৩. ততিযকণ্ডৰণ্ণনা
১. স্যাদি
যস্সাতিকমাৰট্ঠিতস্সযোআদিঅক্খরসমুদাযস্স, কিন্তন্তি আহ- ‘ইদ’মিচ্চাদি, ইদন্তি যথাৰুত্তং স্যাদিসমুদাযরূপং, অৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো, সমুদাযে পৰত্তা সদ্দা অৰযৰেসুপি ৰত্তন্তীতি স্যাদিসদ্দো সিআদিকে অৰযৰেপি ৰত্ততে, ৰিধিগ্গহণঞাযেনাতি ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা স ৰিহিতো তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণ’’ন্তি ঞাযেন. স্যাদি অন্তে যস্স তং স্যাদ্যন্তং. ননু চ ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৰুচ্চমানে যংকিঞ্চি স্যাদ্যন্তং যেনকেনচি স্যাদ্যন্তেন সহেকত্থীভাৰমরহতি, তথাহি যথা গামগতোতিআদো, তথা পস্স দেৰদত্তে গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলন্তি আদোপি সমাসো ত্যাসঙ্কিযাহ-‘সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি’চ্চাদি, যস্স স্যাদ্যন্তস্সযেন স্যাদ্যন্তেন সম্বন্ধো, তেন স্যাদ্যন্তেন সহতং স্যাদ্যন্তমেকত্থম্ভৰতীতি সম্বন্ধতো ৰিঞ্ঞাযতি অৰসীযতীতি যস্সাত্যাদিস্ৰত্থো, তথা চ গামগতোত্যত্রত্থীমেস-মঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধোত্যেকত্থীভাৰো, ততোযেৰেত্থাহু-
নিযতং সাধনং সাধ্যে, ক্রিযা নিযতসাধনা;
সন্নিধানেন মেতেসং [চেথিস্সা (পোত্থকে)], নিযমো-যম্পকাসতীতি.
অযমেত্থ অত্থো ‘‘যতো গামমিচ্চেতং সাধনং সাধ্যং কিরিযং তংব্যপদেসজাননযোগ্যমপেক্খতে গতোতি, অতো সাধনং কার কং সাধ্যে কিরিযায নিযতং, যতো চ কিরিযা সযং সাধনমপেক্খতে কিং গতোতি, অতো কিরিযাপি নিযতং সাধনমেতিস্সাতি নিযতসাধনা হোতি অযং যথাৰুত্তো নিযমো অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাৰসেন ৰত্তমানো এতেসং সাধ্যসাধনানং সন্নিধান মত্তেন অঞ্ঞমঞ্ঞতো পকাসতী’’তি. পস্স দেৰদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলংত্যত্র তু গামন্তি সাধনং পস্সেতি সাধ্যমপেক্খতে, গতোতি গমনকিরিযা তু গুরুকুলমপেক্খতে, ততো চ গামগতানং ৰাক্যন্তরাৰযৰানং নত্থেৰাপেক্খাতি ন ভৰতি সমাসো, সব্বত্থেৰমূহনীযং, সম্বন্ধো হি অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খালক্খণো সম্বন্ধ্যন্তরতো-নৰট্ঠিতং নিৰত্তেত্ৰা ৰিসেসে নিৰেসেতি, তথাচ ৰুত্তং–
তস্স ত্ৰাকঙ্খতো ভেদে, যা পরিপ্লৰমানতা;
ৰিসেসে তং নিৰেসেন্তো, সম্বন্ধোৰাৰছিন্দতীতি.
ভেদে ৰিসেসে গামন্তেতং সামঞ্ঞং ৰিসেসাপেক্খং ‘গামমাসীসতি, জহাতি, গতো’তি, তথা ‘গতো গামং, ৰনং, গুরুকুল’ন্তি ৰেৰমাকঙ্খতো-ভিলসতো তস্স তু পধানপদস্সুপসজ্জনপদস্স চ যা পরিপ্লৰমানতা অনৰট্ঠিততা তং ৰিসেসে ৰিসিট্ঠে সম্বন্ধিনি নিৰেসেন্তো পতিট্ঠপেন্তো সম্বন্ধোৰানেকপ্পকারো ক্ৰচি সাধ্যসাধনভাৰলক্খণো ক্ৰচি পকতিৰিকারভাৰসভাৰো ক্ৰচি সস্সামি সম্বন্ধরূপো অৰছিন্দতি সম্বন্ধ্যন্তরতো নিৰত্তেতীতি অত্থো, যতো-যমপেক্খা ৰাক্যকালেযেৰ নিরূপ্যতে, ততো যত্থাত্থি পদানমপেক্খা, তত্থ সমাসাৰগমো, যত্র তু নত্থি, তত্র ন ভৰতীত্যনুপদিট্ঠো ৰিসযৰিভাগো ঞাযতেতি ভাৰো, বালে অবুধেতু নিস্সায ৰিচিত্তো সমাসৰিধানলোপাদিনানেকপ্পকারো পটিপত্তিযা সাধুসদ্দপরিজাননত্থমুপাযো সম্ভৰতি, পরমত্থতো তু সদ্দন্তরত্তা অচ্চন্তং [অঞ্ঞত্তং] ৰাক্যসমাসানং ভেদো, ন হি ৰাক্যে দিট্ঠপদানি সমাসে সন্তি, তথা চ ৰুত্তং–
বালে নিস্সাযুপাযো-যং, ৰিচিত্তো পটিপত্তিযা;
ভেদো ৰাক্যসমাসানং, চ্চন্তং [ঞ্ঞত্তং (পোত্থকে)] সদ্দন্তরং যতোতি.
অতোযেৰাতি যতো সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপিযস্সযেন সম্বন্ধোতেন সহ তদেকত্থম্ভৰতীতি সম্বন্ধতো ৰিঞ্ঞাযতীতি নানিট্ঠং কিঞ্চিপীহ হোতি, অতোযেৰ হেতুতোতি অত্থো. ব্যপেক্খা সামত্থিযপরিগ্গহাযেতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাকঙ্খা ব্যপেক্খা, সাৰ সা মত্থিযং, তস্স পরিগ্গহায. সমত্থৰচনং ন কতন্তি পাণিনিযেহি ৰিয ‘‘সমত্থো পদৰিধী’’তি (পা, ২-১-১) সমত্থৰচনং ন কতং. সমত্থো পদ ৰিধীতি পরিভাসাযমযমত্থো ‘‘ৰিধীযতে [ৰিধীযতীতি (পোত্থকে)] ৰিধি, পদানং ৰিধি পদৰিধিসমাসাদি, যোকোচীহ সত্থে পদৰিধি,সো সমত্থো ৰিগ্গহ ৰাক্যত্থাভিধানে (সত্তি) ৰেদিতব্বো’’তি, তাদিসপরিভাসায ব্যাপারতো তেসং ‘পস্স দেৰদত্ত গামং, গতো যঞ্ঞদত্তো গুরুকুলং’ ত্যাদো নানিট্ঠপ্পত্তি, সামত্থিযঞ্চেত্থ দ্ৰিধাত্যুপগম্যতে ৰাক্যে ব্যপেক্খাৰুত্তিযমেকত্থীভাৰো চেতি [ৰুত্তিযমেকত্থীভাৰো ৰাক্যে ব্যপেক্খাচেতি (পোত্থকে)]. তত্থ পঠমস্স পরিগ্গহং ৰচনমন্তরেন পটিপাদিয দুতিযস্স পরিগ্গহমিদানি ৰচনেন পটিপাদযমাহ- ‘একত্থী ভাৰো’চ্চাদি, একত্থীভাৰো ভিন্নত্থানং সাধারণত্থতাৰসেন পৰত্তিৰিসেসো, ৰাক্যে হি সাধারণত্থতা নত্থি ভিন্নত্থত্তা, অতোযেৰেত্থ ভেদনিবন্ধনা ছট্ঠ্যুপজাযতে ‘রঞ্ঞো পুরিসো’তি, ৰুত্তিযন্তূভযপদব্যৰচ্ছিন্নত্থাভিধানতো সাধারণত্থতা ভৰতি, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘সমাসে ৰিসেসনং ৰিসেস্সমনুপৰীসতি একীভৰতি ৰিসেসনং, ৰাক্যে তু ৰিসেসনং ৰিসেস্সতো ৰিসুংযেৰা ৰতিট্ঠতে’’তি. দ্ৰন্দসমাসস্স তু পদানং ৰিসেসনৰিসেস্সাভাৰেপি সকলপদত্থপ্পধানত্তা ‘রঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুরিসো চা’তি ৰাক্যতো ‘রঞ্ঞো গৰাস্স পুরিসা’তি সমাসস্স ৰিসেসো একত্থী ভাৰলক্খণো ভৰত্যেৰ, তথাহি তত্থ ৰাক্যে ভিন্নত্থনিবন্ধন সমুচ্চযপটিপাদনায চসদ্দো পযুজ্জতে, সমাসে তু নপ্পযুজ্জতে, একত্থ ৰচনেনেৰাতি ‘‘স্যাদিস্যাদিনেকত্থ’’ ত্যেকত্থৰচনেনেৰ, একত্তীভাৰোযেৰ ভৰতীতি সেসো, এৰকারো ন ৰাক্যে তথাহি দীপেতি. ৰাক্যে কথন্তি আহ- ৰাক্যে’তিআদি.
ৰাক্যেতি ৰিগ্গহৰাক্যে, ৰিসেসেন গয্হতি ঞাযত্যনেনেতি ৰিগ্গ- হো, সো চ তং ৰাক্যং চেতি ৰিগ্গহৰাক্যং, ৰিসেসেন ৰা গহণং ৰিগ্গহো, তদত্থং ৰাক্যং ৰিগ্গহৰাক্যং, তস্মিং, কাযং ব্যাপেক্খাতি আহ-‘ভেদাদিলক্খণা’তি, আদিসদ্দেন সংসগ্গ ভেদ সংসগ্গানঞ্চ গহণং.
তত্থ সান্তরেহি সাম্যন্তরেহি চ ব্যাৰুত্তি ছেদো, সংৰিসেস সামিৰিসেসানং সম্বন্ধো সংসগ্গো, তদাহ- ‘তথাহি’চ্চাদিনা, ভেদকো ব্যাৰত্তকো, অত্থগহিতোতি কারণৰসেন ভেদৰাদিনা গহিতো, যদেচ্চাদিনা সংসগ্গৰাদিনো-ধিপ্পাযমাহ যদা তূভযম্পিচ্চাদিনা উভযৰাদিনো, অভিমতোতি ‘‘পাক্কডারাসমাসো’’চ্চনেন (২-১-৩) পাণিনিনা ইচ্ছিতো. পাক্কডারাতি ‘‘কডারা কম্মধারযে’’চ্চনেন (২-২-৩৮) কডারাসংসদ্দনা পগেৰাতি অত্থো.
‘পুথ ভিন্নো অত্থো যেসং পদানং তানি পুথগত্থানি, ৰাক্যে হি রঞ্ঞো পুরিসো তেত্থ রাজসদ্দো রাজত্থমেৰ ৰদতি, পুরিসসদ্দো পুরিসত্থমেৰ, ৰুত্তিযন্তু রাজপুরিসোতেত্থ রাজসদ্দোপি পুরিসত্থমেৰ ৰদতীতি দ্ৰিন্নমেকত্থীভাৰো ভৰতি, অঞ্ঞোযেৰাৰযৰত্থান্ৰিতো সমুদাযত্থো পাতুভৰতীতি তদপেক্খায চেকত্থীভাৰো ৰুচ্চতে, জহমানসকত্থৰুত্তিমভ্যুপগম্ম ৰুত্তং- ‘ৰিসেসনস্স সকত্থ পরিচ্চাগেনে’চ্চাদি, অতোযেৰ পরো চোদেস্সতি ‘ননু চে’চ্চাদিনা. একত্থীভৰনং সমসনন্তি ইমিনা একত্থন্তি সমাসোতি নাত্থন্তরন্তি দীপেতি.
