পঞ্চমকণ্ড
১. তিজ
খমাৰীমংসাসূতি পকতিৰিসেসনমেৰ কথমিচ্ছিতন্তি আহ- ‘সম্বন্ধস্সি’চ্চাদি, পদানমঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধস্স পুরিসাধীনত্তাতি অত্থো, পকতি ৰিসেসনন্তি তিজমাহ সদ্দানং ৰিসেসনং, কিম্পন পকতিৰিসেসনে ফল মিচ্চাহ- ‘পকতিৰিসেসনোপাদান’মিচ্চাদি. যজ্জত্র ‘খমাৰীমংসাসূ’তি পকতিৰিসেসনং, কস্মিং অত্থে চরতি খসা ৰিধীযন্তিচ্চাহ- ‘অত্থন্তরস্সা নিদ্দেসা’ইচ্চাদি. অত্থন্তরস্সাতি নিসানাদিঅত্থন্তরস্স. ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৰ বলৰা’’তি পরিভাসমুপলক্খেতি ‘সুতানুমিতান’মিচ্চাদিনা. তেনেৰাতি কিরিযারূপাসু খমাৰীমংসু খসানং ৰীধানেনেৰ, সকত্থে ৰিধানেনেতি ৰুত্তং হোতি. তিতিক্খকিরিযত্তাতি ইমিনা পরেসং ৰিয খাদ্যন্তানং ধাতুসঞ্ঞাৰিধান মনত্থকন্তি দস্সেতি.
তিতিক্খা খমা, তিতিক্খতি খমতি, ৰীমংসা উপপরিক্খা, ৰীমংসতি উপপরিক্খতীতি অত্থো. সুত্তে তিজইতি নিদ্দেসা ভূৰাদিকস্স গহণং. নিচ্চণ্যন্তস্স চুরাদিকস্স হি তাদিসে পযোজনে সতি বহুলং ৰিধীযমানেপি নিচ্চত্তমত্তনো নাতিৰত্ততি. অথৰা চুরাদিমানেনাব্যভিচারিনা সাহচরিযা তিজোপি চুরাদিকোৰ, তং যথা ‘গাৰস্স দুতিযেনাত্থো’তি. ৰুত্তেগোযেৰোপাদীযতে, নাস্সো, ন গদ্রভো. কদাচি পন অস্সাদিনোপি দুতিযস্স গহণং সিযা অত্থপ্পকরণা দিপ্পভাৰতো.
ননু চ ৰীমংসাযং সপ্পচ্চযৰিধান মনুপপন্নমিতরেতরনিস্সযদোস দুট্ঠত্তা, তথাহি সিদ্ধে ৰীমংসাসদ্দে সপ্পচ্চযো উপ্পজ্জতে, সতি চ তস্মিং ৰীমংসাতি রূপং সম্পজ্জতীতি ইতরেতরনিস্সযো, ইতরেতর নিস্সযানি চ কারিযানী নোপকপ্পন্তীতি তেনাহ- ‘অনুৰাদরূপান’মিচ্চাদি. অনাদিকালসংসিদ্ধসদ্দানুৰাতো নত্থি ইতরেতরনিস্সযো দোসোতি ভাৰো. পযোজকব্যাপারণিপ্পচ্চযাভাৰে তেজতেতি রূপং.
২. কিতা
পুব্বেৰিয পকতিৰিসেসনাদীত্যনেন ‘‘সম্বন্ধস্স পুরিসাযত্তত্তা ‘তিকিচ্ছাসংসযেসূ’তি পকতিৰিসেসনন্তি আহ- ‘তিকিচ্ছায’মিচ্চাদি’ত্যাদিকং সব্বং যথাযোগমেত্থাপি ৰত্তব্বন্ত্যতিদিসতি. ৰিস্সত্থোতি ৰিসদ্দস্স অত্থো. অথ কিমিত্থং ছপ্পচ্চযন্তস্সেৰ দ্ৰিধোদাহরণন্ত্যাসঙ্কিযাহ- ‘অত্থভেদা দ্ৰিধোদাহরণ’ন্তি. নিকেতো নিৰাসো, সঙ্কেতো লক্খণং.
৩. নিন্দা
নিন্দ=গরহাযং ততো ‘‘ইত্থিযমণত্তিকযক্যা চে’’তি (৫-৪৯) অপ্পচ্চযে ততো ‘‘ইত্থিযমত্ৰা’’তি (৩-২৬) আপ্পচ্চযে রূপং. বন্ধতীতি বধকো.
৪. তুংস্মা
তুংস্মাতীহ পচ্চযগ্গহণমাচিক্খতি ‘তুংতাযে’চ্চাদিনা. ততো চেতি যতো তুংস্মাতি পচ্চযস্সেৰ গহণং যতো চ ৰিসেসন নিদ্দেসো, ততোতি অত্থো. পচ্চযগ্গহণে তদাদিগ্গহণং ৰিঞ্ঞাযতে… ‘‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৰিহিতো তদাদিনো গহণ’’ন্তি ঞাযতো. ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতত্তা তদন্তগ্গহণং… ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) ৰচনাভি মনসি নিধাযাহ- ‘যতো কিরিযত্থা’ইচ্চাদি. সো কিরিযত্থো আদি যস্স সমুদাযস্স সো তদাদি সো পচ্চযোন্তে তস্স (সো তদন্তো). তদাদিতদন্তসমুদাযৰিসেসস্স গহণং, (নতু) তদন্তমত্তস্সে ত্যত্থো. ননু চ তুংস্মাইতি ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতে ভৰতু ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সে’’তি তদন্তগ্গহণং পচ্চযগ্গহণে তু কথং তদাদিনো গহণং ৰচনাভাৰতোচ্চাহ- ‘তদৰিনাভাৰিত্তা’তি. যতো ৰিহিতো তেন ৰিনা ন ভৰতি সীলেনেতি তদৰিনাভাৰী তস্স ভাৰো তস্মা. ইমায যুত্তিযা ৰিঞ্ঞাযতে-ত্থো, যমাখ্যাযতে ‘পচ্চযগ্গহণে যস্মা সো ৰিহিতো তদাদিনো গহণ’ন্তি. ভৰত্ৰেৰং তদাদিনো তদন্তস্স চ গহণং, ততো কিপ্ফলংত্যাহ- ‘তেনে’চ্চাদি.
সপাদিতোতি পাদিসহিততো. খ ছ সুপ্পত্তাভাৰাতি খ ছ সানং উপ্পত্তিযা অভাৰা. ৰুত্তপ্পকারস্সেৰ তুংপ্পচ্চযন্তস্স পকতিভাৰেন গহণা সপাদিতো খ ছ সানমনুপ্পত্তীতি অধিপ্পাযো. ৰিপুব্বা ‘জি-জযে’ইচ্চস্মা তুংপচ্চযন্তা ‘ৰিজেতুমিচ্ছতী’তি অত্থে ‘‘তুংস্মা’’ইচ্চাদিনা(সো), তুংস্সচ লোপো, নেমিত্তিকে একারে নিৰত্তে ‘জিস জিস ইতি দ্ৰিত্তে অনাদিব্যঞ্জনলোপো ‘‘জিহরানং গী’’তি (৫-১০২) গী. জিগীসপ্পকতিতো ‘‘ভূতে ঈঊং’’ইচ্চাদিনা (৬-৪) ঈ. তস্মিং অঞ. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৰা’’তি (৬-৩৩) ঈস্স রস্সে ব্যজিগীসি. যদি তু সপাদিতো সস্স উপ্পত্তি সিযা, তদা ব্যজিগীসীতি এত্থ দ্ৰিব্বচনং করীযমানং সপ্পচ্চযন্তস্স পঠমস্সেকস্সরস্স দ্ৰিব্বচনং ভৰতীতি ‘‘খ ছ সান’’মিচ্চাদিনা (৫-৬৯) ৰিজিয ইতি সমুদাযে আদিভূতস্স ৰিসদ্দস্স সিযা ঈম্হি চ ৰিহিতে সপাদিনো পকতিভাৰোতি ৰিসদ্দ পুব্বে অঞাগমো সিযা, ততো চ অৰিৰিজিসীতি অনিট্ঠম্পসজ্জেয্য.
তুংস্মা ইচ্ছাযন্তি চ পকতিপ্পচ্চযত্থানমুপদিট্ঠত্তা তেন সভাৰ লিঙ্গেন খ ছ সপ্পচ্চযা তদন্তো চ অনুমিতো ন পন তুং, তুমিহ সুতোতি আহ- ‘ন তদন্তো, নাপি ছ ছসা’তি. জিঘচ্ছাইচ্চত্র দ্ৰিত্তে পুব্বস্স ঘস্স ‘‘চতুত্থ দুতিযানং ততিযপঠমা’’তি (৫-৭৮) গো. তস্স ‘‘কৰগ্গহানং চৰগ্গজা’’তি (৫-৭৯) জো. পাণিনিনাপীহ সপ্পচ্চয ৰিধাযকে সুত্তে ৰাক্যম্পি যথা সিযাতি ৰাৰচনং কতং, তদযুত্তন্তি নিরাকত্তুমাহ- ‘ৰাক্যম্পি’চ্চাদি. পকত্যাদিত্যত্র আদি সদ্দেন অত্থৰিসেসো গহেতব্বো, পকতি ৰিসেসো তুমন্তো, ইচ্ছত্থো-ত্থৰিসেসো. ইদং লক্খণন্তি ‘‘তুংস্মা লোপো চিচ্ছাযং তে’’ইতি ইদং লক্খণং. নিযোগতোতি নিযমেন. আসঙ্কাযমুপসঙ্খ্যান’’ন্তি (৩-১-৭) ৰাক্যকারেন ৰুত্তং নিরাকত্তুমাহ- ‘আসঙ্কায’মিচ্চাদি.
অচেতনত্তা কূলস্স ইচ্ছাযাসম্ভৰোতি ‘কূলপ্পতিতুমিচ্ছতী’তি ৰাক্যমেৰেচ্ছাপকাসনমসিদ্ধং, তেনাসিদ্ধেন ৰাক্যেনাসিদ্ধানং খ ছ সানং সাধনং অসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনং. ইচ্ছাৰচনিচ্ছাতি ইচ্ছায ৰত্তুমিচ্ছা. ইচ্ছাযপৰত্তিতো উপলদ্ধীতি ইচ্ছায উপলদ্ধি উপালম্বো পরিজাননং পৰত্তিতোতি অত্থো. চেতনাৰতিচাতি ৰুত্তং তস্মা চেতনাৰতি পৰত্তিতো উপলদ্ধিং দস্সেত্ৰা তদপদেসে নাচেতনেপি দস্সেতুং ‘যোপেসা’তিআদিমাহ. দেৰদত্তে রজ্জু খীলাদিপাণিনা উয্যোগো, কূলে মত্তিকাৰিকীরণাদি. রজ্জু গুণো. খীলো [কীল (পঞ্চিকা)] সংক্ৰাদি.
