১৪. সত্তধী
ৰচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সরো লোপো সরে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সরে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সরোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কারিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৰিসেসাতি সরেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকরণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৰমধিকরণং পুব্বস্স ৰা পরং সিযা পরস্স ৰা পুব্বন্তি পুব্বপরোপসি লেসস্সাৰিসিট্ঠত্তা পুব্বপরানং সম্বন্ধস্স অৰিসেসা, পরস্সাপীতি ন কেৰলং পুব্বস্সেৰ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৰচনমেৰং সতি ঘটতে, সন্তি ৰা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৰুত্তেপি ৰুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৰচনে কারণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তরেন সত্তং ন সম্ভৰতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৰ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৰো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি সুত্তং, উকারস্সাতি ‘ৰেল়ু’ইচ্চত্র উকারস্স, পুব্বস্স…পে… করিত্ৰা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৰমেত্থ সাজ্ঝাহারো সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তরস্সাতি অব্যৰহিতস্স, ৰুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৰচনে ‘‘দিসিরযমুচ্চারণক্রিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেরন্তরিযং জোতেতি, তত্থ‘নিরন্তরং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৰানন্তরমুচ্চারিতেত্যমত্থো-ৰগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৰহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৰহিতেপি কারিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকারাদযো ৰণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৰচনাভাৰেন ৰণ্ণাদি ব্যৰধানেপি সিযা’’তি, সরেচ্চাদিপরিহারৰচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৰযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুরায পাটলিপুত্তকস্স চান্তরাল়ে গামাদীনং সব্ভাৰা ব্যৰধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৰত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুরা’ ইচ্চাদি, যস্মা সরেতি ওপসিলেসিকাধারে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৰধানে সরলোপো ন হোতীতি এৰং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৰুত্তিয মত্থো ৰেদিতব্বো, ন কেৰলং সরেতি এত্থেৰাতি আহ- ‘কারিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৰাধারে ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ-‘ৰত্তিচ্ছান্হৰিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৰত্তুনো যা ইচ্ছা ৰচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৰিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৰত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৰত্তিচ্ছা ৰসাযে কারণমাহ’ৰত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৰত্তুনো সুত্তকারস্স ইচ্ছা ৰত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৰত্তিচ্ছা-ৰসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৰক্খমানকারণা উপদেসতো ৰসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কারণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৰযসদ্দেনেত্থ গুরুপারম্পরিযো-পদেসো ৰিৰচ্ছিতো, যস্মা কারণা অন্ৰযো গুরুপারম্পরিযো পদেসো গুরুকুলমুপগম্ম পঞ্হকরণাদিনা অন্ৰিচ্ছীযতে গৰেসীযতি, অতো কারণা গুরুপরম্পরা গতউপদেসতো ৰসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৰসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৰুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৰত্তীতি ব্যৰহিতনিৰত্তিযা ৰচনন্তরক-রণমনুপন্নং, উপপন্নং ৰচনন্তরকরণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধার মন্তরেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধারৰিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধারন্তরেচ্চাদিনা যথাৰুত্তং সামত্থিযং ৰিভাৰেতি, আধারন্তরেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৰতো অত্থন্ত-রেনাপি আধারন্তরেপি ওপসিলেসিকাধারেপি ৰচনন্তরপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৰা ওপসিলেসিকাধারনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৰজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৰং ৰণ্ণীযতে পুব্বস্সেৰেতি ৰচন মেৰোপসিলেসিকমধিকরণং ৰিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৰ পুব্বপরত্ত সম্ভৰাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কারণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৰা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৰুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৰা পরো ৰেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকরণে পুব্বপরত্তস্স সম্ভৰাতি অত্থো, এতাৰৰুচ্চতেতি পুব্বস্সেৰ হোতি ন পরস্সাতি এত্তকমেৰ ৰুচ্চতে, তথাচ ৰক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৰহিতনিৰুত্যাদি ন ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৰিধানং, এৰং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তরস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পরিভাসাসুত্তদ্ৰযে ছট্ঠীগহণমনুৰত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তরস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কারিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৰতিত্যত্থো, এৰ ধুত্তরস্সেতু ৰি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৰচনন্তরাভাৰেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৰ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৰিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কারিযযো গন্তি কারিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’’তি এত্থানুৰত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৰিঞ্ঞাযতে, কথং ৰগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৰিভত্তিযা ছট্ঠীৰিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৰগন্তব্বং. এতাৰ ৰুচ্চতেতি ৰুত্তে ইদন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পরিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৰচনন্তি ননু পুব্বপরানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচরিযৰচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৰিজ্ঝনত্থং ৰচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৰোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপরস্সূপসিলেসিকস্সাভাৰতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৰতো, ৰচনং ‘‘সরো লোপাসরে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.