ছট্ঠকণ্ড

১. ৰত্ত

তদত্থস্সেৰাতি তস্স ক্রিযত্থস্স. যো কিরিযাসঙ্খাতো অত্তো তস্সেৰ. এতেন আধারমেতং ক্রিযত্থস্সাতি ঞাপেতি. নহিচ্চাদিনা তদত্থস্সেৰ ৰিসেসনে কারণমাহ. সুত্তংৰিনাতিপরেসংৰিয সুত্তং ৰিনা. তাপি ৰত্তমানেযেৰ ভৰিস্সন্তীতি ইমিনা ৰত্তুমিট্ঠত্তাতি এত্থ সেসৰচনমৰবোধেতি. এৰকারেনা (তি ৰত্তমানস্সেৰাতি এত্থ এৰসদ্দেন.) তব্বিৰচ্ছাতি ৰত্তমানৰচনিচ্ছা.

তংসমীপস্সাতি এত্থ তসদ্দেন মহাকস্সপস্স সুভদ্দৰচনানুস্সরণসঙ্খাতো মরণপ্পত্তিহেতু দুক্খানুভৰসঙ্খাতো চ কিরিযাৰিসেসো পরিগ্গহিতো, তে ৰা ৰত্তমানকিরিযাৰিসেসাতি তেসমুভিন্নমাসন্নানি কমেন অধম্মদীপনমরণানি, তেনাহ-দীপন মরণানমাসন্নত্তা’তি. এৰং মঞ্ঞতে ‘‘তক্কালৰত্তমানকিরিযাৰিসেসস্স দীপনমরণসঙ্খাতং তংসমীপতাৰিপি কিরিযন্তরং ৰত্তমানগ্গহণেন তংসামীপ্যং গয্হতি, যথা (গঙ্গাসমীপো) দেসো গঙ্গাতি ৰুচ্চতি ততো ‘গঙ্গাযং গাৰো’তি সিযা’’তি. পুরে ইচ্চাদিনা পক্খন্তরং ৰিরচিতং ৰুত্তিকারেন, তদুপদস্সেতুং মুখযতি ‘সভাৰতো’ ইচ্চাদি.

কিরিযাকালোতি ৰত্তমানকিরিযাকালো. অৰসিস্সতীতি পুরেপুরাসদ্দেহি দীপিতঅনাগতকালতো অৰসিস্সতি. কিরিযা কালেতি দীপনমরণকিরিযাকালে. তস্সাতি দীপনমরণস্স. ৰত্তমানত্তাতি এত্থ ৰত্তমানেযেৰ ভৰিস্সন্তীতি সেসো. অনেনাতি পুরেচ্চাদিৰুত্তিৰচনেন. পুরেপুরাসদ্দেহি অনাগতকালাৰগমে সতি দিপ্পতি মরতীতি এত্থ দীপনমরণকিরিযাকালো মুখ্যে তদা ৰত্ততীতিআহ- ‘মুখ্যং ৰত্তমানত্তমাহে’তি. পুন পক্খন্তরমুপনীতং কালেচ্চাদিনা ৰুত্তিকারেন, তমুপদস্সেতুং মুখমাৰত্তযতি ‘অনাগতে’চ্চাদি.

ৰুত্তিযং কালব্যত্তযোতি কালাতিৰত্তনং, ৰত্তমানকালাতিক্কমেন অনাগতকালেপি বাহুলকাত্যাদযো হোন্তীতি অধিপ্পাযো. তদেৰ সমত্থেতি ‘ভৰন্তেৰ’ইচ্চাদিনা. ত্যাদযোতীমিনা সব্বেসং আখ্যাতিকানং গহণং. লস্স দীঘোতি সম্বন্ধো. গচ্ছতীতি সক্কস্স সহভাৰং গমিস্সতীতি অত্থো.

৩. নামে

পটিজানিস্সন্তীতি ৰত্তমানে অনাগতৰচনং, পটিজানন্তীতি অত্থো. ইতরম্পন ভূতে ভৰিস্সতীতি আসি, করিস্সতীতি অকরি, চেতে স্সসীতি চেতিতা অসি, ভুঞ্জিস্সসীতি ভুঞ্জিতা অসি. অনোকপ্পনা অস্সদ্ধা. অমরিসনং অক্খমা. ইমিনাৰাতি অত্থিৰচনে উপপদে কোধা সদ্ধাসু গম্মমানেস্ৰ-সতীপি ৰচনন্তরে ইমিনাৰ সামঞ্ঞৰচনেন সিদ্ধন্তি অত্থো. গরহাৰমাতি তস্স হেতুৰচনং. তথাহিচ্চাদিনা গরহাৰগমমেৰ সমত্থেতি. অত্থিনাম ঈদিসন্তি [অত্থিনামাতি (পোত্থকে)] আভিদোসিকস্স কুম্মাসস্স পরিভুঞ্জনং ৰিজ্জতে নামাতি অত্থো. ৰিজ্জমানম্পি তং অসদ্দহন্তো অমরিসন্তো এৰং ৰদতি. নত্থীতি মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো, তেনাহ- ‘পচ্চক্খমপী’তি [ঈদিসম্পীতি] আদি. যোপীতি সদ্দস্স সোপীতি তসদ্দেন সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. অত্থীতি ৰিজ্জমানত্থেতি ৰুত্তৰিজ্জমানত্থো ৰক্খমানপক্খত্তযেপি দট্ঠব্বো.