পুলো তিণাদীনং সঙ্ঘাতো. সা সুনখো মিমরিসতীতি মর=পাণচাগে’ইচ্ছাযং তুমন্তা সো. ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সে’’তি (৫-১৭০) ঞি. দ্ৰিত্তে পুব্বতো-ঞ্ঞস্স লোপো ‘‘খ ছ সেস্ৰী’’তি (৫-৭৬) দ্ৰিত্তে পুব্বস্সাস্স ইমিমরিসতি. তথা পিপতিসতীতি ‘পতপথ=গমেন’ ইচ্চস্স. সা মিমরিসতীতি সতিপি সচেতনত্তে ৰিসত্তজীৰিতস্স সুনখস্স মরণিচ্ছা সম্ভৰতীতি পটিপাদিতং. ‘‘ইচ্ছাসন্তা পটিসেধো ৰত্তব্বো’’তি (৩-১-৭) পাণিনীযৰাত্তিককারেন ৰুত্তং, তন্নিরাকত্তুমাহ- ‘বুভুক্খিতু’মিচ্চাদি. জাতিপদত্থনিস্সযেন নিৰুত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘জাতিপদত্থে’চ্চাদি. ইতরো ইচ্ছত্থো.
৫. ঈযো
করীযতি সম্বন্ধীযতীতি কম্মং. তঞ্চ নাম জাতি গুণকিরিযাদব্ব সম্বন্ধতো পঞ্চধা ভৰতি. তত্থ নামকম্মং’ ডিত্থো ডৰিত্থোতি নামেন পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. জাতিকম্মং গোঅস্সোতি গোত্তাদিজাতিযা পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. গুণকম্মং সুক্কোনীলোতি সুক্কাদিনা গুণেন দব্বস্স সম্বন্ধা. কিরিযাকম্মং পাচকো পাযকোতি পাচকাদিকিরিযায দব্বস্স সম্বন্ধা. দব্বকম্মং দণ্ডীৰিসাণীতি দণ্ডাদিনা দব্বেন পিণ্ডস্স সম্বন্ধা. এৰং কম্মস্স পঞ্চপ্পকারসম্ভৰেপিচ্ছাযমত্থে ঈযস্স ৰিধানতো ইচ্ছাসম্বন্ধিযেৰ কম্মং গয্হতীতি কিরিযাকম্মমেৰাত্র গয্হতে অমুকমেৰত্থমুপদস্সেন্তো আহ- ‘যদিপি’চ্চাদি. অযঞ্চ নিপাত সমুদাযো ৰিসেসাভিধাননিমিত্তাস্যুপগমে ৰত্ততে.
তথাপীতিলোকৰুত্তিরযংৰিসেসাভিধানারম্ভে. তংসম্বন্ধিযেৰাতি ইচ্ছাসম্বন্ধিএৰ. অত্তনোপুত্তমিচ্ছতীত্যাদিৰচনিচ্ছাযমত্তসম্বন্ধিনিপুত্তাদো অত্তনোত্যনুৰত্তিযসুত্তন্তরেনপচ্চযোৰিধীযতেপাণিনিনা, এত্থ ত্ৰ(ত্ত)গ্গহণমন্তরেনাত্ত সম্বন্ধিন্যেৰ পুত্তাদো কথং ৰিঞ্ঞাযতে ৰিসেসৰচনাভাৰে হি পরসম্বন্ধিন্যপি পপ্পোতীতীমংচোদ্যমুব্ভাৰয মাহ- ‘অত্তসম্বন্ধিনি’চ্চাদি. ঈযস্স পরসম্বন্ধিন্যপি পসঙ্গোতি সম্বন্ধো. কুতোচাহ-ঈযস্সাইতিধানা’তি. অত্থগ্গহণস্সাৰচনে ঈযস্সানভিধানাতি ভাৰো.
অপ্পত্তিযাতি করণে হেতুম্হি ৰা ততিযা. এত্থাতি অত্তনো পুত্তমিচ্ছতীতেত্থাপি. ন ইট্ঠোতি ঈযপ্পচ্চযো নাভিমতো. নেৰেত্থ ভৰিতব্বন্তি ৰদতো-ধিপ্পাযামাহ ‘সাপেক্খত্ত যেৰেতি ভাৰো’তি. যদি অত্তনো পুত্তমিচ্ছতীতি ৰত্তুমিচ্ছাযং সাপেক্খেত্তেপি সিযা, তদাযমনিট্ঠপ্পসঙ্গোতি দস্সেতুমাহ- ‘যদিচেত্থ’ইচ্চাদি.
অনিট্ঠপ্পসঙ্গস্স সরূপমাহ- ‘অত্তনো পুত্তীযতীতি সিযা’তি. উপ্পজ্জমানেন ঈযেনেৰ অত্তত্থস্সাভিহিতত্তা অত্তসদ্দস্সাপ্পযোগোতি চেতম্পি ন সঙ্গতন্তি পটিপাদযমাহ ‘ন চ সক্কা’তিআদি. কস্মাদেৰং ৰত্তুং ন সক্কাতি আহ- ‘পকতি’চ্চাদি. অপূপাদিকায পকতিযা সমানত্থস্সেৰ ৰিসেসনস্স ৰুত্তিপদে অন্তোভাৰ দস্সনাতি অত্থো. ক্ৰপনেৰং দিট্ঠন্ত্যাহ- ‘তংযথে’চ্চাদি. ‘‘তমস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহরণং পযোজনং’’তি (৪-২৭) ণিকে আপূপিকো. নতু ভিন্নত্থস্সাতি ব্যতিরেকং দস্সেত্ৰা তং দিট্ঠন্তেন সাধেতুমাহ- ‘দেৰদত্তস্সি’চ্চাদি. কারণমাহ- ‘সাম্যন্তরে’চ্চাদি. দেৰদত্তস্স ধুরুনো কুলন্তি সাম্যন্তরব্যৰচ্ছেদায দেৰদত্তসদ্দস্সো পাদানতো গুরুকুলন্তি ৰুত্তিপদেন দেৰদত্তত্থস্সান্তো ভাৰোতি অত্থো. তমেত্থোপি সমানন্তূপদস্সেন্তো আহ- ‘তথেহাপি’চ্চাদি. অথাত্তনো পুত্তমিচ্ছতীত্যেতস্মিং ৰাক্যে পদস্সান্ৰাখ্যানতো অত্তসদ্দস্সাপ্ফযোগো কিন্ন সিযাতি দস্সেতুমাহ- ‘নচাপি’চ্চাদি.
পদস্সাতি পুত্তীযাদিনো পদস্স. নচাপি অপ্পযোগোতি সম্বন্ধো. কারণমাহ- ‘ঈযন্তস্সা’তিআদি. ঈযন্তো পুত্তীযাদি, নিযোগতো ন পপ্পোতীতি সম্বন্ধো. তব্বাচীসদ্দপ্পযোগন্তি অঞ্ঞৰাচীসদ্দযোগং. সুতগ্গহণন্তি অসুতত্তাতি ৰুত্তসুতগ্গহণং. অত্থপ্পকরণাদ্যুপলক্খণন্ত্যনেন অত্থতো পকরণাদিতোপি পুত্তস্সত্ত নিযতা গম্যতে, সুতসদ্দস্স তু গহণমুপলক্খণত্থন্তি ৰদতি.
ননু চ সুত্তে কম্মাতি ৰুত্তত্তা কম্মসমুদাযতোপীযো সিযা ত্যাসঙ্কিযেৰ (মভা)ৰং সাধযমাহ- ‘কম্মা’তিআদি. ৰত্তুং ইট্ঠা একসখ্যা যস্স কম্মসামঞ্ঞস্স তং তথাৰুত্তং. ৰত্তুমিট্ঠেক সঙ্খ্যস্স গহণমাহ- ‘কম্মসমুদাযতো’তি. কিম্পনাৰযৰতো ন সিযা’ মহন্তম্পুত্তমিচ্ছতী’চ্চত্র পুত্তমিচ্চতোচ্চাসঙ্কিযাহ ‘অৰযৰতোপি সাপেক্খত্তাযেৰা’তি. ন ভতীতি সম্বন্ধো. এৰঞ্চরহি ইদম্পি ন সিজ্ঝতীতি চোদেন্তো আহ ‘চরহি’চ্চাদি. মহা চাযং পুত্তোচেতি মহাপুত্তমিচ্ছতীতি যদেৰং করীযতি তদাযম্পযোগোতি দস্সেন্তো আহ- ‘ভৰিতব্বমেৰে’চ্চাদি.
৬. উপমা
উপমীযতে পরিচ্ছিজ্জতি সাধীযতীত্যত্থো. কীদিসন্তমুপমানমিচ্চাহ- ‘পসিদ্ধসাধম্যা’ইচ্চাদি. পসিদ্ধো গৰাদি, তস্স সাধম্যা সমান রূপতায যম্পসিদ্ধস্স গৰযাদিনো সাধিযস্স সাধনং তমুপমানন্ত্যত্থো. সমানো ধম্মো-স্সেতি সধম্মো, গৰাদিযেৰ. তস্স ভাৰো সাধম্যং. সাধ্যতে উপমীযতে-নেনেতি সাধনমুপমানং গৰাদি. সাধুতে উপমীযতেতি সাধিযো, গৰযাদি. তস্স সাধনং সাধিযসাধনং.
পুত্তমিৰাচরতীতি এত্থ ‘আৰসথমাৰসতি’চ্চাদো ৰিয আধারত্থস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা পুত্তে ৰিয মাণৰকে মধুরন্নপানদানাদিকমাচরণং করোতিচ্চেৰমত্থসম্ভৰেন দ্ৰিন্নম্পি উপমানোপমেয্যভাৰোত্যৰগমযিতুমাহ- ‘পুত্তে’ইচ্চাদি. পসিদ্ধেন সাধনভাৰেনুপমানভূতে পুত্তে আচরণম্পি পসিদ্ধন্তি আহ- ‘তম্পসিদ্ধ’ন্তি. তদাচরণেন তেন আচরণেন পুত্তমাণৰকৰিসযমাচরণং ৰা পুত্তমাণৰক সদ্দেনুপচারতো গহেত্ৰা ৰিসযীৰসেন ৰিসযভাৰৰোহারোতিপি যুজ্জতি. ৰাক্যত্থো পনেতস্মিং পক্খে ‘পুত্তমিৰ পুত্তৰিসয মাণৰকমিৰ আচরতি মাণৰকৰিসযমাচরণং করোতী’তি, ৰুত্তিযন্তু যথাৰুত্তমত্থদ্ৰযং যথাযোগং যোজেত্ৰা ৰেদিতব্বং.
ননু চ যজ্জত্রোপমানোপমেয্যভাৰো ৰুত্তিযং ঈযেনেৰ জোতিতোতি ইৰসদ্দো নিৰত্ততে, তদোপমানোপমেয্যভাৰো পুত্ত সদ্দেৰ ৰত্ততে, তং কথমুপমেয্যৰচনস্স মাণৰকসদ্দস্স ৰুত্তত্থস্স পযোগো যুত্তোচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘উপমানৰচনতো’চ্চাদি.
তব্বিসিট্ঠাচরণেতি তেনোপমানেন ৰিসিট্ঠে আচরণে. উপমানোপমেয্যভাৰস্সানিৰত্তত্তাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘উপমান ৰিসিট্ঠাচরণে উপমানৰচনতো ঈযস্স ৰিধানে নোপমেয্যৰচনমন্তরেনোপমানৰচনস্স পৰত্তীতি উপমানোপমেয্যভাৰস্সানিৰত্তী’’তি. অঞ্ঞথাতি যদ্যুপমানোপমেয্যভাৰস্স ঈযেনেৰ জোতিতত্তা তদন্তস্সুপমেয্যে ৰুত্তি সিযাত্যত্থো. পব্বতাযতীতি ‘‘কত্তুতাযো’’তি (৫-৮) আযো. উপমেয্যস্সানিৰত্তত্তা উপমেয্য কত্তুসামঞ্ঞে তিপ্পচ্চযো.