জহমানানি পদানি সকত্থং যস্সং (সা) তথা ৰুত্তা, নাচ্চন্তায জযাতীতি এৰম্মঞ্ঞতে ‘‘পরিচ্চাগমত্তমভিসন্ধায জহমানসকত্থংত্যুচ্চতে, ন তু সব্বথা পরিচ্চাগোপরোপকারায তস্সোপাদানতো, সব্বথা চ সকত্থপরিচ্চাগে পরোপকারাসম্পাদনতো-নুপাদানমেৰ পযোজনাভাৰা তস্স সিযা’’তি, থপতি ৰড্ঢতী. অত্থন্তি রাজসদ্দৰাচ্চং. অচ্চন্তপরিচ্চাগেপি ন দোসো… ৰাক্যে দিট্ঠস্সুপসজ্জনস্স ৰুত্তিযং সোযেৰাযন্ত্যন্ৰযাৰসাযতো তদত্থাৰ গতিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘অথ ৰে’চ্চাদি.
সোযেৰাযন্ত্যজ্ঝৰসাযো-ন্ৰযো, সোযেৰাযং রাজসদ্দো যো ৰাক্যতালে দিট্ঠোতি ৰোহারীনমেকত্তাৰসাযেনাসত্যপি (রাজসদ্দস্স)ত্থে পুরিসস্স ৰিসেসনম্ভৰিস্সতীতি ভাৰো, এত্থেৰ দিট্ঠন্তমাহ- ‘যথে’চ্চাদি.
২. অসং
অব্যযন্তি যদঞ্ঞেসং পসিদ্ধন্তি লিঙ্গৰচনভেদেপি ব্যযরহিতত্তা উপসগ্গনিপাতানং পরেহি অব্যযসঞ্ঞাকরণতো অব্যযন্তি পরেসং পসিদ্ধং, তেসন্ত্ৰযং সমাসো অব্যযত্থপুব্বঙ্গমত্তা অনব্যযং অব্যযম্ভৰতীতি অব্যযীভাৰো পসিদ্ধো, অসঙ্খ্যস্স সুতত্তা তস্সেৰ ৰিভত্যত্থাদযো ৰিসযভাৰেন ৰিসেসনানীতি ৰিঞ্ঞাযন্তীত্যাহ- ‘অসঙ্খ্যে’চ্চাদি, ইমিনা নেমেসমাসত্থাতি দীপেতি.
তাৰসদ্দস্স কমৰুত্তিযং যো-ত্থো সম্পজ্জতে তমাহ- ‘ৰিভত্য’চ্চাদি, ৰিভত্যত্থে উদাহরিত্ৰাতি ৰিভত্যত্থৰিসযে ৰত্তমানস্সাসঙ্খ্যস্স ইত্থিসদ্দেন সমাসমধিত্থীতি উৰাহরিত্ৰা, নিচ্চযমাসান মৰিগ্গহো, অসকপদৰিগ্গহো ৰা যুত্তো, অঞ্ঞথা অনিচ্চতাপত্তীত্যাহ- ‘নিচ্চসমাসত্তা’ইচ্চাদি.
অসকপদেন অনত্তনিযপদেন অঞ্ঞপদেন ৰিগ্গহো অসকপদৰিগ্গহো, তেন, এত্থ হি যথা কুম্ভস্স সমীপংত্যঞ্ঞপদৰাক্যে সমীপ সদ্দেনুপসদ্দৰচনীযস্স ৰুত্তত্তা উপসদ্দো নপ্পযুজ্জতে, যথা ইত্থী সূতি এত্থাধিসদ্দৰচনীযস্সা (ধা)রত্থস্স সত্তমিযা ৰুত্তত্তা নাধিসদ্দোতি ‘ইত্থীসূ’তি অঞ্ঞপদৰাক্যং ৰুত্তং, কথাপৰত্তাতি ত্ৰাধেয্যো পদস্সনং, এৰং সব্বত্থোন্নেযং, অসকপদৰিগ্গহেনাত্থোৰ ৰুত্তো,
অধিসদ্দস্স পন পুরতোৰট্ঠিতস্সাধারে ৰত্তমানস্স তংসমানাধিকরণেন সত্তম্যন্তেনিত্থিসদ্দেন সহ সমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘অধিসদ্দো’চ্চাদি.
স্যাদিলোপোতি অধিসদ্দতো ইত্থিসদ্দতো চ পরেসং সত্তমী বহুৰচনানং লোপোতি অত্থো. অত্ত (ভাৰ) সম্পত্তীতি সরীরসম্পত্তি অধিপ্পেতাতি ব্রহ্মসদ্দস্স সরীরং অত্থোতি আহ- ‘ব্রহ্মং সরীরন্তি, কত্থচী উত্তরপদত্থপ্পধানত্তাৰাসঙ্খ্যসমাসস্স ‘সম্পন্নং ব্রহ্ম’ন্তি ৰিগ্গহো ৰুত্তো.
সমাসৰিভত্তিযাতি সমাসতো উপ্পন্নৰিভত্তিযা, সকলো পদেসসকলো, পরিগ্গহাপেক্খাতি অভ্যুপগমাপেক্খাযাতি অত্থো, অভ্যুপগমেপি হি পরিগ্গহসদ্দো–
সপথে পরিৰারে চ, মূলাভ্যুপগমেসু চ;
রৰিম্হি রাহুগহিতে, দারেসু চ পরিগ্গহো’’তি নিঘণ্টু.
সকলস্স ভাৰো সাকল্যং-সকলসদ্দপ্পৰত্তিনিমিত্তং, তম্পন নিস্সেস [মতনিস্সেস (পোত্থকে)] গ্গহণা পুথু ভৰতীত্যাহ- ‘অসেসগ্গহণ’ন্তি, তিণানং সাকল্যন্তি ৰিগ্গহো, তিণসদ্দেন হি তিণসহিতানি গহিতানি, তেনেৰ ৰক্খতি ব্যতিরেকনযে- ‘তং সব্বং তিণসহিতমজ্ঝো- হরতী’তি, সতিণমজ্ঝোহরতীতেত্থাধিপ্পাযত্থ মাহ-‘যাৰা’তিআদি.
তিণসদ্দো উপলক্খণং সেসা-নজ্ঝোহারিযানং, তেনাহ ‘তিণাদিকম্পী’তি. পরিগ্গহাপেক্খাযন্তভূতস্স গহণত্থং ‘‘অব্যযং ৰিভত্তিসমীপা’’দিসুত্তে ‘সাগ্যধীতে’তি নিপ্ফাদনত্থমন্তৰচন মুদাহতম্পাণিনিনা, তম্পি সাকল্যেযেৰাহরিতুং [সাকল্লেনোদাহরিতুং] সাগ্যধীতেত্যূদাহটন্তি দস্সেতুং ‘ততো’ত্যাদি ৰুত্তং.
ততোতি যতো সকলসকলে ন ৰত্ততি, পরিগ্গহাপেক্খায সমত্তিযা অন্ততো সকাসা সাকল্যং ন ভিজ্জতেতি সম্বন্ধো, সমত্থিযম্পি অন্তে উদাহরণন্তি সেসো.
অগ্গিপরিযন্তন্তি অগ্গিঅত্থো গন্থো তাদত্থিযা অগ্গি, সোপরিযন্তো-স্স অজ্ঝেযস্সাতি অগ্গিপরিযন্তং, যত্তকস্সাজ্ঝেযস্স পরিগ্গহো, তস্স অগ্গি পরিযন্তো, অগ্গিনা পরিযন্তভূতেন সহিতো সকলোতি ৰিগ্গহো, অগ্গিনো সাকল্যন্তি ৰা.
সদ্দিকানন্তি ব্যাকরণঞ্ঞূনং. অত্থাভাৰেইত্যত্থগ্গহণং ইতরেতরাভাৰে ধম্মাভাৰে চ মা সিযাতি, অতোযেৰ চোচ্চতে ‘অথেতরেতরাভাৰে’ইচ্চাদি, ইতরস্মিং ইতরস্স অভাৰো ইতরেতরাভাৰো, গো অস্সো ন ভৰতীতি হি অত্থন্তরত্তং নিসেধীযতে, ন ৰত্থুভাৰো, ব্রাহ্মণো ন ভৰতীত্যত্রপিব্রাহ্মণত্তধম্মো নিসেধীযতে, ন ৰত্থুভাৰো, পরত্তাতিআদিনা ৰিপ্পটিসেধ ৰিসযমাহ.
অতিক্কমাভাৰেতী এত্থ অতিক্কমাতি পঞ্চমিযা অসমাসনিদ্দেসোতি আহ- ‘অতিক্কমা’তি, ন পনুপ্পন্নস্স পচ্ছাতি ইমিনা অতিক্কমাভাৰো নাম উপ্পন্নস্স পচ্ছা অভাৰোতি দস্সেতি.
নিত্তিণন্তি উত্তরপদত্থপ্পধানো-সঙ্খ্যসমাসো. সম্পতিসদ্দস্স সামঞ্ঞৰচনত্তেপি ইধাধিপ্পেতং কালং দস্সেতুমাহ- ‘উপভোগস্সে’’চ্চাদি, উপভোগো কম্মসাধনো লহুপাৰুরণস্স নাযমুপভোগকালোতি ৰিগ্গহো, (অতি) লহুপাৰুরণন্তি রূপসিদ্ধীতি দস্সেতুং লহুপাৰুরণস্সাতিআদি ৰুত্তিযং ৰুত্তং.
যোগ্গং রূপন্তি ৰিগ্গহে অনুরূপং, ননু চাত্র নিচ্চসমাসত্তাসপদৰিগ্গহেন ভৰিতব্বংত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৰিচ্ছায’মিচ্চাদি, অনুসদ্দেন হি যোগে ৰিচ্ছাযং ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) দুতিযা ৰিধীযতে, ৰাক্যেযেৰাস্স চ পযোগো নাঞ্ঞত্রেতি ৰাক্যম্পি ভৰতীতি মঞ্ঞতে. সকিখীতি এত্থাপি ‘‘অকালে সকত্থে’’তি (৩-৮১) সহস্স সো.
সদিসো কিখিযাতি এত্থ কিখিযা পসিদ্ধভূতায সাধিযস্স সাধনভাৰেন গহিতায সধম্মত্তেন কোচি সাধিযো সদিসোতি ৰুত্তোতি কিমিধ সদিসো অপ্পধানং [পধানমেৰাতি অত্থো] তথা সতি পুপ্পপদত্থপ্পধানেনাসঙ্খ্যসমাসেন সকিখীতি এত্থ ন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘ননুচে’ত্যাদি, কিখিযাতি সম্বন্ধে ছট্ঠী, এত্থ পন সদিসত্তস্স কিখীযা-প্পটিবদ্ধত্তাপ্পধানত্তং. নেতদত্থীতিআদিনা যথাৰুত্তং চোদনং পরিহরতি.
যথা দেৰদত্তোতি এত্থ যদি সমাসো ভৰেয্য, দেৰদত্তেন সদিসো যথাদেৰদত্তন্তি ভৰেয্য, পটিসিদ্ধত্তা পন (ন) সমাসোতি, কিখীতি মক্কটস্সাভিধানং. জেট্ঠানুক্কমেনাতি ৰুত্তত্তা অনুজেট্ঠন্তি ততিযন্ততা গম্যতে. চক্কেন যুগপদি সচক্কং.
৪. যাৰাৰধারণে
অমত্তানং যত্তকো পরিচ্ছেদো যাৰামত্তং.
৫. পয্যপাবহিতিরো পুরেপচ্ছাৰাপঞ্চম্যা
পঞ্চম্যাতি কস্মা ৰুত্তং ননু অৰুত্তেপি তস্মিং ৰক্খমাননযেন পঞ্চম্যন্তত্তা পঞ্চম্যন্তেহেৰ সমাসো ৰিঞ্ঞাযতীত্যাসঙ্কিযাহ‘যদিপি’চ্চাদি. তথাপিচ্চাদিনা পরিহরতি, হোতু কামং ‘পরিপব্বতং ৰিজ্জোততে’তি দুতিযানিসেধায, অঞ্ঞত্র কথন্তি আহ ‘ইহ চে’ত্যাদি.
আচত্তারো ৰাতি আসদ্দো ৰাক্যে, সরণে ৰা, গামো বহি তিট্ঠতীত্যত্থো, পুরতো গামম্পস্সাতি ৰদন্তো পুরেত্যত্থপ্পঘানোযন্নিদ্দেসো, নসরূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অভিমুখে গামম্পস্সাত্যত্থো. অৰুত্তানমেতান্যুপলক্খণানি, তস্মা ‘তিরো গামম্পস্সা’তিপি ৰুত্তং হোতি, তিরিযতো গামম্পস্স, পচ্ছতো গামম্পস্সাতি অত্থো.
