোহারিকা ৰা. এত্তকা আচরিযানং সমানত্থকথা নাম.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘অকুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৰারেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আরুল়্হং সুত্তং আহরাহী’তি ৰুত্তো ইদং কুলুম্বসুত্তং নাম আহরি –
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো অঞ্ঞিস্সা কুচ্ছিগতং গব্ভং পাপকেন মনসা অনুপেক্খকো হোতি – ‘অহো ৰতাযং কুচ্ছিগতো গব্ভো ন সোত্থিনা অভিনিক্খমেয্যা’তি. এৰং, ভিক্খৰে, কুলুম্বস্স উপঘাতো হোতী’’তি.
ইদং সুত্তং আহরিত্ৰা আহ – ‘এৰং চিন্তিতমত্তেযেৰ মনসা কুচ্ছিগতো গব্ভো ফেণপিণ্ডো ৰিয ৰিলীযতি. এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৰা ৰাচঙ্গচোপনং ৰা? মনোদ্ৰারস্মিংযেৰ পন ইদং অকুসলং কাযকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.
তমেনং ‘তৰ সুত্তস্স অত্থং তুলযিস্সামা’তি ৰত্ৰা এৰং তুলযিংসু – ‘ত্ৰং ইদ্ধিযা পরূপঘাতং ৰদেসি. ইদ্ধি নাম চেসা – অধিট্ঠানিদ্ধি, ৰিকুব্বনিদ্ধি, মনোমযিদ্ধি, ঞাণৰিপ্ফারিদ্ধি, সমাধিৰিপ্ফারিদ্ধি, অরিযিদ্ধি, কম্মৰিপাকজিদ্ধি, পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি, ৰিজ্জামযিদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি দসৰিধা (পটি. ম. ৩.১০). তত্থ কতরং ইদ্ধিং ৰদেসী’তি? ‘ভাৰনাময’ন্তি. ‘কিং পন ভাৰনামযিদ্ধিযা পরূপঘাতকম্মং হোতী’তি? ‘আম, একচ্চে আচরিযা একৰারং হোতী’তি; ৰদন্তি যথা হি পরং পহরিতুকামেন উদকভরিতে ঘটে খিত্তে ঘটোপি ভিজ্জতি, উদকম্পি নস্সতি, এৰমেৰ ভাৰনামযিদ্ধিযা একৰারং পরূপঘাতকম্মং হোতি. ততো পট্ঠায পন সা নস্সতীতি. অথ নং ‘ভাৰনামযিদ্ধিযা নেৰ একৰারং ন দ্ৰে ৰারে পরূপঘাতকম্মং হোতী’তি ৰত্ৰা তং সঞ্ঞত্তিং আগচ্ছন্তং পুচ্ছিংসু – ‘ভাৰনামযিদ্ধি কিং কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা? সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা? সৰিতক্কসৰিচারা, অৰিতক্কৰিচারমত্তা, অৰিতক্কঅৰিচারা? কামাৰচরা, রূপাৰচরা, অরূপাৰচরা’তি?
ইমং পন পঞ্হং যো জানাতি সো এৰং ৰক্খতি – ‘ভাৰনামযিদ্ধি কুসলা ৰা হোতি, অব্যাকতা ৰা; অদুক্খমসুখৰেদনীযা এৰ, অৰিতক্কঅৰিচারা এৰ, রূপাৰচরা এৰা’তি. সো ৰত্তব্বো – ‘পাণাতিপাতচেতনা কুসলাদীসু কতরং কোট্ঠাসং ভজতী’তি? জানন্তো ৰক্খতি – ‘পাণাতিপাতচেতনা অকুসলা এৰ, দুক্খৰেদনীযা এৰ, সৰিতক্কসৰিচারা এৰ কামাৰচরা এৰা’তি. ‘এৰং সন্তে তৰ পঞ্হো নেৰ কুসলত্তিকেন সমেতি, ন ৰেদনাত্তিকেন, ন ৰিতক্কত্তিকেন, ন ভূমন্তরেনা’তি.