৭. আধা
যথানন্তরসুত্তে উপমানে উপমেয্যস্স মাণৰকস্স পযোগো উপপন্নো, তথাত্রাপি ‘পাসাদে কুটিয’ন্তি চোপমেয্যস্সপযোগোতি অতিদিসন্তো আহ- ‘হেট্ঠাৰিযে’চ্চাদি. উপমানে উপমেয্যস্সানন্তোভাৰাতি অত্থো. ননু কিমত্থমিদমুচ্চতে যৰতাযো পাসাদে ইৰাচরতি সো পাসাদমিৰাচরতীতিপি ৰত্তুং সক্কাতি নাত্থভেদো-ঞ্ঞত্র ৰচনিচ্ছাভেদাতি পুব্বেনেৰেত্থাপি ঈযো সিদ্ধো, ততো নাত্থো-নেন ৰচনেনে চ্চাসঙ্কিযাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.
৮. কত্তু
এত্থ কত্তুতোইতি ৰচনা কম্মাতি নিৰত্ততে, আযগ্গহণা ঈযো. কদা পন কত্তুৰিসেসো-ৰসীযতিচ্চাহ-‘যত্থ্যাদিসদ্দসমানাধিকরণত্তে’তিআদি. পব্বতাযতি হত্থিচ্চেৰমাদিনা হত্থ্যাদি সদ্দেন সমানাধিকরণত্তে সতীতি অত্থো.
৯. ঝত্থে
কোযং চ্যত্থোচ্চাসঙ্কিয ‘‘অভূততব্ভাৰে করাসভূযোগে ৰিকারাচী’’তি (৪-১১৯) চীস্স অভূততব্ভাৰে করাদিযোগেসতি ৰিধানা ‘অভূততব্ভাৰো করাদিৰিসিট্ঠো’তি আহ. অভূত তব্ভাৰস্স করাদিৰিসিট্ঠত্তা করোত্যত্থনিৰত্তিযাৰস্সং পাণিনিযা ৰিয ভুৰিগ্গহণং কত্তব্বমঞ্ঞথা করোত্যত্থেপি সিযাত্যাসঙ্কিয নিৰত্তিহেতুমাহ- ‘তেনেৰা’তিআদি. যেনেৰ করোত্যাদিৰিসিট্ঠো অভূততব্ভাৰোচ্যত্থো তেনেৰ হেতুনাতি অত্থো. ভৰত্যত্থে-নেন কারণেন লদ্ধে করোত্যত্থোপ্যনিট্ঠো লব্ভতিচ্চাসঙ্কিয তন্নিৰত্তিম্পটিপাদযমাহ- ‘করোত্যত্থে’চ্চাদি. অধৰলং ধৰলং করোতি ধৰলীকরোতিচ্চেৰ চীপ্পচ্চযে কত্তব্বে কম্মেনেৰ করোতিস্সাভিসম্বন্ধস্স দিট্ঠত্তাতি অত্থো. কারণন্তরমাহ- ‘ইহ চে’চ্চাদি. ইতিসদ্দো হেতুম্হি যস্মা ইহ কত্তুতোতি ৰত্ততে ততোচেতি অত্থো.
অসত্যত্থস্স পন ভৰত্যত্থেযেৰান্তোভাৰা ন তন্নিৰত্তি পটিপাদিতা. তপ্পকরণেতি ধাতুপ্পচ্চযপ্পকরণে. দ্ৰিব্বচনন্তি পটইচ্চস্স দ্ৰিব্বচনং ততো ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) রাপ্পচ্চযো. ‘‘রানুবন্ধেন্তসরাদিস্সা’’তি (৪-১৩২) অন্তসরাদিস্স লোপো. চ্যন্তা পচ্চযাভাৰত্থং- ‘অচীতো’তি পচ্চযৰিধানসুত্তে পটিসেধো ন কতো, তেনাহ-‘অচীতোতি পটিসেধাভাৰা’তি. চীতি ভুসোইতি
পঠমন্তাচী. ণাদিৰুত্তিত্তা ‘‘একত্থতায’’ন্তি (২-১১৯) ৰিভত্তিলোপো. ইহেচেতি ‘চ্যত্থে’’ ইতীমস্মিংযেৰ. ন চ ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো.
১০. সদ্দা
ননু চ অসতি সুত্তে দুতিযাগ্গহণে দুতিযন্তেহিচ্চাযং ৰিসেসো কুতো লব্ভতে যেন ‘সদ্দাদীহি দুতিযন্তেহী’তি ৰিৰরণং কতন্তি সচ্চং, তথাপি পচ্চযৰিধিম্হি যুত্তেপি পঞ্চমিযা নিদ্দেসে ‘সদ্দাদীনী’তি দুতিযাযোপাদানসামত্থিযা তথা ৰিৰরণং কতং.
সব্বত্থাতি ‘‘তমধীতে তং জানাতি কণিকাচা’’দো (৪-১৪) সব্বত্থ. কিরিযাৰাত্যৰধারণেন যং ব্যৰচ্ছিন্নং, তমুপদস্সেন্তো আহ- ‘ন কালে’চ্চাদি. যদীপি অধীতেচ্চাদীসু ৰত্তমানকালেন কত্তুনা একৰচনেন চ নিদ্দেসো, তথাপি তেসমপ্পধানত্তা অঞ্ঞস্মিম্পি ভূতাদিকে কালে কম্মাদো সাধনে বহুৰচনেন চ পচ্চযো সিযা এৰেতি ভাৰো.
ননু চ ‘‘ধাত্ৰত্থেনামস্মী’’তি (৫-১২) ইপ্পচ্চযে পত্তে-যমারব্ভতে অস্সপি ধাত্ৰত্থেযেৰ ৰিধানং, ততো চ সদ্দাদীহি ধাত্ৰত্থে ইপ্পচ্চযেন ন ভৰিতব্বং, দিস্সতে চ ইপ্পচ্চযপযোগোচ্চাসঙ্কিয ‘নাযমিপ্পচ্চযস্স বাধকো’তি পটিপাদেতুমাহ- ‘ধূৰং করোতি’চ্চাদি. নানাভিন্নং ৰাক্যং নানাৰাক্যং, তস্স ভাৰেন, তেন ভিন্নৰাক্যভাৰেনাযস্স ইপ্পচ্চযস্স চ সমুচ্চযতোতি অত্থো. ‘‘ধাত্ৰত্থেনামস্মী’’ত্যেকং ৰাক্যং, ‘‘সদ্দাদীনি করোত্য’’পরং. এতানি দ্ৰে ভিন্নৰাক্যানি- ‘ধাত্ৰত্থে নামস্মা ইপ্পচ্চযো ভৰতি, সদ্দাদীনি করোতিচ্চস্মিং অত্থে আযো ভৰতী’তি পচ্চেকমাখ্যাতাপেক্খায ৰাক্যপরিসমত্তিযা ভিন্নতা, অভিন্নে হি কিরিযাপদেকৰাক্যতা, ভিন্নেতু নানাৰাক্যতা, নানাৰাক্যে চ সতি সমুচ্চযো. ন হি সামঞ্ঞৰিসেসভাৰেন ৰিধানমেৰ বাধাহেতু, কিঞ্চরহি একৰাক্যতাপি, তং যথা-‘ব্রাহ্মণানং দধি দিয্যতং, তক্কং কোণ্ডঞ্ঞাযে’তি. নানাৰাক্যে তু সমুচ্চযো, তং যথা- ‘ব্রাহ্মণা ভোজীযন্তু, মাঢরায ৰত্থযুগলং দীযতূ’তি মাঢরো ব্রাহ্মণভাৰেন ভোজীযতে ৰত্থযুগলঞ্চ লভতে, তেনোজুকং ৰুত্তেন ৰত্থযুগলদানেন সামঞ্ঞৰুত্তং ভোজনং ন বাধীযতে, তথেহাপি উজুকং ৰিহিতেনাযেন সামঞ্ঞৰিহিতো ইপ্পচ্চযো ন বাধীযতে লক্খিযানুরোধেন সত্থকারস্স ৰাক্য ভেদাভেদোতি নানৰট্ঠিতিদোসোতি মঞ্ঞতে. তিম্হি লে চ সিদ্ধন্তি সম্বন্ধো.
যপ্পচ্চযো ন ৰিহিতো পাণিনীআদীহি ৰিযাতি অধিপ্পাযো. ‘জল দল- দিত্তিযং’. ‘‘মানো’’তি (৫-৬৫) মানো, ‘‘কত্তরি লো’’তি ‘‘পরোক্খাযং চে’’তি (৫-৭০) চগ্গহণেন ‘দল দল’ইতিদ্ৰিত্তং ‘‘লোপোনাদিব্যঞ্জনস্স’’ (৫-৭৫) ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১-৩৪) দস্সলস্স চ দ্ৰিভাৰে দদ্দল্লমানা. জলমানাতি অট্ঠকথাৰচনতোতি ইমিনা কিরিযাসমভিহারে যপ্পচ্চযাভাৰং দস্সেতি. ইমিনা চ সক্কতে ৰিয ভুসাভিক্খঞ্ঞেপি কিরিযাসমভিহারো কিরিযাপরিৰত্তনং, তঞ্চ যদা কিরিযমঞ্ঞেন কত্তব্বমঞ্ঞো করোতি, তেন কত্তব্বঞ্চেতরো, তদা ভৰতীতি ৰিঞ্ঞেয্যং. ‘‘সামঞ্ঞৰিহিতা ৰিধযো পযোগমনুসরন্তী’’তি ইমিনা লক্খণেন ‘দল-দিত্তিয’ন্তি ইমস্মা ‘‘মানো’’তি সামঞ্ঞেন ৰিহিতো মানপ্পচ্চযো ভুসত্থে আভিক্খঞ্ঞে চ ভৰিস্সতি. দদ্দল্ল মানাতি এত্থ ভুসং জলমানা, পুনপ্পুন জলমানাতি চ অত্থো ৰেদিতব্বো.
১১. নমো
নমো করোতি নমোসদ্দমুচ্চারেতি, সদ্দং করোতি সদ্দমুচ্চারেতীতিচ্চেৰমত্থো (ন) গহেতব্বে অনিস্সযনতো অনভিধানতো ৰা.