অপসদ্দযোগে নিচ্চপঞ্চন্তস্স ৰিকপ্পেন সমাসৰিধানাৰাভৰনেনোদাহরণং দিন্নং (এত্থ) পঞ্চম্যাতি পযোজনাভাৰেপি অঞ্ঞদত্থং করিযমানমিহাপ্যত্থৰন্তং হোতি.
৬. সমী
‘‘অনু যং সমযা’’তি (২-১-১৫) চ ‘‘যস্স চাযামো’’তি (২-১-১৬) চ পাণিনিনো ৰচনদ্ৰযং, অযমেতেসমত্থো ‘‘যস্স সমযা সমীপৰাচী অনুসদ্দো, তেন সহ সমস্সতেতি চ, অনু যস্সাযামৰাচী, তেন স্যাদ্যন্তেন সহ সমস্সতে’’তি চ. ৰত্থুতো তু সামীপ্যাযামৰন্তানমনিদ্দেসেপি সামত্থিযা তদাক্খেপোতি দস্সেন্তো আহ-‘সমীপাযামান’মিচ্চাদি.
সম্বন্ধিত্তাতি সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৰ নিযতপটিযোগিনমাক্খপন্তি… তেন ৰিনা তেসং সকত্থাভাৰা. আযামো দীঘতা, ‘‘যস্স সমীপাযামেস্ৰনু’’তি যথাৰুত্তসুত্তদ্ৰযমাক্খেপেনুপদিসতি, ৰনস্স সামিপ্যমনুৰনং, ‘‘অসঙ্খ্যং ৰিভত্তিসম্পত্তিসমীপ’’ ইচ্চেৰ (৩-২) সিদ্ধেপুন সমীপগ্গহণং ৰিকপ্পত্থং, তেন ৰনস্সানুতি ৰাক্যেনাপি ভৰিতব্বং.
গঙ্গায আযামো অনুগঙ্গং, ভাগৰুত্তিকারো ‘‘লক্খণেনে’’তি ৰত্ততে. যস্সাযামৰাচী অনু, তেন লক্খণেন সমস্সতে অনুগঙ্গং বারাণসী, গঙ্গায লক্খণভূতায পসিদ্ধাযামগুণায বারাণসী লক্খীযতে যাৰাযতাযামা গঙ্গা তাৰাযম্পীতি সভাৰতো তূপমানোপমেয্যভাৰো সমাসে পতীযতে গঙ্গা ৰিয দীঘা’’তি লক্খিযলক্খণভাৰং ৰণ্ণেতি. এৰং সতি বারাণসীতি পঠমা নোপপজ্জতেতি মঞ্ঞমানো আহ-‘গঙ্গাযা মেন যুত্তা ‘‘ত্যাদি. অনুগঙ্গং বারাণসিযাতি বারাণসিযা গঙ্গাযামো লক্খণন্তি অত্থো.
৭. তিট্ঠ
অকতসমাসাচাতি অনেন ইমিনা কতসমাসতং দীপেতি, তিট্ঠন্তীতি ইদংন্তপ্পচ্চযন্তস্সাত্থপদন্তি দস্সেতুমাহ-‘‘ন্তোকত্তরি ৰত্তমানে’’তিচ্চাদি, (৫-৬৪) আযতীতীমস্সাত্তপদং আযন্তীতি, পুম্ভাৰাভাৰো নীপাতনা, অকারো চ নিপাতনা ‘‘গোত্ৰ চত্থে চা লোপে’’ত্যত্র (৩-৪৬) ‘নাঞ্ঞাসঙ্খ্যত্থেসূ’ত্যনুৰত্তনতো.
লূনযৰাদীনমেত্থ নিপাতনা কালেপি নপুংসকলিঙ্গত্তং, সংহটাযৰা যস্মিং কালে সংহটযৰং, উম্মত্তগঙ্গন্তি সঞ্ঞাযমঞ্ঞপদত্থে ৰাধিকারেপি নিচ্চসমাসো, ন হি ৰাক্যং সঞ্ঞাতি, আদিসদ্দেন‘সমস্স সোভনত্তং সুসম’মিচ্চাদীনঞ্চ সঙ্গহো, পভাৰনং পকাসনং.
৮. ওরে
ওরং গঙ্গায, পারং যমুনাযাতি সমাসে কতে নিপাতনা একারো, তেনেৰ ৰুত্তিযং ৰুত্তং ‘একারন্তত্তং নিপাতনতো’তি, ৰুত্তিৰিকপ্পনত্থতোতি ৰুত্তিযা ৰিকপ্পো অত্থো যস্সাতি ৰিগ্গহো.
১০. অমা
সোচেকত্থীভাৰো ৰিসিট্ঠো-ভিমতোতি সম্বন্ধো, মুহুত্তন্তি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, পাদিসমাসং কত্ৰাতি আসদ্দস্স হরসদ্দেন ৰুত্তিসদ্দেন [ৰুত্তিপদেন (পঞ্চিকা)] কিরিযাখ্যাপ্যতেতি অসত্যুপসেচনাদিকিরিযাযং সঙ্খারকং সঙ্খারিযং ৰা ন ভৰতি, অত্থিচেহ তদুভযং, ততো তেসং সম্ভৰাযেৰ সমাসন্তোভূতকিরিযা গম্যতেতি মঞ্ঞতে, তথাহি দধিভোজনংত্যাদো ৰুত্তে অধ্যাদিনো সঙ্খারকত্তং ভোজনাদিনো চ সঙ্খারিযত্তং পতীযতে, ন চোপসেকাদিমন্তরেন সঙ্খারিযসঙ্খারকভাৰো-ত্থীতি সামত্থিযাযেৰুপসেকাদিপ্পতীতি.
তদপেক্খাযাতি গম্মমানোপসেচনাদিকিরিযাপেক্খায. পাণিনিযেহি অত্থেন ‘এতস্সিদ’ন্তি অত্থে নিচ্চসমাসো-ভিমতো সব্বলিঙ্গতা চ, তথা ৰচনাভাৰমিহ মনসিকত্ৰা ‘কথ’মিচ্চাদিনা ৰুত্তি যংৰুত্তংচোদকৰচনমাহরিত্ৰা তত্থাধিপ্পাযংৰিৰরতি ‘এৰমঞ্ঞতে’চ্চাদিনা, ৰিধানং কতন্তি এৰমঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, তত্থেচ্চাদিনা অঞ্ঞ পদত্থে ভৰিস্সতীত্যেত্থাধিপ্পাযং ৰিৰরন্তো নিচ্চসমাসতং সব্বলিঙ্গতঞ্চ পটিপাদযতি, ৰাক্যনিৰত্তিসিদ্ধাযেৰাতি.
অত্থসদ্দেনাৰগতত্থতায এতস্সাতি ৰত্তুমযুত্তন্তি ‘এতস্স অত্থো’তি ৰাক্যনিৰত্তি সিদ্ধাযেৰ, কথঞ্চিপি চতুত্থ্যন্তা ভিন্নত্থস্স সমাসে কতেপি তত্থ ৰিরোধমাহ- ‘চতুত্থ্যন্তস্সে’ত্যাদি.
ৰচনম্পীতি ‘‘অত্থেন নিচ্চসমাসো সব্বলিঙ্গতাচ’’ইতি (৩-১-৩৬) ৰাক্যকারেন পতিট্ঠিতৰচনম্পি, পাণিনীযানং ‘এতস্স ইদ’ন্তি অত্থে সমাসে কতে যো-ত্থো সম্পজ্জতি, অঞ্ঞত্থসমাসেপি সোযেৰত্থোতি দস্সেতি ‘যো’ ইচ্চাদিনা, অনুপাদাপরিনিব্বাননিমিত্তং ৰাযামোচ্চাদিনা যোজেতব্বং… তংনিমিত্তত্তা ৰাযামাদীনং, তেসং কথাদীনন্তি এত্থ তেসং ৰাযামাদীনন্তি ৰত্তব্বং… ৰাযামোত্যাদিনা ৰুত্তত্তা সো চ তন্নিমিত্তং হোতেৰ, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘এতস্স ইদন্তি ৰাক্যে অত্থেন সমাসে সব্বলিঙ্গতা চ ‘এতদত্থো এতদত্থা এতদত্থ’ন্তি ৰাযামাদযো চ সমাসত্থা হোন্তি, এতং অনুপাদাপরিনিব্বানমত্থো পযোজনমেতস্স এতিস্সা এতস্সাতি অঞ্ঞপদত্থেপি এসং পদানং সোযেৰত্থোতি নাত্থভেদো’’তি.
ইদঞ্চ ‘‘অৰিপ্পটিসারত্থানি খো আনন্দং কুসলানি, অৰিপ্পটিসারো পামোজ্জত্থায…পে… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায এতদত্থো ৰাযামো এতদত্থা কথা এতদত্থা মন্তনা এতদত্থং সোতাৰধান’’ন্তিআদি (তিকঙ্গুত্তর, আনন্দৰগ্গ) পাল়িং নিস্সায ৰুত্তং.
পাণিনিযেহি ‘‘কত্তুকরণে কিতন্তেন বহুল’’ন্তি (২-১-৩২) কিতন্তেন ততিযাসমাসৰিধানা তত্থেৰ বহুলগ্গহণেন ‘গামনিগ্গতা’দীসু সমাসো ৰুত্তো, তেনেত্থান্তোদাহরণানং দ্ৰিন্নমধিকত্তং, সমাসাভাৰো-ভিমতোতি পাণিনীযেহি ‘‘পূরণগুণসুহিতত্থসদব্যযতব্বসমানাধিকরণেনে’’তি (২-২-১১) সুত্তে গুণ ইতিৰচনেনাভিমতো, সদিতি সঞ্ঞা তেসং ন্তমানানং.
সো কথন্তি ইহ ‘ভাৰতিত্তত্থেহী’তি ভাৰপ্পচ্চযন্তেনেৰ সমাসপটিসেধৰিধানা ‘ব্রাহ্মণস্স সুক্কা’ ইচ্চাদো সো সমা সপ্পটিসেধো কথং সিজ্ঝতীতি অত্থো.
গুণত্তনিযেৰাতি গুণসভাৰে এৰ, অভিমতোতি ৰাত্তিককারস্সাভিমতো ‘‘তদৰট্ঠেহি চ গুণেহী’’তি, তসদ্দেনাস্স গুণস্স পরামাসো তস্মিংযেৰ গুণে অৰতিট্ঠন্তীতি তদৰট্ঠা, গুণেযেৰ গুণাতিট্ঠন্তি ন কদাচিপি সোযমিত্যভেদা দব্বৰুত্তযো সুক্কাদযো ৰিয তে তদৰট্ঠা গুণা গন্ধাদযো, তদৰট্ঠিতেহি গুণেহি ছট্ঠী সমস্সতেতি ৰত্তব্বন্তি অত্থো.
আভিমতোতি ‘‘পূরণা’’দিসুত্তে অব্যযগ্গহণেন, দেৰদত্তস্সাতি ছট্ঠিযা গুরুম্হি সাপেক্খত্তেপি গুরুসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা সকত্থে [ৰাক্যে] ৰিয ৰুত্তিযং ব্যপেক্খা-যাহানিতো ৰুত্তিসব্ভাৰং ৰচনন্তরেন সাধেতুমাহ- ‘তথাচাহূ’তি.
সাত্থেৰাতি সকত্থে ৰিয, অস্সাতি সম্বন্ধিসদ্দস্স, সামত্থিযং গমকত্তঞ্চত্থীতি পদানমঞ্ঞোঞ্ঞাপেক্খালক্খণং সামত্থিযং সামত্থিযাভাৰেপি ৰিগ্গহৰাক্যত্থস্স গমকত্তং ৰা অত্থীতি অত্থো, গুরুনো কুলং দাসস্স ভরিযাতি ৰিগ্গহো, অথাত্র ব্রাহ্মণস্স উচ্চে’ইচ্চাদো সামত্থিযং গমকত্তং ৰা নত্থীতি কুতো-ৰসিতং, যেন তদাভাৰাত্র সমাসাভাৰো ৰণ্ণীযতেচ্চাহ-‘সামত্থ্যাদিনোত্ৰি’চ্চাদি.