‘কিং পন এৰং মহন্তং সুত্তং নিরত্থক’ন্তি? ‘নো নিরত্থকং; ত্ৰং পনস্স অত্থং ন জানাসি. ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তো’’তি এত্থ হি নেৰ ভাৰনামযিদ্ধি অধিপ্পেতা, আথব্বণিদ্ধি পন অধিপ্পেতা. সা হি এত্থ লব্ভমানা লব্ভতি. সা পন কাযৰচীদ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা কাতুং ন সক্কা. আথব্বণিদ্ধিকা হি সত্তাহং অলোণকং ভুঞ্জিত্ৰা দব্বে অত্থরিত্ৰা পথৰিযং সযমানা তপং চরিত্ৰা সত্তমে দিৰসে সুসানভূমিং সজ্জেত্ৰা সত্তমে পদে ঠত্ৰা হত্থং ৰট্টেত্ৰা ৰট্টেত্ৰা মুখেন ৰিজ্জং পরিজপ্পন্তি. অথ নেসং কম্মং সমিজ্ঝতি. এৰং অযম্পি ইদ্ধি কাযৰচীদ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা কাতুং ন সক্কাতি. ‘ন কাযকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতী’তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
হত্থমুদ্দায পন মুসাৰাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মং ৰচীকম্মং, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং হোতি. এৰং অকুসলং ৰচীকম্মম্পি কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি, অব্বোহারিকা ৰা. ৰচীভেদং পন কত্ৰা মুসাৰাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মম্পি ৰচীকম্মং দ্ৰারম্পি ৰচীদ্ৰারমেৰ. এৰং অকুসলং ৰচীকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৰা ভৰন্তি অব্বোহারিকা ৰা. এত্তকা আচরিযানং সমানত্থকথা নাম.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘অকুসলং ৰচীকম্মং মনোদ্ৰারেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আরুল়্হং সুত্তং আহরাহী’তি ৰুত্তো ইদং উপোসথক্খন্ধকতো সুত্তং আহরি –
‘‘যো পন ভিক্খু যাৰততিযং অনুস্সাৰিযমানে সরমানো সন্তিং আপত্তিং নাৰিকরেয্য সম্পজানমুসাৰাদস্স হোতী’’তি (মহাৰ. ১৩৪).
ইদং সুত্তং আহরিত্ৰা আহ – ‘এৰং আপত্তিং অনাৰিকরোন্তো তুণ্হীভূতোৰ অঞ্ঞং আপত্তিং আপজ্জতি, এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৰা ৰাচঙ্গচোপনং ৰা? মনোদ্ৰারস্মিংযেৰ পন ইদং অকুসলং ৰচীকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.
সো ৰত্তব্বো – ‘কিং পনেতং সুত্তং নেয্যত্থং উদাহু নীতত্থ’ন্তি? ‘নীতত্থমেৰ ময্হং সুত্ত’ন্তি. সো ‘মা এৰং অৰচ, তুলযিস্সামস্স অত্থ’ন্তি ৰত্ৰা এৰং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৰাদে কিং হোতী’তি? জানন্তো ‘সম্পজানমুসাৰাদে দুক্কটং হোতী’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো ‘ৰিনযস্স দ্ৰে মূলানি – কাযো চ ৰাচা চ; সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সব্বাপত্তিযো ইমেসুযেৰ দ্ৰীসু দ্ৰারেসু পঞ্ঞত্তা, মনোদ্ৰারে আপত্তিপঞ্ঞপনং নাম নত্থি. ত্ৰং অতিৰিয ৰিনযে পকতঞ্ঞূ, যো সত্থারা অপঞ্ঞত্তে ঠানে আপত্তিং পঞ্ঞপেসি, সম্মাসম্বুদ্ধং অব্ভাচিক্খসি, জিনচক্কং পহরসী’তিআদিৰচনেহি নিগ্গণ্হিত্ৰা উত্তরি পঞ্হং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৰাদো কিরিযতো সমুট্ঠাতি উদাহু অকিরিযতো’তি? জানন্তো ‘কিরিযতো’তি ৰক্খতি. ততো ৰত্তব্বো – ‘অনাৰিকরোন্তো কতরং কিরিযং করোতী’তি? অদ্ধা হি কিরিযং অপস্সন্তো ৰিঘাতং আপজ্জিস্সতি. ততো ইমস্স সুত্তস্স অত্থেন সঞ্ঞাপেতব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – য্ৰাযং ‘সম্পজানমুসাৰাদো হোতী’তি ৰুত্তো, সো আপত্তিতো কিং হোতি? ‘কতরাপত্তি হোতী’তি অত্থো. ‘দুক্কটাপত্তি হোতি’. সা চ খো ন মুসাৰাদলক্খণেন, ভগৰতো পন ৰচনেন ৰচীদ্ৰারে অকিরিযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতীতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘অনালপন্তো মনুজেন কেনচি,
ৰাচাগিরং নো চ পরে ভণেয্য;
আপজ্জেয্য ৰাচসিকং ন কাযিকং,
পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পটি. ৪৭৯);
এৰং অকুসলং ৰচীকম্মং ন মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা কাযঙ্গং চোপেন্তো হত্থগ্গাহাদীনি করোতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা দণ্ডপরামাসাদীনি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘খন্দসিৰাদযো সেট্ঠা’তি তেসং অভিৰাদনঅঞ্জলিকম্মভূতপীঠকপরিভণ্ডাদীনি করোতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. এৰং অকুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা.
যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা ৰাচঙ্গং চোপেন্তো ‘অহো ৰত যং পরস্স, তং মমস্সা’তি পরৰিত্তূপকরণং অভিজ্ঝাযতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা, বজ্ঝন্তু ৰা, উচ্ছিজ্জন্তু ৰা, মা ৰা অহেসু’ন্তি ৰদতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠ’ন্তিআদীনি ৰদতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং অকুসলং মনোকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা.
যদা পন কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা রহো নিসিন্নো অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেতি, তদা কম্মং মনোকম্মং, দ্ৰারম্পি মনোদ্ৰারমেৰ. এৰং অকুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৰারেযেৰ সমুট্ঠহন্তি. এৰং অকুসলং মনোকম্মং তীসুপি দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং.
যং পন ৰুত্তং ‘তথা কুসলানি কাযৰচীমনোকম্মানী’তি, তত্রাযং নযো – যদা হি কেনচি কারণেন ৰত্তুং অসক্কোন্তো ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরমামী’তি ইমানি সিক্খাপদানি হত্থমুদ্দায গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারমেৰ. এৰং কুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
যদা পন তানেৰ সিক্খাপদানি ৰচীভেদং কত্ৰা গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং হোতি. এৰং কুসলং কাযকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
যদা পন তেসু সিক্খাপদেসু দিয্যমানেসু কাযঙ্গৰাচঙ্গানি অচোপেত্ৰা মনসাৰ ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরমামী’তি গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৰারং পন মনোদ্ৰারং হোতি. এৰং কুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
‘মুসাৰাদা ৰেরমণী’আদীনি পন চত্তারি সিক্খাপদানি ৰুত্তনযেনেৰ কাযাদীহি গণ্হন্তস্স কুসলং ৰচীকম্মং তীসু দ্ৰারেসু সমুট্ঠাতীতি ৰেদিতব্বং. ইধাপি অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৰা হোন্তি, অব্বোহারিকা ৰা.
অনভিজ্ঝাদিসহগতেহি পন চিত্তেহি কাযঙ্গং চোপেত্ৰা চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনগন্ধমালাদিপূজনচেতিযৰন্দনাদীনি করোন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন কাযদ্ৰারং. এৰং কুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা. অনভিজ্ঝাসহগতেন চিত্তেন ৰাচঙ্গং চোপেত্ৰা ‘অহো ৰত যং পরস্স ৰিত্তূপকরণং ন তং মমস্সা’তি অনভিজ্ঝাযতো অব্যাপাদসহগতেন চিত্তেন ‘সব্বে সত্তা অৰেরা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’তি ৰদন্তস্স সম্মাদিট্ঠিসহগতেন চিত্তেন ‘অত্থি দিন্ন’ন্তিআদীনি উদাহরন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৰারং পন ৰচীদ্ৰারং. এৰং কুসলং মনোকম্মং ৰচীদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহারিকা. কাযঙ্গৰাচঙ্গানি পন অচোপেত্ৰা রহো নিসিন্নস্স মনসাৰ অনভিজ্ঝাদিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেন্তস্স কম্মং মনোকম্মং, দ্ৰারম্পি মনোদ্ৰারমেৰ. এৰং কুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৰারে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৰারেযেৰ সমুট্ঠহন্তি.
তত্থ আণত্তিসমুট্ঠিতেসু পাণাতিপাতঅদিন্নাদানেসু কম্মম্পি কাযকম্মং দ্ৰারম্পি কম্মৰসেনেৰ কাযদ্ৰারন্তি ৰদন্তো কম্মং রক্খতি, দ্ৰারং ভিন্দতি নাম. হত্থমুদ্দায সমুট্ঠিতেসু মুসাৰাদাদীসু দ্ৰারম্পি কাযদ্ৰারং, কম্মম্পি দ্ৰারৰসেনেৰ কাযকম্মন্তি ৰদন্তো দ্ৰারং রক্খতি কম্মং ভিন্দতি নাম. তস্মা ‘কম্মং রক্খামী’তি দ্ৰারং ন ভিন্দিতব্বং, ‘দ্ৰারং রক্খামী’তি কম্মং ন ভিন্দিতব্বং. যথাৰুত্তেনেৰ পন নযেন কম্মঞ্চ দ্ৰারঞ্চ ৰেদিতব্বং. এৰং কথেন্তো হি নেৰ কম্মং ন দ্ৰারং ভিন্দতীতি.