১২. ধাত্ৰা
অপরিনিপ্ফন্নোতি অনিপ্ফন্নো অসিদ্ধাৰত্থোতি অত্থো. কারকসাধিযোতি যথালাভং কারকেহি সাধিযো. অসত্ৰভূতোতি অদব্বভূতো. অযন্তু কিরিযারূপো পদত্থো পচত্যাদীনং ৰিক্লেদনাদিপধানকিরিযারূপো চ তদৰযৰরূপা পুব্বপরীভূতউদ্ধনারো পনাদিকাদযো তাদত্থিযা চ পচত্যাদিৰচনীযা. তস্মা যথা ৰুত্তলক্খণে ধাত্ৰত্থে ধাতুতো ৰিধীযমানো ত্যাদিপ্পচ্চযো তথাভূতমেৰ ৰদতীতি ভেদাভাৰা অভেদসঙ্খ্যাযেকৰচনেনোচ্চতে, ‘ন বহুৰচনেন, তেনেত্থ ‘ঠীযতে দেৰদত্তেন, ঠীযতে দেৰদত্তেহী’তি ভৰতি. ন যতোকুতোচীতিআদিনা যতো যত্থ ন দিস্সতি, ততো তত্থ ন হোতীতি দীপেতি. যতো যত্থ ৰিধি, স তস্স সম্বন্ধী ভৰতীতি নামেহি ৰচনীযত্থতো-ত্থন্তরভূতো যোযং ধাত্ৰত্থো কমাদীনমত্থভূতো, সো সকত্থোতি সকত্থেযেৰাযমিপ্পচ্চযো চুরাদিণিৰিযাতি ৰেদিতব্বো.
তস্সচাতি একারস্স চ. অথ অতিহত্থযতিচ্চাদো পাদিৰিসিট্ঠে এৰ ধাত্ৰত্থে ইপ্পচ্চযস্স ৰিধানা তদত্থৰিহিতেনেৰ ইপ্পচ্চযেন পাদিৰিসিট্ঠো ধাত্ৰত্থো ৰুত্তো, তেন কিমত্থো ইপ্পচ্চযন্তস্স পাদিযোগোচ্চাসঙ্কিয পযোজনমাখ্যাতুমাহ- ‘অতিহত্থযতি’চ্চাদি. ন সামত্থিযন্তি সমত্থতা নত্থীতি অত্থো.
১৩. সচ্চা
অত্থমাচিক্খতি, ৰেদমাচিক্খতীতি ৰিগ্গহো. সুখাপেতিচ্চাদো সুখং ৰেদযতিচ্চাদিনা ৰিগ্গহো. ৰাপাঠাতি ৰিকপ্পেন পাঠতো.
১৫. চুরা
অসতি সুত্তে সকত্থেতি কথং লব্ভতীতি আহ- ‘অত্থানতি দেসা’তি. অত্থা-নতিদেসাতি অত্থৰিসেসস্স কস্সচি সুত্তে অনিদ্দেসাতি অত্থো. অত্থৰিসেসস্সা-নতিদেসমত্তেন সকত্থোযেৰ ণিনা ৰাচ্চোতি কথং ৰিঞ্ঞাযতেচ্চাহ- ‘সকত্থস্স চ সুতত্তা’তি. চুর=থেয্যে ইচ্চাদীসু থেয্যাদিকস্স সকত্থস্স সুতত্তাতি অত্থো. যোগৰিভাগতোতি ‘ণী’তিযোগৰিভাগতো, রজ্জং কারেতীতি এত্থ সাম্যমচ্চাদিকং সত্তঙ্গং রজ্জং পৰত্তেতীতি ৰা অত্থো, পযোজকব্যাপারে ণি.
১৬. পযো
পযোজকো চোদকো ব্যাপারকোতি অত্থো ননু চ ৰুত্তিযং ‘কত্তারং পযোজযতী’তি ৰুত্তং কথং পযুজ্জমানস্স কত্তুত্তংতি আহ- ‘পযুজ্জমানো’চ্চাদি. নাৰস্সং কিরিযাপৰত্তকত্তেনেৰ যোগ্গতামত্তেনপি কত্তুত্তং সিযাতি দস্সেন্তো আহ- ‘কিরিযায যোগ্গো’তিআদি. পাসাণম্বলেনুট্ঠাপেতি’চ্চাদীসু হি যোগ্যতাযপি কত্তুত্তাৰসাযোসিযা, কোপনাযং পযোজকব্যপারোতি আহ- ‘পেসনে’চ্চাদি. দাসাদিনো হীনস্স কত্থচি অত্থে নিযোজনং পেসনং. গুরুআদিনো সক্কারপুব্বং ব্যাপারণমজ্ঝেসনং. তং পেসনজ্ঝেসনাদিকং লক্খণং সভাৰো যস্স সো তথা ৰুত্তো.
আদিসদ্দেন আনুকূল্যভাগিনো ব্যাপারস্স গহণং, তথা চ ‘ভিক্খা ৰাসযতি কারীসো-জ্ঝাপেসী’তি সিজ্ঝতি. ভিক্খা হি পচুরব্যঞ্জনৰতী লব্ভমানা ৰাসানুকূলং তিত্তিৰিসেসমুপজনযতি. কারীসোপি নিৰাতে পদেসে সুট্ঠু পজ্জলিতোজ্ঝযনৰিরোধি সীতকতমুপদ্দৰমপনযন্তো-জ্ঝযনানুকূলসামত্থিযমাদধাতি ততো তেসম্পি যুত্তম্পযোজকত্তন্তি.
পযোজকব্যাপারেতীদং পচ্চযৰিসেসনং ৰা সিযা পকতিৰিসেসনং ৰা. তত্থ যদি পকতিৰিসেসনং সিযা, তদা পযোজকব্যাপারে ৰত্তমানা ণীণাপী ৰিধীযন্তীতি (গমনং) পতি যো নিযোগো তদত্থো গমি, ন গত্যত্থো, তস্স চাযং পযোজ্জোতি ‘গমযতি মাণৰকং গাম’ন্তি গত্যত্থস্স পযোজ্জে ‘‘গতিবোধাহারে’’চ্চাদিনা (২-৪) ৰিহিতা দুতিযা ন পপ্পোতি, ততো পকত্যত্থৰিসেসনপক্খো দুট্ঠোতি পচ্চযৰিসেসনপক্খং দস্সেতুমাহ- ‘পচ্চযৰিসেসনং ৰেদং ন পকতিৰিসেসন’ন্তি.
পযোজকমত্তগ্গহণেতি মত্তসদ্দো সামঞ্ঞৰাচী, যথা ‘কঞ্ঞা মত্তং ৰারযতী’তি. কত্তারং যো পযুজ্জতি যো চ করণাদীনং পযোজকো তেসং সামঞ্ঞেন গহণে সতীতি অত্থো. ব্যাপারেত্ৰেৰাতি পযোজকগ্গহণমন্তরেন ব্যাপারেইচ্চেৰ ৰচনং কত্তব্বং সিযাতি ভাৰো, তন্তি পযোজকগ্গহণং, ৰিসিট্ঠো ৰিসযো যস্স পযোজকগ্গহণস্সতংতথাৰুত্তং. কোপনাযংৰিসিট্ঠো ৰিসযোচ্চাহ- ‘যো লোকে’ইচ্চাদি. ইতোৰাতি ৰক্খমানস্স হেতুনো পরামাসো. তন্তি চুরাদীহি ণিৰিধানং. এৰংসদ্দো ৰক্খমানাপেক্খো. তং ৰিসুং চুরাদীহি ণিৰিধানমেৰ ৰক্খমানপ্পকারেন সফলং সিযা নাঞ্ঞথাতি অত্থো. তমেৰ পকারং দস্সেতি‘যদিমিনা’চ্চাদি.
১৭. ক্যোতা
কত্তরি ৰিহিতেসুপি মানন্তত্যাদীসু পরভূতেসু ক্যো ভৰতীতি ৰিঞ্ঞাযেয্যাতি ‘ভাৰকম্মেসূ’তি ন ক্যস্স ৰিসেসনন্তি আহ- ‘মানন্তত্যাদীন’মিচ্চাদি.
যদি হি কত্তরি ৰিহিতেসু সিযা, তথা সতি তেসমুভিন্নং পধানত্তেনাভিধীযমানানমঞ্ঞমঞ্ঞানপেক্খত্তা অসম্বন্ধো সিযা, ন চে ৰম্ভূতানমভিধানমত্থি, ন হি ‘ঠীযতে’চ্চস্মা ভাৰো কত্তা চ পতীযতে, নাপি ‘গম্যতে’চ্চস্মা কম্মং কত্তাচ. অপি তু ভাৰকম্মানেৰ গম্যন্তে, তেনাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি.
তেসমেৰাতি মানন্তত্যাদীনমেৰ. পরসমঞ্ঞাভি পরেসং কচ্চাযনা নং পরোক্খাইচ্চেৰ নামং. তব্বজ্জিতেসূতি পরোক্খাসঞ্ঞিপচ্চযৰজ্জিতেসু. অপরোক্খেসূতি এত্থ পরসমঞ্ঞাৰসেন পরোক্খাইচ্চনেন সহ সমাসং দস্সেত্ৰা ইদানি অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুং ‘অথৰা’তিআদিমাহ. পরোক্খেতি ইন্দ্রিযাৰিসযে কালে. পরোক্খেৰিহিতা পচ্চযাতি ইমিনা উপচারেন তদ্ধিতপ্পচ্চযৰসেন ৰা পরোক্খাতি সদ্দনিপ্ফত্তিমাহ. তে পন‘অ উ’ ইচ্চাদযো. ততোতি পরোক্খপ্পচ্চযতো.
ননু পুব্বপক্খে ‘অপরোক্খেসূ’তি এত্থ ‘পরোক্খাৰজ্জিতেসূ’তি অত্থ ৰচনং যুজ্জতি, দুতিযপক্খে পন ‘পরোক্খৰজ্জিতেসূ’তি, তথা সতি কথমেত্থ ‘পরোক্খাৰজ্জিতেসূ’তি অত্থৰচনং যুজ্জতীতি আহ- ‘তেপনা’তিআদি. ইধাতি অপরোক্খেসূতি ইমস্মিং. ননু চ ‘‘পরোক্খে অ উ’’ইচ্চাদিসুত্তে (৬-৬) ‘পরোক্খে’তি পকতিৰিসেসনন্তি পচ্চযানং পরোক্খে ৰিহিততা কথন্তি মনসি নিধাযাহ ‘পরোক্খে’ইচ্চাদি. ভৰনং ভাৰো কিরিযাধাত্ৰত্থো.
সাধীযমানাৰত্থোতি ইমিনা সিদ্ধাৰত্থা নিরস্সতে. পুব্বপরীভূতো পধানকিরিযাৰযৰভূতো কিরিযারূপো অত্থো লক্খণং সভাৰো যস্স ধাত্ৰত্থস্স সো তথা ৰুত্তো. সত্ৰভূতোতি এত্থ পতীযতীতি সেসো. বহুৰচনম্পি হোতি পাকাপাকেতি অধিপ্পাযো, করীযতীতি কম্মং, তঞ্চ যদিপি নামাদিকম্মমত্থি, তথাপি ক্রিযত্থাইচ্চাধিকারতো মানাদীনমঞ্ঞত্থালব্ভনতো চ কিরিযা সম্বন্ধোৰ গয্হতে, সু-সৰনে সূযমানং.