ননু অত্থিনাম তাতাতি এত্তকে ৰুত্তে পঠমো অত্থিনুখোচ্চাদিকো নিসীদিত্ৰাতি সদ্দপরিযন্তো চ, দুতিযো অত্থিনুখোচ্চাদিকো নিসীদিত্ৰাতি সদ্দপরিযন্তো চ ততিযো অত্থিমঞ্ঞেচ্চাদিকো জিগুচ্ছনেয্যন্তি সদ্দপরিযন্তো চ ৰচনপ্পবন্ধো কথং লব্ভতীতি মনসি নিধাযাহ- ‘সোপনা’তিআদি. ইমিনাতি ‘অত্থিযেৰিহাপি নিন্দাৰগমো’তি ৰচনেন. ঠানভোজনে গরহতীতি সম্বন্ধো. ৰুত্তং সক্কতানুসারেন. নিস্সাযনিস্সাযাতি যত্থ ভগৰা নিসিন্নো তং ঠানং নিস্সায নিস্সায.

৪. ভূতে

কিরিযারূপেতি কিরিযাসভাৰে, এৰমঞ্ঞত্রাপীতি অগমি অগমিত্থাতীমেহি অঞ্ঞত্র অগমুং ইচ্চাদিকে অগমোচ্চাদিকে চ. অনুদরা অলোমিকাতি সন্তমপ্যুদরাদিকং মহত্তাভাৰপটিপাদনায বহুত্তা ভাৰপটিপাদনায চ ন ৰত্তুমিচ্ছীযতে.

৫. অন

অঞ্ঞপদত্থৰুত্তিযাতি ৰুত্তমঞ্ঞপদত্থং দস্সেতি ‘ৰক্খমানলক্খণো’চ্চাদিনা. ৰক্খমানলক্খণোতিৰুত্তিকারেন ‘‘আঞায্যা’’চ্চাদিনা ৰক্খমানলক্খণো. অন্তোকত্ৰাতি ইমিনা আসদ্দস্সাভিৰিধিম্হি পৰত্তিমাহ. অহরুভযতড্ঢরত্তং ৰাতি এত্থ ৰাসদ্দো পক্খন্তরে. অড্ঢরত্তসদ্দেন রত্তিযা চতুত্থো ভাগো-ত্র ৰত্তুমিট্ঠো, অহো চ তস্স অড্ঢরত্তঞ্চাতি অত্থো. ইমস্সাধিপ্পাযত্থমাহ- ‘অতীতেচ্চাদি. উভযত্থ অধিপ্পাযং ৰিৰরতি‘অয’মিচ্চাদিনা. পঞ্চযামোতি অতীতায রত্তিযা পচ্ছিমপঞ্চচত্তালীসৰিনাডিকাধিকঘটিকাত্তযং অনাগতায পুরিমপঞ্চচত্তালীসৰিনাডিকাধিকঘটিকত্থযঞ্চেতি অড্ঢাধিকসত্তঘটিকাপরিমাণো একো যামো অহস্স চত্তারোতি পঞ্চ যামা পহারা অস্সাতি পঞ্চযামো.

গতাযপচ্ছিমো যামো, পচ্ছিমদ্ধমিমস্স ৰা;

পহারো-নাগতাযাদী, তদদ্ধমপি ৰা তথা.

ৰুত্তকালাৰধি মজ্ঝো, কালো সো-জ্জতনো মতো;

তন্নিসেধেন যোত্ৰঞ্ঞো, সো-নজ্জতনো মতো.

অগমত্থাতিআদীসু অঈস্সআদীনং সম্বন্ধিব্যঞ্জনস্সাভাৰা ন ইঞ. ব্যামিস্সেপীতি অজ্জতনমিস্সেপি ভূতে. নঞ্সমাসনিস্সযে ব্যামিস্সে যথা পপ্পোতীতি দস্সেন্তো আহ- ‘পরিযুদাসেতাৰে’চ্চাদি.

অজ্জতননিস্সযোতি ব্যামিস্সে অজ্জতনভাগীনিস্সযো. অত্থুতি পঞ্হে তু তদঞ্ঞনিস্সযোতি ব্যামিস্সেযেৰ ততো অজ্জতনতো ইতরানজ্জতন নিস্সযো অঞ্ঞত্রাতি ব্যামিস্সতো অঞ্ঞত্র ভূতকালে. পসঙ্গোতি আ ঞুআদীনং পসঙ্গো. অজ্জহিয্যোৰাতি ব্যামিস্সতাদস্সনত্থং ৰুত্তং.

৬. পরো

সমাসোতি ছট্ঠীসমাসো কারকসমাসো ৰা. নিপাতনতা চাস্স ৰিসেসতোতি. এতঞ্চাতি পরোক্খেতি এতঞ্চ. ক্রিযত্থস্স উপাধি ৰিসেসনং ক্রিযত্থোপাধি, তস্স ক্রিযত্থোপাধিনো ভূতা নজ্জতনস্স সাধনদ্ৰারেন ৰিসেসনং, ন তূজুকংত্যত্থো. কস্মা নোজুকং ৰিসেসনং ত্যাহ ‘ব্যৰচ্ছেজ্জাভাৰা’তি. তমেৰ ফুটযিতুমাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি.

