১. পঠমকণ্ডৰণ্ণনা
সঞ্ঞাধিকার
১. অ আদযো
সব্বৰচনানং সাত্থকনিরত্থকত্তব্যভিচারিত্তা ‘ইদ’ন্তিআদিনা সদিট্ঠন্তেন সংসযমুপদস্সিয সাত্থকত্তমস্স দস্সেতুঞ্চ ‘ন তাৰ…পে… সাত্থকত্তা’তি ৰুত্তং, উম্মত্তকাদিৰাক্যমিতি ‘দস দাল়িমা, ছ অপূপা, কুণ্ডমজাজিনং, পলালপিণ্ডো’ইচ্চাদিকং, অৰযৰত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞনাতি সম্বন্ধা সমুদাযত্থাভাৰতো অনত্থকত্তং, আদিৰাক্যন্তি ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তিআদিৰাক্যং, সাত্থকত্তং পনস্স পদত্থান মঞ্ঞমঞ্ঞাভিসম্বন্ধস্স পতীতিতো.
অথ অআদ্যাদিসদ্দানং সাধুত্তান্ৰাখ্যানায ইদং ৰচনমিচ্চাদিৰিকপ্পন্তরসম্ভৰে কথং নিযমো ৰুত্তিযং ৰুত্তেনত্থেন সাত্থকত্তমিচ্চাসঙ্কিয তেসমিহানুপযোগিত্তং কমেন পটিপাদযিতুমাহ ‘ৰক্খমানত্থমেৰিদ’মিচ্চাদি,’ আকারাদযো নিগ্গহীতন্তা’ইচ্চাদিনা ৰুত্তিযং ৰক্খমানো অত্থো যস্স তং তথা ৰুত্তং, সাধূনং সাধুসদ্দানং অনুসাসনং আখ্যানং অত্থো পযোজনং যস্স তন্তি ৰিগ্গহো.
সাধুসদ্দানুসাসনসঙ্কাপেত্থ ‘‘কত্থেত্থ কুত্রাত্রক্ৰেহিধা’’তি (৪-১০০) আদিনা কত্থাদিসদ্দানং সাধুত্তানুসাসনস্স দস্সনতো, লক্খণন্তরেন সাধুভাৰস্স অন্ৰাখ্যাতত্তাতি আপুব্বাদাইচ্চস্মা ‘‘দাধাত্ৰী’’তি (৫-৪৫) ইপ্পচ্চযে আকারলোপে চ আদীতি অআদিযেসন্তি অঞ্ঞপদত্থসমাসে যোম্হি ‘‘যোসু ঝিস্স পুমে’’তি (২-৯৩) ‘টে অআদযো’তি, তযো চ চত্তালীসা চাতি চত্থ সমাসে ‘‘তদমিনাদীনি’’তি চত লোপেচ রস্সে চ তিতালীসাতি, ‘ৰণ্ণ-ৰণ্ণনে’ইচ্চস্মা ‘‘ভাৰকারকেস্ৰ ঘণ ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযেযোম্হি টাদেসে ৰণ্ণাইতি চ সিজ্ঝনতো, পযোগনিযমত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু পরেসু এৰ অআদিসদ্দো পযুজ্জীযতীতি এৰং পযোগনিযমত্থং, অযম্পি ৰিকপ্পন্তর সম্ভাৰনা ‘‘অভূততব্ভাৰে করাসভূযোগে ৰিকারা চী’’তি (৪-১১৯) পযোগনিযমস্সা ঝাযমানস্স দিট্ঠত্তা, ঠান্যাদেসত্থন্তি অআদিসদ্দস্স ঠানে তিতালীসৰণ্ণসদ্দা আদেসা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, তদনুরূপাযাতি ঠান্যাদেসানুরূপায ছট্ঠী ৰিভত্তিযা, অতোযেৰাতি অগমাগমিঅনুরূপায ছট্ঠিযা অভাৰতো যেৰ, অগমাগমি ভাৰত্থন্তি অআদিসদ্দস্স তিতালীস ৰণ্ণসদ্দা আগমা হোন্তি তেসং ৰা সো ইতি, এতেসুপি সঙ্কা, ‘‘যৰাসরে’’ (১-৩০) ‘‘সুঞ সস্স’’ইতি (২-৫৩) আদেসাগমানং দস্সনেন, আগম লিঙ্গাভাৰতোতি উকার ককার মকারানং অভাৰতো, ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰত্থন্তি তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং অআদিসদ্দো ৰিসেসনং, তে ৰা তস্সে-তি, এত্থাপি সঙ্কা ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনমঞ্ঞত্থ ৰিসেসনৰিসেস্স ভাৰদস্সনা, সদ্দলক্খণা নুপযোগতোতি সদ্দলক্খণেন সদ্দসঙ্খরণস্স পকতত্তা ৰুত্তং, তত্থ কারণমাহ- ‘রূপৰিসেসূপ লক্খণাভাৰা’তি, রূপৰিসেসস্স উপলক্খণ নিমিত্তং তস্সঅভাৰাতি অত্থো, ন হি ৰিসেসন ৰিসেস্সভাৰে পটিপাদিতে অআদ্যাদিসদ্দানং রূপৰিসেসস্স সঙ্খরণং কতং সিযাতি, যদি এসোৰ সদ্দসঙ্খরণন্তি গয্হেয্য, তথা সতি ‘নীলুপ্পল’মিচ্চাদীনম্পি ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি নাস্স তদত্থ তাপি সম্ভাৰীযতে, লোকে সীহগুণস্স মানৰকে দস্সনতো উপচারেন ‘সীহো-যং মানৰকো’তি তগ্গুণজ্ঝারোপোপি দিস্সতি, তদত্থম্পেতং ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘তগ্গুণজ্ঝারোপনত্থম্পেতং ন হোতী’তি ৰুত্তং, তস্স অআদিসদ্দস্স, তেসং তিতালীসৰণ্ণসদ্দানং ৰা গুণো অআদিত্তাদি, তস্স অজ্ঝারোপনং-তিতালীসৰণ্ণসদ্দেসু ৰা অআদিসদ্দেযেৰ ৰা আরোপনং, তদত্থম্পেতং সুত্তং ন হোতীতি অত্থো, তত্থ কারণমাহ- ‘অতোযেৰা’তিআদি, অতোযেৰ রূপৰিসেসূপলক্খণা ভাৰতোযো, পকতং সদ্দসঙ্খরণং, যথাৰুত্ত ৰিকপ্পন্তরাভাৰে উভযত্থমিদং সিযা, তত্থ পরিভাসত্থং ন হোতি… তল্লক্খণত্তাভাৰা উপরিৰক্খমানত্তা চাতি পারিসেসমালম্বিযাহ ‘সঞ্ঞাসঞ্ঞি’চ্চাদি.
মরিযাদাযম্পকারেচ, সমীপে ৰযৰে তথা;
চতুব্বিধপ্পকারোযং, আদিসদ্দস্স দিস্সতেতি.
মরিযাদত্থো এত্থ আদিসদ্দোতি আহ-‘আদিমরিযাদা ভূতো’তি, উপলক্খণত্তাতি উপলক্খিযমানানমাকারাদীনং গহণে কারণভাৰেন অপ্পধানত্তা, তেনাহ-‘উপলক্খণস্সুপসজ্জনীযভূতস্সা’তি, কারিযেনাতি ৰণ্ণসঞ্ঞাভৰনাদিনা, ন গুন্নম্পি আনযনং ভৰতি..গুন্নমুপসজ্জনীয ভূতত্তা অঞ্ঞপদত্থস্সেৰ পধানত্তা, সঞ্ঞাযা ভাৰেতি অকারস্স ৰণ্ণসঞ্ঞায অভাৰে, রূপন্তিতি তালীসারূপং, তিতালীসা+ৰণ্ণাতিপদচ্ছেদো, তিতালীস+ৰণ্ণাতিৰা, সুত্তাৰযৰস্সাপি সুত্তসম্বন্ধিত্তা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) পন ৰুত্তং, রস্সত্তন্তু ‘‘দীঘরস্সা’’তি যোগৰিভাগেন, ইতরথা ব্যঞ্জনপরস্সেৰ রস্সত্তে দস্সিতে তিতালীসইতি অব্যঞ্জনে পদং ন সম্পজ্জেয্যাতি ৰিঞ্ঞাযতি, ইতরীতরযোগচত্থে বহুৰচনেন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘একৰচনম্পনা’তিআদি, ৰিপ্পটিপত্তি অঞ্ঞথাভাৰো, রস্স এ ওকারেহি তেচত্তালীসক্খরানন্তি সম্বন্ধো, এ ওকারে হীতি সহত্থে ততিযা, সক্কতানুসারেনাতি সক্কতে ‘‘সন্ধি যক্খরানং রস্সা ন সন্তী’’তি ৰুত্তস্স অনুসারেন, কোচীতি সা সনপ্পসাদকচোল়িযবুদ্ধপ্পিযাচরিযং দস্সেতি, ন হিচ্চাদিং ৰদতো-যমধিপ্পাযো ‘রস্সাইৰাতি ইৰসদ্দো সাধম্মোপমাজোতকো ৰা সিযা ৰেধম্মোপমাজোতকো ৰা, যদি তাৰ ৰেধম্মোপমাজোতকো, রস্সধম্মস্স এ ওকারেস্ৰ সম্ভৰা তেসং দীঘকালপ্পৰত্তিতো তে দীঘাযেৰ সিযুং, যদি পন সাধম্মোপমাজোতকো, তেসু রস্সধম্মস্সসম্ভৰা রস্সকালপ্পৰত্তিতো রস্সাএৰ তে সিযুন্তি ‘এত্থাতিআদীসু এ ওকারানং উচ্চারণকালকতং রস্সত্তমেৰ হোতী’তি, রস্সকালৰন্তোযেৰাতি এৰসদ্দো সোগতে ৰণ্ণৰিনিম্মুত্তস্স কালস্সেৰাভাৰা ৰণ্ণানঞ্চ পচ্চক্খ সিদ্ধত্তা পমাণসিদ্ধং পারমত্থিক মে ওকারানং রস্সকালৰন্ততং দীপেতি, অত্থাতি ৰদতো পনাযমধিপ্পাযো ‘এত্থাতিআদীসু যদি একারাদযো দীঘাএৰ সংযোগপুব্বত্তা রস্সাৰ সিযুংতথা সতি অত্থাতি এত্থাপি দীঘোৰ আকারো সংযোগপুব্বত্তারস্সো ইৰ উচ্চতীতি আপজ্জেয্য, তস্মা উচ্চারণকালকতোৰ রস্সদীঘভাৰো গহেতব্বো’তি, কচ্চাযনৰুত্তিৰণ্ণনা ঞাসো, তঞ্ঞাপনেতি বহিদ্ধা অঞ্ঞেসমক্খরানং ঞাপনে, পযোজনাভাৰাতি তেন সাধেতব্বস্স কস্সচি ইট্ঠস্স অভাৰমাহ, কিমেত্থ সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তি, উদাহু অৰযৰেতি আহ- ‘পচ্চেক’ন্তি, অঞ্ঞথা ‘রুক্খা ৰন’ন্তিআদীসু ৰিয সমুদাযে ৰাক্যপরিসমত্তিযং ‘‘ইযুৰণ্ণা ঝলা নমস্সন্তে’’ (১-৯) ইচ্চাদিকং ন সিজ্ঝতীতি, পচ্চেকং ৰণ্ণা নামহোন্তীতি অকারো ৰণ্ণো নাম হোতি আকারো ৰণ্ণো নাম হোতীতিআদিনা, অৰযৰেচ্চাদিনা ৰুত্তিযং অৰুত্তেপি ‘পচ্চেক’ন্তি ৰচনে সদিট্ঠন্তং কারণমাহ, দিট্ঠন্তোপনীতো ত্যত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি, এত্থ হি পচ্চেকন্তি অৰুত্তেপি দেৰদত্তো ভোজীযতূতিআদিনা পচ্চেকং ভুঞ্জিকিরিযা পরিসমাপীযতে, তেনাহ-‘ন চোচ্চতে’ ইচ্চাদি, অথৰা সমুদাযেপি ৰাক্যপরিসমা পত্তিযং সতি সমুদাযে পৰত্তা সদ্দা অৰযৰেসুপি ৰত্তন্তীতি ‘সমুদ্দেকদেসদস্সনেপি সমুদ্দো দিট্ঠো, খন্ধেকদেস ভূতাযপি পঞ্ঞায পঞ্ঞাক্খন্ধোতিআদীসু ৰিয ন দোসো, তেনেৰ ৰুত্তিযং ‘পচ্চেক’ন্তি ন ৰুত্তং, ৰণ্ণসদ্দস্স গুণাদ্যনেকত্থত্তেপি পকরণতো অকারাদযোৰেত্থ ৰুচ্চন্তীতি আহ-‘ৰণ্ণীযতি’চ্চাদি, পকরণতোপি অত্থো ৰিভজ্জতে, ৰুত্তং হি–
অত্থা পকরণা লিঙ্গা, ওচিত্যা দেসকালতো;
সদ্দত্থা ৰিভজীযন্তে, ন সদ্দাযেৰ কেৰলাতি.