পাণিনিযেহেত্থ ‘‘ভিন্দতি কুসূলং’ত্যাদো যা ভেদনাদিকিরিযা কম্মনি দিস্সতে, সা যদা সুকরত্তমত্তেন সপ্পধানত্তৰচনিচ্ছাযং কত্তুত্তেপ্যুপলব্ভতি ‘ভিজ্জতে কুসুলো সযমেৰে’চ্চাদিনা, তদাস্স কত্তুনো সুত্তন্তরেন কম্মসরিক্খভাৰো ৰিধীযতে ‘কম্মনিস্সযং কারিযং যথা সিযা’তি. তন্নিস্সাযাহ- ‘যদা কম্মমেৰে’চ্চাদি. যদা কম্মমেৰ কত্তুভাৰেন ৰিৰচ্ছীযতেতি সম্বন্ধো. কথং কত্ৰা তথা ৰিৰচ্ছীযতেচ্চাহ- ‘অত্তসমৰেতায’ইচ্চাদি. অত্তসদ্দেন কম্মমত্র ৰিৰচ্ছিতং, অত্তনি সমৰেতা একদেসীভূতা অত্তসমৰেতা, তস্সা কিরিযায কম্মট্ঠকিরিযাযাতি ৰুত্তং হোতি.
সুভেদত্তাদিনেতি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা. অত্থতোতি ‘কম্মেযেৰ ক্যো’তি (ন সক্খি) [তস্মা] ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তথাহি ‘ভিজ্জতেতি সৰনা কম্মতাৰগম্যতে’তি ইমিনা অত্থতো কম্মেযেৰক্যোতিপটিপাদিতমেৰ. ৰুত্তমেৰ ফুটীকরমাহ- ‘ভিজ্জতে ইচ্চস্মিং পদে’ইচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদি কম্মেযেৰ তেপচ্চযো ন সিযা. অতোতি ভিজ্জতে ইচ্চস্মা. উপসংহরমাহ- ‘তস্মা’ইচ্চাদি. কিং ৰচনেনাতি পাণিনীযানমিৰ কিং সুত্তত্তরেনাতি অত্থো.
ৰচনাভাৰেপি কম্মকত্তরি পদসঙ্খারক্কমোপদস্সনমুখেন ৰুত্তি গন্থং ৰিৰরিতুমাহ- ‘ৰাক্যতো’ইচ্চাদি. ৰাক্যতো উদ্ধরিত্ৰা পদেসঙ্খরিযমানেতি ‘ভিজ্জতে কুসূলো সযমেৰে’তি ৰাক্যতো ৰিসুং কত্ৰা ভিজ্জতে’তি পদে সঙ্খরিযমানে নিপ্ফাদীযমানেতি অত্থো. তদেৰাতি পদত্থসামঞ্ঞমেৰ. তন্নিপ্ফাদনেতি তস্স সঙ্খরিমানস্স পদস্স সঙ্খরণে. সযন্তীমস্সাত্র অত্তনাতি অত্থো. ন কেৰল মনেনেতদেৰ ৰুত্তং- ‘কম্মেযেৰ পচ্চযো’তি, কিঞ্চরহি অঞ্ঞম্পত্থীতি দস্সেতুমাহ- ‘অনেন চে’চ্চাদি. চো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে. অনেনভিজ্জতেতি সৰনাইচ্চাদিনা ইদঞ্চাহাতি অত্থো. কিন্তদিচ্চাহ ‘কম্ম কত্তুনো’চ্চাদি, ন পদমুদাহরণন্তি কম্মকত্তুনো ৰাক্যমেৰোদাহরণং… ৰাক্যেনেৰ তস্স পতীতিযা মঞ্ঞতে. পদমেৰোদাহরণং কস্মা ন সিযাতি আহ- ‘পদেহি’চ্চাদি. দুতিযমুদাহরণং দস্সেতুমাহ- ‘কত্তুনিস্সযো পি’চ্চাদি.
অস্মিং পক্খেতি অস্মিং কত্তুত্তেন ৰিৰচ্ছিতে পক্খে. তব্বিসযত্তন্তি কম্মৰাচীসযং সদ্দৰিসযত্তং. ভাৰকম্মেসূতীমস্স কত্তরিচ্চস্স চ পচ্চযৰিসেসনত্থে সতি সামত্থিযলদ্ধম্পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ভাৰকম্মেসূ’তিআদি. ইমিনা অনেন চ ৰিসেসিসত্তাতি সম্বন্ধো. কিন্তং ৰিসেসিতন্তি আহ- ‘মানন্ত ত্যাদীসূ’তি. কিন্তম্পযোজনন্তি পযোজনং দস্সেতুমাহ- ‘ত্যাদীন’মিচ্চাদি. যদি ভাৰকম্মেসু কত্তরি চ তেন তেন [ধানেন] সুত্তেন মানাদযো ন সিযুং, কথন্তং ৰিসেসিতেসু মানাদীসু পরেসু ক্যাদযো সিযুন্তীমিনা সামত্থিযেন ( ) [(সতি)] ভাৰকম্মেসু কত্তরি ( ) [(তি)] চ ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতিকেহি (৬-১) সুত্তেহি যথালাভং ভাৰাদীসু পচ্চযা হোন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতীতি ভাৰো.
নতদত্থং ৰচনমারদ্ধন্তি ভাৰকম্মেসু কত্তরি মানন্তত্যাদিৰিধানত্থং পাণিনিযেহি ৰিয সুত্তন্তরং নারদ্ধন্তি অত্থো. অথ ভাৰকম্মেসু কত্তরি চ মানাদিৰিধানত্থং ৰচনং নারদ্ধং ধাতুনিযমনং [ধাতুনিযমত্থং] ত্ৰস্স ৰত্তব্বন্তি তঞ্চ সামত্থিযাৰ (লব্ভতেতি) দস্সেতুমাহ- ‘কিরিযত্থনিযমোপি’চ্চাদি. অকম্মকা ধাতুতো ভাৰে কত্তরি চ সকম্মকা কম্মে কত্তরি চেতি কিরিযত্থনিযমো যথাৰুত্তেন সামত্থিযা লব্ভতেতি সম্বন্ধো. অকম্মকানং কম্মৰিরহা, সকম্মকানঞ্চ সতোপি ভাৰস্সাপ্পধানত্তা অকম্মকা কত্তরি ভাৰে চ ভৰন্তি ন কম্মে, সকম্মকা কম্মসব্ভাৰা কত্তরি কম্মে চ ভৰন্তি ন ভাৰেতীদং সামত্থিযং.
কম্মমপেক্খতেতি পচাদিতো কত্তরি পঠমপুরিসেকৰচনে কতে পচতিচ্চাদীসু পচাদিনো পচনাদিকিরিযা ওদনাদিকং কম্মমপেক্খতে. কত্তুত্তমপেক্খতেতি ভৰতিচ্চাদীসু ভূআদীনং ভৰনাদিকিরিযা কত্তুমত্তমপেক্খতে.
২০. ণিণা
যদত্থন্তি যংপযোজনং.
২৩. জ্যা
জিনন্তোতি ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) রস্সো. সব্বত্থেৰ যত্থ কত্তরি পচ্চযো তত্থ ৰিকরণাপি কত্তরিযেৰ, যত্থ ভাৰকম্মেসু তত্থ ৰিকরণাপি ভাৰকম্মেসুযেৰ,… একায পকতিযা কারকভেদে(ন) পচ্চযস্সাসম্ভৰতো. তস্মা সহাভিধানানং মানাদিৰিকরণানং কথন্নাম সহাসম্ভৰং গচ্ছেয্যুন্তি ৰিধীযন্তে.
২৭. ভাৰ
ৰিৰচ্ছাভেদেনাতি সকম্মকাকম্মকৰচনিচ্ছাভেদেন. উভযত্থাতি ভাৰকম্মেসু. করীযতীতি কত্তব্বো করণীযো. ‘‘অপৰাদ ৰিসযে উস্সগ্গো নাভিনিৰিসতী’’তি এসো উস্সগ্গধম্মো. তব্বাদীনন্তু কেসঞ্চুস্সগ্গানম্পি অপৰাদৰিসযে পৰত্তি হোতি বহুলাধিকারা. যথা ‘‘ভাৰকম্মেসু তব্বানীযা’’তি উস্সগ্গো, ‘‘ৰদাদীহিযো’’তি (৫-৩০) অপৰাদো তংৰিসযেপি তব্বানীযা হোন্তি ‘গন্তব্বো গমনীযো’তি ৰেদিতব্বোতি.
২৮. ধ্যণ
কারিযং ‘‘ঞি ব্যঞ্জনস্সা’’তি (৫-১৭০) ঞি.
৩০. ৰদা
অন্নতোতীমিনা ‘ভোগ্গমঞ্ঞ’ন্তেত্থ অঞ্ঞং নাম অন্নৰতা অঞ্ঞন্তি অত্থমাহ.
৩১. কীচ্চ
কম্মকরো ভরিতব্বতাযেচ্চাদিনা কিরিযাসদ্দত্তং ভচ্চসদ্দস্স দস্সেন্তো সঞ্ঞাভাৰমপাকরোতি. ‘‘সঞ্ঞাযং ভরা’’তি চ গণসুত্তন্তি দট্ঠব্বং, তেনাহ- ‘সঞ্ঞাযং ভরা’তিআদি.
অভরিতব্বাপিচ্চাদিনা ইদং দীপেতি দুৰিধা সঞ্ঞাসদ্দা কেচি দচ্চন্ত ৰিগতাৰযৰত্থা যথা ডিত্থাদযো, কেচিদৰযৰত্থানুগতাযথা সত্তপণ্ণাদযো, তত্থ ভরিযাসদ্দস্স কম্মম্পৰত্তিনিমিত্তং ‘ভরিতব্বা ভরিযা’তি, যথা সত্ত পণ্ণানি অস্সাতি সম্বন্ধো পৰত্তিনিমিত্তং সত্তপণ্ণসদ্দস্স, এতঞ্চ পৰত্তিনিমিত্তং সদ্দনিপ্ফত্তিকিরিযাযমেৰোপদিসীযতে, ক্ৰচিদেৰ ত্ৰত্থৰিসেসে সত্যসতি ৰা তস্মিং নিমিত্তে সদ্দো ৰত্ততী’’তি. ওকারস্সাতি ‘‘যুৰণ্ণানমে ওপ্পচ্চযে’’তি (৫-৮২) কতওকারস্স.
৩২. গুহা
সদ্দিকানন্তি পাণিনিযকচ্চাযনাদিৰেয্যাকরণানং. পেসনং সক্কারপুব্বকং ৰা নিযোজনং. কামচারানুঞ্ঞাতি কত্তুমিচ্ছতো যথিচ্ছ মনুজাননং অতিসগ্গোনামাতি অত্থো. নিমিত্তভূতস্সাতি ‘‘ভোতা কটো কত্তব্বো’চ্চাদীসু কটকরণাদিনো কারণভূতস্স.