সমাসাভাৰো-ভিমতোতি ‘‘পূরণা’’দিসুত্তে সমানাধিকরস্সাপি উপাদানতো. সেহীতি অত্তনিযেহি, নাভিমতোতি ‘‘চযুত্তেহি সেহি অসমাসিতেহি ছট্ঠীসমাসপ্পটিসেধোৰত্তব্বো’’ (ৰা) ত্যনেন, পুথগত্থতায [ভিন্নত্থতাযং-ৰুত্তি] মিচ্চস্সৰিৰরণং গৰাদীনমসমাসেতি, এৰমস্সাদীনং সমাসেনালন্তি সম্বন্ধো.
যোগীনন্তি ইতরীতরযোগীনং, অনেনেতরেতরযোগচত্থসমাসং ৰদতি. ৰুত্তিহোতীত্যস্স ৰিৰরণং ছট্ঠীসমাসো ভৰতীতি, একত্থীভাৰেইচ্চস্স ৰিৰরণং গৰাদীনঞ্চ চত্থসমাসে সতীতি.
রুল়্হিত্তাতি সমাসস্সেৰ কীল়াৰাচকত্তেন জীৰিকায চ পচ্চায কত্তেন পসিদ্ধত্তা, ন ৰাক্যস্সাতি ‘উদ্দালপুপ্ফভঞ্জিকা’ত্যাদো রুল়্হীৰসেন নিচ্চসমাসো ভৰিস্সতীতি তত্র কিং ৰচনেনেতি মঞ্ঞতে, সরসি রুল়্হন্তি ৰিগ্গহো.
অযম্পন অমাদিসমাসো কম্মধারযদিগুসমাসাতি সব্বেপি পরেসং তপ্পুরিসসদিসত্তা তপ্পুরিসা, যথা হি তস্স পুরিসো তপ্পুরিসোতি উত্তরপদত্থপ্পধানো, তথা তে সিযুং, সঙ্খ্যাপুব্বত্ত নপুংসকত্তসঙ্খাতেহি দ্ৰীহি লক্খণেহি গচ্ছতি পৰত্ততীতিদিগু.
১১. ৰিসে
কিন্তং ৰিসেসন মিচ্ছাহ-‘যমি’চ্চাদি, যং অৰত্থাপযতি তং ৰুচ্চতীতি সম্বন্ধো, কিন্তং ৰিসেস্সমিচ্চাহ-‘যদনেকে’চ্চাদি, যং অৰত্থা পীযতে তমভিধীযতেতি সম্বন্ধো, নন্ৰেকত্থেনেত্যুচ্চমানে ৰিসেস্সেনেতি কথমৰগম্যতে, যতো এৰং ৰিৰরিতৰা ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
সম্বন্ধিসদ্দত্তাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘সম্বন্ধিসদ্দা সকত্থমিৰ নিযতম্পটি-যোগিনমাক্খিপন্তি… তেন ৰিনা তেসং সকত্থস্সাসম্ভৰাতি, ৰিৰরিতৰাতি ৰিৰরিত্থ, একত্থেনেতীমস্স সমানাধিকরণেন সহ সমাসো হোতীতি এৰং সাজ্ঝাহারো অত্থো ৰেদিতব্বো, অত্থসদ্দস্সানেকত্থত্তা ৰিসেসেতি ‘অত্থো অভিধেয্যো’তি. কথং তেনত্থো ৰুচ্চতীত্যাহ- ‘অধিকরীযতি’চ্চাদি.
ৰিসেস্সস্স সমানাধিকরণত্তঞ্চ ৰিসেসনাপেক্খন্তি সম্বন্ধো. ৰিসেস্সসদ্দস্স ৰিসেসনেন সহ সমানাধিকরণত্তং ৰিসেসন সদ্দাপেক্খন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, তত্থ কারণমাহ- ‘সম্বন্ধা’তি, অধিকরণস্স সমানত্তং নাম ভিন্নানং সম্বন্ধীনং ভৰতি, সম্বন্ধিনো চ সম্বন্ধমন্তরেন ন হোন্তী [হোতি (পোত্থকে)] তি ৰিসেসনৰিসেস্সানং সম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযতে, এৰং ৰিঞ্ঞাতা তস্মা সম্বন্ধাতি অত্থো.
সদ্দব্যতিরেকেন হেত্থ অত্থানং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰো ন সম্ভৰতি, তথা হি ‘নীলমুপ্পল’ন্তি পঞ্চ ৰত্থূনি সন্নিহিতানি নীলন্তি নীলত্তং গুণসামঞ্ঞং, নীলো গুণো, তদাধারো দব্বন্তি তীণি, উপ্পলন্তি উপ্পলত্তং উপ্পলজাতি, দব্বঞ্চ তন্নিস্সযোতি দ্ৰে.
তত্থ উপ্পলজাতি গুণজাতীনং [নীলজাতিউপ্পলজাভধনং (কাতন্তটীকা)] তাৰ ন সম্ভৰতি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰো জাতিযা নিগ্গুণত্তা, নীলত্তস্স চ নীলগুণে সমৰাযিনো, উপ্পলত্তস্স চ উপ্পলদব্বে সমৰাযিনো সমানাধিকরণত্তম্পি নত্থি, উপ্পলজাতিযা নীলস্স চ গুণস্স অত্থি সমানাধিকরণত্তং… নীল মুপ্পলন্তি পৰত্তিনিমিত্তানং উপ্পলজাতিনীলগুণানমেকমধি করণংনিস্সযোতি, ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰো তু নত্থি জাতিযা অনীলত্তা, গুণদব্বানন্তু সম্ভৰতিৰিসেসনৰিসেস্সত্তং দব্বস্সানেকগুণত্তা, সমানন্তু তেসম্পরমধিকরণং ততিযং নত্থি, যেন সমানাধিকরণত্তং সিযা, এৰং নীলদব্ব উপ্পলদব্বানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞপরিহারেন ৰত্তুমিচ্ছিতানং ন ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰো, নাপি সমানাধিকরণত্তং, কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞাসম্বন্ধতো অপেক্খাভাৰতো, ৰুত্তপটিপক্খতো পন ৰক্খমাননযেন সদ্দানমেৰ সামানাধিকরণ্যং ৰিসেসনৰিসেস্সত্তঞ্চ ৰেদিতব্বং, তেনেৰাহ-‘অতোযেৰে’চ্চাদি.
অতোযেৰাতি যতো ৰিসেস্সস্স সমানাধিকরণত্তং ৰিসেসনাপেক্খং, অতোযেৰ হেতুতোতি অত্থো, ভিন্ননিমিত্তপ্প যুত্তানমেৰাতি সামঞ্ঞেন নীলগুণাধারে দব্বে গুণেযেৰ ৰা নীলসদ্দস্স, উপ্পলসদ্দস্স চ সামঞ্ঞেন গুণৰতি দব্বে ৰত্তমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞেসু ভিন্নেসু সদ্দপ্পৰত্তিযা কারণেসু পযুত্তানং সদ্দানমেৰ [নিট্ঠানমেৰ (পোত্থকে)].
সমানাধিকরণত্তন্তি নীলুপ্পলসদ্দানং ৰিসুংৰিসুং যোগে ৰিসিট্ঠদব্ব ৰাচিত্তস্সাসম্ভৰা, নীলঞ্চ তং উপ্পলং চেতি সামানাধিকরণ্যে সন্নিপতিতে সতি সম্ভৰা এৰং তত্থ ৰিসিট্ঠে ৰত্থুম্হি পৰত্তানং তেসং সমানত্থতা, এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ-‘নত্ৰভিন্নে’চ্চাদি.
ননুচেত্যাদি চোদ্যং, সীসম্পাতীতি সীসপা রুক্খৰিসেসো, নযিদ মেৰমিচ্চাদি পরিহারো.
অথ তুচ্চতেইচ্চাদিনা পরস্স ৰচনাৰকাসমাসঙ্কতে, ৰিসেসৰুত্তীতি ফলস্স রুক্খস্স চ সামঞ্ঞসদ্দত্তা ভাৰেন ৰিসেসে ৰুত্তি, ইমেসন্তি সীসপাদীনং ন সমোধারিতাতি ন নিচ্ছিতা, সামঞ্ঞৰুত্তিযেৰ সমোধারিতাতি অধিপ্পাযো, অৰসিতা নিচ্ছিতা ৰুত্তি যেসং সীসপাদীনং তে অৰসিতৰুত্তযো, পযতনং ৰিনা তদা পপ্পোতি চাতি সম্বন্ধো, পযতনন্তি ‘সামত্থিযলদ্ধেপিৰিসেস্সে’তিৰচনং. তঞ্চনত্থিচ্চাদি পরিহারো, সরূপমত্তকথনাযাতি ৰুত্তত্থানম্পি সরূপমত্তকথনায ‘পূপে বহূ আনযে’তি যথা, এৰং জাতীযকন্তি সরূপকথনপ্পকারযুত্তং. উপসংহরমাহ-‘তদেৰ’মিচ্চাদি, নিপাতসমুদাযোৰাযং ৰুত্তেন পকারেনেত্যস্স অত্থে ৰত্ততে.
অঞ্ঞতরসম্ভৰেপি তন্নিৰত্তিযা ৰচনসব্ভাৰং দস্সেতুমাহ- ‘অথপি’চ্চাদি, অঞ্ঞতরসম্ভৰেপীতি ৰিসেসনস্স ৰিসেস্সস্স ৰা সম্ভৰেপি, যত্রপ্যুভিন্নমত্থি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰো তত্থপিতাৰ বহুলংৰচনতোৰ নিৰত্তি হোতি, কিম্পনা-ঞ্ঞতরসম্ভৰেতি দস্সেতুমাহ-‘যথা পুণ্ণো’ইচ্চাদি, এত্থ পন অঞ্ঞেপি পুণ্ণনামকা সন্তীতি ব্যভিচারসম্ভৰা উভিন্নম্পি ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰে বহুলংৰচনমেৰ সমাসং নিৰত্তেতি, এৰং ৰিধেপীতি অঞ্ঞতরসম্ভৰেপি, ন কেৰলং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰে, অথ খো এৰং ৰিধেপ্যঞ্ঞ তরসম্ভৰেপিত্যৰিসদ্দস্স অত্থো.
যজ্জেৰমিচ্চাদি পচ্চেকং ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰে সতি অনিট্ঠা পাদনচোদনা, পচ্চেকং ৰিসেসনং সিযা উভিন্নম্পি ৰিসেসনত্তা, তত্থ দোসমাহ-‘ৰিসেস্সস্সচ পুব্বনিপাতো’তি, চো-ৰধারণে, ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে ৰা, কুতোচ্চাহ- ‘নাগ্গহিতে’চ্চাদি, ইতি কারণে, অতো কিমনিট্ঠমাযাত মিচ্চাহ- ‘উপ্পলনীলন্তিপি সিযা’তি, ইত্থঞ্চরহি কিন্ত্যাহ- ‘নীলুপ্পলন্তি চে’চ্চাদি. পরিহারমাহ-‘নেসদোসো’চ্চাদি, উপপত্ত্যন্তরমাহ- ‘অথ চে’চ্চাদি.
অঞ্ঞমঞ্ঞানুপকারিত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰিসেসনৰিসেস্সত্তে নানুপকারিত্তা সপ্পধানত্তাতি অত্থো, অথ দ্ৰিন্নম্পি অপ্পধানত্তং কস্মা ন সিযা ত্যাহ- ‘অপ্পধানত্তেপি’চ্চাদি, সকসকপ্পধানাপেক্খাৰন্তানন্তি সকেসকে পধানে অত্তনি অপেক্খাৰন্তানং. অথ কুতো দব্বস্সেৰ পধানত্তমসিতং, ন তু গুণস্সেত্যাসঙ্কিয ঞাযমুপনিস্সযতি ‘অথ চে’ত্যাদিনা. ছাগোত্যজো ৰুচ্চতে, তং সেতৰণ্ণমালভেথ মারেয্য, ফুসনং ৰা করেয্যাতি অত্থো, আপুব্বো লভি হি মারণে ফুসনে চ ৰত্ততে, দেসনাযন্তি [চোদনাযন্তি চোদনাৰাক্য (পোত্থকে)] ৰেদৰাক্যেতি অত্থো, কুতো ছাগতো-ঞ্ঞো নালব্ভতেচ্চাহ- ‘ন হি’চ্চাদি.
ছাগাভাৰেতি সেতগুণযুত্তস্স ছাগস্সাভাৰে, পিট্ঠপিণ্ডিমালব্ভাতি সেতগুণযোগেন ৰিট্ঠপিণ্ডিং আলম্ভ, ন চ নালম্ভতে তস্মা গুণো অপ্পধানন্তি অজ্ঝাহরিতব্বং.