ননু ঝলাদিসঞ্ঞা ৰিয লহুসঞ্ঞং অকত্ৰা কস্মা গুরুসঞ্ঞা কতাতি চোদনং মনসি নিধায রুল়্হি অন্ৰত্থৰসেন দ্ৰিপ্পকারাসু সঞ্ঞাসু ঝালাতি রুল়্হি সঞ্ঞাত্থাভাৰেন ৰোহারসুখমত্তপযোজনা, অন্ৰত্থসঞ্ঞা পন তপ্পযোজনাপি হোতি তদঞ্ঞপ্পযোজনা পীতি দস্সেতুমাহ- ‘এৰ’মিচ্চাদি, ৰণ্ণীযতী অত্থো এতেহীতি ৰুত্তমত্থং অনুগতা অনুগতত্থা ৰণ্ণসঞ্ঞা তং, সদ্দাধিগমনীযস্সাতি সদ্দেন ৰিঞ্ঞাতব্বস্স, ৰণ্ণং মূলমস্সাতি ৰণ্ণমূলকো-অত্থো, তস্স ভাৰো ৰণ্ণমূলকতা, অত্থস্স ৰণ্ণমূলকতং সাধেতি ‘সাপি’চ্চাদিনা, ৰণ্ণং রূপং সভাৰো এতেসন্তি ৰণ্ণরূপানি-পদানি, সমুদাযো পাদানং রূপমস্সাতি সমুদাযরূপং ৰাক্যং, ৰিভত্যন্তমত্থজোতকং পদং, পদসমুদাযো ৰাক্যং, সব্বঞ্চেতমুপচারেন ৰণ্ণসদ্দৰচনীযত্তং গচ্ছতি ৰণ্ণমযত্তাতি সব্বোপি সম্মুতিপরমত্থভেদভিন্নো অত্থো ৰাক্যাধিগমনীযো ৰণ্ণেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতি নাম তস্মা যথা ৰুত্তমত্থ ৰিসেসদস্সনংলহুসঞ্ঞায ন সক্কাতি তদত্থমকারাদীনং গুরুভূতা ৰণ্ণসঞ্ঞা কতাতি অধিপ্পাযো, সম্মুতি সঙ্কেতৰসেন পৰত্তো ৰোহারো, পরমত্থো সনিব্বানো পঞ্চক্খন্ধো. উভোহি পনেতেহি ভিন্নো ততিযো কোট্ঠাসো নাম নত্থি, তথাচ ৰুত্তং–
দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো,
সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতীতি.
ননু চ–
অপ্পক্খরমসন্দিদ্ধং, সসারং গূল়্হনিণ্ণযং;
পসন্নত্থঞ্চ সুত্তন্তি, আহু তল্লক্খণঞ্ঞুনোতি.
‘‘আদযো তিতালীস ৰণ্ণা’’ ‘‘তিতালীসাদযো ৰণ্ণা’’তি ৰা ৰত্তব্বন্তি ন তথা সতি সন্দিদ্ধং সুত্তং সিযাতি, ননু সত্থাদো মঙ্গলৰচনেন ভৰিতব্বং, অকারো পটিসেধত্থোপি হোতীতি (ন) সত্থাদো সিদ্ধসদ্দস্সোপহিতত্তা, অথ হোত্ৰ পুব্বা ঝালাদি সঞ্ঞা, সদ্দসাধনমত্তপ্পযোজনত্তা পন সব্বৰিধানস্স পুব্বাচরিয সঞ্ঞাৰালমেত্থাতি কিং পুনাপি ৰণ্ণাদিসঞ্ঞাৰিধানেন গন্থগারৰ করণেনাতি সচ্চমেতং, পুব্বাচরিযেসু পন গারৰং তদনুগমনঞ্চ দীপেতুং কাচি সঞ্ঞাযোপ্যন্ৰাখ্যাযন্তে, যজ্জেৰং সংযোগসব্বনামলোপাদযোপি সঞ্ঞা পুব্বাচরিযেহি ৰুত্তা ৰত্তব্বাতি ননু ভো ৰুত্তমেৰাম্হেহি’কাচি সঞ্ঞাযো আখ্যাযন্তে’তি, কিন্তদাখ্যানদ্ৰারেন ভৰতা তাপি ৰিঞ্ঞাতুং ন সক্কাতি, কেসঞ্চি সাত্থকত্তোপি পতিৰণ্ণমত্থানুপলদ্ধিতো ৰণ্ণানমদিট্ঠানমকারাদীনমনুকতিযো ইহোপদিট্ঠাইত্যনুকারিযেনাত্থেনাত্থৰন্ততায হোতেৰাকারাদিতো ৰিভত্তি, লোপেন নিদ্দিট্ঠত্তা পনস্সা অস্সৰনং সন্নিকংসৰচনিচ্ছাভাৰা সংহিতাযানিদ্দেসো, অনুক্কমোতি আদোনিস্সযা সরাৰুত্তা, ততো নিস্সিতা ব্যঞ্জনা, সরেসুপি একট্ঠানিযা অকারাদযো বহুত্তা পঠমং ৰুত্তা ঠানানুক্কমেন, ততো দ্ৰিজা ঠানানুক্কমেন, তেসুপি রস্সাৰ লহুত্তা পঠমং ৰুত্তা, ততো দীঘা, ব্যঞ্জনেসুপি ৰগ্গা বহুত্তা ঠানপ্পটিপাটিযা পঠমং ৰুত্তা, ততো যকারাদযো, ৰগ্গেসু চ অঘোসা পঠমং ৰুত্তা, ততো ঘোসা, তেসু চ সিথিলা পঠমং ৰুত্তা, ততো ধনিতা, তত্থাপি অপ্পকত্তা দ্ৰিজা পঞ্চমা ৰুত্তা, ততো যরলৰা ঘোসভূতা ঠানানুক্কমেন, ততো ধনিতা সকারহ কারা, তেসুপিহকারো কেসঞ্চি ওরসোপি হোতীতি দ্ৰিজত্তা পচ্ছা ৰুত্তো, কেহিচি ‘‘লল়ানমৰিসেসো’’তি দ্ৰিন্নমৰিসেসে ৰুচ্চমানেপি লিপিভেদেন ঠানভেদেন চ ভিন্নত্তা ল়কারো ৰিসুং অক্খরভাৰেন গহিতো, সোপি ঘোসভাৰেন ঠানানুক্কমেনচ হকারতো পরং ৰুত্তো নিগ্গহীতং পন সরত্তাদিসব্বৰিনিম্মুত্তত্তা সব্বপচ্ছা ৰুত্তন্তি অকারাদীনমযমনুক্কমো, ইমস্সেৰানুক্কমস্স মনসি ৰিপস্স ৰত্তমানত্তা তিতালীসাতি গণনাপরিচ্ছেদস্স দস্সিতত্তা চ ‘নিগ্গহীতন্তা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, পকতং সাধুসদ্দান্ৰাখ্যানং, ন ৰণ্ণীযতে, তি সদ্দসঙ্খরণ সঙ্খাত মুখ্যপ্পযোজনাভাৰা, কিঞ্চাপি ন ৰণ্ণীযতে, অম্হেহি পন কথমকারাদীনমযমনুক্কমো উপ্পন্নোতি সিস্সানং কঙ্খা ৰিচ্ছেদপ্পযোজনম্পতি অনুক্কমসদ্দস্স অত্থকথনব্যাজেন ৰণ্ণিতো যেৰাতি, করীযন্তে উচ্চারীযন্তে এতেনাতি করণং, তত্থ জিৰ্হামজ্ঝং তালুজানং, জিৰ্হোপগ্গং মুদ্ধজানং, জিৰ্হগ্গং, দন্তজানং সেসানং সকট্ঠানং করণং, পযত্তি পযতনং, তম্পন ৰণ্ণুচ্চারণতো অব্ভন্তরো বাহিযো চ উস্সাহো, তত্থ অব্ভন্তরপযতনং-সংৰুতত্তমকারস্স, ৰিৰটত্তং সরানং সকারহকারানঞ্চ ফুট্ঠত্তং ৰগ্গানং, ঈসংফুট্ঠত্তং যরলৰানং, বাহিযপযতনন্তু সংৰুতকণ্ঠতাদি, ঠানতো পচ্চাসত্তিযা ৰিধীযমানকারিযসম্ভৰেন পযোজনসম্ভৰা আহ-‘ঠানম্পনা’তিআদি, তিট্ঠন্তি এত্থ উপ্পত্তিৰসেন ৰণ্ণাতি ঠানং, ‘‘এ ওনম ৰণ্ণে’’তি (১-৩৭) সুত্তে ৰণ্ণেতি কথনমেৰ ৰণ্ণসঞ্ঞাকরণে পযোজনং, যথাৰুত্তমত্থমঞ্ঞত্র ব্যাপদিসতি’ এৰ’মিচ্চাদিনা, তস্মা ‘‘দসাদো সরা’’ইচ্চাদো ‘তেনা’তিআদীসু ‘তেন সরইচ্চনেন ক্ৰত্থো কস্মিং সুত্তে পযোজনং তং দস্সেতি ‘‘সরোলোপো সরে’’চ্চাদী’তি এৰমাদিনা অত্থো দট্ঠব্বো, ঞাপেতি ৰণ্ণলোপন্তি ঞাপকং, কস্মা পন’সো চেমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো’তি ৰুচ্চতি ননু ‘তদমিনাদীনি’’তি (১-৪৭) সুত্তং দিস্সতীতি, (সচ্চং) তথাপি পকারন্তরোযম্পি ৰণ্ণলোপে দস্সিতোতি ৰিঞ্ঞাতব্বং, এৰসদ্দো পন ‘যদি ঞাপকেন ৰণ্ণলোপো সিযা সো ইমিনাৰ ঞাপকেন সিদ্ধো, নাঞ্ঞেনা’তি অৰধারেতি.
২. দসা
ননু অআদযোতি পঠমন্তেনুৰত্তন্তে কথমেত্থ’তত্থা’তি সত্তমীনিদ্দিট্ঠতাতি আহ-‘তঞ্চা’তিআদি, অত্থৰসাৰিভত্তিৰিপরিণামেনাতি অআদযোতি পঠমন্তস্স‘আদো দসা’ত্যনেন সম্বন্ধা সম্বজ্ঝমানে চাধারত্থেন ভৰিতব্বন্তি আধারত্থৰসেন সত্তমী ৰিভত্তিযা পরিৰত্তনেনাতি অত্থো, অত্থৰসা সত্তমিযা ৰিপরিণামসম্ভৰাযেৰসুত্তে অৰিজ্জমানেপি‘তত্থা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, আদোদসন্নমনঞ্ঞত্থপৰত্তিসম্ভৰতো তেসং অআদযো ৰিসযভাৰেনপি সক্কা পরিকপ্পেতুন্তি ৰুত্তং-‘তেসু ৰিসযভূতেসূ’তি, নিদ্ধারণত্থোপি যুজ্জতেৰ… ৰণ্ণসমুদাযতো তদেকদেসভূতান মাদো ৰণ্ণানং দসসঙ্খ্যাগুণেন নিদ্ধারিযমানত্তা, আদিম্হি দস ৰণ্ণাতি ৰুত্তে অৰুত্তানম্পি অৰস্সং ৰত্তব্বানং ঊনপূরণত্থমজ্ঝাহারো হোতীতি ৰুত্তং- অৰট্ঠিতা নিদ্দিট্ঠা ৰা’তি, একাদীন মট্ঠারসন্তানং সঙ্খ্যানং সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তনতো আহ-‘দসসঙ্খ্যায পরিচ্ছিন্নত্তা’তি, গয্হুপগানং রস্সএ ওৰণ্ণানম্পি কচ্চাযনে ৰিয অপরিচ্চাগা অনূনা, অগয্হুপগানং তদঞ্ঞেসং কেসঞ্চি সরানং পরিচ্চগা অনধিকা, দসসদ্দস্স সঙ্খ্যেয্য ৰুত্তিত্তা দসন্নম্পি অধিকতৰণ্ণানঞ্ঞত্তা ৰুত্তং-‘দসন্নম্পী’তিআদি, সযং পুব্বা’রাজ=চিত্তিযং’তীস্মা ক্ৰিম্হি অন্তলোপে সমাসে চ তদমিনাদিত্তা নিরুত্তিনযেন ৰা সরসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি, ‘সর-গতিহিং সাচিন্তাসু’ ইচ্চস্মা অপ্পচ্চযেন ৰা নিপ্পজ্জতীতি দস্সেতুমাহ=‘সযং রাজন্তী’তিআদি.
৩. দ্ৰেদ্ৰে
তেতি’আদো’তি সত্তম্যন্তত্তা অপরে দ্ৰে পরামসতি, হেট্ঠা ৰিযাতি হেট্ঠা ৰুত্তং অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামং উপমেতি, অতোৰ ৰিঞ্ঞাযমানত্থৰসেন তেসু’তি ৰুত্তং, তেসুতি পন নিদ্ধারণত্তৰিৰচ্ছাযং তম্পি সম্ভৰতীতি তেসং ৰণ্ণানং মজ্ঝে দ্ৰেদ্ৰেতি দ্ৰিসঙ্খ্যায নিদ্ধারণত্থোপি ৰেদিতব্বো, ৰিচ্ছাযং ৰুত্তি যস্স সো ৰিচ্ছাৰুত্তি-দ্ৰিসদ্দো, ৰিচ্ছাৰুত্তিতা চাস্স সৰণ্ণত্তগুণেন দ্ৰিন্নং (‘ব্যাপিতু) মিট্ঠত্তা, কমেনাৰট্ঠিতেতি ইমিনা অকারাদিৰণ্ণপ্পবন্ধস্স অনাদিকালসিদ্ধং কমসিদ্ধত্তমাহ. ননু সমানা ৰণ্ণা সৰণ্ণাত্যন্ৰত্থে সৰণ্ণসদ্দে সতি কতং রস্সদীঘানং সৰণ্ণসঞ্ঞা সিযা… অসমানত্তা এতেসন্তি, নেতদত্থিৰণ্ণপ্পবন্ধস্স কমসিদ্ধত্তা ৰচনবলেনেৰাসমানানম্পি হোতেৰাতি, নেৰম্পি ৰত্তুং যুত্তং‘‘দ্ৰেদ্ৰে সৰণ্ণা’’তি সুত্তস্স তাদিসসামত্থিযসব্ভাৰে [সব্ভাৰেন (পোত্থকে)] ৰিসেসকারণাভাৰাতি আহ‘সমানত্তম্পনা’তিআদি. তিট্ঠন্তি এত্থ ৰণ্ণা চিত্তজত্তেপি অভিব্যত্তি ৰসেনাতি ঠানং কণ্ঠাদি, তেন কতন্তি সমাসো, কণ্ঠতাতু ইতি চত্তে পাণ্যঙ্গত্তা নপুংসকত্তং. পঞ্চমেহি ৰগ্গপঞ্চমেহি. অন্তট্ঠাকীতি ৰগ্গানমন্তে তিট্ঠন্তীতি অন্তট্ঠা, তাহি, যুত্তস্সাতি ব্রহ্মচরিযা, গুয্হ’ন্তিআদীসু যুত্তস্স. কেচীতি অনিযমেন ৰুত্তং, তে পন–
‘‘হকারো পঞ্চমেহেৰ, অন্তট্ঠাহি চ সংযুতো;
ওরসো ইতি ৰিঞ্ঞেয্যো, কণ্ঠজো তদসংযুতো’’তি ৰদন্তি.