ননু চ সামঞ্ঞেন ৰিহিতা এ(তে), তথা চ সতি ৰিজ্ঝত্থৰিহি তেহি এয্যাদীহি তে বাধীযন্তিচ্চাহ- ‘নচে’চ্চাদি. ৰিধিৰিসেসত্তে পীতি ৰিধানং ৰিধি নিযোজনং কিরিযাসু ব্যাপারণা, তস্স ৰিধিনো পেসাদীনং ৰিসেসত্তেপি, নাৰস্সন্তিআদি জযাদিচ্চব্যাখ্যানং নিস্সায ৰুত্তং, ৰুত্তঞ্হি তেন ‘‘কিমত্থং পেসাদীসু কিচ্চসঞ্ঞিনো তব্বঅনীযণ্যত্যপ্পচ্চযা ৰিধীযন্তে, ন সামঞ্ঞেন ভাৰকম্মেসু ৰিহিতা, এৰমেতে [ৰিহিতাএৰ, ৰো-কাসিকাৰুত্তি] পেস্ৰাদীঞ্ঞস্ৰত্র চ ভৰিস্সন্তীতি ৰিসেসৰিহিতেন ৰিধ্যাদীসু পচ্চযেন বাধীযন্তে, ৰাসরূপৰিধিনা ভৰিস্সন্তি এৰঞ্চরহি এতং ঞাপেতি ‘ইত্থীঅধিকারতো পরেন ৰাসরূপৰিধি নাৰস্সম্ভৰতী’তি [কিমত্থমিচ্চাদি চোদ্য, ৰিচসসৰিহিতেচ্চাদি পরিহারো, কিচ্চা হি সামঞ্ঞেন ৰিহিতা, পঞ্চমী তু পেসাদিনাত্থৰিসেসেন, অতো তেন ৰিসেসৰিহিতেন কিচ্চা পেসাদিৰিসযে বাধীযেরন্তি পুনব্বিযতে, ৰাসরূপেচ্চাদিনা পরিহারং ৰিঘটযতি. এৰং চরহিচ্চাদিনা পেসাদীসু কিচ্চৰিধানস্স ঞাপকত্তং দস্সযতি. (জিনিন্দবুদ্ধিনু ২১ স)]. অসরূপৰিধি অসরূপাপৰাদপ্পচ্চযো ৰা ৰিকপ্পেন বাধকো হোতি উস্সগ্গস্সাতি এতং অৰস্সং ন হোতীতি ঞাপনত্থম্পি ন ৰিধীযতেতি যোজনা. ‘‘ৰা-সরূপো-নিত্থিযং’’তি (পা, ৩-১-৯৪) পরসুত্তং. ধাত্ৰধিকারেৰিহিতো অসরূপো অপৰাদপ্পচ্চযো উস্সগ্গস্স বাধকো ভৰতি ইত্থি অধিকারে ৰিহিতপ্পচ্চযং ৰজ্জযিত্ৰাতি অত্থো. হেট্ঠা ৰুত্তানুসারেনেদং ৰিঞ্ঞাতব্বং.
ভোতা খলু কটো কাতব্বোচ্চাদি পেসনে. ত্ৰযা কটো কাতব্বোতি অনুঞ্ঞাযং. পত্তকালে পরমুদাহরণং. এত্থ পন কটকরণে কালারোচনমত্তমেৰ ৰিঞ্ঞাযতি, ন পেসাদি. ‘‘সত্ত্যরহেস্ৰেয্যাদী’’তি (৬-১১) সুত্তং ৰিসেসৰিহিতং, তেনাহ- ‘সামঞ্ঞ ৰিধানতো’চ্চাদি. সত্তিৰিসিট্ঠেচ্চাদিনা ৰুত্তমত্থং ৰিৰরতি ‘সত্তী’তিআদিনা. কথং সত্তিৰিসিট্ঠতা কত্তুনোতি আহ- ‘তংযোগা’তি. তায সত্তিযা যোগো তংযোগো. অৰস্সকাধমীণতাৰিসিট্ঠে তু কত্তরি কিচ্চানং তদঞ্ঞেসঞ্চ ভাৰায ৰিসুং- সুত্তিতং, তেন, ৰুত্তং ‘আৰস্সকাধমীণতা ৰিসিট্ঠেৰ কত্তরী’তি. সব্বত্থেৰেত্থ ‘উদ্ধং মুহুত্ততো’তিআদিনা একেকমুদাহরণং কমেন দস্সিতং. ভোতা রজ্জং কাতব্বন্তি অরহে, ভৰতা রজ্জং কাতব্বন্তি অত্থো. ভৰং অরহোতি পন অরহকত্তুত্তপ্পকাসনত্থং ৰুত্তং. এৰমুপরিপি. সব্বমেতং বহুলগ্গহণানুভাৰেনেতি ৰিঞ্ঞেয্যং.
৩৩. কত্ত
গলেচোপকোতি অলোপসমাসো. অভিমতো পরেহি. অরহাদীসু ৰিহিতপ্পচ্চযেহীতি ‘‘সত্ত্যরহেস্ৰেয্যাদী’’ (৬-১১) চ ‘‘সীলাভিক্খঞ্ঞাৰস্সকেসু ণী’’তি (৫-৫৩) চ অরহাদীসু ৰিহিতপ্পচ্চযেহি. উপাদানসীলো সিক্খাপনসীলো. মুণ্ডনং ধম্মো সভাৰো যেসং তে মুণ্ডনধম্মা. ৰধুং কতপরিগ্গহং সাৰিট্ঠাযনা মুণ্ডযন্তি এতেসং কুলধম্মো.
৩৫. আসিং
কাপনাযমাসিংসা নামেচ্চাহ- ‘অপ্পত্তস্সে’চ্চাদি. কিরিযা ৰিসেসকত্তুৰিসযাতি কিরিযাৰিসেসস্স যো কত্তা সো ৰিসযো যস্সা সা তথা ৰুত্তা. কিরিযাৰিসেসকত্তুৰিসযত্তমেৰ ফুটী কত্তুমাহ- ‘অস্সা’ইচ্চাদি. অস্সা জীৰনকিরিযায নন্দন কিরিযায ভৰনকিরিযায ৰা কত্তা তংকিরিযং সম্পাদেন্তো ভৰেয্য ভৰতূতি অত্থো. জীৰতু নন্দতু ভৰতূতি আসিংসাযং পযোগেন জীৰক নন্দক ভৰকসদ্দানং তংসমানত্থতা দস্সিতা.
অকেনেৰাসিং সনত্থস্স গমিতত্তাতি আসিংসনা এৰ অত্থো, তস্স অকপ্পচ্চযেনেৰ গমিতত্তা অৰবোধিতত্তা. নাসিং সনত্থস্স পযোগোতি আসিংসনা অত্থো যস্স জীৰতু নন্দতু ভৰত্ৰিচ্চাদিনো সদ্দন্তরস্স, তস্স নপ্পযোগোতি অত্থো.
৩৬. করা
করোতি অত্তনো ফলন্তি কারণং.
৩৭. হাতো
জহন্তি উদকন্তি ৰীহীসু হাযনসদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তং দস্সেতি. জহাতি ভাৰে পদত্থেতি ইমিনাপি সংৰচ্ছরে. ভাৰেইচ্চস্সত্থমাহ ‘পদত্থে’তি. নিপ্ফত্তিমত্তং কিরিযোপাদানন্তি কেচি.
৩৯. ৰিতো
ননু চ ৰিতোতি পঞ্চমীনিদ্দিট্ঠত্তা ‘ৰিতো পরস্মা ঞাইচ্চস্মা’তি ৰত্তব্বং কথং ৰিপুব্বাতি ৰুত্তন্তি আহ- ‘ৰিতো পরো’ইচ্চাদি. ৰিপুব্বো যস্সসো ৰিপুব্বো. ৰিসদ্দতো ধাতুম্হি পরভূতে সতি ৰিসদ্দো পুব্বো নাম হোতীতি অত্থো.
৪০. কস্মা
সব্বং জানাতি, কালং জানাতীতি ৰিগ্গহো.
৪১. ক্ৰচ
নামজাতিগুণকিরিযা দব্বসম্বন্ধতো পঞ্চৰিধত্তেপি কম্মস্স ক্রিযত্থস্সাৰধিরযমুপাদিন্নোতি ক্রিযত্থসম্বন্ধা কিরিযাকম্মস্সেহ গহণং. তঞ্চ নিব্বত্তিৰিকতিপত্তিভেদেন তিৰিধং, তিৰিধস্সাপ্যেতস্স ৰিসেসানুপানতো গহণন্তি কমেনুদাহরন্তো আহ- ‘করকরণে’ইচ্চাদি.
লোকৰিদূতিআদিদস্সনতো ক্ৰচিগ্গহণে পযোজনং ৰত্তুমাহ- ‘কম্মতো’চ্চাদি. ননু চ ক্ৰচিগ্গহণেনেৰ ‘আদিচ্চং পস্সতি’চ্চাদোপি (নিৰত্তি) ৰত্তুং সক্কা কস্মা ‘বহুলাধিকারা’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘তেনে’চ্চাদি. তেনাতি যেন ক্ৰচিগ্গহণং কুতোচিযেৰাতি দস্সনত্থং কতং তেনাতি অত্থো. তেনাতি ৰা ক্ৰচিগ্গহণেন. অথ আদিচ্চং পস্সতিচ্চাদো ৰিয কম্মকরাদীসুপি নিৰত্তিমদস্সেত্ৰা ‘ক্ৰচীতি কিং কম্মকরো’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ- ‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদি.
তস্সাতি বহুলৰচনস্স, মহাধিকারত্তাতি মহাৰিসযত্তা. কুতোচিযেৰাতি কুতোচি ধাতুতোযেৰ. অথেহ কস্মা ন হোতি দেৰদত্তো সযতি দাত্তেন লুনাতি সুনখানং দদাতি নগরা অপেতি থালিযং পচতি মাতু সরতী’’তি, সব্বমেৰেদং কিরিযা (যা) ভিসম্বন্ধীযতীতি যদিপেৰং, তথাপি কম্মত্তেনেৰ যং ৰত্তু মিচ্ছিতং ন কারকন্তরত্তেন নাপি সম্বন্ধভাৰেন, তস্সেৰ কম্মসদ্দেন গহণং কম্মৰচনসামত্থিযা, অঞ্ঞথা স্যাদিতোচ্চেৰ ৰদেয্য কিং কম্মাতি ৰচনেনাতি.
৪২. গমা
ৰেদন্তি এত্থ অত্থমাহ ৰিত্তিন্তি, তুট্ঠিন্তি অত্থো.
৪৩. সমা
তঞ্চেতি উপমানস্স পরামাসো. ভেদেন ৰিৰরণন্তি সমানাদীহীতি অৰত্ৰা ভেদেন ৰিৰরণং. তুল্যতাযুপলব্ভমানস্স সদিসাদিসদ্দৰচনীযত্তা অৰযৰত্থানুগমেনাত্তনো-ভিধেয্যে সদিসাদিসদ্দানম্পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
৪৪. ভাৰ
কারকং সাধকং নিব্বত্তকন্তি অনত্থন্তরং. করোতি কিরিযং নিব্বত্তেতি নিমিত্তভাৰেনাতি কারকং. কত্তাদীনং কিরিযানিমিত্তত্তন্তু সযমেৰ ‘তত্থ কত্তা’তিআদিনা ভেদেন পকাসযিস্সতি. কিরিযানিমিত্তং… নিব্বত্তকেসু কত্তাদীসু ছসুপি রুল়্হত্তা তেনেত্থ কত্তাৰাত্তপ্পধানো, করণাদযোপ্যপ্পধানা কারকব্যপদেসো লব্ভন্তে… অঞ্ঞথা কারকসদ্দেন তেসং গহণং ন সিযাতি. কিমিদং কারকন্ত্যাহ- ‘সত্তিকারক’ন্তি. এৰং চরহি দব্বাদীনং কথং কারকত্তমিচ্চাহ- ‘তদধিকরণা’তিআদি. তস্সা সত্তিযা আধারা নিস্সযাতি অত্থো, পুং নপুংসকে অধিকরণসদ্দো. তেসু দব্বা দীসু তিট্ঠতীতি তত্রট্ঠা, সত্তি. তস্সা ভাৰো তত্রট্ঠতা, তায. অথ দব্বাদীনং মুখ্যতো কারকত্তে সতি কিমাযাতন্ত্যাহ ‘যদি’চ্চাদি.