সাধিযমানাতি ইমিনা ধাত্ৰত্থস্সাপরিনিপ্ফন্নতং বোধেতি. তে সন্তি ইন্দ্রিযানং. সন্তো ৰিজ্জমানো ৰিসযো যেসং ইন্দ্রিযানং তে সম্ভাৰো তত্তং, তস্মা. নেতি পটিসেধে, সাধনদ্ৰারেন ৰিসেসনত্তে ব্যৰচ্ছেজ্জসব্ভাৰা যথাৰুত্তদোসো ন ভৰতীতি অত্থো. দোসা ভাৰমেৰ দস্সেতুমাহ- ‘যস্সি’চ্চাদি. যস্সাতি ধাত্ৰত্থস্স. তত্থাতি তস্মিং অপ্পচ্চক্খে ধাত্ৰত্থে. কারকানং সত্তিসভাৰত্তা সাপি অপচ্চক্খা ৰাতি চোদেতি ননুচেচ্চাদিনা. অসত্তোতি অসমত্থো.

অত্তানাম অত্তনো পচ্চক্খোতি তব্বিসযে অম্হকারকস্স ৰিধানমযুত্তন্তি মনসি নিধায যং ৰুত্তং ৰুত্তিকারেন, তমুপদস্সেতুমাহ- ‘ননুচে’চ্চাদি. অত্তবোধনীযাপি হি কিরিযা যদা চিত্তৰিক্খেপতো নোপলক্খীযতে, তদাযং পরোক্খা ভৰতি, তেনুত্তমৰিসযেপি পরোক্খভাৰো তস্সা ভৰত্ৰেৰ. জাগরতোপি যদা মদা মনোব্যাতঙ্গতো অনুপলদ্ধি, তদাপি ভৰত্যেৰেতি দস্সেতুং ৰুত্তং ব্যাসত্তৰচনং. অভিনিব্বত্তিকালেতি কিরিযা নিব্বত্তিকালে, ‘সুত্তো-হং কিং ৰিললাপ, মত্তো-হং কিংৰিললাপে’তি ইদমত্রোদাহরণং. চিত্ত চিক্খেপৰিসযপ্পদস্সনাযেত্থ সুত্তৰচনং.

৭. এয্যা

এয্যাদোতীমিনা এয্যাদ্যত্থো গহিতোতি বোধেতুং যেনেচ্চাদিকং ৰুত্তং. নিমিত্তসদ্দাপেক্খায তন্তি ৰত্তব্বে ৰিসযসদ্দাপেক্খাযসোতি ৰুত্তং. তেসন্তি এয্যাদীনং. ৰিসযং দস্সেতি ‘হেতুফলেস্ৰিচ্চাদিকো’তি. আদিসদ্দেন পঞ্হপত্থনাদযো গহিতা. অথাত্র ক্রিযগ্গহণাভাৰে ক্রিযাতিপত্তিযন্তি কথং লব্ভতিচ্চাহ- ‘ক্রিযাতি পত্তিয’ন্তি আদি. ক্রিযাতিপত্তিযন্তি ৰিৰরণং কতন্তি সম্বন্ধো.

অভিধেয্যদ্ৰারেনাতি কিরিযাসঙ্খাতঅত্থমুখেন, পকতক্রিযত্থ ৰিসেসনত্তাতি ক্রিযত্থাধিকারতো অধিকতস্স ধাতুস্স ৰিসেসনত্তা. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘অতিপত্তিযন্তি অধিকতক্রিযত্থৰিসেসনং, ৰিসেসনঞ্চ হোন্তং নোজুকং ভৰিতুমরহতি কিঞ্চরহি অভিধেয্যদ্ৰারেন, তথাহি অতিপতনং নাম ক্রিযায হোতি, ন ক্রিযত্থস্স অযুজ্জনতো, তস্মা অতিপত্তিযন্তিৰুত্তেক্রিযাতিপত্তি যন্তি ইদং ক্রিযত্থৰিসেসনং হোন্তং অভিধেয্যদ্ৰারেন হোতীতি ক্রিযাতিপত্তিযন্তি ৰিৰরণং কত’’ন্তি. ৰিধুরপ্পচ্চযোপনিপাততোতি ৰিরুদ্ধপ্পচ্চযসমৰাযাতি অত্থো.

কারণৰেকল্লতোৰাতি হেতুমতো ফলস্স যো হেতু তস্স ৰিকলত্তেন. তত্রেতীমস্স অত্থো ৰত্তমানৰিসযেতি. ক্রিযাতিপত্তিযন্তি ভূতাদি ক্রিযাতিপত্তিযং. লিঙ্গতোতি নিমিত্তেন. গমকেন লিঙ্গেন গম্মাযাতিপত্তিযা বুজ্ঝনকালং ৰত্তমানো কালো ন তিট্ঠতি অতিক্কমতীতি আহ- ‘ৰত্তমানতায ব্যতিক্কমা’তি. তদেৰ ফুটযতি ‘সমকাল’ন্তিআদিনা. সমকালন্তি একক্খণে. ৰত্তমানস্স ক্রিযাতিপত্যসম্ভৰা তদৰসিট্ঠাতীতানাগতেস্ৰেয্যাদীনম্ভাৰো (অঞ্ঞথা) নুপপত্তিযাতি ৰুত্তং ৰুত্তিযং ‘সামত্থিযাতিআদি.