৪. পুব্বো
ৰত্ততেতি অত্থৰসা ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ৰত্ততে, ননু চেত্যাদিচোদনা, নেসদোসোচ্চাদি পরিহারো, দোসাভাৰে কারণ মাহ-‘যোযো…পে… পতীযতে’তি, ৰুত্তং সমত্তেতি-‘নহি’চ্চাদিনা, ননু চ পুব্বসদ্দো যমেকত্তা একং পুব্বমাচিক্খতি ন সকলন্তি কথং ‘‘পুব্বো’তি ৰুত্তে যোযোতি ঞাযতি ‘যোযো পুব্বো’তি চ ৰুত্তে ‘তেসু দ্ৰীসু’তি এত্থ’দ্ৰীসু দ্ৰীসু’তি ইদং কথং সুখেনেৰ পতীযতে তদিদমসিদ্ধেনাসিদ্ধসাধনন্তি আসঙ্কিয তদভাৰমুব্ভাৰীয পুব্ব সদ্দস্স ৰিচ্ছাগমকত্তমৰগমযিতুমাহ-‘নচেদ’মিচ্চাদি. তংযোগাতি উপচারৰসেনাহ, তব্বন্ততাযৰাতি অত্থিযত্থে অপ্পচ্চযৰসেন, এৰমুপরিপি.
৫. পরো
সেসমিচ্চাদিনা‘তেসু দ্ৰীসূতি সৰণ্ণসঞ্ঞকেসু দ্ৰীসু’ ইচ্চাদি কমতিদিস্সতি. লহুসঞ্ঞা রস্সস্স, সংযোগপুব্বস্স রস্সস্স দীঘস্স চ গুরুসঞ্ঞা ন ৰত্তব্বা… উচ্চারণৰসেনেৰান্ৰত্থসঞ্ঞাতি ৰিঞ্ঞাযতি, পুব্বাচরিযৰসেন ৰা ইহাৰুত্তাৰসেসসঞ্ঞাৰিয.
৬. কাদযো
কেৰল ব্যঞ্জনানমত্থপ্পকাসত্তাভাৰা সরানমত্থপ্পকাসনে অচ্চন্তোপকারা ব্যঞ্জনাতি ‘এতেহী’তি করণত্তেন ৰুত্তং, তেনাহ ‘সরান’মিচ্চাদি. ৰিপুব্বা ‘অঞ্জ-ব্যত্তিযং’তীমস্মা করণে অনপ্পচ্চযে রূপং, নপুংসকত্তম্পিস্সাৰগমযিতুং ‘উপকারকানী’তি ৰুত্তং, ব্যঞ্জনত্তং দিট্ঠন্তেন ফুটযতি ‘যথা’ইচ্চাদিনা, যথা ওদনস্সুপকারকানি সূপাদীনি ব্যঞ্জনানি, তথা সরানমুপকারকানীতি অধিপ্পাযো, ব্যঞ্জনম্পন অদ্ধমত্তিকং, ৰুত্তং হি–
একমত্তো ভৰে রস্সো, দীঘো মত্তদ্ৰযাযুতো;
প্লুতো তিমত্তো ৰিঞ্ঞেয্যো, ব্যঞ্জনং ত্ৰদ্ধমত্তিকংতি.
অন্ৰত্থাতি অন্ৰত্থতো, ‘অন্ৰত্থা ব্যঞ্জনা’তি সম্বন্ধো.
৭. পঞ্চ
সজাত্যপেক্খায সমুদাযৰাচিত্তেপি কাদযোতী অনুৰত্তনতো ৰগ্গসদ্দেন কখগঘঞাদযোৰ গয্হন্তি, পঞ্চ পরিমাণমস্স পঞ্চকোৰগ্গো, ‘‘তমস্স পরিমাণং ণিকো চা’’তি (৪-৪১) কো, সুত্তে আদিভূতো পঞ্চসদ্দো পঞ্চসঙ্খ্যাপরিচ্ছেদং কুরুমানো মাৰসানানং ৰগ্গানং বহুত্তং গমেতীতি ‘পঞ্চকা’তি ৰুত্তং, ৰগ্গাতি বহুৰচনতো পচ্চেকন্তি ৰিঞ্ঞাযতি, ৰজ্জেন্তি যকারাদযোভি ৰগ্গা, পঠমক্খরৰসেন পন কৰগ্গাদিৰোহারো.
৮. বিন্দু
অনেকত্থত্তা ধাতূন মুচ্চারণত্থোপেত্থ গণ্হাতীতি নিপুব্বা ততো কম্মন্তি ত্তপ্পচ্চযে ঞ্ঞিম্হি পাদিসমাসে দীঘেচ রূপং দস্সেন্তো ‘রস্সা’তিআদীমাহ, পীল়নত্থতো নিগ্গহনং নিগ্গহো, ‘ই-অজ্ঝেন গতীসু’ইচ্চস্মা কত্তরি [কম্মনি-ইতি ৰত্তব্বং, ইতং উচ্চারিতন্তি অত্থো] ত্তপ্পচ্চযে ইতং, নিগ্গহেন ইতন্তি অমাদিস মাসে রূপং দস্সেন্তো ‘করণং নিগ্গহেন ৰা’তিআদিমাহ, পচ্ছিমপক্খং সাধেতুমাহ-‘ৰুত্তং হী’তি.
৯. ইযু
চত্থসমাসোতি ইতরীতরযোগদ্ৰন্দসমাসো. অত্তেতি মুনি সদ্দাদিৰচনীযে অত্থে, নমতীতীমস্সেতং কম্মং,
যং সব্বৰচনং সব্ব, লিঙ্গং সব্বৰিভত্তিকং;
তং সব্বত্থে নমনতো, ৰিদুং নামন্তি তব্বিদূ.
ইধ নামসঞ্ঞাযাভাৰেপি অন্ৰত্থবলাযেৰ নামসঞ্ঞা সিদ্ধাতি (আহ) ‘অন্ৰত্থব্যপদেসেনা’তি, স্যাদ্যন্তপকতিরূপন্তি পচ্চযা পঠমং করীযতীতি পকতি, সা এৰ রূপন্তি পকতিরূপং, স্যাদ্যন্তস্স পকতি রূপং মুনিসদ্দাদি স্যাদ্যন্তপকতিরূপং, অত্থৰন্তমধাতুকমপ্পচ্চযম্পাটিপদিকং, পদং পদং পতি পটিপদে, পটিপদং নিযুত্তং পাটিপদিকং. ৰিসেসনেনাতি সুত্তে ‘নমস্সন্তে’তি ৰুত্তেন ইৰণ্ণুৰণ্ণানং ৰিসেসনেন. আখ্যাতস্সাতি পচতিআদিনো. আদিমজ্ঝৰত্তিনোতি ইন্দ উদকসদ্দাদীনং আদো, পখুমাদীনং মজ্ঝেচ ৰত্তিনো. পদেসেসূতি ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮৩) আদিকেসু সুত্তপ্পদেসেসু, অনিট্ঠপসঙ্গ (সঙ্কং) নিৰত্তেতীতি সম্বন্ধো, অনিট্ঠপ্পসঙ্গোনাম [নামাতি (পোত্থকে)] পচতি-ইন্দ (উদক পখুম) সদ্দাদীন মন্ত আদিমজ্ঝভূতইৰণ্ণাদীনং ঝলসঞ্ঞা ৰিধায ততো পরাসং সাদি ৰিভত্তীনং ‘‘ঝলা সস্স নো’’তি (২-৮১) আদীহি ‘নো’ আদেসাদিম্হি কতে ‘পচতিনো, ইন্দনো, উদকনো, পখুমনো’তিআদি রূপপ্পসঙ্গো, ননুচাদিআদি চোদনা. ৰত্তব্বন্তি সুত্তে ৰত্তব্বং. ব্যাসনিদ্দেসেনাতি অসমাসনিদ্দেসেন. তদযুত্তন্তিআদি পরিহারো, তন্তি তং চোদ্যং, সতিহীতিআদিনা অযুত্তত্তং সমত্থেতি, দ্ৰীসুত্তরেসু যোগেসূতি উপরিমেসু ‘‘পিত্থিযং’’ ‘‘ঘা’’তি দ্ৰীসু সুত্তেসু. ইত্থিযন্তি ইদন্তি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ইত্থিযন্তি ইদং পদং. ৰণ্ণৰিসেসনং সিযাতি ‘‘পিত্থিয’’ন্তি সুত্তে ‘ইযুৰণ্ণা’তি অনুৰত্তনতো ‘ইত্থিযং ইৰণ্ণুৰণ্ণা’তি এৰং ইৰণ্ণু ৰণ্ণা ‘‘ঘো’’তি সুত্তে ‘ইত্থিযং আ’তিএৰং অৰণ্ণস্স চ ৰিসেসনং ভৰেয্য. ৰণ্ণৰিসেসনে ৰিরোধমাহ ‘এৰঞ্চে’চ্চাদি, নামস্সন্তেতি অসমাসনিদ্দেসে ত্ৰৰিরোধমাহ- ‘ব্যাসে’চ্চাদি. সক্কানামৰিসেসনং কাতুন্তি দ্ৰীসু সুত্তেসু ইত্থিযন্তিআদিনা ৰক্খমানক্কমেন. নামস্স অন্তো নামন্তোতি সমাসস্স উত্তরপদত্থপ্পধানত্তা সমাসে গুণীভূতস্স নামস্স ইত্থিযন্তি ইদং ৰিসেসনং কাতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো, ৰচনমন্তরেনাতি পাণিনিযানমিৰ ‘‘যথাসঙ্খ্যমনুদেসো সমানং’’তি (১-৩-১০) সুত্তং ৰিনা, সমাসঙ্খ্য এতেসন্তি সমসঙ্খ্যকা, ইতিসদ্দো আদ্যত্থো, তেন–
‘‘আলাপহাসলীলাহি, মুনিন্দ ৰিজযা তৰ;
কোকিলা কুমুদানী ৰো, পসেৰন্তে ৰনং জলং’’ (২৬০).
ইচ্চাদিং সঙ্গণ্হাতি.
১০. পিত্থি
ইত্থিযং নামস্সাতি চ, অন্তে ইৰণ্ণুৰণ্ণাতি চ ৰুত্তে তেসমা ধারাধেয্যসম্বন্ধো আধেয্যস্সাধারে পৰত্তিং ৰিনা ন সম্ভৰতীতি অজ্ঝাহারৰসেন ‘ৰত্তমানা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং. ইৰণ্ণু ৰণ্ণাতি অপেক্খিয‘ৰিসেসীযন্তী’তি বহুৰচনমেতং সম্বন্ধস্স পুরিসাধীনতায নামন্তীমিনা সম্বন্ধে সতি‘ৰিসেসীযতী’তেকত্তেন পরিণমতি.
১১. ঘা
ইত্থিযং নামস্সন্তেতি চ ৰত্ততে. হেট্ঠা সব্বত্থ সঞ্ঞিনো নিদ্দিসিয সঞ্ঞায নিদ্দিট্ঠত্তা তত্থ ৰিয ৰিসুং সঞ্ঞিনো পঠমমনিদ্দেসে অসন্তো ৰিযাতি দোসলেসমালম্বিয চোদযতি নন্হচে’ত্যাদিনা. তত্থ সেতোতি ৰিজ্জমানস্স সঞ্ঞিনো. কারিযেনাতি সঞ্ঞাকারিযেন. পরিহরতি ‘নাযং দোসো’তিআদিনা. পচ্ছাৰুত্তমত্তেনাতি ‘‘ঘা’’তি সুত্তে কারিযিনো আকারস্স পচ্ছা ৰুত্তমত্তেন. নচাতি এত্থ চসদ্দো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে, অপরম্পি কিঞ্চি ৰত্তব্বমনিযমরূপমত্থীতি অত্থো. অনিযমরূপমাচরিযপ্পৰত্তিতো সাধেতুমাহ ‘উভযথাপি’চ্চাদি.
১২. গোস্যা
আসদ্দো আভিমুখ্যে, অনভিমুখমভিমুখং কত্ৰা লপনং কথনমাল পনং, তস্মিং আলপনে, আলপনত্থে ৰিহিতো সীতি অত্থো.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং
সঞ্ঞাধিকারো সমত্তো.
পরিভাসাধিকার
১৩. ৰিধি
ৰচনারম্ভযোজনমাহ–‘যং ৰিসেসনভাৰেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তুমিচ্ছিতং পরামসতি, তেনাতি ৰিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন করণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৰা সব্ভাৰতো যেনকেনচি আকারেন অভেদোপচারেন অকারাদিৰিসেসনৰতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৰিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৰত্তাযত্তাতি ৰত্তুনো আযত্তা… অত্তাৰাত্তনো ৰচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৰত্তুনো, সাতি ৰচনিচ্ছা, পযোগানুসা রেনাতি জিনৰচনানুসারেন, ইতীতি কারণত্থে নিপাতো, ইমিনা কারণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৰিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি (১-২৬) এত্থ সরোতি ৰিসেসনভাৰেন ৰচনিচ্ছায সব্ভাৰে সরোতি তত্রা’দীনং ৰিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসরাদিসরমজ্ঝসরন্তানং তত্রাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সরন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৰা, তথা সতি ‘তত্রিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৰকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৰগন্তব্বং, ৰুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহরণং দস্সিতং, ‘‘নরা নরে’’তি লক্খিযোদাহরণং.