তেসন্তি কত্তাদিকারকানং. অঞ্ঞমঞ্ঞব্যাৰুত্তরূপত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞতো ব্যাৰুত্তং নিৰত্তং রূপং করণাদিসভাৰো যেসং কত্তাদি কারকানং তে তথা ৰুত্তা, তেসং ভাৰো তত্তং তস্মা. করণ রূপন্তি করণং রূপং সভাৰো যস্স অধিকরণস্স তং তথা ৰুত্তং. এৰঞ্চসতিকো দোসোচ্চাহ ‘তথা চে’চ্চাদি. কেনচি সুকরত্তেন সপ্পধানত্তৰচনিচ্ছাযং ‘থালী পচতী’তি ভৰতি. তত্রেৰুক্কংসৰচ নিচ্ছাযং ‘থালিযা পচতী’তি.
এৰঞ্চকত্ৰাতি নিপাতসমুদাযো-যং হেত্ৰত্থো. তস্মাতি অত্থো. কত্তা নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. কত্তুট্ঠকিরিযানিমিত্তস্স কত্তুনো উদাহরণং ‘হসতি নচ্চতী’তি. তদত্থেতি তায কম্মসমৰাযিনিযা পচনাদিকিরিযায অত্থে অধিস্সযনাদযো পৰত্তেন্তো কিরিযায নিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. এৰমুপরিপি.
ওদনং পচতি দেৰদত্তোতি কম্মট্ঠকিরিযায নিমিত্তভূতস্স কত্তুনো উদাহরণং. ভাজনসঙ্খরণমধিস্সযনং. আদিসদ্দেন তণ্ডুলৰপনইন্ধনাপহরণাদযো গয্হন্তি. দ্ৰিধাপত্তিযন্তি রুক্খাদীনং দ্ৰিধা পৰত্তিযং.
ব্যাপনেতি সম্বন্ধে. গিরধাতুতো অপ্পচ্চযে- ‘‘এওনম ৰণ্ণে’’তি (১৩৭) সুত্তে ‘অৰণ্ণেতি যোগৰিভাগতো গকারে ইকারস্স অত্তং হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘অৰণ্ণেতি যোগৰিভাগা অত্তং ইস্সা’তি. অঞ্ঞথাপি পটিপাদেতুমাহ- ‘এস্স ৰা’তিআদি. এস্সাতি ‘‘লহুস্সুপন্থস্সা’’তি (৫-৮৭) কতএস্স. সকলেনাতি ‘এওনম ৰণ্ণে’’তি সকলেন সুত্তেন. পুরীতি নিপাতো.
ঈসক্করোতি বিন্দুলোপো, দ্ৰিত্তং, সামঞ্ঞেন ৰিধানতোতি পরেসং ৰিসেসৰিধানসব্ভাৰমাহ. গণিকালযং গণিকানং গেহং. নেপথ্যমাকপ্পো. দত্তোলদ্ধোতি পচ্চযস্স কম্মসাধনত্তং দীপেতুংৰুত্তং. ৰিনালিঙ্গৰচনেহি পাটিপদিকত্থং নিদ্দিসিতুং ন সক্কাতি ভাৰেতি সব্বলিঙ্গসঙ্খ্যাসম্বন্ধযোগ্গপাটিপদিকত্থসামঞ্ঞে পচ্চযনিমিত্তত্তেন গহিতেপি সামঞ্ঞে চরিতত্থত্তা লিঙ্গৰচনং নপ্পধানন্তি ইট্ঠিআৰুধন্তী ইত্থি নপুংসকেভাৰে, পাকাতি বহুৰচনেপি ভাৰে ভৰতি এৰ.
৪৫. দাধা
সপাদীহি অপাদীহিচাতি পাদিসহিতেহি পাদিরহিতেহি চ দাধাহি.
৪৬. ৰমা
সাপানদোণিযন্তি সারমেযানং ভুঞ্জনকঅম্বণে. ঠিতসুপান ৰমথুৰিযাতি পৰত্তসুনখচ্ছদ্দনং ৰিয.
৪৭. ক্ৰি
যথাদস্সনন্তি আচিক্খতীতি যোজনা. তেন কুতোচি ধাতুতোতি. গণ্হন্তীতি গহ=উপাদানেচ্চস্স. সলাকাসদ্দস্স সলাকন্তি. সভাসইচ্চস্স অন্তব্যঞ্জনলোপে সভাপকতিতো ‘‘ইত্থি যমত্ৰা’’তি (৩-২৬) আপ্পচ্চযো. পভাতীতি আ=দিত্তিযমিচ্চস্স.
৪৮. অনো
চলনাদীনং সীলাদীসু নিপ্ফাদনত্থং ৰিসুং সুত্তিতং পরেহি, ইধ পন বহুলং ৰচনেনেৰাতি দস্সেতুমাহ- ‘চলনাদীসূ’তিআদি.
৪৯. ইত্থি
ক্লিকযকিচ্চত্র ককারবহুত্তা ককারাতি বহুৰচনং. তিতিক্খা ইচ্চাদো তিতিক্খনমিচ্চাদিনা ৰিগ্গহো ‘‘ইত্থিযমত্ৰা’’ (৩-২৬). অপরি পঠিতোতি ধাতুপাঠে অপরিপঠিতো. পাণিৰিসেসোতি সত্তৰিসেসো. ইমিনা চ ‘‘যথাকথঞ্চি নিপ্ফত্তি, রুল়্হিযা অত্থনিচ্ছযো’’তি দস্সেতি.
আসিং সাযং গম্মমানাযং সঞ্ঞাৰিসযে ধাতূহি তিপ্পচ্চযো কিচ্চপ্পচ্চযো চ যথা সিযাতি ‘‘তিকিচ্চাসিট্ঠে’’তি (৭-২-৩) সুত্তিতং কচ্চাযনেন. তমিহ সামঞ্ঞেন ৰিধানাৰ সিদ্ধন্তি নিরূপযিতুমাহ- ‘কচ্চাযনেন পনে’চ্চাদি. তব্ব অনীযণ্য তেয্য রিচ্চপ্পচ্চযানং ‘‘তে কিচ্চা’’তি (৭-১-২২) কিচ্চসঞ্ঞং ৰিধায সেসানং ‘‘অঞ্ঞেকিতী’’তি (৭-১-২৩) কিত্সঞ্ঞা কতা কচ্চাযনেন. তেনাহ- ‘কিত সঞ্ঞো’তি.
তব্বাদিপ্পচ্চযো চ ৰিহিতোতি সকিযৰোহারেনাহ. সকিয সত্থে অৰুত্তদোসং [সুত্তদোসং] পরিহরিত্ৰা ৰক্খমাননযেন যুত্যভাৰা তথা ৰিধানে অযুত্ততং দস্সেন্তো ‘নচাসিং সায’মিচ্চাদিমাহ. গুহনং, রুজনং, মোদনন্তি ৰিগ্গহো. সযনং ৰা সেয্যা. ৰজধাতুনো ৰস্স বকারেন ভৰিতব্বং, সো কথং যকারে পরভূতে অসতীতি আহ- ‘চৰগ্গবযঞাতিযোগৰিভাগা ৰস্স বো’তি.
৫১. করা
রিরিযপ্পচ্চযে আদিরকারস্স অনুবন্ধত্তা আহ- ‘অন্তসরাদি লোপো’তি.
৫২. ইকি
অথ সরূপেচ্চেতাৰতি ৰুত্তে- ‘কিরিযত্থস্স সরূপে’তি কথং ৰিঞ্ঞাযতিচ্চাহ- ‘কিরিযত্থা’তিচ্চাদি. ননু চ লো-যং কত্তরি ৰিধীয মানোকথমেত্থ সিযাত্যাহ- ‘অকত্তরিপি’চ্চাদি. অভিমতো কচ্চাযনস্স. পটিপাদযিতুমাহ- ‘তত্থা’তিআদি. করণং উচ্চারণং, অস্স করোতি সমাসৰাক্যং. ন হি এৰ দীহি কারো ৰিহিতোতি অক্খরে হেৰ কারস্স ৰিহিতত্তা অক্খরসমুদাযতো ন পপ্পোতীতি ভাৰো. অথ চেতি মতপ্পদানে. এৰাদিসদ্দৰাচকা এৰকারাদযো সাধৰোতি অথ মতন্তি অত্থো.
তত্থাতি তথা অভিমতে তস্মিং. নিযমহেতুনো অভাৰাতি অক্খরেহেৰ কারপ্পচ্চযো ৰিধেয্যো ন পন এৰাদীহিচ্চস্স নিযমস্স যো হেতু তস্স হেতুনো অভাৰা.
৫৩. সীল
কিমিদসীলমিচ্চাহ- ‘সীলম্পকতিসভাৰো’তি. তঞ্চ সীলমনুমানেন ৰিঞ্ঞাযতিচ্চাহ- ‘তঞ্চে’চ্চাদি. কিরিযাৰিসযরুচিৰিসেসানুমিতন্তি উণ্হভোজনসঙ্খাতা কিরিযা ৰিসযো যস্স সো (কিরিযা) ৰিসযো রুচিৰিসেসো, তেন অনুমিতন্তি অত্থো. কিমিদমাভিক্খঞ্ঞন্তি আহ- ‘আভিক্খঞ্ঞ’মিচ্চাদি. পুনপ্পুনভাৰো পোনোপুঞ্ঞং. আসে ৰা তপ্পরতাতি তমেৰাভিক্খঞ্ঞং পরিযাযেহি ফুটীকরোতি.
যজ্জেৰন্তি যদি আভিক্খঞ্ঞং তপ্পতো ৰুচ্চতে. তস্সীল্যমিদং হোতীতি ইমিনা- ‘সীলাভিক্খঞ্ঞাদি’’সুত্তে সীলসদ্দেনেৰাভিক্খঞ্ঞস্স গহিতত্তং দীপেতি. অঞ্ঞথাপি সীলতো অঞ্ঞমেৰাভিক্খঞ্ঞন্তি দস্সেতুমাহ- ‘যস্মিং দেসে’তিআদি.
গম্মমানেতি পতীযমানে. পতীতি চ অত্থপ্পকরণসদ্দন্তরাদীহি. অভিমতোতি পাণিনিযেহি অভিমতো. আৰস্সকগ্গহণাযেৰ সিদ্ধোতি ৰুত্তং কথমেত্থাৰস্সম্ভাৰো পতীযতি চ্চাহ- ‘তঞ্চা’তিআদি.