পুন চোদেন্তো আহ- ‘ননু চে’চ্চাদি, অথেত্যধিপ্পাযমাসঙ্কতে, অনিট্ঠমাপাদযতি নীলসদ্দেপি পসঙ্গো’তি, কুতোচ্চাহ- ‘সোপিহি’চ্চাদি, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘‘উপ্পলসদ্দো জাতিৰাচী, ন তু দব্বৰাচী, জাতি ৰিসিট্ঠদব্বৰাচিত্তা যদি দব্বৰাচীতি ৰুচ্চতে, তদা নীলসদ্দোপি গুণৰিসিট্ঠ দব্বৰাচিত্তা দব্বৰচনমাপজ্জতীতি ইমেসং ন কোচি ৰিসেসো’’তি, পরিহরন্তো আহ ‘নেদমত্থি’চ্চাদি, অপাযিনো অপগন্তারো দব্বাতি গম্যতে, কুতোচ্চাহ- ‘সতীপি’চ্চাদি, ইতি কারণে.
ৰিসেসনমেকত্থেনেতি সিদ্ধেপি পপঞ্চত্থং পরিপ্ফুটত্থঞ্চ উদাহরণবহুত্তং দস্সেতুং পাণিনিযেহি বহুং সুত্তিতং, সব্বস্সেতস্স পচ্চক্খাতভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তিযমুদাহরণমত্তং দস্সিতং, তদিদানি ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘পুব্বকালে’চ্চাদি, ছিন্নোচ ৰিসেসনন্তী সম্বন্ধো ‘‘পুব্বকালেক সব্বধুরপুরাণনৰকেৰলানি সমানাধিকরণেনে’’তি (২-১-৪৯) তে সমেত্থ সুত্তং, তত্থেকাদীনং ৰুত্তিযমুদাহরণানি ন দস্সিতান্যুপলক্খণতোৰ ৰিঞ্ঞাযন্তীতি দস্সেতুমাহ- ‘একে’চ্চাদি, একো চ সো পুরিসোচাত্যাদিনা ৰিগ্গহো উপলক্খণত্তাযেৰ চ ‘সত্ত চ তে ইসযো চ সত্তিসযো’চ্চাদিকঞ্চ দট্ঠব্বং.
উপমীযতে পরিচ্ছিজ্জতে-নেনেত্যুপমানং, উপমীযতীত্যুপমেয্যং, তেসং উপমানোপমেয্যানং সাধারণো যো ধম্মো সামতাতেন ৰিসিট্ঠং যদুপমেয্যং, তং ৰচনেনেত্যত্থো উপমানোপমেয্যচ্চাদি কস্স, সমাসো ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ- ‘ৰিসেসে’চ্চাদি, ৰিসেসাপরিগ্গহাতি ৰিসেসনন্ত্যেৰ সামঞ্ঞেন পরিগ্গহা, এৰম্ভূ তস্সাপীতি উপমানরূপস্সাপি. ননু সত্থীসদ্দস্সসত্থিযং ৰুত্তি সামাসদ্দস্স তু দেৰদত্তায, অতো ব্যধিকরণত্তা কথমেত্থ সমাসোচ্চাসঙ্কীযাহ- ‘যদে’চ্চাদি, সমানো ধম্মো সামত্তাদি যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৰো সাধম্মিযং সামত্তং, তস্মা দেৰদত্তাত্থে ৰত্ততে উপচারৰসেন, সামাসদ্দোপি গুণৰচনোপি সামত্তং ৰত্ৰা সদ্ধাদিত্তৰসেনাভেদোপচারেন ৰা দেৰদত্তাযং ৰত্ততে, ননু চ সামাসদ্দস্স দেৰদত্তাভিধানে চরিতত্থতায সত্থী গুণেন নিদ্দিট্ঠাত্যনিযতগুণপ্পতীতিপ্পসঙ্গো নেকগুণাধারত্তা সত্থিযাত্যাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
ইহাতি নিদ্ধারণে, এতেসং গুণানং মজ্ঝেতি অত্থো, ইহ ৰা সত্থিযং, সামগুণৰন্ততায সামাযাতি গম্যতে, পসিদ্ধিৰসেনাতি সত্থিসামাত্যত্রোপমানং সত্থী, উপমেয্যা দেৰদত্তা, পসিদ্ধন্তুপমানং ভৰতি নাপ্পসিদ্ধং… পসিদ্ধসাধম্মিযা সাধ্যু সাধনমুপমানন্তি কত্ৰা সত্থিযেৰ সামঙ্গুণেন পসিদ্ধা ন দেৰদত্তা, তস্মা সামগুণপ্পসিদ্ধিযাতি অত্থো. সাধ্যুতে উপমীযতেনেনেতি সাধনমুপমানং, সাধ্যতে উপধীযতেতি সাধ্যমুপমেয্যং, পসিদ্ধস্স সাধম্মিযং তেন, সাধ্যস্সাপ্পসিদ্ধস্স কস্সচি সাধনং সাধ্যসাধনং. যত্রত্ৰিচ্চাদিনা বহুলংৰচনসামত্থিযা সামঞ্ঞৰচনেনেৰ সমাসসব্ভাৰং ৰত্ৰা অঞ্ঞেনাসব্ভাৰমুদাহরণেন ফুটযিতুং ‘ফালা ইৰ তণ্ডুলা’ত্যাদি আরদ্ধং.
তণ্ডুলসদ্দোতি উপমেয্যভূততণ্ডুলসদ্দো, তণ্ডুলত্তম্পি ৰত্ৰা দব্বে পৰত্তো সামঞ্ঞৰচনো নতু ভৰতীতি সম্বন্ধো, দব্বেতি তণ্ডুলদব্বে ফালদব্বে চ.
উপমানোপমেয্যসাধারণসূরত্তাদিধম্মৰচনাপ্পযোগেতি উপমানোপমেয্যানং সাধারণো যো ৰিসারদত্তাদিধম্মো তব্বচনস্স ‘মুনি অযং সীহো ৰিয ৰিসারদো’ত্যাদো ৰিসারদাদিসদ্দস্সাপ্পযোগেতি অত্থো, কেসঞ্চিতি কেসঞ্চি সদ্দানং মজ্ঝে, ৰিসেস্সত্তমেৰ ফুটযতি. ‘তথা চে’ত্যাদিনা, ৰিসেসনৰিসেস্সানং যথিট্ঠত্তা নিচ্চং সীহাদীনং ৰিসেস্সতাযেৰ ৰচনিচ্ছাতি পুব্বনিপাতত্তাপ্পসঙ্গোতি ভাৰো, উপপত্যন্তরমাহ-‘ৰিসেসনস্সেৰে’চ্চাদি, যদিপি সীহো ৰিসেসনমেৰ ন ৰিসেস্সং, তথাপি বহুলাধিকারা ৰিসেসনস্সাপি পরনিপাতোতি ভাৰো.
অথাত্রাপি ৰিসেসনন্তেৰ সমাসপ্পটিপাদনে’মুনি অযং সীহোৰ ৰিসারদো’চ্চাদো সামত্থিযতোৰ সমাসাপ্পসঙ্গেপি উপমানো পমেয্যানং সাধারণৰিসারদত্তাদিধম্মৰচনাপ্পযোগে সতি তপ্পসঙ্গাভাৰত্থং ৰচনমারব্ভনীযন্তি চোদেতি ‘ননুচে’ত্যাদিনা, সামত্থিযতোতি সামঞ্ঞৰচনপ্পযোগে সাপেক্খত্তা সমাসাপ্পসঙ্গোতি সামত্থিযং তস্মাতি অত্থো. সামঞ্ঞপ্পযোগত্থন্তি সমাসৰাক্যে সামঞ্ঞৰচনস্স সূরত্তাদি(নো), অপ্পযোগত্থং, তথা হিচ্চাদিনা সামঞ্ঞসদ্দপ্পযোগে সামত্থিযতো সমাসাসব্ভাৰা সুত্তন্তরস্সানারব্ভনীযভাৰং সাধেতি.
ৰিসেসানন্তব্ভাৰাতি সামঞ্ঞস্স সমাসে অন্তোভাৰেপি তিখীণত্তাদিতো ৰিসিট্ঠস্স সূরস্সাদিৰচনীযস্স ৰিসেসস্স সমাসে অনন্তোগধত্তা অপ্পসঙ্গো সাপেক্খমসমত্থন্তি. অথেতি ‘সচ্চমেত’ন্তিআদিং পরৰচনমাসঙ্কিয ৰদতি, এৰমাদিসিজ্ঝনত্থং সমাসোতি (ঞাপনত্থং) আরব্ভনীযম্ভৰতীতি সম্বন্ধো.
পধানস্সাতি ‘রঞ্ঞোপুরিসো-ভিরূপো’তেত্থ অভিরূপসাপেক্খস্স পুরিসস্স ৰিসেসনত্তেনেৰা [ৰিসেসনং তেনেৰা (পোত্থকে)] প্পধানং, সমাসাৰযৰভূতং রাজানং পতি ৰিসেস্সভাৰেনাৰিফলিতসকত্থতায পধানভূতস্স পুরিসস্স. আদিসদ্দেন ‘রাজপুরিসস্স দস্সনীযস্স গেহ’ন্তি সঙ্গণ্হাতি.
এত্থ হি গেহম্পতি ৰিসেসনভাৰেনাপ্পধানত্তেপি রাজানম্পতি পধানভূতস্স পুরিসস্স সাপেক্খস্সাপি সমাসো হোতেৰ. ইদঞ্চঞাপনত্থং ৰচনারম্ভপ্পযোজনঞ্চ, কারণমাহ- ‘গমকত্তা’ইচ্চাদি.
গমকত্তাতি ৰিগ্গহৰাক্যত্থস্স ৰুত্তিযম্পতীযমানত্তা গমকত্তং তস্মা, নচেহ গমকত্তমত্থীতি ‘মুনি সীহোৰ সূরো’ত্যত্র তু ৰাক্যতো যোত্থো পতীযতে, নাযং ‘মুনি সীহো সূরো’ত্যতো গম্যতেতি গমকত্তং নত্থী-তি অত্থো, তথাহি মুনিসীহসদ্দেনেৰো পমানোপমেয্যভাৰনিমিত্তস্স ৰিসারদত্তস্স সভাৰেনেৰোপাদানতো ৰিসারদসদ্দস্স তেন সম্বন্ধাভাৰো.
অপৰগ্গো নিব্বানং, ৰাক্যমেৰেতি এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থম্পদস্সযমাহ- ‘ৰুত্তিনিৰত্তেতী’তি বহুলাধিকারতো ৰিঞ্ঞাযতি, ননু চাত্র ৰিসেস্সভাৰাসম্ভৰাপ্পসঙ্গোযেৰ ৰুত্তিযাতি চোদেতি. ‘ননুচে’ত্যাদিনা.
পুণ্ণতাব্যভিচারাতি পুণ্ণতাসঙ্খাতস্স বালাদিঅৰত্থাৰিসেসস্স অৰিনাপ্পৰত্তিতো ব্যভিচারী হি ৰিসেস্সম্ভৰতি যথা নীলতাযুপ্পলং, পরিহরতি ‘নেদমত্তি’চ্চাদিনা, মন্তাণিপুত্তানং অনেকত্তাতি কেৰলং মন্তাণিযা পুত্তো পুণ্ণোযেৰাতি অভাৰা তেসং বহুভাৰতো, অত্তনো অত্তনো গহস্স পতযোতি গহপতীনং বহুত্তং পাকটমেৰ.
ৰুত্তিযেৰেতি এৰকারেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থমাহ-‘ৰাক্যং নিৰত্তেতী’তি. ৰিসিট্ঠজাতিৰচনাতি ৰুত্তং কণ্হসপ্পজাতিযা লোহিতসালিজাতিযা চ ৰিসিট্ঠত্তা.