লিঙ্গেনাতি এত্থ পুব্বে দক্খিণেন গমনে সতি সকটিস্সাপরিযা ভৰনদস্সনং দক্খিণেন গমনস্স সকটাপরিযাভৰনহেতুত্তে লিঙ্গং, দক্খিণেন গমনস্সাতিপত্তিযা অঞ্ঞতো গমনাদি লিঙ্গং. সকটা কিরিযাভৰনাতিপত্তিযা সকটে গরুভারারোপনাদি লিঙ্গং. পঠমৰযে অরহত্তভৰনং তংহেতুভূতঞ্চ পব্বজ্জং পরেসং পঠমৰযে পব্বজ্জানিমিত্তারহত্তপ্পত্তিলিঙ্গেন ৰিঞ্ঞায পব্বজ্জাযাতিপত্তি ঘরকম্মব্যাৰটতাদিলিঙ্গেন, অরহত্তস্সাতিপত্তি চ পব্বজ্জানিমিত্তাভাৰেন [ভাৰৰিরহেন (পোত্থকে)] লিঙ্গেনাৰসীযতেতি লিঙ্গেন ভূত ক্রিযাতিপত্তি পন ৰেদিতব্বা, যদি পনেৰমভিঞ্ঞালাভী পযুঞ্জতি তদা পচ্চক্খঞাণেনেৰ সব্বং ৰিঞ্ঞায পযুঞ্জতীতি ৰেদিতব্বং. লিঙ্গতোৰসীযমানাযন্তি পন বাহুল্লেন ৰুত্তং.

৮. হেতু

নিচ্চভৰনং হেতু (ত্যাদিনা) হেতুফলভাৰোযেৰেত্থ, নাতি পত্তীতি দীপেতি. সব্বপ্পচ্চযোদাহরণৰসেনাতি সব্বেসং এয্যাদীনম্পচ্চযানং উদাহরণৰসেন. হেতুফলানং সব্ভাৰতোতি ৰুত্তত্তা হেতুফলানি দস্সেতি হননমিচ্চাদিনা. এৰং হেতুফলসব্ভাৰতো সব্বকালে চ ৰিধানতো এত্থ ৰত্তমানেপি পপ্পোতীতি ভাৰো. সো চ হেতুহেতুমন্তভাৰো চ.

৯. পঞ্হে

পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদন্তিআদীসু পঞ্হোতি পুরিমং পদং, সম্পুচ্ছনাতি পচ্ছিমং পদন্তিআদিনা দট্ঠব্বং. সমেচ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পুচ্ছনা সম্পুচ্ছনা, যাচনং দেহী ত্যাদিনা যাচনমত্থং, ইট্ঠস্সাসম্পত্তস্সাত্থনমিট্ঠাসিংসনং. পত্তকালৰসেন চ ৰিসযভেদেন ভিন্নায পীতি যোজেত্ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. পত্তকালং দস্সেতি নিমিত্তভূতস্সাতিআদিনা. নিমিত্তভূতস্সাতি তংতংকিচ্চসম্পজ্জনে কারণভূতস্স. ৰিধি নাম দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিক নিমন্তণামন্তণাজ্ঝেসনপেসনানি. এত্থ চ অনুঞ্ঞাপত্তকালেসু চ পঞ্চমী ৰিহিতা পরেহি, দিট্ঠধম্মিকাদীসু পঞ্চসু সত্তমী. ইধ পন তে দ্ৰেপি ৰিধিৰিসেসাযেৰাতি ৰিধিম্হি অন্তোকরিত্ৰা এয্যাদিং ৰিধাতুং যং ৰুত্তং ৰুত্তিকারেন, তদিদানি ৰত্তুকামো আহ- ‘অনুঞ্ঞাপত্তকালেসুপি’চ্চাদি. ৰিধিপ্পতীতিমেৰ পকাসেতি ‘এৰং করেয্যাসী’’তিচ্চাদিনা. অনুজানন্তোপি দীপেন্তোপি কিরিযাসু ব্যাপারেতিযেৰাতি ব্যাপারণম্পতীতিতোতি যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.

পেসনেপি কেসঞ্চি ব্যাকরণঞ্ঞূনং সত্তমীৰিধিচ্ছিতোতিৰুত্তিকারেন যং ৰুত্তং, তং দানি ৰত্তুমাহ- ‘পেসনে পি’চ্চাদি. সমূলতন্তি কেসঞ্চি সদ্দিকানং সত্তমীৰিধিৰিধানমূলেন সমূলতং. ‘‘অনুমতিপরিকপ্পত্থেসু সত্তমী’’তি (৩-১-১১) কচ্চানসুত্তং. কত্তুমিচ্ছতো পরস্স অনুজাননং অনুমতি, পরিকপ্পনং সল্লক্খণং নিরূপনং পরিকপ্পো হেতুফলকিরিযা সম্ভৰো চ, তস্মিং অনুমত্যত্থে চ পরিকপ্পত্থে চ সত্তমীৰিভত্তি হোতীতি অত্থো. অত্থগ্গহণেন ৰিধিনিমন্তণামন্তণাজ্ঝেসন পত্থনাপত্তকালেসু চ.

১০. তু অন্তু

উদাহটাতি গচ্ছতু গচ্ছন্তুআদিনা উদাহটা. দদাতূতি যাচনে.

১১. সত্য

অরহত্থে চাযমেৰ পযোগো, তেন ভৰং খলু রজ্জং করেয্য ভৰং অরহোতি যোজেত্ৰা দট্ঠব্বো.

