নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

মোগ্গল্লান পঞ্চিকা টীকা

সারত্থৰিলাসিনীনাম

পঞ্চিকাটীকা

পণামাদিকথা

ৰিজ্জাধনস্স সমনুস্সরণম্পি যস্স,

পঞ্ঞাৰিসুদ্ধরতনানযনেকহেতু;

তং ধম্মরাজমমলুজ্জলকিত্তিমালং,

সামোদমাদরমযে হদযে নিধায.

লদ্ধম্মহোদয মহাদয (সম্পসাদা) [জপসো (পোত্থকে)],

সক্কা(দি) সক্কতগুণং রতন (দ্ৰযঞ্চ) [ত্তযতা (পোত্থকে)];

(যাপঞ্চিকা) গুরুৰরপ্প(ভৰাত্যগাহা) [হপা ত্য গাযা (পোত্থকে)],

তং সাধু সিস্সজন মজ্জৰগাহ যাম.

জযতীহ মহাপঞ্ঞো, সো মোগ্গল্লাযনো মুনি;

যস্স সাধুগুণুব্ভূত,কিত্তি সব্বত্থ পত্থটা.

ইচ্চেৰ মনৰসেস মত্তনো ভযাদ্যূপদ্দৰোপঘাভকরসামত্থিয যোগেন সকলজ্ঝত্তিকবাহিযন্তরায নিৰারণ মধিপ্পেতসিদ্ধি ৰিসেস মভিকঙ্খিয রতনত্তয ৰিসযভূতং তংসাধনে কন্তনিদান ভূতস্স আলোকিযযাতিসযগুণৰিসেসযুত্তস্স মহতো প্যতিমহনীযস্স রতনত্তযস্স সপ্পসাদানুরূপং পূজাৰিসযং তদনুস্স(রণং কত্ৰা) গুরুসন্নিযোগমনুট্ঠাতুং–

কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুরূনিহ;

যে তপ্পাদরজোকিণ্ণা, তেৰ সাধূ ৰিৰেকিনোতি.

ৰচনতো অত্তনো গুরুপূজা পুরস্সরং পঞ্চিকাৰিৰরণং পথি’যা পঞ্চিকা’তিআদিনা কতপটিঞ্ঞত্তা সম্পতি মহাদযোতিআদিনো গন্থস্স সাধুজনৰণ্ণনং ৰণ্ণনমারভিস্সাম.

ননু চ ৰুত্তিগন্থস্স ৰণ্ণনাযং কতাভিনিৰেসো-যমাচরিযোতি কথমিহানধিকতে মহাদযোতিআদিকে পটিপন্নোতি রতনত্তপ্পণামগন্থকত্তুগন্থনিস্সযগন্থারম্ভফলঅভিধেয্যসঙ্খাত- পযোজনসোতুজনসমুস্সাহনানং সন্দস্সনত্থং. তত্থ রতনত্তযপ্পণাম করণং অন্তরাযকরাপুঞ্ঞৰিঘাতকরপুঞ্ঞৰিসেসুপ্পাদনেন কত্তু মিচ্ছিতস্স গন্থস্স অনন্তরাযেনং পরিসমাপনত্থং. ৰচীপণামো পনেত্থ সোতূনম্পি যথাৰুত্তত্থনিপ্ফাদনকো আচরিযেনাপ্যয মত্থো দস্সিতোযেৰ’তত্থ রতনত্তযপ্পণামসন্দস্সন’ন্তিআদিনা, ৰাচসিকসত্থাধিকারতোপি ৰচীপণামোতি কাযপ্পণামো মনোপণামো চ. ন কতো, গন্থকত্তুসন্দস্সনং গন্থস্স পমাণ ভাৰৰিভাৰনত্থং, গন্থনিস্সযসন্দস্সনং অত্তনিযভাৰসন্ধস্সনেন তব্বিসুদ্ধিদস্সনত্থং, গন্থারম্ভফলদস্সনং তপ্পটিক্খেপকজননিসেধায, অভিধেয্যসঙ্খাতযযোজনসন্দস্সনং ৰীমংসাপুব্বকারীনং পযোজনো পালম্ভপুব্বিকা সত্থে পৰত্ততীতি সোতুজনসমুস্সাহনং (কত্ৰা) আদরেন গন্থে পৰত্তনত্থং, যদাহু –

সব্বস্সেৰ হি সত্থস্স, কম্মস্সাপি চ কস্সচি;

কেনেতং গয্হতে তাৰ, যাৰ-ৰুত্তম্পযোজনংতি.

ননু সত্থপ্পযোজনানং সম্বন্ধোপি ৰত্তব্বো ইদমস্স পযোজনন্তি যতো–

সিদ্ধপ্পযোজনং সিদ্ধ,সম্বন্ধং সোতুমিচ্ছতি;

সোতাদো তেন ৰত্তব্বো, সম্বন্ধো সপ্পযোজনোতি.

তত্রেদমুত্তরং–

সত্তং পযোজনঞ্চেৰ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;

তং ৰুত্তন্তোগধত্তা ন, ভিন্নো ৰুত্তো পযোজনাতি.

পযোজনপ্পযোজনম্পন সামত্থিযলদ্ধব্বং সযমাচরিযেন ‘‘কো পন সদ্দলক্খণস্স অজাননে দোসো’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন ৰিঞ্ঞাতব্বং.

তত্থ‘মহাদযো’ত্যাদিনা গাথাদ্ৰযেন রতনত্তযপণামো দস্সিতো, ‘যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিনা গন্থকত্তা, ‘সদ্দসত্থ’ন্তিআদিনা গন্থনিস্সযো, ‘সঙ্খেপনযেনা’তিচ ‘সারভূতং ৰিপুলত্থগা হিং অনাকুল’ন্তি চ ইমেহি গন্থারম্ভফলং সোতুজনসমুস্সাহনঞ্চ, অভিধেয্যসঙ্খাতপ্পযোজনম্পন‘সংৰণ্ণন’ন্তি ইমিনা দস্সিতং অন্ৰত্থ ব্যপদেসেন সংৰণ্ণীযতি ৰিৰরিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা কথীযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনাভি কত্ৰা, তম্পন ৰিৰরিত্ৰা কথনং সদ্দানুসাসনসত্থসন্নিস্সযত্তা অভিধেয্যো নাম সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থো তং [ৰচনীযত্থোতি (পোত্থকে)] ৰুত্তসদ্দানুসিট্ঠিসঙ্খাতপযোজনমেৰাতি অযমেত্থ সমুদাযত্থো.

অযম্পনেত্থ অৰযৰত্থো-যোতি অনিযমৰচনং ধম্মরাজসদ্দা পেক্খায চেত্থ পুল্লিঙ্গতা, তেনেত্থ ৰুচ্চমানগুণৰিসেসা ধারপুগ্গলৰিসেসনিদস্সনং, দযতি দুক্খং অপনেত্ৰা পরেসং সুখং দদাতি, দযীযতি ৰা সপ্পুরিসেহি গমিয(তি স) সন্তানে পৰত্তীযতি, দযতি ৰা পরদুক্খং হিংসতি, দযতি ৰা পরদুক্খং গণ্হাতি তংৰসেন অত্তনো হদযখেদং করোতীতি দযা, ‘‘দয=দানগতি হিংসাদানেসু’’ ইচ্চস্মা ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যাচে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযো, ৰিসযমহন্ততায মহতী পসত্থা ৰা দযা অস্সাতি মহাদযো, ৰিসেসন সমাসে ‘‘সদ্ধাদিত্ৰ’’ (৪-৮৪) ৰক্খমানপারমিতাসম্ভরণদুক্খানুভৰ নানমিদং হেতুৰচনং, কম্মকিলেসেহি জনিতাতি জনা সত্তলোকো, ইমিনা খীণাসৰাপি সঙ্গয্হন্তি তেসম্পি দিট্ঠধম্মিকসুখৰিহারসঙ্খাত হিতস্স দানতো, জনানং সমূহো জনতা তস্সা হিতায অভিৰড্ঢিযা সকলৰট্ট দুক্খনিস্সটনিব্বানসুখভাগিযকরণাযাতি ৰুত্তং হোতি, অস্সচ’সম্পূরয’ন্তি ইমিনা’দুক্খমনুভৰী’তি ইমিনা চ সম্বন্ধো, সম্বোধীতি এত্থ সংসদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি, তস্মা সংসযমেৰ অনঞ্ঞবোধিতো হুত্ৰা চত্তারি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সংপুব্বা বুধধাতুতো ‘‘ই’’ইতি ণ্ৰাদি (কো) ইপ্পচ্চযো, সৰাসনসকলসংকিলেসপ্পহাযকং ভগৰতো অরহত্তমগ্গঞ্ঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তিপি ৰদন্তি, সম্পাপযতীতি সম্পাপকং, সম্বোধিযা সম্পাপকন্তি ছট্ঠীসমাসো, কিন্তি ধম্মজাতং ধম্মসদ্দেনেত্থ পারমিধম্মা পঞ্চমহাপরিচ্চাগাদযো চ অধিপ্পেতা, তেপি হি অত্তানং ধারেন্তং ধারেন্তি সম্বোধি সম্পাপনসামত্থিযযোগেন পরেপি ধারেন্তি নামাতি ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি, ‘ধর=ধারণে’ইচ্চস্মা খীসু, ৰিযাদিসুত্তেন ণ্ৰাদি(কো) মপ্পচ্চযো, ধম্মানংজাতং, ধম্মাএৰৰা জাতং, সম্বোধিসম্পাপকঞ্চ তং ধম্মজাতং চেতি ৰিসেসনসমাসো, ‘সম্পূরয’ন্তি মস্সেতং কম্মং, সম্পূরযন্তি পযোগসম্পত্তিযোগা দীপঙ্কর (পাদ)মূলে হত্থোপগতম্পি নিব্বানম্পহায যথাৰুত্তকরুণাগুণযোগসীতলীভূতহদযতায ‘‘কথন্নামেতে অচ্চন্ত দুস্সহৰট্টদুক্খোপগতে সত্তে তংমহাদুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৰট্টদুক্খনিস্সরণেকহেতুতায সম্মা পূরেন্তো ৰড্ঢেন্তো ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হং ৰেপুল্লং গমেন্তোতি ৰুত্তং হোতি, হেতুযেৰেদমপি দুক্খানুভৰনস্স, মহাদযতা পনস্স পরম্পরহেতু, দুট্ঠু খনতি কাযিকং অস্সাদন্তি’দুপুব্বা খনিস্মা’ ‘‘ক্ৰী’’তি (৫-৪) ক্ৰি, দুক্খং কাযিকদুক্খ ৰেদনা, কীদিসন্তি আহ-’অনন্তরূপ’ন্তি, সভাৰৰচনো যং রূপসদ্দো ‘‘পিযরূপ’’ন্তিআদীসুৰিয, তে চ দুক্খসভাৰা (অনন্তা) অনন্তকারণানং ৰসেন, তস্মা অনন্তং রূপং সভাৰো অস্সাতি অনন্তরূপং, তং দুক্খং অনুভৰী ৰিন্দী, কিমিৰাতি আহ-‘সুখং ৰা’তি, সুট্ঠু খনতি কাযিকং আবাধন্তি সুখং, ইৰসদ্দো সধম্মত্তসঙ্খাতোপমাজোতকো, সধম্মত্তঞ্হি উপমা, ৰুত্তঞ্হি ‘‘উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো পমা’’তি, কিং ৰুত্তং হোতি ‘‘অনিট্ঠানুভৰনসভাৰাযাপি দুক্খৰেদনায অনুভৰনসভাৰসামঞ্ঞেন অজ্ঝাসযসম্পত্তিৰিসেসযোগা মহাকারুণিকস্স সুখেন সদিসতাপত্তিহোতীতি দুক্খম্পি সমানং তং সুখমিৰ ৰিন্দী’’তি. কথমঞ্ঞথা ৰট্টদুক্খতো সকললোকস্স সমুদ্ধরণং সিযাতি, অথৰা সুখমিৰ সুখং ৰিন্দন্তো ৰিয অনঞ্ঞৰিন্দিযমপি তাদিসং দুক্খং সকললোকহিতাৰ হিতমনতায ৰিন্দীতি অত্থো, তেনাহ ‘অখিন্নরূপো’তি, অখিন্নং পরিস্সমমপ্পত্তং রূপং সভাৰো অস্সাতি ৰিগ্গহো.