তচ্ছকো সপ্পোতি ব্যাখ্যেযমুপনিক্খিপ্পচোদযমাহ- ‘ননু চে’চ্চাদি. তচ্ছকভাৰানপেতোতি বালযুৰত্তাদিসঙ্খাততচ্ছকভাৰতো অব্যাৰুত্তো, অত্থিনামধেয্যোতি তচ্ছকো নাম কোচি তন্নামো অত্থি, কিরিযাসদ্দোতি তচ্ছতীতি তচ্ছকোতি এৰং কিরিযায পৰত্তিনিমিত্তত্তেনোপাদিন্নো ৰড্ঢকীৰাচী তচ্ছকসদ্দো, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘যথাৰুত্তনযেন ৰিসেসনৰিসেস্সসব্ভাৰা সমাসেন ভৰিতব্বং, তথা সতি কিমিদং পচ্চুদাহরণং কত’’ন্তি. অত্র কেনচি ন নামধেয্যস্সেত্যাদি নোপজাযতেৰাত্যেতদৰসানং ৰুচ্চমানমনুদ্যতং নিরাকত্তুকামো আহ-‘যোপা হে’চ্চাদি.
ইমস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘ৰুত্তনযেন তচ্ছকসদ্দস্স কিরিযা সদ্দস্সাত্থৰিসযাপেক্খাযাভাৰতো ৰিসেস্সত্তাভাৰা পচ্চুদাহরণমিদং কত’’ন্তি.
কস্মা অযুত্তমিচ্চাহ-‘যতো’চ্চাদি, নামধেয্যস্স কিরিযাৰাচিনো চ অত্থাভিধানসামত্থিযং তুল্যং ৰা ন ৰা, অৰযৰপ্পসিদ্ধিযা সমুদাযপ্পসিদ্ধি বলৰতি ৰা নৰেত্যেতং ৰিচারেতুং যতো নাধিকতন্ত্যত্থো, কিঞ্চরহি অধিকতন্ত্যাহ- ‘অপিত্ৰি’চ্চাদি, তচ্ছকসদ্দোনেকত্থৰুত্তি নানেকত্থোতি ৰিচারেতুমধিকতন্তি যোজনা.
এৰং মঞ্ঞতে- ‘‘ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰচিন্তাযং সদ্দানমত্থাভিধানসামত্থিযচিন্তা ন যুজ্জতে ‘সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনং সাত্থকং হোতী’তি ৰিসেসনং মগ্গীযতে, নাসম্ভৰে নাব্যভিচারে যথা সীতং (হিমং) উণ্হোগ্গীতি, তস্মা সম্ভৰব্যভিচারচিন্তা ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰচিন্তাযমুপযুজ্জতীতি তচ্ছকসদ্দো-নেকত্থৰুত্তিৰা ন ৰেত্যেতদেৰ ৰিচারেতুমধিকতন্তি কত্থচিপি ৰিসেসনৰিসেস্স সব্ভাৰে সমাসো হোতেৰা’’তি, যদিপি নামধেয্যকিরিযাৰাচীনমতুল্যমত্থাভিধানং সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা চ বলৰতিত্তং, তথাপি ৰক্খমাননযেন সমাসসব্ভাৰা ন কাচি হানীতি দস্সেতুমাহ- ‘এত্থ চা’তিআদি.
এত্থচাতি কেচি পক্খে চ, কঞ্চি পীল়মাৰহতীতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ ‘তথাহি’চ্চাদি. এৰং মঞ্ঞতে- ‘‘যদীপি সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা সতি কিরিযাসদ্দত্থৰিসযাপেক্খা নোপজাযতে, তথাপি নামধেয্যস্সেৰ তচ্ছকসদ্দস্সাপ্যনেকত্থৰুত্তিত্তমত্থেৰ… সপ্পৰিসেসে মনুস্সে চ তন্নামকে নামধেয্যস্স তচ্ছকসদ্দস্স পৰত্তিসব্ভাৰা(তি) ৰিসেসনৰিসেস্সসব্ভাৰতো সমাসপ্পসঙ্গো তদৰত্থো যেৰা’’তি, ন কেৰলং সপ্পৰিসেসস্সেৰ তচ্ছকসদ্দো নামধেয্যমপিতু মনুস্সানম্পীতি পিসদ্দত্থো. তচ্ছকসদ্দস্সানেকত্থৰুত্তিত্তেপি ন সমুদাযপ্পসিদ্ধিযা অৰযৰপ্পসিদ্ধীবাধাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচা’তিআদি. চো-ৰধারণে, কুতোচ্চাহ ‘কিরিযে’চ্চাদি. কমেনত্থপ্পসিদ্ধীতি যং, এতম্পন সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি যোজনা.
যন্তি যং পসিজ্ঝনং, কমেনাতি বাধাভাৰতো অনুক্কমেন. এৰঞ্চেতি ইমিনা নচেত্যাদিনা ৰুত্তং পচ্চামসতি… কিম্পটিৰিহিতং সিযা পরিহটং সিযাতি অত্থো, ইতি ইমিনা কারণেন ‘তচ্ছকো সপ্পো’তি পচ্চুদাহরণং ন যুত্তং… তচ্ছকসপ্পোতি সমাসসব্ভাৰতোতি অধিপ্পাযো, নেদমেৰমিচ্চাদিনা পরিহরতি, যদা চরতি যথা ৰুত্তেন ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰসম্ভৰো, তদা কথংত্যাহ- ‘যদা ৰিসেসনে’চ্চাদি. তদাপি কথং ৰাক্যেন ভৰিতব্বমিচ্চাহ- ‘ইদঞ্চে’চ্চাদি. বহুলংৰচনতোযেৰাতি অধিপ্পাযো.
অঞ্ঞস্সাতি কম্মনি সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং ছট্ঠী. অৰচ্ছেদকত্তাতি এত্থ কত্তুনা ভৰিতব্বন্তি কাল়স্সাতি কত্তরি ভাৰযোগে ছট্ঠিযা অজ্ঝাহরিতব্বং. পত্তাপন্নেহি দুতিযন্তস্স জীৰিকম্পত্তো জীৰিকা পন্নোতি সমাসো ‘কারকং বহুল’’ন্তেৰ (চং-২-২-১৯) ৰিহিতো দুতিযন্তেন তু তেসং সমাসত্থং সুত্তন্তরং কতং পরেহি, অত্থঞ্চ তেসমিত্থিলিঙ্গানম্পি সমাসেনেৰ, কারনিৰত্তিযা, তথা মাসো জাতস্সাতি ৰিগ্গহে পরিমাণিৰাচিনা ছট্ঠিযন্তেন পরিমাণৰচনানং কালসদ্দানং, তদাহ- ‘পত্তাপন্নান’মিচ্চাদি, পরিমাণং মাসাদি পরিচ্ছেদো তমস্সত্থীতি পরিমাণী জাতাদি.
এত্থ হি মাসো পরিমাণং পরিচ্ছেদকত্তা, জাতো পরিমাণী পরিচ্ছেজ্জত্তা, পত্তা জীৰিকানেনাতি [পত্তো জীৰিকন্তি পাঠেন ভৰিতব্বং] ৰচনিচ্ছাযং যো-ত্থো সো- ঞাপদত্থসমাসেপ্যতিন্নো ৰচনিচ্ছাভেদমন্তরেনাতিদস্সেতুং ‘অঞ্ঞপদত্থে ভৰিস্সতী’তি যং ৰুত্তিযং ৰুত্তং, তং ব্যাখ্যাতুকামো আহ- ‘ৰানেকঞ্ঞত্থে ইচ্চেৰা’তিআদি. অঞ্ঞত্থ সমাসে কতে সব্বত্থ ‘‘ইত্থিযং ভাসিতে’’চ্চাদিনা (৩-৬৭) পুম্ভাৰো. মাসো জাতস্সাতি ৰচনিচ্ছাযং যো-ত্থো, সো-ঞ্ঞত্থসমাসেপ্যভিন্নো ৰচনিচ্ছাভেদ মন্তরেনাতি দস্সেতুমাহ- ‘যস্স জাতাদিনো’চ্চাদি.
জাতসদ্দস্সত্থমাহ সম্পন্নোতি, সম্পুণ্ণোত্যত্থো, ইমিনা চ মাসো জাতো-স্সাতি ৰিগ্গহস্স অত্থো দস্সিতো, অঞ্ঞথাতি যদি মাসো তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স জাতাদিনো সম্পুণ্ণো ন ভাতীতি অত্থো. ত্তত্তৰন্তূনং নিট্ঠাসঞ্ঞং ৰিধায তদন্তস্সঞ্ঞত্থসমাসে ‘‘নিট্ঠা’’তি (২-২-৩৬) সুত্তেন পুব্বনিপাতো ৰুত্তো, তদাহ- ‘নচে’চ্চাদি, পুব্বনিপাতপ্পসঙ্গো নচ সিযাতিসম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ- ‘জাতি’চ্চাদি. কেসঞ্চিতি ৰাক্যকারমাহ, নচ যুত্তন্তি সম্বন্ধো, কারণমাহ- ‘ৰিসেসন’মেচ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ৰিসেসনস্স সাত্থকত্তে সমাসব্ভাৰমভাৰে চাভাৰং সাধেতি… ছট্ঠীসমাসে ‘সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনস্স সাত্থকম্ভৰতীতি ৰিসেসনস্স সাত্থকত্তা.
অৰচনেপীতি নিযমৰচনে (অ)সতীপি, ছট্ঠীসমাসপ্পসঙ্গো চরহি ৰুত্তনযেন ব্যৰচ্ছেজ্জ ব্যৰচ্ছেদকত্তাভাৰেন ৰিসেসনানত্থক্যা ন ভৰেয্য চে ৰাক্যেনাপি ন ভৰিতব্বন্তি আহ- ‘ৰাক্যং ত্ৰি’চ্চাদি. অযম্পন ৰিসেসনসমাসো পরেহি কম্মধারযোতি ঞাযতি… যথা কম্মং কিরিযং পযোজনঞ্চ ধারেতি এৰমযং সমাসো কম্মমিৰ দ্ৰযং ধারযতীতি.
১২. নঞ
এত্থেৰাতি ‘‘ট নঞ্স্স’’ইতি (৩-৭৪) সুত্তেএৰ. পামনপুত্তোতিপামা কুট্ঠৰিসেসো অস্স অত্থীতি পামসদ্দা ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) নপ্পচ্চযো, পামনস্স পুত্তো, যদি হেত্থ ঞকারো ৰিসেসনত্থো ন করীযেথ, তদা ‘‘ট নস্সা’’তি সুত্তং করীযেথ, তথা চ সত্যুত্তরপদে পরতো পামনসদ্দে নকারস্সাপি টো
সিযাতি ভাৰো, ননু চিহ সমাসৰিধিম্হি ঞ কারোচ্চারণা ঞ লোপ রহিতস্স সমাসো ন ভৰতীতি ৰত্তুমুচিতং, ন তু ‘‘ট নঞ্স্সা’’তি ৰিসেসনত্থোতি [ঞ্ঞকারো এত্থোৰ ৰিসেসনত্থো, তি ভৰিতব্ব] সচ্চং, কিন্ত্ৰিহ সমাসৰিধিম্হি ঞ কারস্স ব্যৰচ্ছজ্জং ন দিস্সতে.
পরিযুদাসৰুত্তীতি পরি তুলিতমুগ্গয্হ নিসেধনীযস্স অসনং খেপনং ৰজ্জনং পরিযুদাসো, তেন পরিযুদাসেন ৰিসিট্ঠে-ত্থে ৰুত্তি অস্সেতি পরিযুদাসৰুত্তি, পসজ্জপ্পটিসেধৰুত্তীতি পটিসেধনীযমেৰ পসজ্জ পত্ৰা তংসদিসমনপেক্খিয নিসেধো, তেন ৰুত্তি অস্সেতি পসজ্জপ্পটিসেধ ৰুত্তি.
যত্থ ব্রাহ্মণা অঞ্ঞোৰ ভৰতীত্যেৰং ৰাক্যেনাত্থন্তরৰিধানা ৰিধিনো পধানত্তং, অত্থন্তরৰিধানসামত্থিযেনেৰ ব্রাহ্মণস্স পটিসেধো পতীযতে, ব্রাহ্মণস্স [ব্রাহ্মণস্সা (পোত্থকে)] নিৰত্তনে তদপেক্খাযাঞ্ঞস্স ৰিধানযোগতো সকপদেন নঞ্খ্যেন ৰিধিভাগী ন ৰুচ্চতে, কিঞ্চরহি অঞ্ঞসদ্দেন… পরিযুদাসনিস্সযিনোঞ্ঞসদ্দস্সেৰ ৰাক্যে পযোগতো’ অঞ্ঞো ব্রাহ্মণা অব্রাহ্মণো’তি, নঞ্স্সচ স্যাদ্যন্তেন সামত্থিযং, ন ত্যাদ্যন্তেনেত্যেকৰাক্যতা… অঞ্ঞো ব্রাহ্মণা অব্রাহ্মণোতি তত্থ তত্থ পরিযুদাসৰুত্তিত্তা.
