৪. তুংস্মা
তুংস্মাতীহ পচ্চযগ্গহণমাচিক্খতি ‘তুংতাযে’চ্চাদিনা. ততো চেতি যতো তুংস্মাতি পচ্চযস্সেৰ গহণং যতো চ ৰিসেসন নিদ্দেসো, ততোতি অত্থো. পচ্চযগ্গহণে তদাদিগ্গহণং ৰিঞ্ঞাযতে… ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৰিহিতো তদাদিনো গহণ’’ন্তি ঞাযতো. ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতত্তা তদন্তগ্গহণং… ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) ৰচনাভি মনসি নিধাযাহ- ‘যতো কিরিযত্থা’ইচ্চাদি. সো কিরিযত্থো আদি যস্স সমুদাযস্স সো তদাদি সো পচ্চযোন্তে তস্স (সো তদন্তো). তদাদিতদন্তসমুদাযৰিসেসস্স গহণং, (নতু) তদন্তমত্তস্সে ত্যত্থো. ননু চ তুংস্মাইতি ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতে ভৰতু ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সে’’তি তদন্তগ্গহণং পচ্চযগ্গহণে তু কথং তদাদিনো গহণং ৰচনাভাৰতোচ্চাহ- ‘তদৰিনাভাৰিত্তা’তি. যতো ৰিহিতো তেন ৰিনা ন ভৰতি সীলেনেতি তদৰিনাভাৰী তস্স ভাৰো তস্মা. ইমায যুত্তিযা ৰিঞ্ঞাযতে-ত্থো, যমাখ্যাযতে ‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৰিহিতো তদাদিনো গহণ’ন্তি. ভৰত্ৰেৰং তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণং, ততো কিপ্ফলংত্যাহ- ‘তেনে’চ্চাদি.
সপাদিতোতি পাদিসহিততো. খ ছ সুপ্পত্তাভাৰাতি খ ছ সানং উপ্পত্তিযা অভাৰা. ৰুত্তপ্পকারস্সেৰ তুংপ্পচ্চযন্তস্স পকতিভাৰেন গহণা সপাদিতো খ ছ সানমনুপ্পত্তীতি অধিপ্পাযো. ৰিপুব্বা ‘জি-জযে’ইচ্চস্মা তুংপচ্চযন্তা ‘ৰিজেতুমিচ্ছতী’তি অত্থে ‘‘তুংস্মা’’ইচ্চাদিনা(সো), তুংস্সচ লোপো, নেমিত্তিকে একারে নিৰত্তে ‘জিস জিস ইতি দ্ৰিত্তে অনাদিব্যঞ্জনলোপো ‘‘জিহরানং গী’’তি (৫-১০২) গী. জিগীসপ্পকতিতো ‘‘ভূতে ঈঊং’’ইচ্চাদিনা (৬-৪) ঈ. তস্মিং অঞ. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৰা’’তি (৬-৩৩) ঈস্স রস্সে ব্যজিগীসি. যদি তু সপাদিতো সস্স উপ্পত্তি সিযা, তদা ব্যজিগীসীতি এত্থ দ্ৰিব্বচনং করীযমানং সপ্পচ্চযন্তস্স পঠমস্সেকস্সরস্স দ্ৰিব্বচনং ভৰতীতি ‘‘খ ছ সান’’মিচ্চাদিনা (৫-৬৯) ৰিজিয ইতি সমুদাযে আদিভূতস্স ৰিসদ্দস্স সিযা ঈম্হি চ ৰিহিতে সপাদিনো পকতিভাৰোতি ৰিসদ্দ পুব্বে অঞাগমো সিযা, ততো চ অৰিৰিজিসীতি অনিট্ঠম্পসজ্জেয্য.