১৪. সত্তধী
ৰচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সরো লোপো সরে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সরে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সরোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কারিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৰিসেসাতি সরেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকরণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৰমধিকরণং পুব্বস্স ৰা পরং সিযা পরস্স ৰা পুব্বন্তি পুব্বপরোপসি লেসস্সাৰিসিট্ঠত্তা পুব্বপরানং সম্বন্ধস্স অৰিসেসা, পরস্সাপীতি ন কেৰলং পুব্বস্সেৰ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৰচনমেৰং সতি ঘটতে, সন্তি ৰা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৰুত্তেপি ৰুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৰচনে কারণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তরেন সত্তং ন সম্ভৰতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৰ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৰো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি সুত্তং, উকারস্সাতি ‘ৰেল়ু’ইচ্চত্র উকারস্স, পুব্বস্স…পে… করিত্ৰা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৰমেত্থ সাজ্ঝাহারো সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তরস্সাতি অব্যৰহিতস্স, ৰুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৰচনে ‘‘দিসিরযমুচ্চারণক্রিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেরন্তরিযং জোতেতি, তত্থ‘নিরন্তরং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৰানন্তরমুচ্চারিতেত্যমত্থো-ৰগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৰহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৰহিতেপি কারিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকারাদযো ৰণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৰচনাভাৰেন ৰণ্ণাদি ব্যৰধানেপি সিযা’’তি, সরেচ্চাদিপরিহারৰচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৰযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুরায পাটলিপুত্তকস্স চান্তরাল়ে গামাদীনং সব্ভাৰা ব্যৰধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৰত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুরা’ ইচ্চাদি, যস্মা সরেতি ওপসিলেসিকাধারে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৰধানে সরলোপো ন হোতীতি এৰং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৰুত্তিয মত্থো ৰেদিতব্বো, ন কেৰলং সরেতি এত্থেৰাতি আহ- ‘কারিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৰাধারে ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ-‘ৰত্তিচ্ছান্হৰিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৰত্তুনো যা ইচ্ছা ৰচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৰিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৰত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৰত্তিচ্ছা ৰসাযে কারণমাহ’ৰত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৰত্তুনো সুত্তকারস্স ইচ্ছা ৰত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৰত্তিচ্ছা-ৰসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৰক্খমানকারণা উপদেসতো ৰসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কারণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৰযসদ্দেনেত্থ গুরুপারম্পরিযো-পদেসো ৰিৰচ্ছিতো, যস্মা কারণা অন্ৰযো গুরুপারম্পরিযো পদেসো গুরুকুলমুপগম্ম পঞ্হকরণাদিনা অন্ৰিচ্ছীযতে গৰেসীযতি, অতো কারণা গুরুপরম্পরা গতউপদেসতো ৰসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৰসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৰুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৰত্তীতি ব্যৰহিতনিৰত্তিযা ৰচনন্তরক-রণমনুপন্নং, উপপন্নং ৰচনন্তরকরণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধার মন্তরেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধারৰিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধারন্তরেচ্চাদিনা যথাৰুত্তং সামত্থিযং ৰিভাৰেতি, আধারন্তরেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৰতো অত্থন্ত-রেনাপি আধারন্তরেপি ওপসিলেসিকাধারেপি ৰচনন্তরপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৰা ওপসিলেসিকাধারনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৰজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৰং ৰণ্ণীযতে পুব্বস্সেৰেতি ৰচন মেৰোপসিলেসিকমধিকরণং ৰিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৰ পুব্বপরত্ত সম্ভৰাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কারণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৰা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৰুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৰা পরো ৰেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকরণে পুব্বপরত্তস্স সম্ভৰাতি অত্থো, এতাৰৰুচ্চতেতি পুব্বস্সেৰ হোতি ন পরস্সাতি এত্তকমেৰ ৰুচ্চতে, তথাচ ৰক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৰহিতনিৰুত্যাদি ন ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৰিধানং, এৰং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তরস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পরিভাসাসুত্তদ্ৰযে ছট্ঠীগহণমনুৰত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তরস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কারিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৰতিত্যত্থো, এৰ ধুত্তরস্সেতু ৰি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৰচনন্তরাভাৰেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৰ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৰিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কারিযযো গন্তি কারিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’’তি এত্থানুৰত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৰিঞ্ঞাযতে, কথং ৰগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৰিভত্তিযা ছট্ঠীৰিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৰগন্তব্বং. এতাৰ ৰুচ্চতেতি ৰুত্তে ইদন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পরিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৰচনন্তি ননু পুব্বপরানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচরিযৰচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৰিজ্ঝনত্থং ৰচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৰোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপরস্সূপসিলেসিকস্সাভাৰতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৰতো, ৰচনং ‘‘সরো লোপাসরে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.
১৫. পঞ্চ
অৰধিভাৰেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৰধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কারিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৰদত্তো’তি ৰুত্তে সো ততো পুব্বো পরোগেতি ৰিঞ্ঞাযতীত্যৰধিভাৰস্স পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৰুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৰা পরেসন্তি পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰধিভাৰস্সাৰিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুরে ৰিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৰুত্তং নিদ্দেসৰচনে কারণমতিদিসতি, ৰুত্তিযং ‘নরানমেরে’তি এত্থ অপৰাদৰিপ্পটিসেধে সতিপরত্তা টাটেআদেসানং পৰত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৰণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৰচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পরো’ত্যনুৰত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৰত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকরণ্যা‘পরেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৰ নত্থীতি, নেতদত্থি, পরোতি ত্যনুৰত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৰারেতা অত্থীতি পরতো-কারতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৰচনেনেমিনা ভৰিতব্বমেৰাতি দস্সেতুমাহ-‘ৰচনে’চ্চাদি, এৰঞ্চরহি তদেৰোদাহরিতব্বং, কিং ‘নরানরে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কারীযমানমিহা-প্যত্থৰন্তং হোতীতি, পুব্বকো পরিহারোতি ব্যৰ হিতনিৰত্তিযা পুব্বসুত্তে ৰুত্তো ‘‘সরেতোপসিলেসিকাধারো’’তি পরিহারো, ন সম্ভৰতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৰা ন সম্ভৰতি, ৰচনানন্তরন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৰ ব্যৰহিতনিৰত্তিযা সুত্তন্তরং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তরস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৰত্তিয তেন পুব্বে ৰিয ব্যৰহিতনিৰত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তরেতিৰচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৰিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৰচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা করণভূতায নিৰত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৰলং জাতিং নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৰহিতে চাব্যৰহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৰহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৰারীযতে নাপি কেৰলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৰত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৰহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৰহিতে পৰত্তং, যম্পন ব্যৰহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৰচনপ্পমাণতো মাভৰত্ৰস্স ব্যত্থতাতি ব্যৰহিতেপি পৰত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৰিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৰিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকারণন্তি ৰাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমারদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৰহিতত্তজাতিসভাৰো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকারে অকারা পরস্স ধকারেন ব্যৰহিতস্স যোস্স ৰিযাৰসেসানম্পি সব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৰতি ৰিসযেতি গৰাদিকে যত্তকে ৰিসযে, কামচারতো ৰিসয পরিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্রাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পরিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘যাৰ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৰুত্তে [ৰুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৰুত্তি ব্রাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিরিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পরিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৰিধিম্হি চরিতত্তা ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১-৩৪) এত্থ সরম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি দ্ৰিন্নং পরস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পরস্স কারিয যোগিতায অত্থতো ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ছট্ঠীভাৰেন পরিণমতী… দ্ৰিন্নং সুত্তানং ৰিপ্পটিসেধে পরস্স বলী যত্তাৰাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুরেৰিয সামত্থিযা’তি.
১৬. আদিস্স
কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৰণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৰণ্ণঞ্চ কারিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৰিকারিযংত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৰাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৰাদো হোতু টানুবন্ধাদিকারিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৰিপ্পটিসেধাতি অপৰাদৰিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৰাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘তেরসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নরানরে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৰত্ততীতি তেসমপৰাদানং ৰিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৰতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৰাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকারস্স হোতীতি আহ ‘দকারস্সরো’তি.
১৭. ছট্ঠী
কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৰসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৰণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৰণ্ণগ্গহণমন্তৰিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৰাক্যস্স ৰা মাভৰী’তি, ইহ ত্ৰনত্থকং ৰণ্ণগ্গহণং ব্যৰচ্ছেজ্জাভাৰাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্রহ্মস্সাতি ৰিসেসনত্থেন ৰত্তুমিচ্ছিতো মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্রহ্মস্সু ৰা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্রহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৰাক্যং ৰা সম্ভৰতী’তি কস্মা ৰুত্তন্তি, ৰুচ্চতে- ন ৰিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৰতীতি ন ব্রহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্রহ্মসদ্দে ৰা ব্রহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৰিধীযতে.
১৮. ৰানু
‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৰাৰিসেসেন ৰানুবন্ধকারিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমারম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমারম্ভো’তি-ৰদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৰানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৰজ্জনে নীৰারণে, পনযনে ৰা ৰত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৰজ্জীযন্তে নীৰারীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৰাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৰোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৰাদো অন্তাপৰাদো, উস্সজ্জতে নিৰত্তীযত্যপৰাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৰাদক্কমো পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৰাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সরা নমন্তা পরো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৰাদা ‘‘ৰানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’তি.
১৯. টানু
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সেচ্চাদিনা ৰচনারম্ভপ্পযোজনাখ্যানেনান্তাদেসাপৰাদো যং যোগোতি ব্রৰীতি, পচ্চেকমভিসম্বন্ধোতি সো টকারানুবন্ধো চাদেসোতিআদিনা, কস্স সব্বস্স ভৰতিচ্চাহ-‘ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্সে’চ্চাদি, ননু চ টেআদেসোপ্যনেকৰণ্ণোএৰ দ্ৰিৰণ্ণসমুদাযত্তাত্যাসঙ্কিযাহ-‘উপলক্খিযে’চ্চাদি, অনুবধ্যতে পযোগে অসুয্যমানেপি পযোজনৰসেনানুসরীযতীত্যনুবন্ধো, উপদেসে যেৰোপলক্খিয নিৰত্ততেত্যনেনেতং দস্সেতি ‘উচ্চারিতৰিনাসিনোনুবন্ধা’তি, উপদেসে পঠমুচ্চারণে.
২০. ঞকা
আদ্যন্তাতি ৰুত্তে কথমৰযৰাত্যযমত্থো লব্ভতী ত্যাহ-‘আদ্যন্তসদ্দানমি’চ্চাদি, আদ্যন্তসদ্দানং নিযতৰযৰৰাচিত্তা অৰযৰস্স চাৰযৰিনামন্তরেনা সম্ভৰতো সামত্থিযাৰযৰী লক্খীযতি, ছট্ঠিযাত্যনুৰুত্তিতো ৰাৰযৰাৰযৰিসম্বন্ধেসা ছট্ঠী, তায নিদ্দিট্ঠস্সাত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতেতি ৰুত্তিযং-‘ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সা’তি (ৰুত্তং), তেনেৰ পচ্চযৰিধিম্হি কূপ্পচ্চযাদযো ন দোসা ভৰন্তীতি, অতোযেৰাতি তদৰযৰাচিত্ততোযেৰ, তগ্গহণেনেতি অৰযৰগ্গহণেন, কতাকতপ্পসঙ্গিত্তাতি ওত্তে কতেপি অকতেপি ৰুকাগমস্স পসঙ্গতো, ভূযত্তত্তা হি ওত্তস্স ভূগ্গহণে সতি কতেপি ওত্তে ৰুকাগমেন ভৰিতব্বমকতেপি ততোৰ ‘‘কতাকতপ্প সঙ্গী যো ৰিধি সনিচ্চো’’তি নিচ্চত্তা ওত্তং বাধিত্ৰা ৰুকাগমো হোতি, অথ ৰুকাগমে পচ্ছা তেন ন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘অন্তাৰযৰে’চ্চাদি.
২১. মানুবন্ধো
যদিনিদ্ধারণে ছট্ঠী অন্তস্সাৰিসেসিতত্তা অৰিসেসেন যতো কুতোচি অন্ততো বানুবন্ধো পরো সিযা, ন হি দুতিযং সরগ্গহণমত্থি, যেনান্তো ৰিসেসীযতেচ্চাহ-‘নিদ্ধারণ’মিচ্চাদি, কারণমাহ-‘সুতত্তা’তি, ‘সরান’ন্তি সুতত্তাতি অত্থো, তেন ‘‘সুতানুমিতেসুসুতসম্বন্ধোবলৰা’’তি রুন্ধতীতেত্থধকারস্সা নুমিতস্স মং ন হোতীতি দীপেতি, সমান জাতিযস্সেৰ লোকে নিদ্ধারণপ্পতীতি হোতিচ্চাহ-‘তথা হি’চ্চাদি, যথা’কণ্হা গাৰীনং সম্পন্নখীরতমা’তি ৰুত্তে অৰিসেসিতত্তেপি কণ্হায কণ্হাগাৰীযেৰ পতীযতে, তথেহাপি সরানং মজ্ঝে অন্তাত্যন্তত্তেন নিদ্ধারিযমানো সমানজাতিযো সরোযেৰ পতীযতে, তেন সরানং যেৰান্তাপরো ভৰিস্সতীতি ভাৰো, ৰিসেসনত্তোতি ‘‘ঞিলতস্সে’’তি (৫-১৬৩) সুত্তে অস্সাতি ৰুত্তে অযমেৰেতি নিযমাভাৰা যস্সকস্সচি অকারস্স ঞিপ্পত্তি, তেনানিট্ঠপ্পত্তীতি লানুসঙ্গিস্সেৰ অস্সাতি লস্স যং ৰিসেসনত্তং তং অত্থো পযোজনমস্স ‘‘কত্তরিলো’’তি (৫-১৮) লকারস্সাতি ৰিসেসনত্থো লকারো, ইধেৰাতি ইমস্মিং ‘‘মানুবন্ধো’’তিআদিসুত্তেযেৰ.