পসজ্জপ্পটিসেধেতু পটিসেধস্স পধানত্তা ব্রাহ্মণো ন ভৰতীতি ৰাক্যেন ব্রাহ্মণস্স পটিসেধো ৰিধি অত্থগম্মো ৰাক্যভেদো, সকপদেন চ নঞ্খ্যেন পটিসেধভাগিৰাচী সম্বজ্ঝতে. কো সো ব্রাহ্মণা অঞ্ঞোতি আহ- ‘ব্রাহ্মণত্তানজ্ঝাসিতো’চ্চাদি.
ইতরস্মিন্তি পসজ্জপ্পটিসেপেক্খে, কেনচি সংসযনিমিত্তেনাতি উপৰীতদস্সনাদিনা কেনচি সংসযকারণেন, সব্বম্পি পদং সকত্থে পযোগম্পতি ঞাণমপেক্খতে, তঞ্চ ঞাণং দ্ৰিধা সম্মাঞাণং মিচ্ছা ঞাণঞ্চ. উভযম্পেতব্রাহ্মণসদ্দং পৰত্তযতি. তত্থ সম্মাঞাণ পুব্বকে অব্রাহ্মণসদ্দপ্পযোগে নত্থি নঞ্স্স ব্যাপারো, ন হি তত্থ তেন কিঞ্চি করীযতি. মিচ্ছাঞাণপুব্বকে তু ৰিজ্জতে তস্স ব্যাপা রো তত্থ হি তেন মিচ্ছাঞাণপ্পভৰতা পরস্সাখ্যাযতে, মিচ্ছাঞাণং চেন্দ্রিযহেতুকং, ৰিনা সদিসত্তং ন ভৰতীতি পটিসেধে সতি উত্তরপদত্থসদিসো সমাসত্থো জাযতেচ্চাহ- ‘তত্থ সদিসত্তং ৰিনে’চ্চাদি. রজ্জুযং হি সপ্পবুদ্ধি সদিসত্তা.
পযোগসামত্থিযাচেতি অব্রাহ্মণমানযেচ্চাদিপযোগসামত্থিযা চ. এৰম্মঞ্ঞতে- ‘‘যদ্যত্র ব্রাহ্মণমত্তস্সানযনং সিযা পুব্বপদস্সুচ্চারণমনত্থকং সিযা, অথ ন কস্সচি আনযনং এৰম্পি সব্বস্সেৰা ব্রাহ্মণসদ্দস্সানত্থকত্তং, তস্মা পযোগসামত্থিযাপি সদিসপ্পটিপত্তী’’তি.
তগ্গতাতি সদিসত্থগতা. যথাৰুত্তস্সেৰা-ত্থস্সুপব্রূহনায ৰিঞ্ঞূৰচনমুপঞ্ঞস্সতি ‘অতোযেৰ ৰুচ্চতে’চ্চাদি. অযঞ্চেত্থ অত্থো ‘‘নঞ্ৰচনেন ইৰসদ্দেন চ যং যুত্তং তদঞ্ঞস্মিং তপ্পদত্থসদিসে-ত্থে পটিপত্তিং জনেতি, তথাহ্যত্থসম্পচ্চযো লোকে দিস্সতি ‘অব্রাহ্মণমানযা’তি ব্রাহ্মণসদিসো খত্তিযাদি আনীযতীতি, অধিকরীযতি নিযুজ্জতে সদ্দো-স্মিন্ত্যধিকরণং. যথাৰুত্তেন চ ব্যাখ্যানেন কিমিট্ঠং সিদ্ধন্ত্যাহ- ‘তদেৰ’মিচ্চাদি. কেচি পন উত্তরপদত্থপ্পধানত্তমিহ ৰণ্ণেন্তি.
সমত্থৰাদীনন্তি ‘‘সমত্থো পদৰিধি’’ (পা ২-১-১) ত্ৰেৰং ৰাদীনং. সমত্থ ৰাদীনং সমাসো ৰিধেয্যোতি সম্বন্ধো, ৰিধেয্যোতি ৰচনন্তরেন ৰিধেয্যো, তথাহি অপুনগেয্যাতি গাযনেন নঞ্স্স সম্বন্ধো, ন তু পুনসদ্দত্থেন. অনোকাসং কারেত্ৰাতি করণেন সম্বন্ধো ন ওকাসেন. অমূলামূলং গন্ত্ৰাতি গমনেন, ন মূলেনাতি অসামত্থিযং. গমকত্তৰাদিনোতি অসামত্থিযেপি যত্র গমকত্তং তত্থ সমাসো হোতেৰ, ততো গমকত্তঞ্চ সমাসস্স নিবন্ধনন্তি যো ৰদতি তস্সেত্যত্থো. এত্থাপীতি অপুনগেয্যাত্যাদোপি, নন্ৰযমপ্যাচরিযো গমকত্তৰাদী, তথাসতি গমকত্তাইচ্চনভিধায বহুলাধিকারাতি কস্মাৰুত্তন্তি আহ-‘সো চে’চ্চাদি.
কেহিচীতি ৰুত্তিগ্গন্থেন ব্যৰচ্ছিন্নমত্থং দস্সেন্তো আহ- ‘কেহিচিযেৰ ন সব্বেহী’তি, অপুনগেয্যাতি ‘‘ট নঞ্স্সা’’তি (৩-৭৪) নস্সটো, অতিপ্পসঙ্গাভাৰতোতি সুত্তন্তরেন সমাসে অৰিহিতেপি অনভিমতত্থানম্পতীতিযা অভাৰতো.
১৩. কুপা
স্যাদিৰিধিনোতি কারকৰিভত্তিৰিধানতো ৰিসুং ইত্থম্ভূতাদীসুৰিধানা স্যাদিৰিধীতিসঙ্খং গতস্স স্যাদিৰিধিনো, অস্যাদিৰিধিম্হীতি পরিযুদাসো-নত্থকোতি চোদেন্তো আহ ‘নন্ৰি’চ্চাদি, অনত্থকং ভৰেয্য… লক্খণাদ্যত্থানং সমাসে গুণীভূতত্তা সমাসতো কিরিযাসম্বন্ধানুরূপৰিভত্তিযত্থস্স পধানভাৰতো, পরিহরতি ‘নযিদমেৰ’মিচ্চাদিনা. ‘‘অনুনা’’তি (২-১০) ৰিচ্ছাযমনুনা যোগে দুতিযা ৰিধানসামত্থিযা ৰাক্যম্পি হোতি, অঞ্ঞথা নিচ্চসমাসে দুতিযা ৰিধানমনত্থকন্তি ভাৰো, নিগমযতি তস্মাইচ্চাদিনা, ‘‘কু পাপত্থে’’তি পরেসং গণপাঠো, এৰমুপরিপি ‘‘দুনিন্দাযং’’ত্যাদি ৰেদিতব্বং.
১৪. চীক্রি
চীসদ্দোতি এত্থ চীতি ইমিনা চীপ্পচ্চযন্তং পরামসতি, চীপ্পচ্চযন্ত সদ্দোতি অত্থো.
১৫. ভূস
পীতিসম্ভমোতি পীতিযা সম্ভমো পীতিপুব্বিকা পচ্চুট্ঠানাসন দানাদিৰিসযা তুরিততা, অলংভুত্ৰা পরিযত্তং সম্পুণ্ণং ভুত্ৰা.
১৬. অঞ্ঞে
পুরোভূয অগ্গতোভূয. তিরোভূয অন্তরধানীভূয. অনচ্চাধানেতি ইমস্স অত্থো ‘উপরিযাধানতো অঞ্ঞত্রা’তি, আধানং পতিট্ঠাপনং, ইচ্ছন্তীতি পাণিনিযাদযো ইচ্ছন্তি, উরসি কত্ৰা পাণিন্তি পাণিং উরসি কত্ৰা.
১৭. ৰানে
অনেকগ্গহণস্স পযোজনং ৰত্তুমুপসক্কতি ‘ইধে’চ্চাদি, ৰিৰচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞন্তি ৰিৰচ্ছিতং একসঙ্খ্যায সামঞ্ঞং, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘যদি‘স্যাদি স্যাদিনে’তি ৰত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যাসামঞ্ঞস্স পরিগ্গহো ন সিযা তদা ইহানত্থক (মনেক)গ্গহণং সিযা তেনেহানে কগ্গহণসামত্থিযাযেৰ ‘স্যাদিস্যাদিনে’তি ৰত্তুমিচ্ছিতেকসঙ্খ্যা সামঞ্ঞম্পরিগ্গহিতন্তি ৰিঞ্ঞাযতে’’তি তেনেচ্চাদিনা ইদং দস্সেতি ‘‘তেন যথাৰুত্তেন পুব্বে ৰুত্তো সব্বোপি সমাসো পুব্বপরানং দ্ৰিন্নংযেৰ স্যাদ্যন্তানং হোতী’’তি.
যজ্জেৰং কথং ‘তদহুজাতো’তি বহুলাধিকারেন ৰিসেসন সমাসগব্ভকারকসমাসেন ৰা সিজ্ঝতি, অযং অঞ্ঞপদত্থসমাসো. চত্থে বহুন্নমিট্ঠত্তা তদত্থঞ্চানেকগ্গহণং, তেন ‘হোতু পোতু পিতা পুত্তা’তি হোতি উত্তরপদে (যোনি) সম্বন্ধে পরতো পুব্বপদস্স ‘‘পুত্তে’’তি (৩-৬৫) সুত্তেনাত্তেন, অঞ্ঞথা দ্ৰিন্নংদ্ৰিন্নং সমাসে সব্বত্থ উত্তরপদসম্ভৰেন ‘‘ৰিজ্জাযোনিসম্বন্ধানমা তত্র চত্থে’’তি (৩-৬৪) ‘‘পুত্তে’’তি চ সুত্তদ্ৰযেনাত্তেন‘হোতা পোতা পিতা পুত্তা’তি আপজ্জেয্য. অনেকন্তি পঠমন্তত্তা স্যাদীতীদমেৰানুৰত্ততে, তেনেৰানেকং স্যাদ্যন্তমিচ্চেৰ ৰুত্তং. অথাঞ্ঞত্থেতি ৰুত্তে-ঞ্ঞস্স ৰাক্যস্সত্থেতি অৰত্ৰা পদস্সেচ্চেৰ কস্মা ৰুত্তন্ত্যাসঙ্কিযা হ- ‘স্যাদ্যন্তস্সে’চ্চাদি, তস্সেৰাতি সামত্থিযলদ্ধস্স স্যাদ্যন্ত পদস্সেৰ সমাসো ৰিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো.
তস্স গুণা তগ্গুণা তস্সেচ্চনেনাঞ্ঞপদত্থো নিদ্দিসীযতে, তস্স অঞ্ঞপদত্থস্স যে গুণা যানি ৰিসেসনানি, তেসং সংৰিঞ্ঞাণং গহণং তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, অথৰা সো গুণো যস্স সো তগ্গুণো, তগ্গুণস্স তগ্গুণযুত্তস্সাঞ্ঞপদত্থস্সসংৰিঞ্ঞাণং, ন গুণৰিরহিতস্সা(তি) তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, এত্থ পন ‘অঞ্ঞপদত্থে তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং প্যত্থী’তি পরিভাসীযতি, তত্থাযমত্থো ‘‘অঞ্ঞপদত্থে সমাসে-ঞ্ঞপদত্থো ৰিসেসনেন সহ ৰিঞ্ঞাযতি নৰিসেসনরহিতো’’তি, ক্ৰচি অতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণস্সাপি দস্সনে নাপিসদ্দো, যত্রাৰযৰেন ৰিগ্গহো সমুদাযো সমাসত্থো তত্থেৰ তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং ভৰতি, তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং, তস্মিং, যত্রাৰযৰোযেৰ সমাসত্থো তত্রাতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণং.
এত্থ পন বহুধনসদ্দো পুরিসস্স উপলক্খণভাৰেন কতত্তা. অভিমতোতি পাণিনীযানং অভিমতো দসন্নং সমীপে আসন্না দসন্নমিচ্চাদিৰাক্যে.
পরিমাণমেৰসঙ্খ্যেযন্তি পরিমাণলক্খণমেৰ সঙ্খ্যেযং, তঞ্চ পরিমাণলক্খণং সঙ্খ্যেযঞ্চ.