যোগৰিভাগাতি ‘ণী’তি যোগ ৰিভাগা. সাধুং করোতি, ব্রহ্মং ৰদতি, অসদ্ধং ভুঞ্জতি, পণ্ডিতমত্তানং মঞ্ঞতীতি ৰিগ্গহো. সাধুন্তি কিরিযাৰিসেসনং. অস্সদ্ধভোজীতি ৰতে. ৰতঞ্চ ভোজনে অত্থিতাযং সদ্ধঅস্সদ্ধভোজনৰিসযাযং পৰত্তিযং যদি ভুঞ্জতি অস্সদ্ধমেৰ ভুঞ্জতি ন সদ্ধন্তি সত্থে ৰুত্তনিযমো, অস্সদ্ধং ভুঞ্জতি এৰাতি নোত্তরপদাৰধারণং… এৰঞ্হি ৰিঞ্ঞাযমানে যদেৰাস্সদ্ধং ন ভুঞ্জতি তদেৰ ৰতলোপো সিযাতি [অত্থিতায (ভোজনাকঙ্খিতত্তা) যথেচ্ছং সামঞ্ঞেন ভোজনে পৰত্তিযং মত্তাযং অসদ্ধভোজনং সত্থৰিহিতমুপলভমানস্স সদ্ধতো নিৰত্তিত্ৰা ৰিসেসে হি সদ্ধে পৰত্তিনিযমো ৰতমুচ্চতে, নিযমোচাত্রদুৰিধো সম্ভৰতি-অসদ্ধং ভূঞ্জতি এৰ, অথদ্ধমো ভুঞ্জতীতি ৰা, তত্রাদিমে নিযমে যদেৰা সদ্ধং ন ভুঞ্জতি তদেৰৰত লোপোসিযা (র-৩-২২৮) কাতন্তপঞ্জিকা]. অঞ্ঞথাপি পটিপাদযিতুমাহ- ‘ঘণন্তাদীহি’চ্চাদি.
৫৪. থাৰ
সযমেৰ অত্তনাএৰ. কম্মকত্তরীতি উভযত্থাপি কম্মকত্তরি পচ্চযো বহুলাধিকারাতি অধিপ্পাযো. এত্থ পন একোপি পদত্থো কম্মঞ্চ হোতি কত্তাচ কারকসত্তিভেদতো. যথা ‘পীযমানং মধু মদযতী’তি একস্সাপি সত্তিভেদা কম্মত্তং কত্তুত্তং, তথা ত্রাপীতি ৰিঞ্ঞেয্যং. যো পরং ভঞ্জতি তত্থপি সিযা সামঞ্ঞৰিধানতোতি আহ- ‘নিপাতনস্সি’চ্চাদি. দোসন্ধকারং ভিন্দতীতি দোসন্ধকারভিদুরো.
৫৫. কত্ত
ভূতসদ্দেনেত্থাধিপ্পেতত্থমুপদস্সেতুমাহ- ‘ভূতমতীত’মিচ্চাদি. অঞ্ঞথাতি যদ্যতিক্কন্তৰচনো ন সিযাতি অত্থো.
ননুচাত্রেতরেতরনিস্সযদোসো পসজ্জতে, সতী হি ভূতাধিকারেত্তো ৰিধীযতে, সতি চ ত্তে ভূতসদ্দস্স নিপ্ফত্তীতি ফুটো যেৰিতরেতরনিস্সযদোসোতি. নেসদোসো, সঙ্কেতাতি ব্যত্তো সদ্দত্থসম্বন্ধো চিরকালপ্পৰত্তো, নাস্স কিঞ্চি অসাধুত্তং, অতিক্কন্তে চাস্স ৰুত্তি সদ্দসত্তিসভাৰতো ৰেদিতব্বা. ক্তৰন্তা দযোপি চরহি সদ্দসত্তিসভাৰতো ভূতেএৰ ভৰিস্সন্তীতি ন ৰত্তব্বং. ভূতসদ্দো-যমতিক্কন্তত্থে পসিদ্ধো ক্তৰন্তাদযোত্ৰপ্পসিদ্ধা, অতো তেন পসিদ্ধত্থেনাপ্পসিদ্ধানমন্ৰাখ্যানং করীযতীতি. ভূতেতি চাযং পকতিৰিসেসনং ৰা সিযা ‘ভূতত্থে ৰত্তমানা’তি, পচ্চযত্থ ৰিসেসনং ৰা’ভূতে কত্তরী’তি, তত্র কস্সিদং ৰিসেসনন্তি আহভূতেতি পকতিৰিসেসন’ন্তি. কুতোচ্চাহ- ‘সম্বন্ধস্স চে’ত্যাদি. অথ পচ্চযত্থৰিসেসনে কো দোসোচ্চাহ- ‘পচ্চযত্থৰিসেসনে হি’চ্চাদি. পচ্চযত্থস্স কত্তুনো অনভিক্কন্তত্তা অযন্তি পযোগো নোপপজ্জতেতি ভাৰো. অভিধেয্যেতি ইমিনা পযোজনাদিং ব্যৰচ্ছিন্দতি.
৫৬. ক্তো
কম্মে গুণীভূতত্তাতি কম্মে সতি ভাৰস্সাপ্পধানত্তা. ‘‘গুণমুখ্যেসু মুখ্যেযেৰ কারিযসম্পচ্চযো’’তি মুখ্যে কম্মেযেৰ পচ্চযো, ন তু ভাৰে তস্সেত্থাপ্পধানত্তা.
৫৭. কত্ত
ননুচারম্ভেতি ৰুত্তং- ‘কিরিযারম্ভে’তি কথন্তি আহ- ‘সোচে’চ্চাদি. সো চ আরম্ভো. কিরিযাযেৰ আরম্ভোকিরিযারম্ভো তস্মিং. কিরিযারম্ভেতি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা কিরিযত্থৰিসেসনং ৰা এতংসিযা পচ্চযত্থৰিসেসনং ৰা উভযথাপি ন দোসোতি দস্সেতুমাহ- ‘কিরিযত্থৰিসেসনং চেত’ন্তিআদি. পচ্চযত্থৰিসেসনপক্খেপি সামত্থিযা আরম্ভে কিরিযত্থস্সাপি পৰত্তী হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘কিরিযত্থস্সাপি’চ্চাদি. সামত্থিযং দস্সেতি ‘সামত্থিযম্পনা’তিআদিনা. অনন্তরসুত্তেন যো ৰিহিতো ক্তো, সোপি সামঞ্ঞেন ৰচনতো ভাৰকম্মেসু আরম্ভেপি হোতীতি যোজনা. সামঞ্ঞেন ৰচনতোতি ‘‘ক্তো ভাৰকম্মেসূ’’তি (৫-৫৬) সামঞ্ঞেন ৰচনতো. ভাৰকম্মেসুচেতি এৰং ন ৰুত্তন্তি ‘যথাপত্তঞ্চে’তি ৰদতা ৰুত্তিকারেনেৰং ন ৰুত্তন্তি অত্থো.
কস্মা এৰং ন ৰুত্তন্তি আহ- ‘পুব্বস্মিং ৰিযা’তি আদি. অনিযমুপ্পত্তি সঞ্ঞায সতি ঞাপনন্তি তন্নিসেধেতুমাহ- ‘পুনব্বচনতো’তিআদি. মাসঙ্কীতি কম্মনি, তেনেৰুপ্পত্তীতি পঠমা. এৰং মঞ্ঞতে ‘‘ভাৰকম্ম গহণং চাকারেনানুকড্ঢিয ‘ভাৰকম্মেসু চা’ত্যনেন ক্তেৰিধীয মানে ইদমাসঙ্কীযতে ‘পুব্বেনেৰ সামঞ্ঞেন সিদ্ধে পুনব্বচনা [পুনব্বচনং] কিরিযত্থানিযমেন ত্তস্সুপ্পত্তী’তি, যথাপত্তঞ্চেতি হ্যুচ্চমানে চকারেন যথাপত্তম্পি কারিযমনুঞ্ঞাযতেতি পুব্বেনেৰ ৰচনেন ভাৰকম্মেস্ৰারম্ভেপি যথাপত্তো ক্তো ভৰতীতি ৰিঞ্ঞাযতে’’তি. এৰঞ্চরহি ভাৰকম্মেস্ৰারম্ভেপি পুব্বেনেৰ সিদ্ধত্তা ‘‘কত্তরিআরম্ভে’’ইচ্চেৰ ৰুচ্চেয্য কিং চকারেনে চ্চাসঙ্কিযাহ- ‘পদানমৰধারণ ফলত্তা’চ্চাদি.
ননুচাদিভূতো কিরিযাক্খণো আরম্ভো নাম, বহূহি কিরিযাক্খণেহি কটে পরিসমত্তেযেৰ ভূতো কালো চ ভৰতীতি কিরিযাফলস্সাপরিনিপ্ফন্নত্তা ৰত্তমানোৰ কালোতি তত্রক্তো ন পপ্পোতিচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘কিরিযাফলস্সি’চ্চাদি. কটেকদেসস্সাপি কটত্তা তস্স চ নিব্বত্তত্তা ভূতৰচনিচ্ছাতি ভাৰো. ননুচাদিসূতে কিরিযাক্খণকালে কটো নাভিনিব্বত্তো, কটকারণভূতা বীরণাৰ হি তদা সন্তি, ন চ তদৰত্থা তে এৰ কটোতি কথং ‘পকতো কটো’তি ভূতকালেন পকতসদ্দেন কটসদ্দসমানাধিকরণত্তমিচ্চাহ- ‘আদিভূতেনে’চ্চাদি. তত্থ তস্মিং ৰিসেসে. পকত্তুং আরভি, পকত্তুং আরভীযিত্থ, পসোত্তুং আরভি, পসোত্তুং আরভনন্তি অত্থে ত্তো.
৫৮. ঠাস
অনারম্ভত্থংৰচনন্তি আরম্ভে পুব্বেনেৰ সিদ্ধত্তা. অপাদিনোপিসিলিসস্স সকম্মকত্তা- ‘যেভুয্যেনা’তি ৰুত্তং. সকম্মকত্থন্তি ৰত্ৰা সকম্মত্তমেসং পাদিযোগে সতি হোতীতি দস্সেতুমাহ- ‘পাদিসহিতা’চ্চাদি. খটোপিকা মঞ্চো.
৫৯. গম
অৰিৰচ্ছিতকম্মো চেহাকম্মকোতি কথযমাহ- ‘অৰিজ্জমানে’চ্চাদি. যাতৰন্তো যাতা, যানং যাতং. অযোযিত্থাতি যা তো. ক্তো ন ৰিধাতব্বো পাণিনিযেহি ৰিয. কারণসামগ্গিযং ভূতাযন্তি সস্সাদিহেতুভূতসমিদ্ধিযং ভূতাযং. সা চ ভূতা যেৰাতীমিনা কারণসামগ্গিযা অতীতকালিকত্তমাহ.
৬০. আহা
আধারেচেতি অনুৰুত্তিযা এত্থ চকারতো ‘যথাপত্তঞ্চে’তি সম্বন্ধা ৰুত্তন্তি সেসো. এৰং ন কুতোচি অপকস্সনং সিযাতি এৰমাধারাদিকে অনুৰত্তমানে সতি কুতোচি আধারাদিতো অপকস্সনং ৰিসুং করণং ন সিযাতি অত্থো. তথা সতি হেট্ঠা সুত্তেনেকযোগমেৰ করেয্যাতি অধিপ্পাযো. ভাৰকম্মেসূতি সম্বজ্ঝতেতি যোজনা.