২২. ৰিপ্পটি
পরোতি ৰত্ততে, সো চাঞ্ঞাধিক্যইট্ঠাদ্যনেকত্থোপি ইধ ইট্ঠ ৰাচী দট্ঠব্বো, কম্মব্যতিহারেঘণিতি কম্মব্যতিহারো কিরিযাপরিৰত্তনং ভাৰৰিসেসো তস্মিং ‘ভাৰকারকেস্ৰঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) সামঞ্ঞেন ৰিহিতত্তা ৰিপ্পটিসেধনন্তি অত্থে ঘণি ৰিপ্পটী সেধো, তেনাহ-‘সামঞ্ঞে’চ্চাদি, ৰিপ্পটিসেধসদ্দস্স অত্থমাহ-‘অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধো’তি, সংসিদ্ধিযং ৰত্তমানোপি সিধি উপসগ্গসম্বন্ধে নাত্থন্তরেপি হোতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধোত্যত্থো, ৰিপ্পটিসেধসদ্দস্স লোকে ৰিরোধৰাচিত্তেন পসিদ্ধত্তমাহ ‘তথা হি’চ্চাদিনা, কথম্পন পমাণভূতস্সাচরিযস্স ৰচনেসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো সম্ভৰতীচ্চাসঙ্কিয উভিন্নং সাৰকাসত্তে সতি সম্ভৰতি নাঞ্ঞথাতি ‘দ্ৰিন্ন’মিচ্চাদি ৰুত্তিগন্থো পৰত্তোতি ৰত্তুং ‘সোচা’তিআদিমাহ অঞ্ঞমঞ্ঞানজ্ঝাসিতেতি অঞ্ঞমঞ্ঞেনানক্কন্তে অপরিগ্গহিতেতি ৰুত্তং হোতি, অনুভযতাগিনীতি যো ৰিসযেকদেসো উভযন্ন ভজতে তস্মিং অনুভযভাগিনি ৰিসযেকদেসে, সামঞ্ঞৰিসযো দ্ৰিন্নং ৰিধীনং সাধারণো ৰিসযো, তত্থ পৰত্তিপ্পসঙ্গে সতি সোচ ৰিপ্পটিসেধো জাযতীতি সম্বন্ধো, ইমিনা ৰিপ্পটিসেধস্স ৰিসযো পৰত্তিপ্পসঙ্গো ৰিসযৰিসযীনমভেদেন সুত্তে ‘ৰিপ্পটিসেধো’তিৰুত্তোতি ‘দ্ৰিন্ন’মিচ্চাদিনা ৰুত্তিগন্থো রচিতোতি দীপেতি, পরো হোতী তিৰিধিদস্সিতোতি ইমিনা যদি নিযমো-ব্ভূপগতো সিযা, তদা ‘পরোৰহোতী’তি ৰদেয্যাতি দস্সেতি, পাণিনিযা হি জাতিযং পদত্থে সকিমেৰ লক্খণং পৰত্ততীতি চরিতত্থত্তা ৰিসযন্তরে দ্ৰিন্নম্পি লক্খণানমপ্পৰত্তিযং পরং পচ্ছিমং কারিযন্তি ৰিধ্যত্থমিদং ৰচনং, ব্যত্তিযন্তু পদত্থে লত্ৰাদীনমিৰ পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থন্তি পটিপন্না, ইধ পন জাতিযং ব্যত্তিযঞ্চ দ্ৰিন্নম্পি সুত্তানমপ্পৰত্তিযমেৰ ৰিধ্যত্থমেৰিদং ৰচনং, ন নিযমত্থম্পীতি পটিপাদেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, কামচারতো পরিসমাপীযতেতি সম্বন্ধো, কামতো পরিসমাপনঞ্চেতিস্সা সব্বস্মিং অত্তনো গোচরে অৰিচ্ছেদব্যাপনেন পৰত্তিসব্ভাৰতো. কথম্পনেকস্সাপি পৰত্তি ন ভৰেয্যাত্যাসঙ্কিয কারণমাহ‘উভযম্পি’চ্চাদি, হিসদ্দো যস্মাত্থে, যস্মা উভযম্পিদমাচরিযৰচনং, ততোযেৰ পমাণং, অভিমতকারিযৰিধানে লিঙ্গভাৰেন সদ্দিকানুমতত্তা(তেসং) ৰিধীনং ৰিধাযকঞ্চ তস্মাতি অত্থো. পমাণত্তা দ্ৰিন্নম্পি অপ্পত্তিযং কারণমাহ-‘অনুভযভাগিম্হি’চ্চাদি, যতো লদ্ধাৰকাসা ততো সমানবলাতি, ইতিসদ্দো হেতুম্হি, ৰিরুদ্ধাচাতি এত্থ ইতিসদ্দং দত্ৰা ‘অনুভযভাগিম্হি…পে… ৰিরুদ্ধাচাতি দ্ৰিন্নং ৰচনানং পমাণত্তা উভিন্নম্পি অপ্পৰত্তীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সমানবলানং দ্ৰিন্নং লোকেপি ৰিরোধিত্তং একক্খণেযেৰ উভিন্নম্পি কারিযে অপ্পৰত্তি চ দিস্সতীতি দিট্ঠন্তমাহ ‘লোকেচে’ত্যাদি, এত্থ চ পেস্সস্স (অ)ৰিরোধত্থিনো কারিযে অপ্পৰত্তিরিৰ [অপ্পৰত্তিযেৰ (পোত্থকে)] সমানবলান মুভিন্নং ৰচনানং কারিযে অপ্পৰত্তীতি সুখেনো পমাসংসন্দনং ৰিঞ্ঞাতব্বং.
জাতিপক্খেযেৰ ভস্সকারেন দ্ৰিন্নং যুগপদিপ্পত্তিযং ‘লত্ৰাদীনমিৰ’ পরিযাযপ্পসঙ্গো ৰণ্ণিতো, তস্সাযুত্তত্তমুপদস্সেন্তো আহ ‘নচাপি’চ্চাদি, ভিন্নৰিসযত্তাতি দ্ৰিন্নং ৰিধীনং ভিন্নৰিসযত্তা. অভিন্নৰিসযত্তে হি পরিযাযকপ্পনা যুত্তিমতী, অতোচ লত্ৰাদীনমভিন্নৰিসযত্তম্পটিপাদযিতুমাহ- ‘লত্ৰাদযো হি’চ্চাদি, অনৰযৰেনেতি ধাতু মত্ততো ৰিধানেনাৰযৰব্যতিরেকসব্ভাৰতো সব্বধাতুপরিগ্গহেন, যত্থ যস্মিং ধাত্ৰত্থেকদেসে পৰত্তা সমানা পৰত্তা সন্তো লদ্ধাৰকাসা সিযুং তস্সেকদেসস্স পরিহারেনাপি পরিচ্চাগেনাপি ন ৰিধীযন্তেতি সম্বন্ধো, লত্ৰাদীন মেকক্খণে অসম্ভৰা একস্মিং কতে সতীতরৰচনান মানত্থক্যপ্পসঙ্গাচ পরিযাযেন ভৰন্তীতি যন্তং যুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইহাতি ইমস্মিং যুগপদিপ্পত্তিযং, ইহ তথাভাৰস্স কারণমাহ-‘সাৰকা…পে… ৰচন’ন্তি, তত্থাতি যুগপদিপ্পত্তিযং. জাতিযম্পদত্থে ‘‘পুনপ্পসঙ্গৰিজাননা সিদ্ধং, ৰিপ্পটিসেধে যং বাধিতং তম্বাধিতমেৰা’’তীমাসমুভিন্নং পরিভাসনম্পৰত্তিং পটিপাদেন্তো আহ- ‘পরস্মিং চে’ত্যাদি, পরস্মিন্তি ইট্ঠে, পরিভাসনম্পন অযমত্থো ‘পুনপ্পসঙ্গৰিজাননাতি দ্ৰিন্নং সুত্তানমেকত্থপ্প সঙ্গসঙ্খাতে ৰিপ্পটিসেধে সতিপরমিট্ঠং পঠমং হোতি, হোন্তেন তেন যদীতরস্স নিমিত্তোপঘাতো ন কতো তদা তস্সাপি পুনপ্পসঙ্গো তস্স ৰিজাননা সিদ্ধন্তি, ৰিপ্পটিসেধে যথাৰুত্তে সতি পঠমং হোন্তেন যং সুত্তং বাধিতং তস্স পুনপ্পৰত্তিযা যদি নিমিত্তং নত্থি তং বাধিতমেৰে’তি. ব্যত্তিযম্পি ৰিধ্যত্থমেৰিদং ৰচনং, ন নিযমত্থন্তি দস্সেতুমাহ-‘ব্যত্তিয’মিচ্চাদি, এৰং মঞ্ঞতে ‘ব্যত্তিযং পটিলক্খিযংলক্খণপ্পৰত্তিযং দ্ৰিন্নং সাধারণং ঠানম্পতি যানি ৰচনানি ভিন্নানি তেসম্পি নিরৰকাসত্তেন তুল্যবলত্তা দ্ৰিন্নম্পটিপত্তিযেৰসিযা, নতু পরিযাযপ্পসঙ্গো’তি. ব্যত্তিযম্পি যথাৰুত্তানং পরিভাসানং পৰত্তি ৰুত্তৰিধিনেৰাতি দস্সেন্তো ‘পরিভাসানম্পি’চ্চাদিমাহ.
জাতিযম্পদত্থে ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৰ্হে, এ ম্হে’’চ্চাদীনং লক্খণানমেকমেকত্থেপি ৰত্তমানেতি অন্তি, ৰত্তমানে সি থ ইচ্চাদীনং ৰাক্যেকদেসানং গচ্ছতিচ্চাদো গচ্ছ সিচ্চাদো চ লক্খিযে সকিম্পৰত্তিযা সব্বস্মিং সকে ৰিসযে পঠম মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনজাতি পরিসমত্তাতি চরিতত্থত্তা তুম্হে গচ্ছথাতি এত্থ দ্ৰীহি দ্ৰিন্নং পুরিসান মেকক্খণে পৰত্তিযং ন কস্সচি, ব্যত্তিযম্পি পটিলক্খিযং লক্খণানি ভিজ্জন্তীতি সাধারণং ঠানং পতিভিন্নেহি লক্খণেহি দ্ৰিন্নম্পেকত্থে-কক্খণে পৰত্তিযং ন কস্সচি, তথা ৰুত্তনযেনেৰ তিণ্ণং পুরিসানমেকক্খণে পৰত্তিযন্তি সব্বথা অপ্পৰত্তিযং সম্পত্তাযং ৰচনমিদং, পরো হোতীতি মজ্ঝিমুত্তমং ভৰতীতি অধিপ্পাযেন ‘যথে’চ্চাদিনা ৰুত্তং ৰুত্তিগন্থম্পঞ্হমুখেনা হরিত্ৰা দস্সেতুং ‘ক্ৰপনা’তিআদিমাহ, নেদমুদাহরণমম্হং মনং ভোসেতি-যতো ৰিপ্পটিসেধৰিসযমেৰেদং ন হোতি, কুতো যতো ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতীনং ৰত্তমানেতি অন্তিচ্চাদীহি ৰাক্যেকদেসেহি নিদ্দিট্ঠানমেৰ পুব্বপরচ্ছক্কানং পুরিসৰচনৰিসেসৰিধাযকেন ‘‘পুব্বপরচ্ছক্কান মেকানেকেসু তুম্হাম্হ সেসেসু দ্ৰেদ্ৰে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা’’ (৬-১৪) তীমিনা ৰাক্যাৰযৰেন তুম্হাম্হসেসেসু পযুজ্জমানেসু অপ্পযুজ্জমানেসু ৰা যথাক্কমং পুব্বচ্ছক্কানং পরচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমুত্তমপঠমানং পচ্চেকং দ্ৰেদ্ৰে ৰচনানি যথাক্কমং ভৰন্তীতি ‘গচ্ছথ গচ্ছামা’তি এত্থ একক্খণে পৰত্তিযেৰ নত্থি, দ্ৰিন্নম্পন সাৰকাসান মেকক্খণে পৰত্তিযেৰ হি ৰিপ্পটিসেধোতি, তথাপি ৰুত্তনযেন ৰিপ্পটিসেধপ্পকপ্পনাপি সক্কা কাতুন্তীদমুদাহটং সিযাতি দট্ঠব্বং, ইমিস্সা পন পরিভাসায নিরাকুলপ্পৰত্তি ‘‘আদিস্সা’’ তীমিস্সা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা, কতাকতপ্পসঙ্গী যো ৰিধি, সো নিচ্চো, যোত্ৰকতেযেৰাযমনিচ্চোতি ৰুত্তনিচ্চানিচ্চেসু অন্তরঙ্গবহিরঙ্গেসু চাতুল্যবলত্তা নাস্স যোগস্স ব্যাপারো, তথাহি নিচ্চানিচ্চেসু নিচ্চমেৰ বলৰন্তি নিচ্চানিচ্চানমতুল্যবলতা, অন্তরঙ্গবহিরঙ্গপ্পকার(ম্পন) উপরি ‘‘লোপো’’তি (১-৩৯) সুত্তে পকাসিস্সাম.
২৩. সঙ্কেতো
ৰচনারম্ভস্স ফলমাহ-‘অনুবন্ধোতি যং ৰুত্তং’ত্যাদি, ৰুত্তিযং ‘‘যোনৰযৰভূতো সঙ্কেতো’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি ‘‘ভাসিস্সং মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি সদ্দলক্খণা ভিধানপ্পকরণতো সদ্দস্সানৰযৰভূতোতি ৰিঞ্ঞাযতেতি দস্সেতুমাহ-‘কস্স’ত্যাদিল্তুপ্পচ্চযে লকারো উদাহরণং, পকতিযাদি সমুদাযস্সাতিআদিৰাক্যস্স সাপ্পাযমত্থং ৰিৰরিতুং ‘এৰমঞ্ঞতে’চ্চাদি ৰুত্তং, কেচি সদ্দসত্থকারাতি পাণিনিং সন্ধাযাহ, ৰচনন্তি ‘‘তস্স লোপো’’তি (১-৩-৯) ৰচনং, পযোগাসমৰাযিতাতি কত্তাইচ্চাদিপ্পযোগে অসমৰাযিতা অপ্পযোগিতাতি অধিপ্পাযো, এৰম্পিস্স লোপো ৰসেযো… অনুপুব্বো বন্ধিৰিনাসত্থোতি আহু উচ্চারিতপধংসিত্তা অনুবন্ধ্যতে ৰিনস্সতেত্যনুবন্ধোতি ইমায সদ্দ ব্যুপ্পত্তিযাৰসেন.