সঙ্খ্যানরূপন্তি সঙ্খ্যানসভাৰং.
পরিমাণেনাতি পঞ্চসঙ্খ্যায পরিচ্ছিজ্জমানেন সঙ্খ্যেযসঙ্খাতেন পরিমাণেন.
সঙ্খ্যানৰুত্তীতি তেন অনতিৰত্তিযমানতপ্পরিচ্ছেদক সঙ্খ্যানরূপ সঙ্খাতে সঙ্খ্যানে ৰুত্তি যস্সা সা সঙ্খ্যানৰুত্তি-পঞ্চসঙ্খ্যা.
দিট্ঠন্তেনিমিনা ইমং দীপেতি ‘‘যথা পঞ্চ পরিমাণমেসন্তি পঞ্চকাতি এত্থ পরিমাণরূপো-ৰযৰভেদসমুদাযসভাৰো পকতিযত্থো সমুদাযিনো সকুনা পচ্চযত্থো, তথা তিদসাতি এত্থাপি’’তি, কপ্পচ্চযো পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৰেন.
কেচি পনাতি ইমিনা পাণিনীযে দস্সেতি.
পকতিপ্পচ্চযত্থভেদসম্ভৰাতি ইমিনা পরেসং পকতিপ্পচ্চযত্থানং ভেদাভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা সঞ্ঞাযং সকত্থে কপ্পচ্চযস্স ৰিধানং দস্সেতি.
স্যাদ্যন্তস্সাতি ইমিনা ৰাসদ্দস্স পদত্তং দস্সেতি.
তদত্থেপীতি তস্স ৰাইতি অঞ্ঞপদস্স অত্থেপি, তদত্থো চেত্থ ৰিকপ্পত্থো ৰা সিযা তদা পন দ্ৰিন্নং গহণে ন তিণ্ণং, তেসন্তু গহণে ন দ্ৰিন্নং, সংসযো ৰা, তদা তু সংসযস্সোভযা লম্বনরূপত্তা দ্ৰেৰাতি ৰুত্তে তযো, তযোৰাতি ৰুত্তে দ্ৰে অপেক্খীযন্তীতি বুদ্ধিৰিসযা পঞ্চ অত্থা সমাসাভিধেয্যো হোন্তি.
নামত্তেনাতি রুল়্হিনামত্তেন, অভিমতো পাণিনিযানং, ৰিকপ্পিতং সুত্তন্তরেন ৰিভাসা সব্বনামসঞ্ঞাৰিধানেন.
অৰযৰধম্মেনাতি অৰযৰসঙ্খাতেন সভাৰেন.
ননু চ সমানাধিকরণানং বহুব্বীহি ৰুত্তো পাণিনিযেহি ‘পঞ্চহি ভুত্তমস্সেতি ব্যধিকরণানং ন সিযা’তি, তথা পঠমত্থং ৰজ্জেত্ৰা সব্বৰিভত্যত্থেসু ইট্ঠো ‘ৰুট্ঠে দেৰেগতোচ্চত্র ৰুট্ঠদেৰোতি ন সিযা’তি তস্মা কথমত্র ব্যধিকরণানং পঠমত্থে সমাসো ৰণ্ণীযতেচ্চাসঙ্কিযাহ-‘ব্যধিকরণানম্পি’চ্চাদি, ব্যধিকরণানম্পি যথাভিধানংসমাসসব্ভাৰতো পঞ্চহি ভুত্তমস্সেত্যাদো বহুলাধিকারা অনভিধানতো ৰা ন ভৰিস্সতি, ততোযেৰ চ পঞ্চ ভুত্ত ৰন্তো-স্সেতি সমানাধিকরণানম্পি ক্ৰচি ন ভৰিস্সতি, তথা পঠমত্থেপি ক্ৰচি ন ভৰিস্সতি ৰুট্ঠে দেৰে গতো’তি. তুল্যযোগে গম্যমানেতি অত্থো.
অঞ্ঞত্রচাতি তুল্যযোগতো-ঞ্ঞত্র সলোমকোত্যাদীসু চ, ৰিজ্জমানানি লোমান্যস্স, ৰিজ্জমানা পক্খা অস্সাতি ৰিগ্গহো. উপসঙ্খ্যাতো ‘‘স্যাদ্যধিকারে-ত্থিখীরাদীনমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (২-২-২৪-ৰা) সভাৰতো এৰ নিৰত্তো ন সুত্তন্তরতো, গতত্থস্সাপি হি পযোগে অনৰট্ঠানং সিযা পিট্ঠপেসনে ৰিয, কথঞ্চরহি ব্রাহ্মণে বহূ আনয, অহং পচামীতি নাৰস্সমেৰং পযোগো, কত্থচি পন ৰচনসিলিট্ঠতাদিপ্পযোজনে সতি হোতেৰ.
কণ্ঠে সম্ভৰোতি কাল়স্স কণ্ঠে সম্ভৰো. ট্ঠসদ্দত্থোতি কণ্ঠট্ঠসদ্দে ট্ঠসদ্দত্থো. ওট্ঠসদ্দোৰ মুখৰুত্তীত্যনেন গম্মমানত্থত্তা দুতিযস্স মুখসদ্দস্সাপ্পযোগমাহ, তস্মা ওট্ঠোৰ মুখমস্সাতি ৰিগ্গয্হ ওট্ঠমুখোতি সমাসো, ন চ পাণি পাণ্যন্তরস্স মুখং, মুখেনেৰ চ পাণিমুখস্স সদিসত্তং পসিদ্ধন্তি সামত্থিযা ওট্ঠমুখমিৰ মুখমস্সেত্যত্থেৰ তিট্ঠতে, উপন্যস্যন্তেত্যুপন্যাসা, ৰিসযদস্সনত্থাতি ইমিনা’কণ্ঠে কাল়ো যস্সা’ত্যাদীকমেৰ ৰাক্যন্তি দস্সেতি. সমুদাযে ৰিকারেচাতি সমুদাযসম্বন্ধে ৰিকারসম্বন্ধে চ. তংসমাসস্সাতি তস্সা ছট্ঠিযা সমাসস্স, তদভিধাযিনন্তি সঙ্ঘাত ৰিকারাভিধাযীনং, কেসানং সঙ্ঘাতো ইচ্চাদি পরেসং ৰাক্যং. ধাতুতো জাতং ধাতুজং, উত্তরপদং পতিতসদ্দাদি, তস্স পযোগোতি পতিতসদ্দস্স পযোগো.
‘‘নঞ্স্মাত্থ্যত্থান’’ন্তি (২-২-২৪) ৰাত্তিকং, এতনাহ-‘ঞ কারানু বন্ধা’ইচ্চাদি. পাণিনিযা তু অৰিজ্জমানসদ্দো নঞ্সমাসো, পদন্তরে নাস্স বহুব্বীহি ৰোত্তরপদলোপো, অৰিজ্জমানা পুত্তাস্স অপুত্তোৰিজ্জমানপুত্তোতি সাধেন্তি, ইচ্ছতে পাণিনীযেহি… দক্খিণপুব্বা সদ্দানং নানত্থত্তা ব্যধিকরণত্তা, ৰচনেপীতি সুত্তে ৰিজ্জমানেপি, অয মঞ্ঞপদত্থসমাসো পরেহি বহুব্বীহীতি ৰুচ্চতি তথাহি বহৰো ৰিহযো যস্স সো বহুব্বীহি, যথা বহুব্বীহীতি অঞ্ঞপদত্থপ্পধানো তথা অযম্পি.
১৯. চত্থে
সমুচ্চীতি পিণ্ডীকরণং, কো সোতি আহ- ‘সাধনমেক’মিচ্চাদি. একং সাধনং একং কিরিযং ৰা পটিচ্চ চীযমানতাতি সম্বন্ধো, কেসন্তি আহ- ‘কিরিযাসাধনান’ন্তি, কেনাতি আহ- ‘অত্তরূপভেদেনা’’তি. তত্থ দেৰদত্তো ভুঞ্জতি তিট্ঠতি পচতিচাতি সাধনম্পটিচ্চ কিরিযানং অত্তরূপভেদেন চীযমানতা ৰেদিতব্বা, ধৰে চ খদিরে চ পলাসে চ ছিন্দাতি কিরিযম্পটিচ্চ অত্তরূপভেদেন সাধনানং চীযমানতা ৰেদিতব্বা.
সোতি সমুচ্চযো ভৰতীতি সেসো, কেসন্তি আহ- ‘তুল্য বলান’মিচ্চাদি.
তুল্যবলানন্তি ইমিনা ৰিসুং পধানভাৰেন কিরিযাভিসম্বন্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তমাহ.
অনিযতক্কমযোগপজ্জানন্তি কমো চ যোগপজ্জঞ্চ, অনিযতং কমযোগপজ্জং যেসং সদ্দানং তেসং, যথেত্যাদিনা তত্থোদাহরণং দস্সেতি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘এত্থ গৰাদীনং ৰিসুং পধানভাৰেনানযনকিরিযাভিসম্বন্ধা তুল্যবলতা গৰাদীনং ৰুত্তক্কমেনেৰ নযনাভাৰা অনিযতক্কমতা গৰাদীনং যুগপদি নযনাভাৰা অনিযত যোগপজ্জতা চ হোতি, তথা অঞ্ঞং তাদিসম্পী’’তি. অনু পচ্ছা পধানানুরোধেন (চযনং) অন্ৰাচযো, তং ব্যঞ্জযতি ‘যত্থে’চ্চাদি, তদনুরোধেনাতি তদনুগুণেন, উদাহরতি ‘যথে’চ্চাদি, ভিক্খাগমনমেত্থ পধানমন্তরঙ্গত্তা, নেতরং বহিরঙ্গত্তা, তং করণে যদি গাৰোপি পস্সতি তাপ্যানযতি, এত্থ তু গোস্সানযনং ভিক্খাটনমপেক্খতে, নেতরমিতরস্স… ৰিনাপি তেন তদনুট্ঠানতো. ইতরস্স ইতরেন যো গো ইতরেতরযোগো, সো চ এতাদিসোতি আহ- ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.
অৰযৰপ্পধানো চাতি সাভাৰিকাভিধানসামত্থিযেনাপুথুভূতো চ, ৰুত্তিৰযেন সারিপুত্তসদ্দো মোগ্গল্লানত্থো হোতি মোগ্গল্লানসদ্দো সারিপুত্তত্থোপীতি অঞ্ঞমঞ্ঞত্থে পধানতো যুগপদ্যধিকরণৰচনে সতি চত্থ সমাসোতি সো-যমধিকরণ সমুদাযো উভযপদানুগতউভযত্থৰসেন চতুব্বিধোপি যুগপদি বুদ্ধিযা গয্হমানো কদাচি উব্ভূতাৰযৰভেদো তেনেৰ সাভাৰিকাভিধানসামত্থিযেনেচ্চেৰমৰযৰপ্পধানো চ, ননু চ জননমরণানীতি ৰিরুদ্ধানং কথমেকেনাভিধানন্তি ৰুচ্চতে- সব্বোপি সদ্দো পযুজ্জমানো (ইতরী) তরেনাৰধারণং ৰত্ততে, তেন একেকো সদ্দো একেকস্সত্থস্স ৰাচকো, তথাপি যথা সারিপুত্তমোগ্গল্লানাতি এত্থ বহুৰচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিযা যুগপদ্যধিকরণৰচনতা হোতী, তথাত্রাপি বহুৰচনস্সঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন একেনাপ্যভিধানং হোতি. ইতি হেতুম্হি, যতো এৰমৰযৰপ্পধানো ততোতি অত্থো.
বহুত্তাতি কিঞ্চাপি ৰাক্যে নেসং [ৰাক্যেনেৰেসং (পোত্থকে)] ৰিসুং বহ্ৰত্থতা, ন হি সারিপুত্তমানযাতি ৰুত্তে মোগ্গল্লানস্সাপি সম্পচ্চযো ভৰতি, তথাপি যতো ৰুত্তিৰিসযে সহভূতানমেৰেসং ৰিসুং বহ্ৰত্থতা, ততো তত্থ ৰচনীযস্স অত্থস্স সঙ্খ্যাতেদেন বহুত্তং. সমাহরণং পিণ্ডীকরণৰসেন সংহরণং সমাহারো, সো চেৰং ৰেদিতব্বোতি দস্সেতুমাহ ‘অঞ্ঞমঞ্ঞে’চ্চাদি.