তং ধম্মরাজন্তি যোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স ৰুত্তগুণৰিসেসাধার পুগ্গলস্সনিযমনৰচনং, ধম্মেন রাজতি নো অধম্মেনাতি ৰা, অত্তনা পটিৰিদ্ধস্স সামিভাৰেন ধম্মস্স রাজা সামীতি ৰা, অত্তনা পটিৰিজ্ঝিযমানে ধম্মে পটিৰিজ্ঝন্তোৰ তত্থ রাজতি দিপ্পতীতি ৰা, পরূপকারৰসেন তদত্থাযেৰ পটিপন্নত্তা পরেসং ধম্মং রাজেতি পকাসেতীতি ৰা ধম্মরাজা, তং ধম্মরাজং নমিত্ৰাতি সম্বন্ধো, নমস্সিত্ৰাতি অত্থো, কীদিসন্তি আহ-‘জিতমারৰীরং সুধন্ত সোৰণ্ণনিভ’ন্তি. তত্থ মারো চ সো ৰীরোচাতি মারৰীরো জিতো ৰিদ্তেধস্তবলো মারৰীরো নাতি জিতমারৰীরো, তং, কিঞ্চাপি দেৰপুত্তকিলেসাভিসঙ্খারমচ্চুক্খন্ধ মারা-নেন জিতা এৰ, তথাপি ৰীরসদ্দসন্নিধানেন দেৰপুত্তমারে গহিতে তংৰিজযা অঞ্ঞেপি জিতা এৰ নাম হোন্তীতি ৰিঞ্ঞেয্যং, সুট্ঠু ধন্তং ধমিতং উদ্ধরিতং সুধন্তং, সুৰণ্ণমেৰ সোৰণ্ণং, সুধন্ত চ তং সোৰণ্ণঞ্চ, তস্সেৰ নিভা সোভা অস্সেতি সমাসো, অথৰা সুধন্তঞ্চ তং সুৰণ্ণং চেতি সমাসে তস্সিদন্তি ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে ‘‘মজ্ঝে’’তি (৪-১২৬) মজ্ঝৰুদ্ধিযং সুধন্তসোৰণ্ণং পটিমারূপং, তেন নিভো সদিসো, তং.

এত্তাৰতা চ –

হেতু ফলং পরত্থো চ, সব্বোপি থুতিসঙ্গহো;

হেতু সম্বোধিতো, পুব্বেৰ, যমঞ্ঞং ততোপরীতি.

ৰুত্তহেতুফলসত্তোপকারৰসেন বুদ্ধরতনস্স থুতিপুব্বকম্পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি ধম্মরাজেন তেনাপি পূজনীযস্স ধম্মরতনস্স নিপচ্চকারং দস্সেতুং‘ধম্মঞ্চ মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি আহ, তত্থ চ সদ্দো ‘ধম্মঞ্চ নমিত্ৰা’তি [নমস্সিত্ৰা (পোত্থকে)] নমস্সনক্রিযায ধম্মং সম্পিণ্ডেতি, কিম্ভূতন্তি আহ, ‘মোহন্ধতমপ্পধংসি’ন্তি, মুয্হতীতি মোহো=অঞ্ঞাণং, অন্ধযতি সমত্থচক্খুৰিঞ্ঞাণপরিহানেনাতি অন্ধং, অন্ধঞ্চ তং তমঞ্চেতি অন্ধতমং=বাল়্হতিমিরং, মোহোযেৰ তংসদিসতায অন্ধতমন্তি মো হন্ধতমং, তং পধংসেতি পকারেন নাসেতি সীলেনাতি মোহন্ধতমপ্পধংসী, পসদ্দস্সপকাসনত্থং হিত্ৰা পকারত্থস্সেৰ গহণতো পরিযত্তিযা সহ–

সোতাপত্তাদযো মগ্গা,চত্তারো তপ্ফলানিচ;

চত্তারি অথ নিব্বানং, ধম্মা লোকুত্তরা নৰাতি.

ৰুত্তনৰলোকুত্তরম্মো গহিতাতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা অরহত্তমগ্গোৰ গয্হেয্য, কস্মা পনেত্থ মোহস্সেৰ পহানং ৰুত্তং, নেতরেসন্তি তম্মূলকত্তা সব্বকিলেসানং, তপ্পহানস্মিঞ্হি ৰুচ্চমানে তম্মুখেনেতরেসম্পি পহানং ৰুত্তমেৰ হোতীতি.

এৰং ধম্মরতনস্স নমক্কারং দস্সেত্ৰা ইদানি তদাধারভূতসঙ্ঘরতনং নমস্সিতুং ‘সঙ্ঘং তথা সঙ্ঘটিতং গুণেহী’তি ৰুত্তং, তত্থ তথাসদ্দো সমুচ্চযে ৰা, ৰচোযুত্তিযং ৰা, ৰচোযুত্তিপক্খে চ সদ্দো আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বো, কিলেসাদযো সংহনতি হিংসতীতি সঙ্ঘো, সংপুব্বতো হনতিস্মা ক্ৰিম্হি ‘‘ক্ৰিম্হি ঘোপরিপচ্চসমো হী’’তি (৫.১০০) হনস্স ঘো, কিলেসহিংসনঞ্চেত্থ তদঙ্গাদিৰসেন গহিতং, গুণেহীতি সামঞ্ঞনিদ্দেসতো সম্মুতিসঙ্ঘেন সদ্ধিং

চত্তারো চ পটিপন্না, চত্তারো চ ফলেঠিতা;

এস সঙ্ঘো উজুভূতো, পঞ্ঞাসীলসমাহিতোতি.

ৰুত্তঅট্ঠঅরিযপুগ্গলা গয্হন্তি, গুণেহীতি লোকিযলোকুত্তরেহি সীলাদিগুণেহি, সঙ্ঘটিতন্তি সংহতং.

এৰমনন্তরাযেন গন্থপরিসমাপনত্থমনন্ত গুণৰিসিট্ঠলোকত্তযগ্গসীখামণিভূতস্স রতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৰা ইদানি গন্থ কত্তাদিযথাৰুত্তত্থোপদস্সন পুব্বঙ্গমমত্তনা সমারভিতব্বং গন্থ করণং পটিঞ্ঞাতুকামো’যো ইদ্ধিমন্তেসূ’তিআদিমাহ, তত্থ ‘যো’তি ইমস্স ‘তন্নামধেয্যেনা’তি ইমিনা সম্বন্ধো, এতায সত্তা ইজ্ঝন্তি ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি=ইদ্ধিৰিধাদযো লোকিযা লোকুত্তরা চ সা এতেসমত্থীতি ইদ্ধিমন্তো, তেসু ইদ্ধিমন্তেসু, ইদ্ধিমন্তানং মহাসাৰকানং মজ্ঝেতি অত্থো, মহত্তপ্পত্তোতি মহত্তং মহন্তভাৰং গতো, তন্নামধেয্যেনাতি তস্সেৰ নামধেয্যমস্সাতি তন্নামধেয্যো, তেন, তপোধনেনাতি মুনিনা, কিং ৰুত্তং হোতি- ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৰে মম সাৰকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মোগ্গল্লানো’’তি ভগৰতা ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো মহামোগ্গল্লানত্থেরো নাম যো দুতিযো অগ্গসাৰকো… (তেন সমাননামধেয্যেনাতি) তমপদিসন্তো-যমাচরিযো অনুদ্ধতভাৰেন উজুনাক্কমেন নামাদিকমৰত্ৰা ৰঙ্কৰুত্তিযা অত্তনো মোগ্গল্লানোতি নামং মহাসামিট্ঠানন্তরপ্পত্তিং কালোচিতপঞ্ঞা ৰেয্যত্তিযং বুদ্ধসাসনোপকারিতাদিঞ্চ ৰিভাৰেতি. ‘যং রচিত’ন্তি সম্বন্ধো, রচিতন্তি কতং, কিন্তি আহ সদ্দসত্থ’ন্তি, সদ্দসত্থং নাম সুত্ত, সদ্দলক্খণব্যাকরণাদ্যপরনামধেয্যং, সুত্তং(হি) ‘সদ্দা (লক্খীযন্তি) সাসীযন্তি অনুসাসীযন্তি পকতিপ্পচ্চযাদিৰিভাগকপ্পনায এতেনা’তি সদ্দলক্খণন্তি চ ‘ব্যাকরীযন্তি সদ্দনিপ্ফাদনৰসেন কথীযন্তি এতেনা’তি ব্যাকরণন্তি চ ৰুচ্চতি, অপরম্পন ৰুত্যাদি তদুপকরণভাৰেন সদ্দসত্থং সদ্দলক্খণং ব্যাকরণন্তি চ ৰুচ্চতীতি দট্ঠব্বং, অনুনন্তি তব্বিসেসনং, অসেসলক্খিযোপসঙ্গাহকভাৰেন ৰত্তব্বস্সাপরস্সাভাৰা সম্পুণ্ণন্তি অত্থো, অথাতি অনন্তরত্থে নিপাতো, সদ্দসত্থরচনানন্তরন্তি অত্থো, তস্সেতি সদ্দসত্থস্স, ৰুত্তি চ সমাসা কতাতি সম্বন্ধো, সুত্তং ৰিৰরীযতি এতাযাতি ৰুত্তি, সমস্সতে সঙ্খিপীযতীতি সমাসা.

তস্সাপীতি ৰুত্তিযাপি, সঙ্গহেত্ৰা সদ্দৰসেন সঙ্কুচিতং ৰিয কত্ৰা খিপনং সঙ্খেপো, তস্স নযো কমো সঙ্খেপনযো, তেন, ভোৰাতি যো সদ্দসত্থস্স ৰুত্তিযা চ কত্তা সো এৰ, ইদানি সুত্তৰুত্তিরচনানন্তরমৰসরপ্পত্তে ইমস্মিং কালে, সমারভেয্য সম্মা আরম্ভং করেয্য বহুন্নং ক্রিযাক্খণানমাদিভূতং ক্রিযাক্খণমনুতিট্ঠেয্য, কিন্তি সংৰণ্ণনং, সংৰণ্ণীযতি অত্থো এতাযাতি সংৰণ্ণনা, পঞ্চীযতি ৰিপঞ্চীযতি ব্যত্তী করীযতি ৰুত্তি অত্থো এতাযাতি ৰা, তং পঞ্চযতীতি ৰা লদ্ধনামপঞ্চিকা, তং.

এৰমত্তনা করণীযসত্থম্পটিজানিত্ৰা তদনন্তরং ‘‘দ্ৰে মে ভিক্খৰে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায (কতমে দ্ৰে) পরতো চ ঘোসো (অজ্ঝত্তঞ্চ) যোনিসো মনসিকারো’’তি ৰচনতো সম্মাসৰনপটিবদ্ধা সব্বাপি সাসন (প্পটি) সম্পত্তীতি সাসনপ্পটিপত্তিযা ব্যাকরণস্স মূলকারণত্তা তং সৰনে সাধুজনে নিযোজেন্তো ‘তং সারভূত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ তন্তি যসদ্দৰিরহেপি অধিকতত্তা সংৰণ্ণনং পরামসতি, তং সুণন্তূ’তি সম্বন্ধো, সাধূতি সৰনক্রিযাৰিসেসনং, অত্থানুরূপং ব্যঞ্জনং, ব্যঞ্জনানুরূপঞ্চ অত্থংসল্লক্খেত্ৰা অনঞ্ঞমনা হুত্ৰা সক্কচ্চং সুণন্তূতি অত্থো সুৰণ্ণভাজনে নিক্খিত্তসীহৰসাৰিয অৰিনস্সমানং কত্ৰা হদযে ঠপনৰসেন, সক্কচ্চসৰনমেৰ হি সোতূনমত্থাৰহং হোতীতি, সন্তোতি সৰনক্রিযায কত্তারো দস্সেতি, তথা সাতিসযব্যাকরণং… তথাৰিধা এৰ সপ্পুরিসা সাধুকং সোতুকামা হোন্তীতি, কিম্ভূতন্তি আহ ‘সারভূত’ন্তিআদি, ভূতসদ্দো এত্থ ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’ন্তিআদীসু ৰিয ৰিজ্জমানত্থো, ফেগ্গুত্তাভাৰেন অপরিচ্চজনীযতায সারো থিরং সো অত্থো ব্যঞ্জনঞ্চ অস্সা অত্থীতি সারা চ সা ভূতাচ, অথ ৰা লোকিযলোকুত্তরগুণাতিসযসাধনেকসাধনভাৰতো সেট্ঠট্ঠেন সারঞ্চ সা ভূতাচাতি সারভূতা, তং গন্থো যেৰেত্থ সঙ্খেপিতো, অত্থো পন নযগ্গাহিততাযপি সব্বথা দস্সিতোযেৰাতি ৰিপুলং অত্থং গণ্হাতীতি ৰিপুলত্থগাহী, তং, ৰিধীযমানৰণ্ণনাক্কমৰিসেসেন ব্যাকুলস্স ৰণ্ণনাক্কমস্স নিরসনতো নত্থি আকুলং কিঞ্চি অস্সাতি অনাকুলং, তং, ইমিনা চ কচ্চাযনৰুত্তিৰণ্ণনাসু ন তথাভাৰং দস্সেতি.