২৪. ৰণ্ণ
‘অতেনা’তি (২-১০৮) এত্থ অতোতি রস্সব্যত্তিনিদ্দেসো ৰা সিযা রস্সজাতিনিদ্দেসো ৰা সকলনিস্সযব্যাপী অত্থজাতি নিদ্দেসোৰা, তত্থ রস্সব্যত্তিনিদ্দেসে সতি বুদ্ধসিদ্ধাদীসু যত্থকত্থচি অকারো গয্হতেতি নেট্ঠপ্পসিদ্ধি… কেসঞ্চি অসিজ্ঝনতো, রস্স জাতিনিদ্দেসে পন বুদ্ধসিদ্ধাদিসব্বাকারন্তানং লক্খণিকগৰাদ্যকা রন্তানঞ্চাকারো গয্হতীতি সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধি, নাঞ্ঞো দীঘো ব্যত্তন্তরত্তাতি নানিট্ঠপ্পত্তি আকারতো নাস্সেনাভাৰা, তস্মা অতোতি রস্সজাতিনিদ্দেসে নিস্সিতে সব্বমিদমিট্ঠং নিপ্ফজ্জতীতি নাত্থজাতি নিস্সীযতে, ন রস্সব্যত্তিচ, ‘‘যুৰণ্ণানমে ওলুত্তা’’তি (১-২৯) আদীসু পন রস্সব্যত্তিযা রস্সজাতিযা ৰা নিদ্দেসে ‘তস্সেদং নোপেতি’চ্চাদীসু এওআদিকমিট্ঠং কত্থচি ভৰেয্য, ন সব্বত্থ, সব্বত্থ ৰা ভৰেয্য ‘ৰাতেরিতং সমোনা’তিআদীসু ব্যত্তন্ত রত্তা, তস্মা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, অথৰা ৰণ্ণুচ্চারণম্পতি কেসঞ্চি ৰণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানানং উচ্চনীচতদুভয সংহারৰসেন ৰণ্ণৰিসেসুপ্পত্তি দস্সনতো তেসং ৰসেন রস্স ব্যত্তিনিদ্দেসে রস্সজাতিনিদ্দেসে ৰা ৰুত্তনযেন ইট্ঠানিট্ঠপ্পত্তিযং সব্বথা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, তত্থ ৰণ্ণ পরেন সৰণ্ণগ্গহণং নিযমিতুং ৰচনমিদমারদ্ধন্তি ‘সব্বত্থেৰা’তিআদিনা ৰচনারম্ভফলমাহ, সব্বত্থেৰাতি সব্বস্মিংযেৰ সুত্তপ্পদেসে. ননু সযঞ্চাতি ৰুত্তেপি পরিযত্তং, ন হ্যঞ্ঞং রূপা সযমত্থি, অঞ্ঞং ৰা (সয)তো রূপন্তি সিদ্ধেপ্যেৰং সতি অত্থেত্থ পরো কোচি ৰিসেসোতি ঞাপেতুং সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰুত্তিকারো আহাতি সম্বন্ধো, রূপস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ‘সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰুত্তিযং নিদ্দিসীযমানত্তা চ রূপন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘সঞ্চ গয্হতী’তি ৰুত্তং, সংরূপগ্গহণাযাপিসদ্দং করোতো-ধিপ্পাযো-যন্তি ৰত্তুমাহ-‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনপ্পকারেন সংরূপগ্গহণায অপিসদ্দাভাৰেতি অধিপ্পাযো, অঞ্ঞপদত্থেতি অঞ্ঞপদত্থ সমাসৰিসযে, গুণীভূতস্সাতি অপ্পধানভূতস্সাকারে কারাদিনো, সমাসেন ৰুত্তত্তা পধানতূ তত্তেপি গুণো ভৰতি অঞ্ঞপদত্থো-কারেকারাদি ৰিধায কত্তা, ৰিধীযমানো সৰণ্ণোৰ পধানং… ইদমত্থিতায তপ্পৰত্তিযাতি. ননু ৰুত্তিযমপিসদ্দস্সাত্থং ৰদতা সযঞ্চেতি ৰত্তব্বং, ‘‘তথা সযমত্তনী’’তি নিঘণ্ডুতো সযঞ্চ-ত্তাকারেকারাদিঞ্চ গয্হতীত্যমত্থো সম্ভাৰীযতীতি চোদনম্পনসি নিধায ‘সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰদন্তো সাধিপ্পাযারুল়্হং কিঞ্চি অত্থৰিসেসং পকাসেতুং তথেৰাহাতি দস্সেতুং ৰুত্তং-‘সযঞ্চে’ত্যাদি, ‘‘ধনঞ্ঞাতীসু সংসদ্দো, তথাত্তত্তনিযেসুপী’’তি নিঘণ্ডুৰচনতো ‘স’ন্তি অত্তাপি গয্হতি, কো সো সদ্দরূপং সাধারণং, ‘স’ন্তি অত্তনিযম্পি, কিন্তং সদ্দান মসাধারণং সদ্দরূপং, তথা সতি অত্তনিযং রূপং নামাত্তসঙ্খাতসদ্দসম্বন্ধীতি আহ-‘সংরূপং সদ্দানমসাধারণং রূপ’ন্তি, এতঞ্চ ইদন্তীমিনা সম্বন্ধিতব্বং, অসাধারণন্তি অসাধারণং সদ্দরূপং, সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনস্স সাত্থকতায অসাধারণন্তি রূপং ৰিসেসতা সাধারণস্সাপি সম্ভৰো ৰুত্তোযেৰ নামাতি আহ-‘দুৰিধং হি’চ্চাদি, কিন্তং সাধারণমসাধারণঞ্চরূপন্তি সামঞ্ঞেন রূপং নিদ্দিসিতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, তত্থাতি নিদ্ধারণে সত্তমী, সদ্দানন্তি সাত্থকনিরত্থকানং যেসংকেসঞ্চি সদ্দানং, তংতং সদ্দত্তাদীহি তেসংতেসং বুদ্ধ অইআদীনং সদ্দানং সদ্দত্তাদি, উভযত্থ আদিসদ্দেন অত্থো সঙ্গহিতো, তেন সাধারণং সদ্দরূপমত্থরূপং তথা-সাধারণন্তি চতুব্বিধং সংরূপন্তি দস্সেতি, চতূসুপি চেতেস্ৰসাধারণস্স সদ্দরূপস্সেৰোপানং দস্সেতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, সাধারণরূপব্যুদাসেনাতি সাধারণরূপস্স পরিচ্চাগেন, উপাদিযন্তো রূপমেৰ সদ্দস্সসং, নাত্থোতি চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো, চ সদ্দো পনেত্থ ‘ইদং দস্সেতী’তি হেট্ঠা ৰুত্তং সমুচ্চিনোতি, অসাধারণস্সেৰোপাদিযনে কারণমাহ-‘তন্ত’মিচ্চাদি, ইতরন্তি যে সংকেসঞ্চি সদ্দানং সদ্দত্তাদি, পরস্সাপীতি অঞ্ঞস্স যস্সকস্সচি সদ্দস্সাপি, ইতি ইদং, পতিতং পসিদ্ধং, এত্থ পন ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ইদং যথাৰুত্তং পসিদ্ধং তস্মা পুব্বাচরিযপরম্পরাযাগতো পদেসতো উপাদিযন্তোতি পকতং, সংসদ্দৰিসেসনসামত্থিযেন অসাধারণরূপোপাদিযনেপি অসাধারণং সদ্দরূপমেৰোপাদীযতি নাসাধারণমত্থরূপং… ইমিনা ৰক্খমানকারণতা [তায (পোত্থকে)] ৰসেনাতি আহ-‘সদ্দস্সে’চ্চাদি, আসন্নং…সদ্দতো সদ্দভাৰসা নঞ্ঞত্তা, ৰিপরিযযতোতি ৰিপরিযাসেন অনাসন্ন ভাৰেনাতি অত্থো, চক্খুৰিসযোপি হি অত্থো কথং সোতৰিসযসদ্দস্স ন আসন্নো সংরূপম্ভৰিতুমরহতীতি, কারণন্তরমাহ-‘অহেয্যত্তাচা’তিআদি, অহেয্যত্তাতি অপরিচ্চজনীযত্তা, ইদম্পি নিচ্চসম্বন্ধিত্তে কারণৰচনং, তং সদ্দরূপং, নিচ্চসম্বন্ধীতি নিরন্তরসংযোগী, ৰিপরিযযতোতি হেয্যত্তা, তথাহিচ্চাদিনা অত্থস্স হেয্যত্তং বোধেতি, অপরং কারণমাহ-‘অসাধারণঞ্চ রূপং’ত্যাদিনা, সাধারণো পরিযায সদ্দানং, পচ্চেতব্বত্তাতি ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা, ইদানি কারণত্তযং সমোধানেত্ৰা ইমেহি কারণেহি রূপমেৰ সদ্দস্স সংনাম, নাত্থোতি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘তদেৰ’ন্তিআদি আরদ্ধং, তদেৰন্তি যস্মা এৰং, তং তস্মাতি অত্থো, সরূপপ্পধানেতি ‘‘গোস্সা ৰঙ’’ (১-৩২) ত্যাদো গোস্সাত্যাদিকে সরূপপ্পধানে.
২৫. ন্তু
ন্তুসুতিযা জন্ত্ৰাদীনম্পি ‘‘ন্তন্তূনংন্তো যোম্হি পঠমে’’ (২-২১৫) ত্যাদিনা গহণপ্পসঙ্গে জাতিযমভিপ্পসঙ্গবাধনত্থং ব্যত্তিযং ৰন্ত্ৰাদি সম্বন্ধীনমুপাদানত্তমিদমারদ্ধং ‘‘ৰন্ত্ৰৰণ্ণা’’ (৪-৭৯) ‘‘তমেত্থস্সত্তীতি মন্তু’’ (৪-৭৮) ‘‘কত্তরি ভূতে ক্তৰন্তু ক্তাৰী’’ (৫-৫৫) তি ৰিহিতা ৰন্ত্ৰাদযো নাম.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং
পরিভাসাধিকারো সমত্তো.
সরলোপাদি ৰণ্ণনা
২৬. সরো
আধারৰিসেসাপস্সযনন্তি ওপসিলেসিকাধারৰিসেসস্স নিস্সযনং, ওপসিলেসিকাধারং ৰিনা আধারন্তরে গহিতে সতি ৰচনন্তরং সুত্তন্তরং ৰিনা ব্যৰহিতনিৰত্তি কাতুং ন চ সক্কাতি সম্বন্ধো, কেচীতি বুদ্ধপ্পিযাচরিযাদযো দস্সেতি, তে হি যদি ৰণ্ণেন কালেন ৰা ব্যৰধানেপি সন্ধি ভৰেয্য তদা সরেতি নিমিত্তস্সো পাদানং নিরত্থকং ভৰেয্যাতি সরেতি নিমিত্তোপাদানসামত্থিযেনানেন ৰণ্ণাদিব্যৰধানে নো সন্ধীতি মঞ্ঞমানা ‘নিমিত্তো’চ্চাদিকং ৰাক্যমাহু, তদযুত্তন্তি তেহি’নিমিত্তো’চ্চাদিনা যং ৰুত্তং, তং অযুত্তন্তি অত্থো, অযুত্তত্তে কারণং ব্যভিচারসব্ভাৰেন সামত্থিযাভাৰোযেৰাতি ব্যভিচারন্দস্সেত্ৰা সামত্থিযাভাৰন্দস্সেতুমাহ-‘অৰসানে,চ্চাদি, কারিযাভাৰেপীতি এত্থ ন কেৰলং ‘ইদমেৰ সচ্চং, সুমনা ভৰন্তু অথোপি’ত্যাদো ৰণ্ণকালব্যৰধানেযেৰ, অথ খো ‘এতে ন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’ত্যাদো অৰসানে ‘পমাদো মচ্চুনো পদং’ ত্যাদো অন্ত বিন্দু সঙ্খাতনিমিত্তন্তরে ৰা কারিযাভাৰেপি নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতোতি অপিসদ্দস্সত্থো, সাত্থকতোতি ভাৰপ্পচ্চযলোপেন ভাৰপ্পধানৰসেন ৰা ৰুত্তং, সাত্থকত্ততোতি ৰুত্তং হোতি, অঞ্ঞথা নিমিত্তোপাদানমেৰ সাত্থকং নামাতি ‘নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতো’তি ন যুজ্জতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘অৰসানে নিমিন্তরে ৰা কারিযাভাৰেন ব্যভিচারসব্ভাৰা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং নত্থি, নিমিত্তন্তুব্যৰধানেপি চত্থি, যথা’দারুনিমিত্তং ৰনোপসঙ্কমন’ন্তি তস্মা ৰণ্ণকালব্যৰধানেপি সরেতি নিমিত্তে সতি লোপকারিযং পপ্পোতে ৰা’তি. লুপ্পতীতি ‘তত্রিমে’চ্চাদিনা কথনকালে ন দিস্সতীতি অত্থো, অদস্সনমত্তমেৰ হি লোপো, অঞ্ঞথা ‘তত্রা’দিসদ্দরূপাভাৰপ্পত্তিযা অত্থপ্পতীতি কারিত্তমেসং ন সিযাতি, পঠমায নিদ্দিট্ঠো… ৰুত্তত্তা কম্মস্স, সরস্সাতি ৰদেয্য… ভাৰে খাদিপ্পচ্চযেন অৰুত্তকম্মত্তা, ইহাতি ইমিনা সত্থন্তরে ভাৰসাধনৰসেন গহণং ৰিভাৰেতি, গন্থ লাঘৰো… সরস্স লোপোতি ৰা লোপং পপ্পোতীতি ৰা অৰত্তব্বত্তা, সরোতি পঠমায নিদ্দিট্ঠত্তা সরো লোপো নাম হোতীতি সঙ্কাপি সিযাতি আহ-‘ন চে’চ্চাদি, ইহাতি ইমস্মিং সুত্তে, হোন্তিচ্চাদোপি পুব্বসরলোপে হন্তিচ্চাদিকম্পি সিযাত্যাসঙ্কিযাহ-‘সোচে’চ্চাদি, উস্সগ্গতো আগতো সম্ভূতো তস্স ৰা অযংতি ওস্সগ্গিকো পুব্বলোপো, তস্স ভাৰো ওস্সগ্গিকত্তং, ওস্সগ্গিকত্তা পুব্বলোপস্স কারিযন্তরেহি পরলোপাদীহি অপৰাদৰিধীহি আবাধিতো এৰ, সো চ পুব্বলোপো হোতীতি সম্বন্ধো, ‘‘পরো ক্ৰচী’’তি (৯১-২৭) ক্ৰচিগ্গহণেন পুব্বপরলোপানং তুল্যবলত্তাভাৰা যথা গমপ্পত্তিতো পরলোপস্সাপৰাদরূপত্তং, অজ্ঝাসিতেতি পৰিট্ঠে, ন হোতি… পরলোপাপৰাদেন বাধিতত্তা, তেহীতি পরলোপাদীহি, সব্বথা মুত্তৰিসযো সদ্ধিন্দ্রিযন্তি, ৰিকপ্পেন মুত্তৰিসযো লতে ৰাতি.