কম্মকথা নিট্ঠিতা.
ইদানি ‘পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানী’তিআদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণং ঘানৰিঞ্ঞাণং জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং কাযৰিঞ্ঞাণন্তি ইমানি পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানি নাম. চক্খুৰিঞ্ঞাণদ্ৰারং সোত… ঘান… জিৰ্হা… কাযৰিঞ্ঞাণদ্ৰারন্তি ইমানি পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানি নাম. ইমেসং পঞ্চন্নং দ্ৰারানং ৰসেন উপ্পন্না চেতনা নেৰ কাযকম্মং হোতি, ন ৰচীকম্মং, মনোকম্মমেৰ হোতীতি ৰেদিতব্বা. চক্খুসম্ফস্সো সোত… ঘান… জিৰ্হা… কায… মনোসম্ফস্সোতি ইমে পন ছ সম্ফস্সা নাম. চক্খুসম্ফস্সদ্ৰারং সোত… ঘান… জিৰ্হা… কায… মনোসম্ফস্সদ্ৰারন্তি ইমানি ছ সম্ফস্সদ্ৰারানি নাম.
চক্খুঅসংৰরো সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকাযঅসংৰরো ৰাচাঅসংৰরো মনোঅসংৰরোতি – ইমে অট্ঠ অসংৰরা নাম. তে অত্থতো ‘দুস্সীল্যং মুট্ঠস্সচ্চং অঞ্ঞাণং অক্খন্তি কোসজ্জ’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসু একধম্মোপি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি, জৰনক্খণেযেৰ উপ্পজ্জতি. জৰনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৰারে অসংৰরোতি ৰুচ্চতি.
চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ পঞ্চৰিধো অসংৰরো নত্থি. সম্পটিচ্ছনসহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থাপি অসংৰরো নত্থি. সন্তীরণৰোট্ঠব্বনেসুপি এসেৰ নযো. জৰনসহজাতো পন ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ অসংৰরো চক্খুঅসংৰরো নাম হোতি. সোতঘানজিৰ্হাপসাদকাযদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. যদা পন রূপাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণং মনোদ্ৰারিকজৰনং ৰিনা ৰচীদ্ৰারেন সুদ্ধং কাযদ্ৰারসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা কাযকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহারিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৰারন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৰরো চোপনকাযঅসংৰরো নাম. যদা তাদিসংযেৰ জৰনং ৰিনা কাযদ্ৰারেন সুদ্ধং ৰচীদ্ৰারসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা ৰচীকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহারিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৰারন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৰরো ৰাচাঅসংৰরো নাম. যদা পন তাদিসং জৰনচিত্তং ৰিনা কাযৰচীদ্ৰারেহি সুদ্ধং মনোদ্ৰারমেৰ হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং পন চিত্তং মনোকম্মদ্ৰারং নাম. এত্থ অসংৰরো মনোঅসংৰরো নাম. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং অসংৰরানং ৰসেন চক্খুঅসংৰরদ্ৰারং, সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৰাচা… মনোঅসংৰরদ্ৰারন্তি ইমানি অট্ঠ অসংৰরদ্ৰারানি ৰেদিতব্বানি.
চক্খুসংৰরো সোত… ঘান… জিৰ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৰাচা… মনোসংৰরোতি ইমে পন অট্ঠ সংৰরা নাম. তে অত্থতো ‘সীলং সতি ঞাণং খন্তি ৰীরিয’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসুপি একধম্মোপি পঞ্চদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি. জৰনক্খণেযেৰ উপ্পজ্জতি. জৰনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৰারে সংৰরোতি ৰুচ্চতি. তস্স সব্বস্সাপি চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সোতিআদিনা অসংৰরে ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং সংৰরানং ৰসেন চক্খুসংৰরদ্ৰারং…পে… মনোসংৰরদ্ৰারন্তি ইমানি অট্ঠ সংৰরদ্ৰারানি ৰেদিতব্বানি.