তদেৰমধিকতত্তাযেৰাযমাচরিযো গন্থারম্ভে’মহাদযো যো’তিআদিকে পটিপজ্জিত্ৰা দানি অত্তনা ৰণ্ণনীযস্স গন্থস্সাদি ভূতং ৰাক্যমনধিকতপরিহারমুখেনেৰোপন্যস্য ব্যাখ্যাতুমাহ- ‘ইধা’তিআদি, তত্থ ইধাতি ইমস্মিং মাগধিকসদ্দলক্খণৰিরচনাধিকারে, মাগধানং সদ্দানং ইদন্তি মাগধিকং, মাগধিকং সদ্দলক্খণন্তি ৰিসেসন সমাসো, ৰিরচযিতুকামোতি কত্তুকামো, রতিংজনেতীতি রতনং, রমযতী [র তযতী (পোত্থকে)] তি (ৰা) রতনং অনপ্পচ্চযেন, অথৰা যং লোকে চিত্তীকতাদিকং রতনন্তি ৰুচ্চতি, ইদম্পি তং সদিসতায রতনন্তি ৰুচ্চতি, তথাচাহু–

চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;

অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতীতি.

বুদ্ধাদীনমেতমধিৰচনং, তযো অৰযৰা অস্সাতি তযং, সমুদাযো, রতনানং তযং রতনত্তযং, অৰযৰৰিনিম্মুত্তস্স পন সমুদাযস্স অভাৰতো তীণি এৰ রতনানি ৰুচ্চন্তি, পণমনং পণামো, রতনত্তযগুণনিন্নতা, পণমন্তি এতাযাতি ৰা পণামো, পণামক্রিযানিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা, রতনত্তযস্স পণামোতি ছট্ঠীসমাসো, অভিধীযতি পটিপাদীযতীত্যভিধেয্যো সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থো, যেন চ যো পটিপাদীযতি সো তস্স অত্থো হোতীতি, সো চ পকতিপ্পচ্চযাদিৰিভাগকপ্পনায সদ্দানং সঙ্খরণং, সদ্দসত্থেন হি সদ্দসঙ্খরণমেৰ পটিপাদীযতি, (রতনত্তযপ্পণামো চ অভিধেয্যো চ) রতনত্তযপ্পণামাভিধেয্যন্তি চত্থসমাসো, তস্স সন্দস্সনং অত্থো যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, কিন্তং ৰাক্যং, তা ৰাতি ৰাক্যালঙ্কারে, ননুচেৰমধিকতত্তেপি অভিধেয্যমত্তমেৰদস্সেতব্বং সিযা কিং ৰাচাপণামেন, কাযমনোমযেনাপি পুঞ্ঞাতি সযপ্পত্তিযা অভিসমীহিতত্থসিদ্ধি হোতেৰাতি চোদনং মনসি নিধায ৰচীপণামস্স পরত্থসন্নিস্সযতঞ্চ তস্সেৰ ৰিভাগেন পযোজনঞ্চ দস্সেতুমাহ- ‘তত্থ’ইচ্চাদি, গুণসদ্দো এত্থ ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খা’’তিআদীসু ৰিয আনিসংসট্ঠো, গুণানমানিসংসানং অনুকূলং অনুগুণং, হেতুমন্তৰিসেসনমেতং, পধানভাৰং নীতং পণীতং অতিউত্তমন্তি অত্থো, অতীসযেন পণীতং পণীততরং, চিত্তস্সসন্তানং পবন্ধো চিত্তসন্তানং, পণীততরঞ্চ তং চিত্তসন্তানঞ্চ, অনুগুণঞ্চ তং পণীততরচিত্তসন্তানঞ্চাতি ৰিসেসনসমাসো, তপ্পণামকরণেন অনুগুণ…পে… সন্তানং যেসন্তি অঞ্ঞপদত্থো, তেসং, যথা তে সোতারো রতনত্তযস্স পণামকরণেন পুঞ্ঞাতিসযপ্পটিলাভা অনেকানিসংসাতিসযপ্পটিলাভানুকূল চিত্তসন্তানতায পধানতরচিত্তসন্তানা হোন্তি, তথা পৰত্তানন্তি অধিপ্পাযো, ইদম্পি অধিগতা…পে… ন্তরাধানন্তীমেসং হেতুভাৰেন তিট্ঠতি, অধিগতা পত্তা অনেকে বহূ আনিসংসৰিসেসা আযু ৰণ্ণসুখবলপটিভানাদযো যেসন্তি ৰিগ্গহো, ৰিসোসিতা সুক্খাপিতা অন্তরাযা ভযাদযো অজ্ঝত্তিকা বাহিযা ৰা যেসং তথাৰিধানং সোতূনং, এতেপি অভি,পে,দ্ধত্থন্তি ইচ্চস্স হেতূ, অভিসমীহিতস্স অনুট্ঠিতস্স কতনিট্ঠিতস্স গন্থস্স অৰবোধোযেৰ ফলং, তস্স সিজ্ঝনত্থং, কিন্তং রতনত্তযপ্পণামসন্দস্সনং.

সচ্চং পুনপি সচ্চন্তি, ভুজমুক্খিপ্প ৰুচ্চতে;

সকত্থো নত্থী নত্থেৰ,পরস্সত্থমকুব্বতোতি.

ৰচনতো পরত্থোৰ সপ্পুরিসেহি কত্তব্বো, পরত্থে সম্পাদিতে পন সকত্থো সম্পন্নোৰ নাম সিযাতি মনসি কত্ৰা আহ- ‘এতদেৰা’তিআদি. কাযমনোসমাচরণেন সম্পজ্জমানঞ্চ ৰচীসমাচরণেন সম্পজ্জতেৰাতি অনেনেৰ ৰাক্যেন ৰিঞ্ঞাযতীতি অৰগন্তব্বং, বুদ্ধি পুব্বা যস্মিং করণে তং বুদ্ধি পুব্বং, তং সীলেন করোন্তা বুদ্ধিপুব্বকারিনো, অভিধেয্যস্স অধিগমো জাননং পুব্বো যস্স সো অভিধেয্যাধিগমপুব্বকো, অৰতারো পৰত্তি, একদেসদস্সনে ‘‘সমুদ্দো দিট্ঠো’’তি ৰিয একদেসেপি সমুদাযৰোহারদস্সনতো পচ্ছিম পাদেনাতি ৰুত্তং, পচ্ছিমপাদস্সেকদেসভূতেন ‘সদ্দলক্খণ’মিচ্চনেনাতি অত্থো, সাধিযং সদ্দানং সঙ্খরণং, সাধনং ব্যাকরণং, তং লক্খণং সভাৰো অস্সাতি সাধিযসাধনলক্খণো, সাধিযস্সেদং সাধনং, সাধনস্স চেদং সাধিযন্তি এৰমস্সেদম্ভাৰহেতুসভাৰো সম্বন্ধোতি ৰুত্তং হোতি, পযোজনং অভিধেয্যসদ্দোপদস্সিতং সদ্দসঙ্খরণং, তত্থ সম্বন্ধস্সন্তোগধত্তং… সাধিযোপদস্সনমুখেন সাধনস্সাপি দস্সিতত্তা নিস্সযোপদস্সনতো, উস্সুক্কং সম্মাৰাযামং, বুদ্ধত্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, পূরেত্ৰাতি–

মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতীতি.

ৰুত্তঅট্ঠধম্মসমন্নাগতেন অভিনীহারেন সমন্নাগতা হুত্ৰা যথাৰুত্তে পারমিতাদযো ধম্মে পূরেত্ৰাতি অত্থো, আগতাতি সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানুব্রূহনেন আগতা, ইধাতি ইমস্মিং লোকে, আগতাতি পত্তা উপ্পন্না, তথাগতোতি যথা সম্পতি জাতা তে ভগৰন্তো সত্তপদৰীতিহারেন গতা, তথা অযম্পি উত্তরাভিমুখং গতোতি অত্থো, মুহুত্তজাতোৰাতি সম্পতিজাতো এৰ, জাতসমনন্তরমেৰাতি ৰুত্তং হোতি, ৰিক্কমীতি অগমাসি, সত্ত পদানি গন্ত্ৰান দিসা ৰিলোকেসীতি ইদং ‘‘ধম্মতা এসা ভিক্খৰে সম্পতি জাতো বোধিসত্তা সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৰা’’তি এৰ মাদিকায পাল়িযা সত্তপদৰীতিহারূপরিঠিতস্স সব্বদিসানুৰিলোকনস্স ৰুত্তত্তা ৰুত্তং, দিসা ৰিলোকেসি সমন্ততোতি ইদম্পন ‘সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধর’ন্তি এতস্স অনন্তরং দট্ঠব্বং… পাদেহি ৰসুন্ধরাফুসনানন্তরমেৰ দসদিসাৰলোকিতত্তা, অট্ঠঙ্গানি নাম–

ৰিসট্ঠং মঞ্জু ৰিঞ্ঞেয্যং, সৰনীযা-ৰিসারিনো;

বিন্দু গম্ভীরনিন্নাদি,চ্চেৰমট্ঠঙ্গিকো সরোতি.

ৰুত্তানি অট্ঠঙ্গানি, তথাগতোতি ইমস্সেৰ ৰিসুং অত্থপরিযাযং দস্সেতুং ‘অথৰা’তিআদিমাহ, অরিযেন সেতুনাতি সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেন উত্তমেন মগ্গেন, এৰমাদিনাতিআদিসদ্দেন তেসং তেসং ধম্মানং সভাৰসরসলক্খণং তথং আগতো যথাৰতো অধিগতো’যেগত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা, যে বুদ্ধ্যা তে গত্যত্থা’তিতথাগতোতি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি, তত্থতত্থাতি তেসু তেসু দীঘাগমাদীসু, তথাগতভাৰোতি তথাগতোতি ভৰনং নিপ্ফত্তি নমস্সনকিরিযাভিসম্বন্ধাতি’নমস্সিত্ৰা’তি এত্থ নমস্সনকিরিযায অভিসম্বন্ধা ইমিনা তথাগতাদীনং কম্মত্তং ৰিভাৰেতি, নমস্সনকিরিযাৰিসেসনত্তাতি ‘নমস্সিত্ৰা’তি নমস্সনং কত্ৰাতি ৰুত্তং নাম সিযাতি নমস্সনন্তি ৰুত্তনমস্সনকিরিযায ৰিসেসনত্তা, বোধিযাতি বোধিৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তং ভগৰা এত্থ পত্তোতি (বোধি, তস্সা) বোধিরুক্খস্সাতি অত্থো, মূলেতি মূলসমীপে ‘‘যাৰ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফরতি নিৰাতে পণ্ণানি পতন্তি এতাৰতা রুক্খমূলং’’তিআদীসু ৰিয, ননু অঞ্ঞেপি খীণাসৰা ‘অগ্গমগ্গেনে’চ্চাদিনা ৰক্খমান নযেন নিপ্ফন্না এৰাতি অনুযোগং মনসিকত্ৰা ৰুত্তং ‘সহেৰ ৰাসনাযা’তি, ন হি ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞে সহ ৰাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সেতি, তেনেৰ ইদ্ধসদ্দস্স অত্থং দস্সেন্তো’তেপি হি’চ্চাদিকং ৰক্খতি, কাপনাযং ৰাসনা নাম পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৰিসেসো’আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছস্স ৰসলসমুদাচারনিমিত্তং ৰিয’, অগ্গমগ্গেনাতি অরহত্তমগ্গেন, সব্বকিলেসে রাগাদিকে, অরহত্তং অগ্গফলং, সম্মুতি উপপত্তিদেৰভাৰতো অঞ্ঞেন ৰিসুদ্ধি দেৰভাৰেনাতিনিপ্ফন্নত্তা আহ-‘ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰেনা’তি, সকলকিলেসকালুস্সিযাপগমেন ৰিসুদ্ধিপ্পত্তিযা সব্বঞ্ঞুগুণা লঙ্কারেন ৰিসুদ্ধিদেৰভাৰেনাতি অত্থো.