১২. সম্ভা

যোগ্গতাজ্ঝৰসানন্তীমস্সাত্থপদং, সত্তিসদ্দহনন্তি সামত্থিযস্স সদ্দহনন্তি অত্থো. পযোগানুসারিতং দীপেতী সম্বন্ধো. গম্মমানেতি সম্ভাৰেমিচ্চাদিনা ভ্ৰাদিধাতূহি অৰুচ্চমানেপি গম্যমানে. উদাহটং ‘অপিপব্বতং সিরসা ভিন্দেয্যা’তি. মহাবলতায হত্থিহননে অলমত্থৰিসযে সম্ভাৰনে সত্যপি অলং সদ্দো-ত্রালমত্থো যুত্তোতি ন ভৰন্তেত্যাদযো হনিস্সতি. ধাতুনাতি এত্থ ধাতুগ্গহণেন ভ্ৰাদযো গয্হন্তে তত্থ ধাতুসদ্দস্স রুল়্হত্তা পুব্বাচরিযসঞ্ঞায ৰা. উদাহটন্তি ভুঞ্জেয্য ভৰং ত্যাদিনা.

১৩. মাযো

সূতি মাসূতি এত্থ সুসদ্দো. এত্থ ইমস্মিং উদাহরণে. নিৰত্তেতি মাসদ্দোতি সেসো. আরদ্ধন্তি ইমিনা ৰত্তমানং ৰনগমনং দস্সেতি. অন্তোভূতণ্যত্থাতি ণিপ্পচ্চযাভাৰেপি অত্তনি অন্তোভূতণ্যত্থ ধাতুতো. ঈআদীনং আআদীনঞ্চ সককালোনাম ভূতো কালো. ধাতুসম্বন্ধো ৰিসেসনৰিসেস্সভাৰো, তেনাহ- ‘ধাত্ৰত্থ সম্বন্ধে ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰলক্খণে’তি. সব্বত্থাখ্যাত ৰাচ্চোত্থো ৰিসেস্সো স্যাদ্যন্তৰাচ্চো ৰিসেসনং.

ইট্ঠোতি পরেসমিট্ঠো. জাননত্থৰসেন গমনত্থত্তাতি ‘‘গমনত্থা কম্মকা’’তি (৫-৫৯) সুত্তে গমনত্থসদ্দেন ‘যে গত্যত্থা তে বুদ্ধ্যত্থা’তি জাননত্থোপি গহিতোতি এৰং গহিতজাননত্থৰসেন গমনত্থত্তাতি অত্থো. অভিমতানি পাণিনিযানং. তথা সদ্দস্সত্থমাহ- ‘অনন্তরেন গতত্থ’(ন্তি অন)ন্তরে ৰুত্তেন করণভূতেনাতি অত্থো. অভিমতোতি পাণিনিযানমেৰ ইধাধিপ্পেতসমুচ্চযং ৰত্তুমাহ- ‘সমুচ্চযো’ইচ্চাদি. অথাত্র কথমনেকাসং কিরিযানং চীয মানতা যাৰতা একাৰাটনকিরিযাজ্ঝযনকিরিযা চেত্যাসঙ্কিযাহ- ‘সাধনভেদনে’চ্চাদি. মঠাদিসাধনানম্ভেদেনাটন কিরিযাযপি ভেদোতি অত্থো. তক্কিরিযাপ্পধানস্সাতি সা লৰনকিরিযা পধানমস্স কত্তুনো. যো- যমঞ্ঞেপি নিযোজেন্তো ৰিয কিরিযং করোতি সো না-ঞ্ঞকিরিযাপধানে যুত্তো, তক্কিরিযাপ্পধানেযেৰেতি.

১৪. পুব্ব

মহাৰাক্যরূপত্তা পকরণস্স তদপেক্খায ৰাক্যেকদেসত্তং ‘‘ৰত্তমানে তিঅন্তি, ভৰিস্সতি’’চ্চাদীনং ৰাক্যানন্তি আহ ‘ৰাক্যেকদেসেহী’তি. অতোযেৰমাহ-ৰাক্যাৰযৰোপরো-ধুনা করীযতে’তি. ৰিধিৰাক্যত্তমস্স দস্সেত্ৰা নিযমৰাক্যত্তং দানি দস্সেতুং ‘অথৰা নিযমত্থমিদন্ত্যাদীন’ন্ত্যাহ. নিযমসুত্তত্তমেৰ ফুটযতি ‘তেহি’চ্চাদিনা. তেহি তেহি সুত্তেহীতি ‘‘ৰত্তমানে তি অন্তি’’চ্চাদীহি তেহি তেহি সুত্তেহি. ইমিনাতি ‘‘পুব্বপরা’’দিনা ইমিনা সুত্তেন. ননু তুম্হাম্হসেসেসূতি এত্তকে ৰুচ্চমানে ‘তুম্হাম্হসদ্দৰচনীযেসু তদঞ্ঞসদ্দৰচনীযেসু চ কারকেসূ’তি অযং ৰিসেসো কুতো গম্যতে যেনেৰং ৰিৰটংত্যাহ- ‘কত্তুকম্মে’চ্চাদি. কত্তাদীসু ৰিধানঞ্চ ৰক্খতি.