তুংস্মা ইচ্ছাযন্তি চ পকতিপ্পচ্চযত্থানমুপদিট্ঠত্তা তেন সভাৰ লিঙ্গেন খ ছ সপ্পচ্চযা তদন্তো চ অনুমিতো ন পন তুং, তুমিহ সুতোতি আহ- ‘ন তদন্তো, নাপি ছ ছসা’তি. জিঘচ্ছাইচ্চত্র দ্ৰিত্তে পুব্বস্স ঘস্স ‘‘চতুত্থ দুতিযানং ততিযপঠমা’’তি (৫-৭৮) গো. তস্স ‘‘কৰগ্গহানং চৰগ্গজা’’তি (৫-৭৯) জো. পাণিনিনাপীহ সপ্পচ্চয ৰিধাযকে সুত্তে ৰাক্যম্পি যথা সিযাতি ৰাৰচনং কতং, তদযুত্তন্তি নিরাকত্তুমাহ- ‘ৰাক্যম্পি’চ্চাদি. পকত্যাদিত্যত্র আদি সদ্দেন অত্থৰিসেসো গহেতব্বো, পকতি ৰিসেসো তুমন্তো, ইচ্ছত্থো-ত্থৰিসেসো. ইদং লক্খণন্তি ‘‘তুংস্মা লোপো চিচ্ছাযং তে’’ইতি ইদং লক্খণং. নিযোগতোতি নিযমেন. আসঙ্কাযমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (৩-১-৭) ৰাক্যকারেন ৰুত্তং নিরাকত্তুমাহ- ‘আসঙ্কায’মিচ্চাদি.
অচেতনত্তা কূলস্স ইচ্ছাযাসম্ভৰোতি ‘কূলপ্পতিতুমিচ্ছতী’তি ৰাক্যমেৰেচ্ছাপকাসনমসিদ্ধং, তেনাসিদ্ধেন ৰাক্যেনাসিদ্ধানং খ ছ সানং সাধনং অসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনং. ইচ্ছাৰচনিচ্ছাতি ইচ্ছায ৰত্তুমিচ্ছা. ইচ্ছাযপৰত্তিতো উপলদ্ধীতি ইচ্ছায উপলদ্ধি উপালম্বো পরিজাননং পৰত্তিতোতি অত্থো. চেতনাৰতিচাতি ৰুত্তং তস্মা চেতনাৰতি পৰত্তিতো উপলদ্ধিং দস্সেত্ৰা তদপদেসে নাচেতনেপি দস্সেতুং ‘যোপেসা’তিআদিমাহ. দেৰদত্তে রজ্জু খীলাদিপাণিনা উয্যোগো, কূলে মত্তিকাৰিকীরণাদি. রজ্জু গুণো. খীলো [কীল (পঞ্চিকা)] সংক্ৰাদি.
পুলো তিণাদীনং সঙ্ঘাতো. সা সুনখো মিমরিসতীতি মর=পাণচাগে’ইচ্ছাযং তুমন্তা সো. ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সে’’তি (৫-১৭০) ঞি. দ্ৰিত্তে পুব্বতো-ঞ্ঞস্স লোপো ‘‘খ ছ সেস্ৰী’’তি (৫-৭৬) দ্ৰিত্তে পুব্বস্সাস্স ইমিমরিসতি. তথা পিপতিসতীতি ‘পতপথ=গমেন’ ইচ্চস্স. সা মিমরিসতীতি সতিপি সচেতনত্তে ৰিসত্তজীৰিতস্স সুনখস্স মরণিচ্ছা সম্ভৰতীতি পটিপাদিতং. ‘‘ইচ্ছাসন্তা পটিসেধো ৰত্তব্বো’’তি (৩-১-৭) পাণিনীযৰাত্তিককারেন ৰুত্তং, তন্নিরাকত্তুমাহ- ‘বুভুক্খিতু’মিচ্চাদি. জাতিপদত্থনিস্সযেন নিৰুত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘জাতিপদত্থে’চ্চাদি. ইতরো ইচ্ছত্থো.