‘ইধ=সংসিদ্ধিযং’ ইদ্ধৰন্তো ইদ্ধাত্তপ্পচ্চযেন, ‘গুণ=আমন্তণে’ ভূৰাদিসেসো, গুণীযন্তি পরিচীযন্তি সেয্যত্তিকেহীতি গুণা কপ্পচ্চযেন, তেপীতি সাৰকপচ্চেকবুদ্ধাপি, হি সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা অগ্গং…পে… অনূনগুণা, তস্মাতি অত্থো, সব্বঞ্ঞুতাদীনন্তিআদিকং তেসং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেহি ঊনগুণতায হেতুৰচনং, কেচি ‘সিদ্ধো মিদ্ধগুণো অস্সাতি সিদ্ধমিদ্ধগুণন্তি দুট্ঠমত্থং পরিকপ্পেত্ৰা ৰাক্যমিদং দূসেন্তি, তে পন ‘মিদ্ধো নাম কোচি গুণো নত্থী’তি চ, ‘তথাগতো নাম মিদ্ধ গুণো ন হোতী’তি চ, ‘তাদিসো চে সিযা ন ঞাণনিস্সিতপূজা পকতোপযোগিনী ভৰতী’তি চ অজানিত্ৰা ৰদথ তুম্হেহি ৰত্ৰা উয্যোজেতব্বা, মঙ্গলত্থঞ্চেত্থাদো সিদ্ধসদ্দোপাদানং, মঙ্গলাদীনি হি সত্থান্যব্যাহতপ্পসরানি হোন্ত্যাযস্মন্তব্যাখ্যাতুসোতুকানি চ, ধম্মসঙ্ঘানম্পীতি ইমিনা অৰযৰেন ৰিগ্গহেপি সমুদাযস্স সমাসত্থত্তা অঞ্ঞপদত্থসমাসোযং তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণোতি দীপেতি, তেনাহ- ‘অঞ্ঞপদত্থে’চ্চাদি, গুণীভূতানম্পীতি অপ্পধানভূতানম্পি ৰিসেসনভূতানম্পি অঞ্ঞপদত্থস্স পধানত্তা, কিরিযাতিসম্বন্ধো ৰগম্যতে ধম্মসঙ্ঘানং গুণীভূতানম্পি তদৰিনাভাৰিত্তেন নমস্সনাতিসম্বন্ধা, তদেৰ সমত্থেতি ‘তথাহ’চ্চাদিনা, পুত্তেন সহ ৰত্তমানোতি তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণঅঞ্ঞপদত্থসমাসত্তা তুল্যমুভিন্নম্পি আগমনন্তি পুত্তোপি আগতোতি পতীযতে, তত্থাতি নিদ্ধারণে সত্তধী, অত্তানন্তি ধম্মং দস্সেতি, ধারেন্তেতি অত্তনি ঠপেন্তে পৰত্তেন্তে উপ্পাদেন্তে, চত্তারোপি অপাযা সামঞ্ঞৰসেন’অপাযে’তি ৰুত্তা, কিলেসৰট্ট কম্মৰট্ট ৰিপাকৰট্টৰসেন তযো ৰট্টা, তেসু দুক্খং, তস্মিং, ধারেতীতি ৰুত্তধারণং নাম অত্থতো অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৰিদ্ধংসনং, তঞ্চ যথারূপং কিলেসসমুচ্ছিন্দনতপ্পটিপ্পস্সদ্ধি আলম্বনভাৰেন হোতীতি আহ- ‘সো…পে… ৰসেনা’তি, নৰন্নম্পি, তে সমধিগমহেতুতায ধম্মোযেৰ নামাতি ‘দসা’তিআদি ৰুত্তং, তত্থ কারণমাহ- ‘তম্মূলকত্তা’তিআদি, তম্মূলকত্তাতি তং কারণত্তা, সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেনাতি অরিযেন সীলেন অরিযায চ দিট্ঠিযা সমানভাৰেন, অরিযানঞ্হি সীলদিট্ঠিযো মগ্গেনাগতত্তা সব্বথা সমানাৰ, তেন তে যত্থকত্থচি ঠিতাপি সহগতাৰাতি সংহতোতি ইমস্মিং অত্থে সঙ্ঘোতি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা, অধিপ্পেতৰসেন পনেতং ৰুত্তং, লোকিযসীলদিট্ঠিযা সামঞ্ঞেন সংহতত্তা সম্মুতিসঙ্ঘোপি পণামারহোযেৰাতি দট্ঠব্বং.

অথ কেতে সদ্দা, যেসমিদং লক্খণং ভাসিস্সন্তি পটিঞ্ঞাতন্তি আহ-‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি, আদিসদ্দেন রুক্খাদযো, ননু সন্তি মেঘসদ্দসমুদ্দসদ্দাদযোপীতি ন নিরত্থকানমিধানুপযোগিত্তা, যে লোকসঙ্কেতানুরোধেনাত্থপ্পকাসকা তেসং সাত্থকানমে ৰিদং লক্খণন্তি, অপিচ ‘সদ্দা ঘটপটাদযো’তি ৰদন্তো ৰেদিকানং ৰিয উন্তি [ঞত্থি (পোত্থকে)] আদীনং অনুপুব্বীনিযমাৰত্থানমসম্ভৰা তদনুক্কমেন নিপ্ফাদিযমাননম্পি সদ্দানং লোকিযত্তানভিৰত্তনঞ্চ বোধেতীতি দট্ঠব্বং, নু তত্থ পকাসকত্থং সদ্দস্স সমুদাযৰসেন ৰা সিযা পচ্চেকৰণ্ণৰসেন ৰা, তত্থ যদি পচ্চেকৰণ্ণা পকাসযেয্যুং, ঘটসদ্দে ঘকারোযেৰ ঘটত্থং, পকাসযেয্য, তথা চাঞ্ঞেসমকারাদীনমনত্থ কতা সিযা, অথ সমুদিতা পকাসযেয্যুং, তদা ৰণ্ণানমুচ্চারণানন্তরৰিনাসিত্তা সমুদাযোযেৰ ন সিযা, তথা সতি কথ মত্থং সদ্দো পকাসযতীতি চে কমেন সোতচিত্তাদিগহিতক্খর পাল়িযা চ যো সদ্দোতি ৰিঞ্ঞেয্যো সাত্থকো চিত্তগোচরো, চিত্তগোচরস্সাপি সদ্দস্স পন বালজনপ্পবোধায কপ্পনামত্তেন পকত্যাদিৰিভাগতো, ন সভাৰেনান্ৰাখ্যানং, তেনাহ-‘পকত্যা’দি আদি, ননু গোইচ্চাদিসাধুসদ্দনিযমে সতি গোতাদযো অসাধু সদ্দাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি গন্তব্বমগ্গনিযমে অগন্তব্বমগ্গো ৰিয, গোতাদি অসাধুসদ্দনিযমে ৰা গোইচ্চাদযো সদ্দা সাধৰোতি অগন্তব্বমগ্গনিযমে গন্তব্বমগ্গো ৰিয, কিং সদ্দানমন্ৰাখ্যানেনা তিদমাসঙ্কিয পযোজনমাহ- ‘লক্খণাভিধানংচে’চ্চাদি, সদ্দানম্পটিপত্তিযং পটিপদপাঠস্সানূপাযত্তং দস্সেতুমাহ- ‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অসতি লক্খণাভিধানে, সক্কতাদীতিআদিসদ্দেন পাকতাদিং সঙ্গণ্হাতি, বহুৰিধত্তং সক্কতপাকতপেসাচিকঅপব্ভংসৰসেন, মগধেসু ৰিদিতাতি ইমস্মিং অত্থে ‘‘অঞ্ঞস্মি’’ন্তি (৪-১২১) মাগধানং ইদন্তি অত্থে ‘‘ণো’’তি (৪-৩৪) ণপ্পচ্চযে মাগধা মাগধন্তি চ পদনিপ্ফত্তি ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুমাহ- ‘মগধেস্মি’চ্চাদি, মগধেসু ৰিদিতাতিআদিনো অধিপ্পাযং ৰিৰরিতুমাহ- ‘ইদং ৰুত্তং হোতী’তিআদি, তত্থ ইদন্তি ইদানি ৰক্খমানং মাগধং…পে… হোতীতি এতং ৰুত্তং হোতীতি মগধেসু…পে… লক্খণং মাগধন্তি ৰদতা পকাসিতং হোতীতি অত্থো, হিসদ্দো’মগধেস্ৰি’চ্চাদিনা ৰুত্তং সমত্থযতি, লক্খণং ৰিসেসযতাতি সদ্দলক্খণ সদ্দস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তা মাগধন্তি ইমিনা লক্খণং ৰিসেসযতা ব্যৰচ্ছেদযতা ৰুত্তিকারেন, অত্থতোতি সামত্থিযতো, সদ্দে চ ৰিসেসিতো হোতীতি সদ্দলক্খণসদ্দো মাগধে এৰ [সদ্দেএৰ (পোত্থকে)] ব্যৰচ্ছেদিতো হোতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘মগধেসু ৰিদিতা মাগধাতি সদ্দে গহেত্ৰা তেসমিদং মাগধন্তি মাগধসদ্দেন যস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে লক্খণং ৰিসেসিতং, তস্মা সদ্দলক্খণসদ্দে সদ্দো যদি অমাগধো কথং লক্খণং মাগধং সিযাতি সামত্থিযা সদ্দোপি ৰিসেসিতো হোতী’তি, ননু মাগধন্তি লক্খণস্স মাগধ সদ্দসম্বন্ধিত্তঝাপনতো সদ্দলক্খণন্তি এত্থ সদ্দসদ্দস্স নিরত্থক তাপত্তি হোতীতি, ন হোতি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচারত্তা সদ্দলক্খণসদ্দস্স ৰা সমাসত্থে নিরুল়্হত্তা ‘‘তত্রিদং সুগতস্স সুগতচীৰরপ্পমাণ’’ন্তিআদীসু ৰিয, কোপনাতিআদিসদ্দলক্খণন্তি ইমিনা অভিধেয্যসঙ্খাতপযোজনস্স দস্সিতত্তা তপ্পযোজনপুচ্ছনপরা চোদনা, ৰুচ্চতেচ্চাদি পরিহারো, যথা সব্বথাত্তপরহিতকামেন.

পিযো চ গরু ভাৰনীযো, ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;

গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা,নোচা ঠানে নিযোজকোতি.

ৰুত্তেহি ততো পরেহি চ পসত্থতরেহি গুণৰিসেসেহি সমুপেতং গুরুং.

তস্মা অক্খরকোসল্লং, সম্পাদেয্য হিতত্থিকো;

উপট্ঠহং গুরুং সম্মা, উট্ঠানাদীহি পঞ্চহীতি.

ৰচনতো উট্ঠান-উপট্ঠান-পরিচরিযা-সুস্সূসা সক্কচ্চসিপ্পপটিগ্গহণেহি সম্মা উপট্ঠহন্তেন সৰন,উগ্গহন-ধারণ-পরিপুচ্ছা-ভাৰনা হি কঙ্খাৰিচ্ছেদং কত্ৰা ৰিঞ্ঞাতব্বং সদ্দলক্খণং, তথা অৰিঞ্ঞাতং সদ্দলক্খণমনেনাতি অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণো পুগ্গলো, হিসদ্দো অৰধারণে, সো ‘ধম্মৰিনযেসু কুসলো ন হোতী’তি এত্থ দট্ঠব্বো, কুসলো দক্খো ন হোতি, তত্থ ধম্মৰিনযেসু সুত্তন্তাতাভিধম্মসঙ্খাতেসু ধম্মেসু চেৰ ৰিনযে চ, কস্মা–

যো নিরুত্তিং ন সিক্খেয্য, সিক্খন্তো পিটকত্তযং;

পদেপদে ৰিকঙ্খেয্য, ৰনে অন্ধগজো যথাতি.