কত্তুকম্মানমেৰাতি ইমিনা ভাৰং ব্যৰচ্ছিন্দতি. তথা চ ৰক্খতি- ‘তুম্হাম্হসদ্দৰচনীযত্তাভাৰা’তি. অসত্ৰভূতাযেচ্চাদিকমেকৰচন সম্ভৰে কারণং, তুম্হাম্হেচ্চাদিকন্তু পঠমপুরিসসম্ভৰে. তুম্হাম্হসেসেসু হোন্তা মজ্ঝিমুত্তমপঠমা কথং ভাৰাদীসু ৰিঞ্ঞাযন্তি কথঞ্চ তুম্হাম্হাদিসদ্দৰচনীযস্স কারকত্থস্সাখ্যাতেন তত্থ ৰিহিতেন সঞ্ঞাৰিভত্তা তুম্হাম্হাদিসদ্দপ্পযোগাভাৰোচ্চাসঙ্কিয যং ৰুত্তং ৰুত্তিযং তংদানি ৰিৰরন্তেন ‘যদি ভাৰাদীসু মানাদযো ন ৰিধীযন্তে তদামানাদীসু পরেসু ভাৰাদীসু ক্যলাদীনং ৰিধানমেৰ নোপপজ্জতী’তি ইমিনা সামত্থিযেন তুম্হাদীসু কারকেসু মজ্ঝিমাদীনং ভাৰো ৰিঞ্ঞাযতি তেনেৰ তুম্হাদিকারকত্থস্স তত্থ ৰিহিতেনাখ্যাতেন সঞ্ঞাপিতত্তা তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগো নাম ন হোতীতি দস্সেতুং ‘তুম্হাদিস্ৰি’চ্চাদিকমারদ্ধং. যজ্জেৰং তুম্হাদিসদ্দপ্পযোগোযেৰ ন সিযা চ্চাহ- ‘যজ্জেৰ মিচ্চাদি. পরিহারমাহ- ‘সসদ্দেনা’তি. তুম্হাদিসদ্দেন. ব্রাহ্মণাইচ্চনেনাভিহিতমেৰ বহুত্তং বহৰোতি ৰচনেনানুজ্জতে. ৰচনাভাৰে কথং তুল্যাধিকরণত্তংত্যাহ- ‘অনুজ্জমানস্সি’চ্চাদি. অনুজ্জমানস্সাতিঅনুৰদিতব্বস্স গচ্ছতিচ্চাদিনা নিদ্দিট্ঠস্স কত্তুনো.

অনুৰাদেনাতি (তুম্হাদি) অনুৰাদেন. ‘‘নামম্হি পযুজ্জমানেপি তুল্যাধিকরণে পঠমো’’তি (৩-১-৫) কচ্চানৰচনং, তেনাহ- ‘তেনেৰি’চ্চাদি. অসমানাধিকরণত্তা হি ‘তযাপচ্চতে’চ্চাদো ন ভৰতি. তথাহি তযেচ্চেতং কত্তুৰাচী পচ্চতেচ্চেতং কম্মৰাচী কম্মে আখ্যাতপ্পচ্চয ৰিধানতো.

‘এহি মঞ্ঞে রথেন গমিস্সসী’তি পাণিনিযাতিমতনিপ্ফাদনক্কমো (নিরস্স) তে ‘পরিহাসে’চ্চাদিনা. মঞ্ঞতিস্স পযোগেতি উপপদৰসেন মনধাতুস্স পযোগে. ধাতুম্হাতি গমিআদিতো. উত্তম পুরিসেকৰচনে পত্তেতি গমিস্সামীতি পত্তে. মজ্ঝিমোভিমতোতি গমিস্সসীত্যভিমতো. মজ্ঝিমে পত্তেতি মঞ্ঞসেতি পত্তে, উত্তমেকৰচন মিট্ঠন্তি মঞ্ঞেতিট্ঠং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গমিস্সামীতি ৰত্তব্বে মঞ্ঞে ত্ৰং রথেন গমিস্সসীতি ভৰতীতি (ৰুত্ত’’ন্তি). এহি মঞ্ঞেচ্চাদি ন কিঞ্চি ৰুত্তং ৰুত্তিযং. যথাসৰিসযেৰমজ্ঝিমুত্তমা সম্পজ্জন্তি, তথাসম্বন্ধমুপদস্সযমাহ- ‘এৰমেত্থাভিসম্বন্ধো’চ্চাদি. পরাভিমতং সম্বন্ধং কুরুমানো আহ- ‘নত্ৰেৰ’মিচ্চাদি. অথোচ্চতেচ্চাদিনা পরাধিপ্পাযমাহ- ‘যদে’চ্চাদি.

যদেৰমভিসম্বন্ধোতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গচ্ছামী’তি যদা এৰমভিসম্বন্ধো করীযতীত্যত্থো. সো চেৰমনুগতোতি ‘মঞ্ঞে অহং ত্ৰং রথেন গচ্ছসি’চ্চেৰং সো চ পযোগো অনুগতোত্যত্থো. পকারন্তরকপ্পনাযাতি ‘মঞ্ঞসে ত্ৰং রথেন গচ্ছামী’তি অন্তরকপ্পনায.

১৫. আঈ

তেনচাতি সমাসিতত্তেন চ,স্সত্যাদীনমগ্গহণন্তি যদি তেসং গহণং সিযা আঈস্সাদীসূতি ন সমাসেন ৰদেয্য.