২৭. পরো
ইতিসদ্দো ইদমত্থে, ক্ৰচি লোপনীযো হোতীতি ইদং ৰচনং দীপেতীতি সম্বন্ধো, কিন্তি আহ-‘পযোগানুসারিত’ন্তি, কস্সাতি আহ-‘কারিযস্স পরলোপস্সা’তি, কেন হেতুনাতি আহ ‘ক্ৰচিগ্গহণেনা’তি, কত্থাতি আহ-‘ইহ ইমস্মিং সুত্তে’তি, তেনাতি তেন পযোগানুসারিতাদীপনেন, যথাপযোগন্তি আগমপযোগানতিক্কমেন, নিচ্চং পক্খেৰা পরলোপো সিযাতি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং, লতাৰাতিআদীসু পক্খে ৰা পরলোপো ভৰেয্য, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘কস্মিন্তি অত্থে ক্ৰাতি নিপ্ফন্নেনানিযমৰুত্তিনা অনিযমত্থস্সেৰ ৰিসেসকতো ৰচনে সব্বত্থেৰানিযতত্থৰুত্তিত্তা ক্ৰচিসদ্দো-যং যথাগমং নিচ্চমনিচ্চমসন্তঞ্চ ৰিধিং দীপেতি, তত্থ হোন্তিচ্চাদিকো নিচ্চ পক্খো পরলোপস্সেৰ ৰিসযো, লতাৰাতিআদিকো অনিচ্চপক্খো উভযসাধারণত্তা পুব্বলোপস্সাপি ৰিসযোতি ইমিনা নিচ্চং পক্খে ৰা পরলোপো হোতি, অসন্তপক্খো পন সদ্ধিন্দ্রিযন্তিআদিকো পুব্বলোপস্সেৰ ৰিসযো সব্বথানেন পরিচ্চত্তত্তা’’তি, তীসুপি চেতেসু পন পক্খেসু নিচ্চানিচ্চপক্খেসু যেৰস্সাপৰাদরূপতা… পুব্বলোপস্স সব্বথা হোন্তিচ্চাদো নিৰারকত্তা ৰা ৰিধাযকত্তা ৰা পরলোপস্স, ন ত্ৰসন্তপক্খে… পুব্বলোপস্সেৰ সব্বথানেন দিন্না ৰসরত্তা, লোকগ্গোতিআদি তু ক্ৰচিসদ্দস্স পযোগানুসারিতা দীপকত্তা নিচ্চে অসন্তেৰাপি ৰিধিম্হি দীপিতে পরলোপেন ৰা নিপ্ফজ্জতীতি নেট্ঠব্যাঘাতো, এৰং তাৰ ক্ৰচিগ্গহণে সব্বথানিট্ঠপরিহারেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি সিযা, তদভাৰেকথন্তি তদভাৰে ৰিরোধমাহ-‘অঞ্ঞতে’চ্চাদি, পরিযাযেন ভৰন্তীতি ক্ৰচিগ্গহণাভাৰে ‘পরো’তি সুত্তং সিযা তথা সতি সুত্তদ্ৰযমেকৰিসযং তুল্যবলঞ্চ সিযা, তত্থ ৰিপ্পটিসেধাভাৰা পমাণভূতানমাচরিয (ৰচনা)নং নিরত্থকতা মা ভৰীতি ৰারেন ভৰন্তীতি অত্থো, ইতীতি ইমিনা পরিযাযভৰনকারণেন, পক্খেযেৰ সিযাতি লতাৰাতিআদীসু পুব্বলোপে পরিযাযপ্পৰত্তে পরিযাযেন পরলোপস্সাপ্পৰত্তিতো লতাৰাতি পক্খেযেৰ পরলোপো ভৰেয্য, হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং ন সিযাতি সম্বন্ধো, তঞ্চাতি তং পরিযাযভৰনঞ্চ, খো ৰাক্যালঙ্কারে, পটিপদন্তি পদম্প দম্পতি হোতি, নেকদেসপরিহারেনাপি, তেনাহ ‘ন কত্থচী’তি, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘সব্বত্থ ৰিকপ্পপ্পসত্তিযা হন্তি, সদ্ধন্দ্রিযংত্যাদিকং ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি (১-২৮) সুত্তেপি হন্তিচ্চাদিকঞ্চানিট্ঠরূপম্পি সম্পজ্জতী’’তি. নচেৰমিট্ঠন্তি এৰমিদং যথাৰুত্তং ৰিকপ্পৰিধানং সদ্দলক্খণঞ্ঞূহি নেৰাভিমতন্তি অত্থো, তমেৰ সাধেতি ‘পরলোপো হি’চ্চাদিনা, অথা নিচ্চপক্খে ৰা পরলোপে কতে-নেন পরিচ্চত্তট্ঠানে উস্সগ্গপ্পৰত্তিযা লতাৰ লতেৰাতি রূপদ্ৰযং সম্পজ্জতি তস্মা পযোগানুসারিতাদীপকেন ক্ৰচিসদ্দেনেৰ হোন্তি সদ্ধিন্দ্রিযং লতাৰ লতেৰাতি পযোগ সম্ভৰোপি, তথাপি অনিচ্চপক্খে লতাইৰাতি ততিযরূপপ্পসিদ্ধিযা পরিযাযেন ভৰিতব্বন্তি পরিকপ্পেতি ‘ননু চেত্যাদিনা, অথ ‘‘পরো ক্ৰচী’তি ক্ৰচিগ্গহণে সতি অপ(ৰাদরূপ)ত্তা কথম্পরিযাযপ্পৰত্তীতি মনসি নিধাযানিচ্চপক্খে পরিযাযপ্পৰত্তিদীপনত্থং ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি সুত্তিতন্তি অপৰাদে রূপত্তযেপি পরিযাযপ্পৰত্তিযং দোসাভাৰমাহ-‘নাযং দোসো’চ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি সুত্তেনেৰ পরিযাযস্সাপি দীপিতত্তং সাধেতি, সা চ একত্থপ্পৰত্তি পরিযাযং ৰিনা ন সম্ভৰতি… একক্খণে পৰত্যসব্ভাৰাতি অধিপ্পাযো, ননু চ ক্ৰচাভাৰে পরিযাযপ্পৰত্তিযং যথাৰুত্ত দোসস্সেৰাপ্পসঙ্গতো মা হোতু পরিযাযো, ভিন্নৰিসযে পন পুব্বপরলোপপ্পৰত্তিযা ‘‘ন দ্ৰেৰা’তি নিসেধে লতেৰ লতাৰ লতাইৰাতি রূপত্তযং নিপ্ফজ্জতীতি চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘নচে’চ্চাদি, তত্থ দোসমাহ-‘তথা চ সতি’চ্চাদিনা, কত্থচি দেমিচ্চাদো নিচ্চং পুব্বলোপস্সেৰ, কত্থচি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং পরলোপস্সেৰ, ৰিকপ্পেন ৰা কত্থচি যথোদকং যথাউদকং ত্যাদো পুব্বলোপস্সেৰ কত্থচি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদো পরলোপস্সেৰ কত্থচি লতেৰ লতাৰ লতাইৰাচ্চাদো পরিযাযেনুভযলোপস্সেৰ দস্সনতোতি সম্বন্ধো, এত্থচ ইতিপীতি ৰৰত্থিতৰিভাসত্ত দীপনেন ক্ৰচিসদ্দেন পরলোপে কতে-ঞ্ঞত্র পুব্ব লোপে সম্পত্তে ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি এত্থানুৰত্তমান ক্ৰচানুভাৰেন নিচ্চং নিসেধে ইচ্চপিচ্চেৰ ভৰতি. সম্বজ্ঝতি তেসু তেসু সুত্তেসু. পরিচ্ছেদোতি কম্মত্থৰসেন আধারৰসেন ৰাতি আহ-‘পরিচ্ছিজ্জতি’চ্চাদি.
২৮. নদ্ৰে
তত্থচাতি চসদ্দেন ভৰিতব্বং, তথা চ সতি অঞ্ঞোঞ্ঞানজ্ঝাসি তং যথোদকং যথাউদকংত্যাদি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদিচ সঙ্গহিতং ভৰতীতি, পুব্বলোপে পরলোপে চ পরিযাযেন সম্পত্তে দ্ৰিন্নম্পি পক্খে অভাৰে সতি কথমিদং যুজ্জতীতি চোদেতি‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদিনা, যজ্জেৰন্তি হি অযং নিপাতসমুদাযো অনিট্ঠাপাদনারম্ভ ৰত্ততে, এৰঞ্চে গয্হতীতি অত্থো, তদেতি অত্থতো ৰিঞ্ঞাযতি, নিচ্চং সন্ধিকারিযাভাৰে কারণমাহ-‘উপসিলেসা ভাৰতো’তি, তদেৰ সমত্থেতি ঈদিসেসু হি’চ্চাদিনা, ৰত্তুমিট্ঠত্তাতি ইমিনা সন্নিকংসো ৰণ্ণান মদ্ধমত্তকালব্যৰধানা পচ্চাসত্তি, সন্নিকংসস্সেতস্স ৰচনিচ্ছাযং সতিযেৰ সন্ধিকারিযং হোতীতি দীপেতি, উপসিলেসাভাৰো ৰাতি উপসিলেসাভাৰো এৰ ভৰতি, নাঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো, তদভাৰেচাতি তস্স উপসিলেসস্স অভাৰে চ, সন্ধিকারিযাভাৰে কারণমাহ-‘কালন্তরেন ব্যৰধানা’তি, কালন্তরেনাতি উভযত্থ ঠিতৰণ্ণান মুচ্চারণকালতো অঞ্ঞেন মজ্ঝপ্পতিতকালেন, সন্ধি হোতেৰ… সন্নিকংসৰচনিচ্ছাৰসেন উপসিলেসভাৰতো, বুদ্ধ ৰীর অত্থুরাজপুত্তং অজরামরোতি ছেদো, যদিপি সব্বম্পেতং যজ্জেৰংত্যাদিনা ৰুত্তং ক্ৰচি সদ্দপ্পভাৰেনেৰ সিজ্ঝতি, তথাপি পকারো-যম্পি সত্থে যোজেতব্বো ৰাতি দস্সেতুং ৰুত্তো.
২৯. যুৰ
ননু সুত্তে ‘লুত্তা’তি পঞ্চমী নিদ্দেসা ‘পরেস’ন্তি হোতু, ‘যথাক্কমং’তি তু ৰচনাভাৰে কথং যথাক্কমন্তীদং ৰুত্তন্তি আহ-‘সমে’চ্চাতি, সমা সঙ্খ্যা গণনা যেসু তে সমসঙ্খ্যা-উদ্দেসিনো অনুদেসিনো চ, উদ্দিসনং পঠমং নিদ্দিসনং উদ্দেসো, অনুদিসনং পচ্ছা কথনং অনুদেসো, উদ্দেসো অনুদেসো এসমত্থীতি উদ্দেসিনো অনুদেসিনো, তেসং সমসঙ্খ্যানমুদ্দেসীনং অনুদেসীনঞ্চ, ইৰণ্ণুৰণ্ণাহি উদ্দেসিনো দ্ৰে, এ ওকারা অনুদেসিনো চ দ্ৰেতি উদ্দেসীনমনুদেসীনঞ্চ ঠান্যাদেসানং সমসঙ্খ্যা সিযা, সতিযঞ্চ তস্সং যথাক্কম মাদসা ৰিধীযন্তে, লোকতো সিদ্ধিমুপদস্সেতি ‘তথাহি’চ্চাদিনা. অৰ…পে… এ ওতি পরেসং মতং, ৰিপ্পটিপত্তীতি ৰিরুদ্ধা পটিপত্তি পটিজাননং, পরে ‘‘সতিপি হেট্ঠা ৰাগ্গহণে‘ক্ৰচাসৰণ্ণং লুত্তে’তি সুত্তে ক্ৰচিগ্গহণকরণতো অৰণ্ণে এৰ লুত্তে অসৰণ্ণো ৰিধি হোতি, ততো ইধ ন হোতি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৰদন্তি, ক্ৰচীতি অধিকারো ইধ ন হোতি মহুস্সৰো মাতূপট্ঠানন্তি, পতিসদ্দো আধারত্থো, তেন সমানাধিকরণো উরসদ্দোপীতি উরস্মিন্তি নিচ্চ সমাসত্তা অসকপদেন ৰিগ্গহে কতে ‘‘অসঙ্খ্যং ৰিভত্তি’’চ্চাদিনা (৩-২) সুত্তেন অসঙ্খ্যসমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘ৰিভত্যত্থেসঙ্খ্যসমাসো’তি, এত্থ পন যুৰণ্ণানন্তি সংসামি সমীপসমূহ ৰিকারাৰযৰাদীসু ঠান্যাদেসসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ইৰণ্ণুৰণ্ণানং ঠানে এ ওআদেসা হোন্তীতি অত্থো, ঠানম্পন তিধা অপকংসো নিৰত্তি পসঙ্গো চেতি, তত্থ গুন্নং ঠানে অস্সা সম্বন্ধীযন্তু [বজ্ঝন্তু (জিনিন্দবুদ্ধি)] তি অপকংসো ঠানসদ্দস্সত্থো, ‘‘সেম্হস্স ঠানে কটুকমোসধং দাতব্ব’’ন্তি নিৰত্তি ‘‘দব্ভানং ঠানে সরেহি অত্থরিতব্ব’’ন্তি পসঙ্গো, তেসু ইধ পঠমদুতিযা ন যুজ্জন্তি… নিচ্চত্তা সদ্দত্থসম্বন্ধস্স অপনযনৰিনাসা ন যুজ্জন্তীতি, ততিযো তু (যুজ্জতি)… সুত্তে অত্থাভিধানায ইৰণ্ণুৰণ্ণানং পৰত্তিপ্পসঙ্গে তদত্থাভিধানাযেৰ এওআদেসা ভৰন্তীতি.