ৰচনতো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘যথা ৰুত্তনযেন সম্ভূতপদ ব্যামোহৰসেন পদত্থেপি ব্যামোহসম্ভৰতো সুত্তন্তোপদস্সিতায দিট্ঠিৰিনিৰেট্ঠনায চ অভিধম্মাগতে নামরূপপরিচ্ছেদে চ ৰিনয নিদ্দিট্ঠে সংৰরাসংৰরে চ অকোসল্লং সিযা’’তি, যথাধম্মন্তি ধম্মৰিনয সদ্দস্স যো-ত্থো ৰিনযসুত্তাভিধম্মসঙ্খাতো, তস্স সো-ত্থো, তদনতিক্কমেন, পটিপজ্জিতুমসক্কোন্তোতি তত্থতত্থেৰ ৰুত্তাসু অধিসীল অধিচিত্ত অধিপঞ্ঞাসিক্খাসু পৰত্তিতুং অসমত্থো, কুসলো পন সমত্থো পঞ্ঞাৰিসেসালোকপটিলাভতো, ৰুত্তং হি–

যাৰ তিট্ঠন্তি সুত্তন্তা, ৰিনযো যাৰ দিপ্পতি;

তাৰ দক্খন্তি আলোকং, সূরিযে অব্ভুগ্গতে যথাতি.

পটিপত্তিন্তি পটিপজ্জীযতীতি পটিপত্তীতি যথাৰুত্তং তিৰিধম্পি পটিপত্তিং, ৰিরাধেত্ৰাতি নাসেত্ৰা, নস্সতি হি পটিপত্তি তেসুযেৰা কো সল্লতমগতত্তা, তথা চাহু–

সুত্তন্তেসু অসন্তেসু, পমুট্ঠে ৰিনযম্হি চ;

তমো ভৰিস্সতি লোকে, সূরিযে অত্থঙ্গতে যথাতি.

সংসারদুক্খস্সেৰ ভাগী হোতি… যথাৰুত্তা-নুক্কমপরিচ্চাগেন অনুরূপপটিপত্তিযা পটিলভিতব্বত্তা অধিগমৰিসযস্স [ৰিসথত্তা (পোত্থকে)] যো গক্খেমস্স, ৰুত্তঞ্হি তস্সানুলোমপটিপত্তিমূলকত্তং–

সুত্তন্তে রক্খিতে সন্তে, পটিপত্তি হোতি রক্খিতা;

পটিপত্তিযং ঠিতো ধীরো, যোগক্খেমা ন ধংসতীতি.

এতাৰতা অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণস্স সকত্থপরিহানিং দস্সেত্ৰা ইদানি সকত্থসম্পত্তিমূলিকা পরত্থসম্পত্তীতি তদভাৰা তাদিসো পুগ্গলো পরেসম্পি পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘নচা’তিআদি ৰুত্তং, পতিট্ঠাতি ধারণং, তঞ্চেত্থ তেসং তেসং কুল পুত্তানং ধম্মৰিনযসিক্খাপনং তংতং কম্মতো নিত্থরণাদি চ, তদুভয মেৰা-ন্হসঙ্গিকং পতিট্ঠং, মুখ্যভূতম্পন তম্মূলকে সুপরিসুদ্ধসীলে পতিট্ঠাপনমেৰ, তদুপকরণত্থো সিক্খাপনাদি, ইধ পন তং সাধনভূতো পুগ্গলো উপচারতো পতিট্ঠাতি গহেতব্বো, হিসদ্দো যথাৰুত্ত সমত্থনত্থে নিপাতো, সদ্দলক্খণঞ্ঞূযেৰাতি অৰধারণম্পন তেসু তব্বিদূযেৰ সমত্থোতি দস্সনত্থং পকরণৰসেন ৰুত্তং, অত্তনো পন সুগুত্তসীলক্খন্ধৰিরহেন কদাচি কোচি যথাৰুত্তানং পতিট্ঠাভৰিতুং ন সক্কোতি… তম্মূলকত্তা সদ্ধম্মট্ঠিতিযা সপরপতিট্ঠা ভাৰস্স চ, তেনেৰ ৰিনযধরে আনিসংসং দস্সেন্তেন ভগৰতা তপ্পধানং তপ্পমুখংৰ কত্ৰা ‘‘পঞ্চিমে ভিক্খৰে আনিসংসা ৰিনযধর পুগ্গলে, কতমে পঞ্চ অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তো হোতি সু রক্খিতো, কুক্কুচ্চপকতানং পটিসরণং হোতি, ৰিসারদো সঙ্ঘ মজ্ঝে ৰিহরতি, পচ্চত্ত্থিকে সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গণ্হাতি, সদ্ধম্মট্ঠিতিযা পটিপন্নো চ হোতী’’তি ৰুত্তং, অত্থানুরূপন্তি অত্তনো ৰচনীযস্সত্থস্স ৰাচকত্তেন যোগ্যং, ব্যঞ্জনানুরূপন্তি অত্তনো ৰাচকস্স ৰচনীযত্তেন যোগ্যং, পরিৰাসাদীসূতিআদিসদ্দেন অব্ভানাদিং সঙ্গণ্হাতি, তংতংকম্মন্তি পরিৰাসাদিকং তংতংকম্মং, অঞ্ঞোতি অসদ্দলক্খণঞ্ঞূ, ন কেৰলমনেন সকত্থপরত্থাৰ নাসিতা, অথ খোতি ৰিধো সদ্ধম্মোপি নাসিতোযেৰাতি ৰত্থুমাহ ‘অজানন্তো পনা’তিআদি, অযথাপটিপজ্জমানোতি সদ্দলক্খণঞ্ঞুনা যথা যেন পকারেন অত্থানুরূপং ব্যঞ্জনে ব্যঞ্জনানুরূপঞ্চ অত্থে পটিপজ্জিতব্বং, তথা অপ্পটিপজ্জমানো, তথা চ ৰক্খতি– তথা হি সো সদ্দলক্খণ মজানন্তো’তিআদি. তিৰিধম্পি সদ্ধম্মন্তি পরিযত্তিপটিপত্তিঅধিগমৰসেনতি ৰিধমেৰ সদ্ধম্মং, তত্থ তিপিটকবুদ্ধৰচনং পরিযত্তিসদ্ধম্মো নাম, তেরস ধুতগুণা চুদ্দস খন্ধকৰত্তানি দ্ৰে অসীতি মহাৰত্তানীতি অযং পটিপত্তিসদ্ধম্মো নাম, চত্তারো মগ্গা চত্তারি চ ফলানি অযং অধিগমসদ্ধম্মো নাম, তথাহিচ্চাদিনা ৰুত্তমত্থং সমত্থেতি, তম্পি পাল়িযা থিরীকাতুং ‘ৰুত্তং হেত’ন্তিআদিমাহ, তত্থ ধম্মাতি হেতূ, সদ্ধম্মস্সাতি যথাৰুত্তস্স তিৰিধস্স সদ্ধম্মস্স, পদব্যঞ্জনন্তি পদঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ তং, তত্থ পদং নাম স্যাদ্যন্তং ত্যাদ্যন্তঞ্চ, ব্যঞ্জীযতি অত্থো এতেনাতি ব্যঞ্জনং-ৰাক্যং অথৰা পজ্জতে গম্যতে অত্থো এতেনাতি পদং-স্যাদ্যন্তাদি, ৰাক্যংৰ ব্যঞ্জনং, সিথিলধনিতাদিপদমেৰৰা ৰুত্তনযেন ব্যঞ্জনন্তি পদব্যঞ্জনং, তং, দুন্নিক্খিত্তং দুট্ঠু নিক্খিত্তং ঠপিতং ৰিরাধেত্ৰা কথিতং, অত্থো চ দুন্নীতোতি দুন্নিক্খিত্তত্তাযেৰ পদব্যঞ্জনস্স তব্বচনীযোপি দুট্ঠুৰিঞ্ঞাতো হোতি, ৰুত্তপটিপক্খতোতি ‘অৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণোহি’চ্চাদিনা ৰুত্তস্স ৰিঞ্ঞাতসদ্দলক্খণত্তাদিনা পটিপক্খভাৰতো, ভাৰপ্পধানো হি অযং নিদ্দেসো,ত্তপ্পচ্চযলোপো ৰা, ন হি অত্তাৰ অত্তনা ৰেদিতব্বোতি যুত্তন্তি.

তদেৰন্তিআদিনা যথাৰুত্তং নিগমেত্ৰা সঞ্ঞাৰিধানে পযোজনং দস্সেতি, তন্তি হেত্ৰত্থে নিপাতো, যস্মা সদ্দলক্খণস্স জাননংসানি সংসং তস্মাতি অত্থো, এৰন্তি নিদস্সনত্থে নিপাতো, এৰং সপ্পযোজনন্তি সম্বন্ধো, তদেৰন্তি ৰা নিপাতসমুদাযো যং, ৰুত্তেন পকারেনেত্যস্মিং অত্থে ৰত্ততে. ননুচ সঞ্ঞীনং সঞ্ঞানং ৰত্তব্বত্তে ‘‘অআদযো তিতালীসৰণ্ণা’’তিআদীনং ৰাক্যানং ৰিসুংৰিসুং মহন্তত্তা কুতো লাঘৰং সত্থস্সাতি মঞ্ঞমানো ‘তথাহি’চ্চাদিনা সঞ্ঞাৰিধানে লাঘৰসব্ভাৰং সমত্থেতি, হোতেৰাতি অৰধারণেন কত্থচি পরসত্থে ৰিয নো ন হোতীতি দস্সেতি, পটিপত্তিলাঘৰম্পি চেত্থ হোতেৰ, তথাহি ‘‘ৰণ্ণপরেন সৰণ্ণোপি’’চ্চাদো (১-২৪) ৰণ্ণাদিসঞ্ঞাসমুদ্ধরিতা নাত্তানমত্তাৰগমেতুমলন্তি পরে পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বা অস্স, ততো সঞ্ঞা-ৰসেযা, ততোস্স সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসঞ্ঞীৰিৰেচনং তদনুট্ঠানন্তি পরম্পরাপেক্খায ভৰিতব্বং পটিপত্তি গারৰাভাৰা. ইদানি সঙ্খেপতো সত্থক্কমং দস্সেতুমাহ-এৰং তাৰি’চ্চাদি, তাৰাতি পঠমং, উপযুজ্জমানত্তাতি ব্যাপারিযমানত্তা, ৰিসযো গোচরো যত্থেতে স্যাদযো ৰিধী যন্তে, সহ ৰিসযেনাতি সৰিসযা, পঠমং করীযতীতি পকতি যতো স্যাদযো ৰিধীযন্তে, সহ পকতিযাতি সপ্পকতিকা, লিঙ্গাদিকন্তি আদিসদ্দেন‘সলভচ্ছায’মিচ্চাদো একত্তাদি, লিঙ্গেভৰা লিঙ্গিকা-ইত্থিৰিধযো, একত্থীভাৰো সমাসো, তেন, সামঞ্ঞতো সমানত্তা, সমানত্তন্তুণাদিৰুত্তিযা ‘‘রাজাদিৰিসিট্ঠে পুরিসা দোৰিয’ৰসিট্ঠাদিৰিসিট্ঠে অপচ্চাদিম্হি অত্থে পৰত্তনতো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং

রতনত্তযপণামাদিকথা সমত্তা.

১. পঠমকণ্ডৰণ্ণনা

সঞ্ঞাধিকার

১. অ আদযো

সব্বৰচনানং সাত্থকনিরত্থকত্তব্যভিচারিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৰ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৰুত্তং, উম্মত্তকাদিৰাক্যমিতি ‘দস দাল়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৰযৰত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৰতো অনত্থকত্তং, আদিৰাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৰাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.

অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৰাখ্যানায ইদং ৰচনমিচ্চাদিৰিকপ্পন্তরসম্ভৰে কথং নিযমো ৰুত্তিযং ৰুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৰক্খমানত্থমেৰিদ’মিচ্চাদি,’ আকারাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৰুত্তিযং ৰক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৰুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৰিগ্গহো.

সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্রাত্রক্ৰেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তরেন সাধুভাৰস্স অন্ৰাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৰী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকারলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ রস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৰণ্ণ-ৰণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৰকারকেস্ৰ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৰণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু পরেসু এৰ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৰং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৰিকপ্পন্তর সম্ভাৰনা ‘‘অভূততব্ভাৰে করাসভূযোগে ৰিকারা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৰণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, তদনুরূপাযাতি ঠান্যাদেসানুরূপায ছট্ঠী ৰিভত্তিযা, অতোযেৰাতি অগমাগমিঅনুরূপায ছট্ঠিযা অভাৰতো যেৰ, অগমাগমি ভাৰত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৰণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৰাসরে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৰতোতি উকার ককার মকারানং অভাৰতো, ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৰিসেসনং, তে ৰা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খরণস্স পকতত্তা ৰুত্তং, তত্থ কারণমাহ- ‘রূপৰিসেসূপ লক্খণাভাৰা’তি, রূপৰিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৰাতি অত্থো, ন হি ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং রূপৰিসেসস্স সঙ্খরণং কতং সিযাতি, যদি এসোৰ সদ্দসঙ্খরণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৰীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৰকে দস্সনতো উপচারেন ‘সীহো-যং মানৰকো’তি তগ্গুণজ্ঝারোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝারোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৰুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং ৰা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝারোপনং-তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু ৰা অআদিসদ্দেযেৰ ৰা আরোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কারণমাহ- ‘অতোযেৰা’তিআদি, অতোযেৰ রূপৰিসেসূপলক্খণা ভাৰতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খরণং, যথাৰুত্ত ৰিকপ্পন্তরাভাৰে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পরিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৰা উপরিৰক্খমানত্তা চাতি পারিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.

মরিযাদাযম্পকারেচ, সমীপে ৰযৰে তথা;

চতুব্বিধপ্পকারোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.

মরিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমরিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকারাদীনং গহণে কারণভাৰেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কারিযেনাতি ৰণ্ণসঞ্ঞাভৰনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৰতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৰ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৰেতি অকারস্স ৰণ্ণসঞ্ঞায অভাৰে, রূপন্তিতি তালীসারূপং, তিতালীসা+ৰণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৰণ্ণাতিৰা, সুত্তাৰযৰস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৰুত্তং, রস্সত্তন্তু ‘‘দীঘরস্সা’’তি যোগৰিভাগেন, ইতরথা ব্যঞ্জনপরস্সেৰ রস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৰিঞ্ঞাযতি, ইতরীতরযোগচত্থে বহুৰচনেন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘একৰচনম্পনা’তিআদি, ৰিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৰো, রস্স এ ওকারেহি তেচত্তালীসক্খরানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকারে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসারেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খরানং রস্সা ন সন্তী’’তি ৰুত্তস্স অনুসারেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোল়িযবুদ্ধপ্পিযাচরিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৰদতো-যমধিপ্পাযো ‘রস্সাইৰাতি ইৰসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৰা সিযা ৰেধম্মোপমাজোতকো ৰা, যদি তাৰ ৰেধম্মোপমাজোতকো, রস্সধম্মস্স এ ওকারেস্ৰ সম্ভৰা তেসং দীঘকালপ্পৰত্তিতো তে দীঘাযেৰ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু রস্সধম্মস্সসম্ভৰা রস্সকালপ্পৰত্তিতো রস্সাএৰ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকারানং উচ্চারণকালকতং রস্সত্তমেৰ হোতী’তি, রস্সকালৰন্তোযেৰাতি এৰসদ্দো সোগতে ৰণ্ণৰিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৰাভাৰা ৰণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পারমত্থিক মে ওকারানং রস্সকালৰন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৰদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একারাদযো দীঘাএৰ সংযোগপুব্বত্তা রস্সাৰ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৰ আকারো সংযোগপুব্বত্তারস্সো ইৰ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চারণকালকতোৰ রস্সদীঘভাৰো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৰুত্তিৰণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খরানং ঞাপনে, পযোজনাভাৰাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৰমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তি, উদাহু অৰযৰেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘রুক্খা ৰন’ন্তিআদীসু ৰিয সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তিযং ‘‘ইযুৰণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৰণ্ণা নামহোন্তীতি অকারো ৰণ্ণো নাম হোতি আকারো ৰণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৰযৰেচ্চাদিনা ৰুত্তিযং অৰুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৰচনে সদিট্ঠন্তং কারণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৰুত্তেপি দেৰদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিরিযা পরিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৰা সমুদাযেপি ৰাক্যপরিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৰত্তা সদ্দা অৰযৰেসুপি ৰত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৰিয ন দোসো, তেনেৰ ৰুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৰুত্তং, ৰণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকরণতো অকারাদযোৰেত্থ ৰুচ্চন্তীতি আহ-‘ৰণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকরণতোপি অত্থো ৰিভজ্জতে, ৰুত্তং হি–

অত্থা পকরণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;

সদ্দত্থা ৰিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৰ কেৰলাতি.

ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৰিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৰা কস্মা গুরুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায রুল়্হি অন্ৰত্থৰসেন দ্ৰিপ্পকারাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি রুল়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৰেন ৰোহারসুখমত্তপযোজনা, অন্ৰত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৰ’মিচ্চাদি, ৰণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৰুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৰণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৰিঞ্ঞাতব্বস্স, ৰণ্ণং মূলমস্সাতি ৰণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৰো ৰণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৰণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৰণ্ণং রূপং সভাৰো এতেসন্তি ৰণ্ণরূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং রূপমস্সাতি সমুদাযরূপং ৰাক্যং, ৰিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৰাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচারেন ৰণ্ণসদ্দৰচনীযত্তং গচ্ছতি ৰণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপরমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৰাক্যাধিগমনীযো ৰণ্ণেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৰুত্তমত্থ ৰিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকারাদীনং গুরুভূতা ৰণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৰসেন পৰত্তো ৰোহারো, পরমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৰুত্তং–

দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো,

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.

ননু চ–

অপ্পক্খরমসন্দিদ্ধং, সসারং গূল়্হনিণ্ণযং;

পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.

‘‘আদযো তিতালীস ৰণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৰণ্ণা’’তি ৰা ৰত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৰচনেন ভৰিতব্বং, অকারো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৰ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৰিধানস্স পুব্বাচরিয সঞ্ঞাৰালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৰণ্ণাদিসঞ্ঞাৰিধানেন গন্থগারৰ করণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচরিযেসু পন গারৰং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৰাখ্যাযন্তে, যজ্জেৰং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচরিযেহি ৰুত্তা ৰত্তব্বাতি ননু ভো ৰুত্তমেৰাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৰারেন ভৰতা তাপি ৰিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৰণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৰণ্ণানমদিট্ঠানমকারাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকারিযেনাত্থেনাত্থৰন্ততায হোতেৰাকারাদিতো ৰিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৰনং সন্নিকংসৰচনিচ্ছাভাৰা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সরাৰুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সরেসুপি একট্ঠানিযা অকারাদযো বহুত্তা পঠমং ৰুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৰিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি রস্সাৰ লহুত্তা পঠমং ৰুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৰগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৰুত্তা, ততো যকারাদযো, ৰগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৰুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৰুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৰিজা পঞ্চমা ৰুত্তা, ততো যরলৰা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকারহ কারা, তেসুপিহকারো কেসঞ্চি ওরসোপি হোতীতি দ্ৰিজত্তা পচ্ছা ৰুত্তো, কেহিচি ‘‘লল়ানমৰিসেসো’’তি দ্ৰিন্নমৰিসেসে ৰুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ল়কারো ৰিসুং অক্খরভাৰেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৰেন ঠানানুক্কমেনচ হকারতো পরং ৰুত্তো নিগ্গহীতং পন সরত্তাদিসব্বৰিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৰুত্তন্তি অকারাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৰানুক্কমস্স মনসি ৰিপস্স ৰত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপরিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৰাখ্যানং, ন ৰণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খরণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৰা, কিঞ্চাপি ন ৰণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকারাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৰিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৰণ্ণিতো যেৰাতি, করীযন্তে উচ্চারীযন্তে এতেনাতি করণং, তত্থ জিৰ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৰ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৰ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং করণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৰণ্ণুচ্চারণতো অব্ভন্তরো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তরপযতনং-সংৰুতত্তমকারস্স, ৰিৰটত্তং সরানং সকারহকারানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৰগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যরলৰানং, বাহিযপযতনন্তু সংৰুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৰিধীযমানকারিযসম্ভৰেন পযোজনসম্ভৰা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৰসেন ৰণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৰণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৰণ্ণেতি কথনমেৰ ৰণ্ণসঞ্ঞাকরণে পযোজনং, যথাৰুত্তমত্থমঞ্ঞত্র ব্যাপদিসতি’ এৰ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সরা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সরইচ্চনেন ক্ৰত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সরোলোপো সরে’’চ্চাদী’তি এৰমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৰণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৰুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকারন্তরোযম্পি ৰণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, এৰসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৰণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৰধারেতি.

২. দসা

ননু অআদযোতি পঠমন্তেনুৰত্তন্তে কথমেত্থ’তত্থা’তি সত্তমীনিদ্দিট্ঠতাতি আহ-‘তঞ্চা’তিআদি, অত্থৰসাৰিভত্তিৰিপরিণামেনাতি অআদযোতি পঠমন্তস্স‘আদো দসা’ত্যনেন সম্বন্ধা সম্বজ্ঝমানে চাধারত্থেন ভৰিতব্বন্তি আধারত্থৰসেন সত্তমী ৰিভত্তিযা পরিৰত্তনেনাতি অত্থো, অত্থৰসা সত্তমিযা ৰিপরিণামসম্ভৰাযেৰসুত্তে অৰিজ্জমানেপি‘তত্থা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, আদোদসন্নমনঞ্ঞত্থপৰত্তিসম্ভৰতো তেসং অআদযো ৰিসযভাৰেনপি সক্কা পরিকপ্পেতুন্তি ৰুত্তং-‘তেসু ৰিসযভূতেসূ’তি, নিদ্ধারণত্থোপি যুজ্জতেৰ… ৰণ্ণসমুদাযতো তদেকদেসভূতান মাদো ৰণ্ণানং দসসঙ্খ্যাগুণেন নিদ্ধারিযমানত্তা, আদিম্হি দস ৰণ্ণাতি ৰুত্তে অৰুত্তানম্পি অৰস্সং ৰত্তব্বানং ঊনপূরণত্থমজ্ঝাহারো হোতীতি ৰুত্তং- অৰট্ঠিতা নিদ্দিট্ঠা ৰা’তি, একাদীন মট্ঠারসন্তানং সঙ্খ্যানং সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তনতো আহ-‘দসসঙ্খ্যায পরিচ্ছিন্নত্তা’তি, গয্হুপগানং রস্সএ ওৰণ্ণানম্পি কচ্চাযনে ৰিয অপরিচ্চাগা অনূনা, অগয্হুপগানং তদঞ্ঞেসং কেসঞ্চি সরানং পরিচ্চগা অনধিকা, দসসদ্দস্স সঙ্খ্যেয্য ৰুত্তিত্তা দসন্নম্পি অধিকতৰণ্ণানঞ্ঞত্তা ৰুত্তং-‘দসন্নম্পী’তিআদি, সযং পুব্বা’রাজ=চিত্তিযং’তীস্মা ক্ৰিম্হি অন্তলোপে সমাসে চ তদমিনাদিত্তা নিরুত্তিনযেন ৰা সরসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি, ‘সর-গতিহিং সাচিন্তাসু’ ইচ্চস্মা অপ্পচ্চযেন ৰা নিপ্পজ্জতীতি দস্সেতুমাহ=‘সযং রাজন্তী’তিআদি.