১৭. ভূস্স

কতাকতপ্পসঙ্গীযো ৰিধি সো নিচ্চো-নিচ্চা বলৰাতি পঠমং ৰুক ভৰতীতি দস্সেতুমাহ- ‘কতাকতপ্পসঙ্গিত্তা’চ্চাদি.

১৮. পুব্ব

অআদ্যপেক্খেতি অআদীসূতি অনুৰত্তঅআদ্যপেক্খে.

২৩. কর

ননু চ ‘সোস্সা’তি কস্মা ৰুত্তং ‘‘ক্ৰচি ৰিকরণান ‘‘মিচ্চেৰ (৫-১৬১) লোপো সিযাতি ‘করস্স কু’ন্তি ৰত্তব্বন্তি চোদনমনসি নিধাযাহ- ‘ক্ৰচি ৰিকরণানং ত্যাদি. অঞ্ঞত্রপযোগানুসরণা পযোগানুসরণং ৰিনা ওলোপো ৰিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি সম্বন্ধো.

২৫. হাস্স

কারিযং আহঙ্সঙ্খাতমস্স অত্থীতি কারিযী, তেন অপরো কারিযী হঞ্ঞতি হিংসীযতীতি অত্থো.

সহোস্সেহীতি করস্স ওকারেন স্সেন চ সহ হাস্স স্সেন সহাতি অত্থো. অথ কথং ওস্সেহি সহেৰ ৰুত্তা দেসোতিৰিঞ্ঞাযতীচ্চাসঙ্কিযাহ- ‘সহৰচনসামত্থিযা’তি. সহ সদ্দস্স সহত্থ(স্স চ) সোস্স স্সেনাতি কথনসামত্থিযাতি অত্থো. অধিপ্পাযং ৰিৰরতি ‘এৰং মঞ্ঞতে’চ্চাদিনা. এৰং মঞ্ঞতে- ওস্সান মনাদেসিত্তে ইচ্চাদিনা পাঠেন ভৰিতব্বমিৰ লক্খীযতে… তেনেৰ পাঠেনসহৰচনসামত্থিযস্স পতীতিসব্ভাৰতো. ন তু ‘এৰংমঞ্ঞতেওস্সানমন্তাদেসত্তে হাস্সচাতি ৰচনমনত্থকং সিযা হা তো চেত্ৰেৰ ৰদেত্য ওস্সানমনাদেসিত্তে’চ্চাদিনা পাঠেন… ওস্সানমন্তাদেসপ্পসঙ্গস্সেৰাভাৰতো. নহেত্থাদেসাদেসি সম্বন্ধছট্ঠী অত্থি… সোস্সাতি ৰিসেসনছট্ঠিযাপ্পধানায স্সেনাতি সহত্থে ততিযায চ নিদ্দিট্ঠত্তা. উভযত্থাতি স্সত্যাদীসুস্সাদীসু চ.

২৮. আঈ

পুব্বসরলোপোতি ৰিকরণলোপো আকারাদেসে চ দ্ৰীসু ৰারেসু পুব্বসরলোপো.

২৯. গমি

অগাতি ঈম্হি ললোপো, আকারাদেসে চ পুব্বসরলোপো.

৩০. ডংস

অগঞ্ছা অগচ্ছীতি নিগ্গহীতাগমেন.

৩২. ণানা

উজ্ঝিতানুবন্ধানন্তি পরিচ্চত্তানুবন্ধানং.

৩৩. আঈ ঊ

সুত্তে আতি ইমিনা উভযত্থ পঠমপুরিসেকৰচনং গহিতন্তি আহ- ‘আ’তিআদি.

৩৪. কুস

অভিরূহীতি ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) দীঘো.

৩৫. আ ঈ স্স

পরোক্খাপরনামধেয্যানন্তি পরোক্খাতিঅঞ্ঞনামানং.

৩৮. এয্যা

তেহেৰাতি হেট্ঠা ৰুত্তসুত্তদ্ৰযেহেৰ, সহচরিতঞাযেনাতি ‘‘ভূতে ঈ উং’’ইচ্চাদো (৬-৪) পরচ্ছক্কে পঠম পুরিসেকৰচনআকারেন ‘‘অনজ্জতনে আঞু’’ইচ্চাদো (৬-৫) পুব্বচ্ছক্কে পঠমপুরিসেকৰচন আকারেন চ সহচরিতাকারানমেৰ পচ্চাসত্তিযা সহচরিতা পত্তিৰসেন পৰত্তঞাযেন গহণন্তি অত্থো. গহিতত্তা ত্ৰাদি সম্বন্ধী গয্হতেতি সম্বন্ধো. নিস্সযকরণং নাম ব্যত্তিৰসেনেৰ, ন সামঞ্ঞৰসেনাতি আহ ‘এতেনা’তিআদি.

৪০. এও

অন্তসরাদিলোপো ‘‘রানুবন্ধেন্তসরাদিস্সা’’তি (৪-১৩২).

৪২. ওস্স

আদেসানন্তি অআদীনমাদেসানং.

৪৬. ইংস্স

পুব্বস্মিন্তি অকাসিন্তি এত্থ.

৫২. তস্স

ক্রিযত্থৰিহিতানম্পি ধাতুৰিহিতানম্পি অঞ্ঞেসং তব্বাদীনং পচ্চযানং ন গহণন্তি সম্বন্ধো.

