১৫. পঞ্চ
অৰধিভাৰেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৰধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কারিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৰদত্তো’তি ৰুত্তে সো ততো পুব্বো পরোগেতি ৰিঞ্ঞাযতীত্যৰধিভাৰস্স পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৰুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৰা পরেসন্তি পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰধিভাৰস্সাৰিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুরে ৰিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৰুত্তং নিদ্দেসৰচনে কারণমতিদিসতি, ৰুত্তিযং ‘নরানমেরে’তি এত্থ অপৰাদৰিপ্পটিসেধে সতিপরত্তা টাটেআদেসানং পৰত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৰণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৰচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পরো’ত্যনুৰত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৰত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকরণ্যা‘পরেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৰ নত্থীতি, নেতদত্থি, পরোতি ত্যনুৰত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৰারেতা অত্থীতি পরতো-কারতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৰচনেনেমিনা ভৰিতব্বমেৰাতি দস্সেতুমাহ-‘ৰচনে’চ্চাদি, এৰঞ্চরহি তদেৰোদাহরিতব্বং, কিং ‘নরানরে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কারীযমানমিহা-প্যত্থৰন্তং হোতীতি, পুব্বকো পরিহারোতি ব্যৰ হিতনিৰত্তিযা পুব্বসুত্তে ৰুত্তো ‘‘সরেতোপসিলেসিকাধারো’’তি পরিহারো, ন সম্ভৰতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৰা ন সম্ভৰতি, ৰচনানন্তরন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৰ ব্যৰহিতনিৰত্তিযা সুত্তন্তরং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তরস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৰত্তিয তেন পুব্বে ৰিয ব্যৰহিতনিৰত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তরেতিৰচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৰিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৰচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা করণভূতায নিৰত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৰলং জাতিং নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৰহিতে চাব্যৰহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৰহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৰারীযতে নাপি কেৰলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৰত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৰহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৰহিতে পৰত্তং, যম্পন ব্যৰহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৰচনপ্পমাণতো মাভৰত্ৰস্স ব্যত্থতাতি ব্যৰহিতেপি পৰত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৰিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৰিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকারণন্তি ৰাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমারদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৰহিতত্তজাতিসভাৰো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকারে অকারা পরস্স ধকারেন ব্যৰহিতস্স যোস্স ৰিযাৰসেসানম্পি সব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৰতি ৰিসযেতি গৰাদিকে যত্তকে ৰিসযে, কামচারতো ৰিসয পরিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্রাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পরিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘যাৰ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৰুত্তে [ৰুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৰুত্তি ব্রাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিরিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পরিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৰিধিম্হি চরিতত্তা ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১-৩৪) এত্থ সরম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি দ্ৰিন্নং পরস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পরস্স কারিয যোগিতায অত্থতো ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ছট্ঠীভাৰেন পরিণমতী… দ্ৰিন্নং সুত্তানং ৰিপ্পটিসেধে পরস্স বলী যত্তাৰাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুরেৰিয সামত্থিযা’তি.