৩. দ্ৰেদ্ৰে

তেতি’আদো’তি সত্তম্যন্তত্তা অপরে দ্ৰে পরামসতি, হেট্ঠা ৰিযাতি হেট্ঠা ৰুত্তং অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামং উপমেতি, অতোৰ ৰিঞ্ঞাযমানত্থৰসেন তেসু’তি ৰুত্তং, তেসুতি পন নিদ্ধারণত্তৰিৰচ্ছাযং তম্পি সম্ভৰতীতি তেসং ৰণ্ণানং মজ্ঝে দ্ৰেদ্ৰেতি দ্ৰিসঙ্খ্যায নিদ্ধারণত্থোপি ৰেদিতব্বো, ৰিচ্ছাযং ৰুত্তি যস্স সো ৰিচ্ছাৰুত্তি-দ্ৰিসদ্দো, ৰিচ্ছাৰুত্তিতা চাস্স সৰণ্ণত্তগুণেন দ্ৰিন্নং (‘ব্যাপিতু) মিট্ঠত্তা, কমেনাৰট্ঠিতেতি ইমিনা অকারাদিৰণ্ণপ্পবন্ধস্স অনাদিকালসিদ্ধং কমসিদ্ধত্তমাহ. ননু সমানা ৰণ্ণা সৰণ্ণাত্যন্ৰত্থে সৰণ্ণসদ্দে সতি কতং রস্সদীঘানং সৰণ্ণসঞ্ঞা সিযা… অসমানত্তা এতেসন্তি, নেতদত্থিৰণ্ণপ্পবন্ধস্স কমসিদ্ধত্তা ৰচনবলেনেৰাসমানানম্পি হোতেৰাতি, নেৰম্পি ৰত্তুং যুত্তং‘‘দ্ৰেদ্ৰে সৰণ্ণা’’তি সুত্তস্স তাদিসসামত্থিযসব্ভাৰে [সব্ভাৰেন (পোত্থকে)] ৰিসেসকারণাভাৰাতি আহ‘সমানত্তম্পনা’তিআদি. তিট্ঠন্তি এত্থ ৰণ্ণা চিত্তজত্তেপি অভিব্যত্তি ৰসেনাতি ঠানং কণ্ঠাদি, তেন কতন্তি সমাসো, কণ্ঠতাতু ইতি চত্তে পাণ্যঙ্গত্তা নপুংসকত্তং. পঞ্চমেহি ৰগ্গপঞ্চমেহি. অন্তট্ঠাকীতি ৰগ্গানমন্তে তিট্ঠন্তীতি অন্তট্ঠা, তাহি, যুত্তস্সাতি ব্রহ্মচরিযা, গুয্হ’ন্তিআদীসু যুত্তস্স. কেচীতি অনিযমেন ৰুত্তং, তে পন–

‘‘হকারো পঞ্চমেহেৰ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;

ওরসো ইতি ৰিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো’’তি ৰদন্তি.

৪. পুব্বো

ৰত্ততেতি অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ৰত্ততে, ননু চেত্যাদিচোদনা, নেসদোসোচ্চাদি পরিহারো, দোসাভাৰে কারণ মাহ-‘যোযো…পে… পতীযতে’তি, ৰুত্তং সমত্তেতি-‘নহি’চ্চাদিনা, ননু চ পুব্বসদ্দো যমেকত্তা একং পুব্বমাচিক্খতি ন সকলন্তি কথং ‘‘পুব্বো’তি ৰুত্তে যোযোতি ঞাযতি ‘যোযো পুব্বো’তি চ ৰুত্তে ‘তেসু দ্ৰীসু’তি এত্থ’দ্ৰীসু দ্ৰীসু’তি ইদং কথং সুখেনেৰ পতীযতে তদিদমসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনন্তি আসঙ্কিয তদভাৰমুব্ভাৰীয পুব্ব সদ্দস্স ৰিচ্ছাগমকত্তমৰগমযিতুমাহ-‘নচেদ’মিচ্চাদি. তংযোগাতি উপচারৰসেনাহ, তব্বন্ততাযৰাতি অত্থিযত্থে অপ্পচ্চযৰসেন, এৰমুপরিপি.

৫. পরো

সেসমিচ্চাদিনা‘তেসু দ্ৰীসূতি সৰণ্ণসঞ্ঞকেসু দ্ৰীসু’ ইচ্চাদি কমতিদিস্সতি. লহুসঞ্ঞা রস্সস্স, সংযোগপুব্বস্স রস্সস্স দীঘস্স চ গুরুসঞ্ঞা ন ৰত্তব্বা… উচ্চারণৰসেনেৰান্ৰত্থসঞ্ঞাতি ৰিঞ্ঞাযতি, পুব্বাচরিযৰসেন ৰা ইহাৰুত্তাৰসেসসঞ্ঞাৰিয.

৬. কাদযো

কেৰল ব্যঞ্জনানমত্থপ্পকাসত্তাভাৰা সরানমত্থপ্পকাসনে অচ্চন্তোপকারা ব্যঞ্জনাতি ‘এতেহী’তি করণত্তেন ৰুত্তং, তেনাহ ‘সরান’মিচ্চাদি. ৰিপুব্বা ‘অঞ্জ-ব্যত্তিযং’তীমস্মা করণে অনপ্পচ্চযে রূপং, নপুংসকত্তম্পিস্সাৰগমযিতুং ‘উপকারকানী’তি ৰুত্তং, ব্যঞ্জনত্তং দিট্ঠন্তেন ফুটযতি ‘যথা’ইচ্চাদিনা, যথা ওদনস্সুপকারকানি সূপাদীনি ব্যঞ্জনানি, তথা সরানমুপকারকানীতি অধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনম্পন অদ্ধমত্তিকং, ৰুত্তং হি–

একমত্তো ভৰে রস্সো, দীঘো মত্তদ্ৰযাযুতো;

প্লুতো তিমত্তো ৰিঞ্ঞেয্যো, ব্যঞ্জনং ত্ৰদ্ধমত্তিকংতি.

অন্ৰত্থাতি অন্ৰত্থতো, ‘অন্ৰত্থা ব্যঞ্জনা’তি সম্বন্ধো.

৭. পঞ্চ

সজাত্যপেক্খায সমুদাযৰাচিত্তেপি কাদযোতী অনুৰত্তনতো ৰগ্গসদ্দেন কখগঘঞাদযোৰ গয্হন্তি, পঞ্চ পরিমাণমস্স পঞ্চকোৰগ্গো, ‘‘তমস্স পরিমাণং ণিকো চা’’তি (৪-৪১) কো, সুত্তে আদিভূতো পঞ্চসদ্দো পঞ্চসঙ্খ্যাপরিচ্ছেদং কুরুমানো মাৰসানানং ৰগ্গানং বহুত্তং গমেতীতি ‘পঞ্চকা’তি ৰুত্তং, ৰগ্গাতি বহুৰচনতো পচ্চেকন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, ৰজ্জেন্তি যকারাদযোভি ৰগ্গা, পঠমক্খরৰসেন পন কৰগ্গাদিৰোহারো.

৮. বিন্দু

অনেকত্থত্তা ধাতূন মুচ্চারণত্থোপেত্থ গণ্হাতীতি নিপুব্বা ততো কম্মন্তি ত্তপ্পচ্চযে ঞ্ঞিম্হি পাদিসমাসে দীঘেচ রূপং দস্সেন্তো ‘রস্সা’তিআদীমাহ, পীল়নত্থতো নিগ্গহনং নিগ্গহো, ‘ই-অজ্ঝেন গতীসু’ইচ্চস্মা কত্তরি [কম্মনি-ইতি ৰত্তব্বং, ইতং উচ্চারিতন্তি অত্থো] ত্তপ্পচ্চযে ইতং, নিগ্গহেন ইতন্তি অমাদিস মাসে রূপং দস্সেন্তো ‘করণং নিগ্গহেন ৰা’তিআদিমাহ, পচ্ছিমপক্খং সাধেতুমাহ-‘ৰুত্তং হী’তি.

৯. ইযু

চত্থসমাসোতি ইতরীতরযোগদ্ৰন্দসমাসো. অত্তেতি মুনি সদ্দাদিৰচনীযে অত্থে, নমতীতীমস্সেতং কম্মং,

যং সব্বৰচনং সব্ব, লিঙ্গং সব্বৰিভত্তিকং;

তং সব্বত্থে নমনতো, ৰিদুং নামন্তি তব্বিদূ.

ইধ নামসঞ্ঞাযাভাৰেপি অন্ৰত্থবলাযেৰ নামসঞ্ঞা সিদ্ধাতি (আহ) ‘অন্ৰত্থব্যপদেসেনা’তি, স্যাদ্যন্তপকতিরূপন্তি পচ্চযা পঠমং করীযতীতি পকতি, সা এৰ রূপন্তি পকতিরূপং, স্যাদ্যন্তস্স পকতি রূপং মুনিসদ্দাদি স্যাদ্যন্তপকতিরূপং, অত্থৰন্তমধাতুকমপ্পচ্চযম্পাটিপদিকং, পদং পদং পতি পটিপদে, পটিপদং নিযুত্তং পাটিপদিকং. ৰিসেসনেনাতি সুত্তে ‘নমস্সন্তে’তি ৰুত্তেন ইৰণ্ণুৰণ্ণানং ৰিসেসনেন. আখ্যাতস্সাতি পচতিআদিনো. আদিমজ্ঝৰত্তিনোতি ইন্দ উদকসদ্দাদীনং আদো, পখুমাদীনং মজ্ঝেচ ৰত্তিনো. পদেসেসূতি ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮৩) আদিকেসু সুত্তপ্পদেসেসু, অনিট্ঠপসঙ্গ (সঙ্কং) নিৰত্তেতীতি সম্বন্ধো, অনিট্ঠপ্পসঙ্গোনাম [নামাতি (পোত্থকে)] পচতি-ইন্দ (উদক পখুম) সদ্দাদীন মন্ত আদিমজ্ঝভূতইৰণ্ণাদীনং ঝলসঞ্ঞা ৰিধায ততো পরাসং সাদি ৰিভত্তীনং ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮১) আদীহি ‘নো’ আদেসাদিম্হি কতে ‘পচতিনো, ইন্দনো, উদকনো, পখুমনো’তিআদি রূপপ্পসঙ্গো, ননুচাদিআদি চোদনা. ৰত্তব্বন্তি সুত্তে ৰত্তব্বং. ব্যাসনিদ্দেসেনাতি অসমাসনিদ্দেসেন. তদযুত্তন্তিআদি পরিহারো, তন্তি তং চোদ্যং, সতিহীতিআদিনা অযুত্তত্তং সমত্থেতি, দ্ৰীসুত্তরেসু যোগেসূতি উপরিমেসু ‘‘পিত্থিযং’’ ‘‘ঘা’’তি দ্ৰীসু সুত্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদন্তি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ইত্থিযন্তি ইদং পদং. ৰণ্ণৰিসেসনং সিযাতি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ‘ইযুৰণ্ণা’তি অনুৰত্তনতো ‘ইত্থিযং ইৰণ্ণুৰণ্ণা’তি এৰং ইৰণ্ণু ৰণ্ণা ‘‘ঘো’’তি সুত্তে ‘ইত্থিযং আ’তিএৰং অৰণ্ণস্স চ ৰিসেসনং ভৰেয্য. ৰণ্ণৰিসেসনে ৰিরোধমাহ ‘এৰঞ্চে’চ্চাদি, নামস্সন্তেতি অসমাসনিদ্দেসে ত্ৰৰিরোধমাহ- ‘ব্যাসে’চ্চাদি. সক্কানামৰিসেসনং কাতুন্তি দ্ৰীসু সুত্তেসু ইত্থিযন্তিআদিনা ৰক্খমানক্কমেন. নামস্স অন্তো নামন্তোতি সমাসস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তা সমাসে গুণীভূতস্স নামস্স ইত্থিযন্তি ইদং ৰিসেসনং কাতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো, ৰচনমন্তরেনাতি পাণিনিযানমিৰ ‘‘যথাসঙ্খ্যমনুদেসো সমানং’’তি (১-৩-১০) সুত্তং ৰিনা, সমাসঙ্খ্য এতেসন্তি সমসঙ্খ্যকা, ইতিসদ্দো আদ্যত্থো, তেন–

‘‘আলাপহাসলীলাহি, মুনিন্দ ৰিজযা তৰ;

কোকিলা কুমুদানী ৰো, পসেৰন্তে ৰনং জলং’’ (২৬০).

ইচ্চাদিং সঙ্গণ্হাতি.

১০. পিত্থি

ইত্থিযং নামস্সাতি চ, অন্তে ইৰণ্ণুৰণ্ণাতি চ ৰুত্তে তেসমা ধারাধেয্যসম্বন্ধো আধেয্যস্সাধারে পৰত্তিং ৰিনা ন সম্ভৰতীতি অজ্ঝাহারৰসেন ‘ৰত্তমানা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং. ইৰণ্ণু ৰণ্ণাতি অপেক্খিয‘ৰিসেসীযন্তী’তি বহুৰচনমেতং সম্বন্ধস্স পুরিসাধীনতায নামন্তীমিনা সম্বন্ধে সতি‘ৰিসেসীযতী’তেকত্তেন পরিণমতি.