৫৪. মিমা

অম্হীতিআদীনি ৰত্তমানে ত্ৰাদীসু ৰা মিমানমুদাহরণানি.

৫৭. হিমি

মুয্হামি মুহ=ৰেচিত্তে ‘‘দিৰাদীহি যক’’ (৫-২১).

৬১. ঞাস্স

জানাতি ‘‘ঞাস্স নে জা’’ (৫-১২০)

৬৭. হনা

ছ চ খা চ ছ খা.

৭০. কযি

ইমিনা কতা কযিরাতি অজ্ঝাহরিতব্বং.

৭১. টা

এয্যুমাদীনং এয্যস্সাতি ৰুত্তত্তা উপাদিৰজ্জিতস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি.

৭৪. গুরু

ওকারো গুরুতি সংযোগপুব্বত্তা ৰুত্তং.

৭৬. ওৰি

ৰিকরণসদ্দস্স অঞ্ঞথাপি ব্যৰচ্ছেদকত্তসম্ভৰে ইধাধিপ্পেতং ব্যৰচ্ছেদকত্তম্পটিপাদেতুমাহ- ‘যদিপি’চ্চাদি.

৭৮. এয্যা

অঞ্ঞত্রাপীতি ভৰেয্যামুভৰেয্যামইচ্চত্রাপি.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং

ছট্ঠকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতা চ সব্বথা সারত্থৰিলাসিনী টীকেতি.

নিগম

১. সব্বদা সুভদাযিত্তা, সত্তানন্তনিসেৰিতে;

পসত্থে-ন্ৰত্থসঞ্ঞায, পঞ্ঞাতে সুভসঞ্ঞিতে.

২. চাগৰিক্কমপঞ্ঞানুদ্দযাদিগুণসালিনা;

সুভসেনাধিনাথেন, কারিতে ৰসতা সতা.

৩. পটিসল্লানসারুপ্পে, ৰিহারে সাধুগোচরে;

মনোনুকূলে যোগীনং, ৰরে ৰিক্কমসুন্দরে.

৪. থেরেন রচিতা সাযং, সাসনুজ্জোতনত্থিনা;

টীকা গুরুপদম্ভোজ, রজোমত্থকসেৰিনা.

৫. বহুস্সুতানং ৰিঞ্ঞূনং, পরমত্থাৰগাহিনং.

পৰত্ততু চিরং চেতো, রঞ্জযন্তী নিরন্তরং.

৬. যেসং ন সঞ্চিতা পঞ্ঞা, নেকসত্তন্তরোচিতা;

সম্মোহব্ভহতাৰেতে, নাৰবুজ্ঝন্তি কিঞ্চিপি.

৭. কিন্তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুরূনিহ;

যে তপ্পাদরজোকিণ্ণা, তেৰ সাধূৰিৰেকিনো.

৮. পুঞ্ঞেন সত্থরচনাজনিতেন তেন,

সম্বুদ্ধসাসনৰরোদযকারণেন;

লোকামিসেসুপি কিলেসমলা অলগ্গো,

সম্বুদ্ধসাসনৰরোদযমাচরেয্যং.

৯. যে-নন্ততন্তরতনাকরমন্থনেন,

মন্থাচ লোল্লসিতঞাণৰরেন লদ্ধা;

সারামথাতি সুখিতা সুখযন্তি চঞ্ঞে,

তেমে জযন্তি গুরৰা গুরৰো গুণেহি.

১০. টীকাযো ৰিনসাদিনং ৰিরচযী যো কণ্ঠভূসাপরো,

ৰিঞ্ঞূনং জিনসাসনামলমতীসো-কাসি চানাকুলং;

সন্তোসক্কমনোমনোমকমনো সব্ভাৰনীযো মহা,

সামী মে গুরুপুঙ্গৰো ৰিজযতে সারীসুতো-যং ভুৰি.

১১. রাজা ৰিক্কমবাহু বাহিতরিপূ তাত্ৰস্স [ভাতাস্স] লোকিস্সরো,

সম্মিত্তানিহনো তিসীহল়পতী যোযং মহাৰিক্কমো;

নিব্ভীতো [তিসূরো] ৰিজযাদিবাহু ৰিজযী সো আসি লঙ্কিস্সরো,

তং নিস্সায ফলং চিরায ফলতঞ্চেতং সতং সন্ততং.

সিদ্ধি রত্থু

১. অগ্গম্মোতিৰংসেন, অভযারামসামিনা;

পঞ্চিকাৰণ্ণনাভূতা, সা সারত্থৰিলাসিনী.

২. ম্রম্মক্খরমারোপেত্ৰা, ৰিসোধেত্ৰা যথাবলং;

সকিযব্যৰহারেন, তিথীৰসু করিন্দুনা.

৩. যুত্তে ৰস্সে লঙ্কাদীপা, সরট্ঠমাহতা পুন;

ভাস্সপ্পদীপকাতন্ত, কাসিকাপঞ্চিকাদিহি.

৪. সংসন্দিত্ৰা ৰিচারেত্ৰা, ৰাচেত্ৰাচ পুনপ্পুনং;

ঊনাধিকাদি দোসানি, অপনেত্ৰা সিনেসিনে.

৫. সুদ্ধট্ঠকে চ ৰস্সেসা, পাপিতা পকতিট্ঠিতিং;

সুদ্ধাসুদ্ধংৰ দস্সেন্তী, সোধেতু পাঠসুদ্ধিযা.