১১. ঘা

ইত্থিযং নামস্সন্তেতি চ ৰত্ততে. হেট্ঠা সব্বত্থ সঞ্ঞিনো নিদ্দিসিয সঞ্ঞায নিদ্দিট্ঠত্তা তত্থ ৰিয ৰিসুং সঞ্ঞিনো পঠমমনিদ্দেসে অসন্তো ৰিযাতি দোসলেসমালম্বিয চোদযতি নন্হচে’ত্যাদিনা. তত্থ সেতোতি ৰিজ্জমানস্স সঞ্ঞিনো. কারিযেনাতি সঞ্ঞাকারিযেন. পরিহরতি ‘নাযং দোসো’তিআদিনা. পচ্ছাৰুত্তমত্তেনাতি ‘‘ঘা’’তি সুত্তে কারিযিনো আকারস্স পচ্ছা ৰুত্তমত্তেন. নচাতি এত্থ চসদ্দো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে, অপরম্পি কিঞ্চি ৰত্তব্বমনিযমরূপমত্থীতি অত্থো. অনিযমরূপমাচরিযপ্পৰত্তিতো সাধেতুমাহ ‘উভযথাপি’চ্চাদি.

১২. গোস্যা

আসদ্দো আভিমুখ্যে, অনভিমুখমভিমুখং কত্ৰা লপনং কথনমাল পনং, তস্মিং আলপনে, আলপনত্থে ৰিহিতো সীতি অত্থো.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং

সঞ্ঞাধিকারো সমত্তো.

পরিভাসাধিকার

১৩. ৰিধি

ৰচনারম্ভযোজনমাহ–‘যং ৰিসেসনভাৰেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তুমিচ্ছিতং পরামসতি, তেনাতি ৰিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন করণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৰা সব্ভাৰতো যেনকেনচি আকারেন অভেদোপচারেন অকারাদিৰিসেসনৰতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৰিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৰত্তাযত্তাতি ৰত্তুনো আযত্তা… অত্তাৰাত্তনো ৰচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৰত্তুনো, সাতি ৰচনিচ্ছা, পযোগানুসা রেনাতি জিনৰচনানুসারেন, ইতীতি কারণত্থে নিপাতো, ইমিনা কারণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৰিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি (১-২৬) এত্থ সরোতি ৰিসেসনভাৰেন ৰচনিচ্ছায সব্ভাৰে সরোতি তত্রা’দীনং ৰিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসরাদিসরমজ্ঝসরন্তানং তত্রাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সরন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৰা, তথা সতি ‘তত্রিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৰকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৰগন্তব্বং, ৰুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহরণং দস্সিতং, ‘‘নরা নরে’’তি লক্খিযোদাহরণং.

১৪. সত্তধী

ৰচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সরো লোপো সরে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সরে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সরোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কারিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৰিসেসাতি সরেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকরণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৰমধিকরণং পুব্বস্স ৰা পরং সিযা পরস্স ৰা পুব্বন্তি পুব্বপরোপসি লেসস্সাৰিসিট্ঠত্তা পুব্বপরানং সম্বন্ধস্স অৰিসেসা, পরস্সাপীতি ন কেৰলং পুব্বস্সেৰ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৰচনমেৰং সতি ঘটতে, সন্তি ৰা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৰুত্তেপি ৰুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৰচনে কারণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তরেন সত্তং ন সম্ভৰতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৰ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৰো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি সুত্তং, উকারস্সাতি ‘ৰেল়ু’ইচ্চত্র উকারস্স, পুব্বস্স…পে… করিত্ৰা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৰমেত্থ সাজ্ঝাহারো সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তরস্সাতি অব্যৰহিতস্স, ৰুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৰচনে ‘‘দিসিরযমুচ্চারণক্রিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেরন্তরিযং জোতেতি, তত্থ‘নিরন্তরং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৰানন্তরমুচ্চারিতেত্যমত্থো-ৰগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৰহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৰহিতেপি কারিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকারাদযো ৰণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৰচনাভাৰেন ৰণ্ণাদি ব্যৰধানেপি সিযা’’তি, সরেচ্চাদিপরিহারৰচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৰযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুরায পাটলিপুত্তকস্স চান্তরাল়ে গামাদীনং সব্ভাৰা ব্যৰধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৰত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুরা’ ইচ্চাদি, যস্মা সরেতি ওপসিলেসিকাধারে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৰধানে সরলোপো ন হোতীতি এৰং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৰুত্তিয মত্থো ৰেদিতব্বো, ন কেৰলং সরেতি এত্থেৰাতি আহ- ‘কারিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৰাধারে ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ-‘ৰত্তিচ্ছান্হৰিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৰত্তুনো যা ইচ্ছা ৰচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৰিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৰত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৰত্তিচ্ছা ৰসাযে কারণমাহ’ৰত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৰত্তুনো সুত্তকারস্স ইচ্ছা ৰত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৰত্তিচ্ছা-ৰসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৰক্খমানকারণা উপদেসতো ৰসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কারণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৰযসদ্দেনেত্থ গুরুপারম্পরিযো-পদেসো ৰিৰচ্ছিতো, যস্মা কারণা অন্ৰযো গুরুপারম্পরিযো পদেসো গুরুকুলমুপগম্ম পঞ্হকরণাদিনা অন্ৰিচ্ছীযতে গৰেসীযতি, অতো কারণা গুরুপরম্পরা গতউপদেসতো ৰসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৰসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৰুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৰত্তীতি ব্যৰহিতনিৰত্তিযা ৰচনন্তরক-রণমনুপন্নং, উপপন্নং ৰচনন্তরকরণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধার মন্তরেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধারৰিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধারন্তরেচ্চাদিনা যথাৰুত্তং সামত্থিযং ৰিভাৰেতি, আধারন্তরেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৰতো অত্থন্ত-রেনাপি আধারন্তরেপি ওপসিলেসিকাধারেপি ৰচনন্তরপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৰা ওপসিলেসিকাধারনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৰজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৰং ৰণ্ণীযতে পুব্বস্সেৰেতি ৰচন মেৰোপসিলেসিকমধিকরণং ৰিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৰ পুব্বপরত্ত সম্ভৰাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কারণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৰা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৰুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৰা পরো ৰেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকরণে পুব্বপরত্তস্স সম্ভৰাতি অত্থো, এতাৰৰুচ্চতেতি পুব্বস্সেৰ হোতি ন পরস্সাতি এত্তকমেৰ ৰুচ্চতে, তথাচ ৰক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৰহিতনিৰুত্যাদি ন ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৰিধানং, এৰং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তরস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পরিভাসাসুত্তদ্ৰযে ছট্ঠীগহণমনুৰত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তরস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কারিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৰতিত্যত্থো, এৰ ধুত্তরস্সেতু ৰি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৰচনন্তরাভাৰেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৰ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৰিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কারিযযো গন্তি কারিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’’তি এত্থানুৰত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৰিঞ্ঞাযতে, কথং ৰগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৰিভত্তিযা ছট্ঠীৰিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৰগন্তব্বং. এতাৰ ৰুচ্চতেতি ৰুত্তে ইদন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পরিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৰচনন্তি ননু পুব্বপরানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচরিযৰচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৰিজ্ঝনত্থং ৰচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৰোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপরস্সূপসিলেসিকস্সাভাৰতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৰতো, ৰচনং ‘‘সরো লোপাসরে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.

১৫. পঞ্চ

অৰধিভাৰেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৰধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কারিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৰদত্তো’তি ৰুত্তে সো ততো পুব্বো পরোগেতি ৰিঞ্ঞাযতীত্যৰধিভাৰস্স পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৰুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৰা পরেসন্তি পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰধিভাৰস্সাৰিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুরে ৰিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৰুত্তং নিদ্দেসৰচনে কারণমতিদিসতি, ৰুত্তিযং ‘নরানমেরে’তি এত্থ অপৰাদৰিপ্পটিসেধে সতিপরত্তা টাটেআদেসানং পৰত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৰণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৰচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পরো’ত্যনুৰত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৰত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকরণ্যা‘পরেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৰ নত্থীতি, নেতদত্থি, পরোতি ত্যনুৰত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৰারেতা অত্থীতি পরতো-কারতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৰচনেনেমিনা ভৰিতব্বমেৰাতি দস্সেতুমাহ-‘ৰচনে’চ্চাদি, এৰঞ্চরহি তদেৰোদাহরিতব্বং, কিং ‘নরানরে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কারীযমানমিহা-প্যত্থৰন্তং হোতীতি, পুব্বকো পরিহারোতি ব্যৰ হিতনিৰত্তিযা পুব্বসুত্তে ৰুত্তো ‘‘সরেতোপসিলেসিকাধারো’’তি পরিহারো, ন সম্ভৰতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৰা ন সম্ভৰতি, ৰচনানন্তরন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৰ ব্যৰহিতনিৰত্তিযা সুত্তন্তরং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তরস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৰত্তিয তেন পুব্বে ৰিয ব্যৰহিতনিৰত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তরেতিৰচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৰিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৰচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা করণভূতায নিৰত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৰলং জাতিং নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৰহিতে চাব্যৰহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৰহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৰারীযতে নাপি কেৰলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৰত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৰহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৰহিতে পৰত্তং, যম্পন ব্যৰহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৰচনপ্পমাণতো মাভৰত্ৰস্স ব্যত্থতাতি ব্যৰহিতেপি পৰত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৰিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৰিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকারণন্তি ৰাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমারদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৰহিতত্তজাতিসভাৰো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকারে অকারা পরস্স ধকারেন ব্যৰহিতস্স যোস্স ৰিযাৰসেসানম্পি সব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৰতি ৰিসযেতি গৰাদিকে যত্তকে ৰিসযে, কামচারতো ৰিসয পরিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্রাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পরিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘যাৰ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৰুত্তে [ৰুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৰুত্তি ব্রাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিরিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পরিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৰিধিম্হি চরিতত্তা ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১-৩৪) এত্থ সরম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি দ্ৰিন্নং পরস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পরস্স কারিয যোগিতায অত্থতো ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ছট্ঠীভাৰেন পরিণমতী… দ্ৰিন্নং সুত্তানং ৰিপ্পটিসেধে পরস্স বলী যত্তাৰাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুরেৰিয সামত্থিযা’তি.

১৬. আদিস্স

কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৰণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৰণ্ণঞ্চ কারিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৰিকারিযংত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৰাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৰাদো হোতু টানুবন্ধাদিকারিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৰিপ্পটিসেধাতি অপৰাদৰিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৰাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘তেরসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নরানরে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৰত্ততীতি তেসমপৰাদানং ৰিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৰতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৰাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকারস্স হোতীতি আহ ‘দকারস্সরো’তি.

১৭. ছট্ঠী

কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৰসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৰণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৰণ্ণগ্গহণমন্তৰিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৰাক্যস্স ৰা মাভৰী’তি, ইহ ত্ৰনত্থকং ৰণ্ণগ্গহণং ব্যৰচ্ছেজ্জাভাৰাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্রহ্মস্সাতি ৰিসেসনত্থেন ৰত্তুমিচ্ছিতো মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্রহ্মস্সু ৰা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্রহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৰাক্যং ৰা সম্ভৰতী’তি কস্মা ৰুত্তন্তি, ৰুচ্চতে- ন ৰিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৰতীতি ন ব্রহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্রহ্মসদ্দে ৰা ব্রহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৰিধীযতে.

১৮. ৰানু

‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৰাৰিসেসেন ৰানুবন্ধকারিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমারম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমারম্ভো’তি-ৰদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৰানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৰজ্জনে নীৰারণে, পনযনে ৰা ৰত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৰজ্জীযন্তে নীৰারীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৰাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৰোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৰাদো অন্তাপৰাদো, উস্সজ্জতে নিৰত্তীযত্যপৰাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৰাদক্কমো পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৰাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সরা নমন্তা পরো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৰাদা ‘‘ৰানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’তি.

১৯. টানু