৩০. যৰা
‘‘সত্তমিযং পুব্বস্সে’’তি (১-১৪) পুব্বস্স কারিযৰিধানতো সত্তমী নিদ্দিট্ঠস্স পরতা ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তিযং ‘পরে’তি ৰুত্তং, এৰমুপরিপি, পরেহি ইচ্চস্স অজ্ঝিণমুত্তো’তি সাধেতুং ‘‘সব্বোচন্তি’’ ‘‘অজ্ঝো অধী’’তি চ সুত্তিতং, তেসমিধ পচ্চক্খাতভাৰদস্সনত্থমাহ-‘ইদ’মিচ্চাদি, অব্ভক্খানন্তি [অব্ভুগ্গভো] ইমিনাৰ সিদ্ধন্তি ‘‘অব্ভো অভী’’তি চ ন ৰত্তব্বং, ইতি+অস্স ইতি ঠিতে পরলোপোতি দস্সনত্থং ‘ইতি অস্স পরলোপো’তি আহ, অন্ৰগমাতিআদীসু নিচ্চং.
৩১. এও
পুত্তা মে+অত্থি, অসন্তো+এত্থাতি পদচ্ছেদো.
৩২. গোস্স
অন্তাদেসত্থোতি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) বাধকস্স ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তি (১-১৯) বাধকেন ‘‘ৰানুবন্ধো’’তি (১-১৮) সুত্তেন অন্তাদেসত্থো, তেনেৰ ৰুত্তং-‘বাধকবাধনত্থোযমারম্ভো’তি, অৰৰাদেসে পুব্বসরলোপে দীঘেচ গৰাস্সং, গৰচ্ছন্তি নিচ্চং. ইদং কথং সিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো, ইদন্তি যথরিৰেচ্চাদিকং, কিং ৰিনা সিজ্ঝতীতি আহ-‘এৰাদিস্সা’তিআদি, এৰস্স আদিএকারো এৰাদি, তস্স, রিআদেসমন্তরেনাতি সম্বন্ধো, চসদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, রস্সৰিধানঞ্চাতি যোজনীযো, কতেপি তস্মিন্তি তস্মিং সুত্তে ৰিহিতে চ, ন সিজ্ঝতীতি এৰাদিস্স রিআদেসো ন কতোতি কত্ৰা ৰুত্তং, ভুসং+এৰাতি (পন) ঠিতে মহাৰুত্তিনা এৰাদিস্স ইআদেসে রূপসিদ্ধি হোতেৰ, ইধ পন পকারন্তরেন ‘ভুসামিৰে’তি সাধেতুমাহ ‘তম্পি’চ্চাদি.
৩৩. ব্যঞ্জ
রস্সদীঘানন্তি সুত্তে অৰুত্তে কথং রস্সদীঘানন্তি লভতি উদ্দেসিনোতি আহ-‘দীঘস্সা’তিআদি, দীঘস্সাতি রস্সস্সাতি চ ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী, পচ্চাসত্যাতি ঠানসো পচ্চাসত্যা, ইদঞ্চ নিস্সয ৰসেন ৰুত্তং, নিস্সযকরণমেকো সত্থাগতো ঞাযোতি, ইধ নিচ্চং-ৰীতিনামেতি থুল্লচ্চযং, ইধ ন হোতি-জনো সাযং.
৩৪. সর
ঠানসম্বন্ধেতি ঠিতি ঠানং পসঙ্গো, সম্বন্ধনং-সম্বন্ধো, ঠান্যাদেসভাৰলক্খণো ঠানেযোগনিমিত্তভূতো সম্বন্ধো ঠানসম্বন্ধো তস্মিং, দ্ৰে রূপানি হোন্তীতি ইমিনা ন সরূপপ্পধানোতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, হেতুমাহ-‘বহুৰচননিদ্দেসা’তি, দ্ৰে রূপানিহোন্তীত্যাদি ৰচনমিদং [পদমিদং (পোত্থকে)] দস্সেতি ‘‘সরূপপ্পধানেপি দ্ৰিসদ্দে দ্ৰিসদ্দসামঞ্ঞেন সঙ্খ্যাদ্ৰিসদ্দানুসিট্ঠং নপ্পযুজ্জতে, তস্স (পন) সঙ্খ্যেয্যৰচনসঙ্খ্যাভাৰা একৰচনমেৰ ( ) [(পন) (পোত্থকে)] হোতী’’তি, ইমিনা চ-ত্থপ্পধানো-যং নিদ্দেসো ন সরূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপ্পচ্চযোতি অনিচ্চং, ইধ ন হোতি ইধ মোদতীতি, তং খণন্তি এত্থ একঙ্গৰিকলং পচ্চুদাহরণন্তি সরম্হা পরত্তাভাৰা ন দ্ৰিত্তং.
৩৫. চতু
তব্বগ্গে ততিযপঠমাতি কস্মা ৰুত্তং চতুত্থ (দুতিয) সদ্দেহি ৰগ্গক্খরেস্ৰেৰ গয্হমানেসু তথা নিদ্দেসো যুত্তো, ন হি চতুন্নম্পূরণো চতুত্থো দ্ৰিন্নম্পূরণো দুতিযোতি অক্খরাযেৰ ৰুচ্চন্তীতি আসঙ্কিয ‘ৰিনাপী’তিআদিমাহ, অক্খরে অক্খরৰিসযে চতুত্থাদি ৰোহারো করীযমানো ৰগ্গগ্গহণং ৰিনাপি ৰগ্গক্খরেযেৰ রুল়্হো পসিদ্ধোতি সম্বন্ধো, হেতুম্হি ইতিসদ্দো, যতো এৰং, তস্মা কারণা ‘তব্বগ্গে ততিযপঠমা’তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো, তব্বগ্গেতি চতুত্থদুতিযা যস্মিং, তস্মিংযেৰ ৰগ্গেতি অত্থো, পচ্চাসত্তীতি পতি আপুব্বা ‘সদ-ৰিসরণগত্যৰসাদনেসু’ইচ্চস্মা ইত্থিযং ভাৰেত্তিম্হি নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ-‘পচ্চাসীদন’মিচ্চাদি, যথাযোগ্গন্তি চতুত্থক্খরে চতুত্থস্স ততিযো দুতিযক্খরে দুতিযস্স পঠমোতি এৰং যোগ্গমনতিক্কম্ম, ধস্স দভাৰোতি ইমিনাৰ পুব্বস্স ধস্স দত্তমুপলক্খেতি, তথা যসত্থেরোতি. থেরোতি এত্থ একারো ৰগ্গক্খরো ন হোতীতি তস্মিং তৰগ্গদুতিযক্খরস্স তস্স তো পঠমো ন হোতি. পন্থোতি এত্থ তৰগ্গ দুতিযক্খরেন থকারেন তব্বগ্গভূতে নকারে সতীপি ন সো তব্বগ্গদুতিযক্খরোতি ন তস্স পঠমো তো, এত্থ নিগ্ঘোসো নিঘোসোতিআদি অনিচ্চং, দড্ঢো নিট্ঠানন্তি নিচ্চং.
৩৬. ৰিতিস্স
ইতিসদ্দো-নুকরণং. নিপাতস্স পকতিৰিযা-নুকরণং ভৰতি, অনুকরণঞ্চ দ্ৰিধা অসাধুসদ্দরূপং সাধুসদ্দরূপন্তি, তেসু ভারৰাহকো কোচি তেন পীল়িতো ‘অহো ভারো’তি ৰত্তব্বে সত্তিৰেকল্লা ‘অহো বাল’ ইচ্চাহ, তংসমীপৰত্তী ‘কিমযমাহে’তি কেনচি পুট্ঠো সমানো ‘অহো বাল ইচ্চযমাহে’তি ৰদতি, ইধমসাধুসদ্দরূপং, ইতীতি পন সাধুসদ্দরূপং, তস্মা ততো-নুকারিযেনাত্থেন সাত্থকত্তা ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী.
৩৭. এও
ননু ‘‘ৰিতিস্সেৰে ৰা’’তি (১-৩৬) ৰোত্যনুৰত্তিয অৰণ্ণে এওনং ৰো হোতীতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, তথা সতি ‘অৰণ্ণে ক্ৰচি ৰো হোতী’’তি ৰত্তব্বং ‘অহোতি ৰা’তি কস্মা ৰুত্তন্তি চোদনমাসঙ্কিযাহ-‘ওকারস্সপি’চ্চাদি, ঠানিভাৰেন নিদ্দিট্ঠত্তাতি ‘‘এওন’’ন্তি (১-৩১) ৰকারাদেসস্স ৰিজ্জমানত্তা ৰকারাদেসম্পতি পুন ওকারো ঠানিভাৰেন নিদ্দিসিতব্বো ন সিযাতি অধিপ্পাযেনাহ, ন নিমিত্তন্তি এওনং ৰকারাদেসত্থং অৰণ্ণো কারণং ন হোতীতি অত্থো, অঞ্ঞথাতি অৰণ্ণস্স নিমিত্তত্তে, ওকারং ন পঠেয্যাতি সম্বন্ধো, মকারাগমে’যাচ কমাগতে অগ্গমক্খাযতী’তি, স্ৰে ভৰন্তি ৰিগ্গয্হ তনপ্পচ্চযে তদ্ধিতৰুত্তিযং ৰিভত্তিযা ‘‘একত্থতাযং’’তি (২-১১৯) লোপে অকারাদেসে দীঘেচ স্যাদিম্হি স্ৰাতনং দ্ৰিত্তে হিয্যত্তনং. স্ৰাতনন্তিআদীসু নিচ্চং, ইধ নহোতি পরেচ ন ৰিজানন্তীতি.
৩৮. নিগ্গ
কথ‘মাগমো হোতী’তি ৰুত্তং যদি নিগ্গহীতমাগমো সিযা সুত্তে আগমগ্গহণেন ৰা ভৰিতব্বং ঞ-ম-কাদ্য নুবন্ধৰিসেসেন ৰা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘অসতি পি’চ্চাদি, আগমাৰসাযে কারণমাহ-‘আদেসত্তাযোগা’তি, আদেসত্তাযোগো কথং ৰিঞ্ঞাযতি চ্চাহ-‘ঠানিনিদ্দেসাভাৰতো’তি, তথা সতি আগমিনিদ্দেসাভাৰা আগমত্তম্পি ন সিযাতি চোদেতি ‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদিনা, ন-ইতি চোদনং পটিক্খিপিত্ৰা তস্স আগমত্তমেৰ সাধেতুমাহ-‘তস্সা’তিআদি, তস্সাতি নিগ্গহীতস্স, রস্সানুপ্পৰত্তিতো রস্সসরমেৰ অনুগন্ত্ৰা পৰত্তিতো, অযমেৰত্থো ৰুত্তিযম্পি দস্সিতোযেৰাতি ৰত্তুমাহ-‘এতদেৰে’চ্চাদি, পুরিমা জাতীতি ৰিসেসনসমাসেকতে রস্সে চ বিন্দ্ৰাগমো, পরনিমিত্তস্সানিদ্দিট্ঠত্তা বহুসদ্দে-ন্তস্স বিন্দ্ৰাগমে বহুং, সতিপি পযোগানুসারিত্তদীপকস্স ক্ৰচিসদ্দস্সাপি ৰৰত্থিতৰিভাসত্তে ৰাসদ্দস্সাপি তাদিসত্তস্সেৰ পটিপাদকত্ত সভাৰং দস্সেতুং ‘ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা ৰাধিকারস্সা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, ৰৰত্থিতস্স লক্খিযস্স অনুরোধেন লক্খণপ্পৰত্তিকা ৰিভাসা ৰৰত্থিতৰিভাসা, অভেদেন তু ৰাধিকারো ৰৰত্থিত ৰিভাসা, তস্সা ভাৰো ৰৰত্থিতৰিভাসত্তং, তস্মা, ইধ ন হোতি ইধ মোদতি, ইমস্মিং ঠানে আগমত্তপ্পকাসকো ঠানিনিদ্দে সাভাৰা আদেসত্তাযোগসঙ্খাতো কারণৰিসেসো সমত্থো, তস্স ভাৰো সামত্থিযং-অত্থবল-মঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং, সচাতি সো আগমো চ.
৩৯. লোপো
লোপসদ্দস্স ভাৰসাধনমত্তমেৰ সাধেতুমাহ-‘তেনে’চ্চাদি, লোপোতি যদি কম্মসাধনো সিযা তদা তেন সমানাধিকরণং কত্ৰা উপরি ‘‘পরসরো’’তি সুত্তমারভীযেয্যাতি ব্যতিরেকমাহ ‘ন পরসরো’তি, ইধ ন হোতি সঙ্গরো.
৪০. পর
ত্ৰংসি ত্ৰমসীতি ৰিকপ্পো, ইধ ন হোতি তাসাহং.
৪১. ৰগ্গে
ননু ৰগ্গেৰগ্গন্তোতি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে যস্মিং (কিস্মি)ঞ্চি ৰগ্গক্খরে পরে বিন্দুনো যোকোচি ৰগ্গন্তো অনিযমেন ভৰেয্য তথা সতি অনিট্ঠম্পি সিযাত্যাসঙ্কিয পচ্চাসত্তিং সন্নিস্সাযানিট্ঠ নিৰত্তিন্দস্সেতুমাহ-‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’তিচ্চাদি, সোৰাতি ৰগ্গন্তোৰ, তস্মিন্তি ৰগ্গক্খরে.
৪২. যেৰ
ননু সদ্দত্তা ব্যভিচারিত্তা এৰস্স তাৰ সদ্দো হোতু, সংযতো, সংহিতোতি সদ্দেকদেসভূতানম্পি সম্ভৰা তেপি গহে তব্বা সিযুন্তি ‘যএৰহি সদ্দেসু’তি যহীনম্পি কথং সদ্দৰোহারো কতোতি আহ ‘এৰা’তিআদি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘অব্যভিচারিনা ব্যভিচারী নিযম্যতে’তি.
৪৩. যেসং
যসদ্দে পুব্বসুত্তেনেৰ সংস্সপ্যাদেসে সিদ্ধে সো ( ) [(তস্স) (পোত্থকে)] য কারমত্তেযেৰ পরে সংস্সেৰ (যথা) সিযাতি সুত্তমিদমারদ্ধং.
৪৪. ৰন
ঠানিনমাসিলিস্স গচ্ছতি পৰত্ততীতি আগমো নাম, কো-যমেত্থ ঠানীতি আহ-‘সরস্সাতি, সুত্তে অনুৰত্তস্স চ অৰিজ্জমানত্তা ‘সরস্সা’তি কুতো লব্ভতীতি চোদেতি ‘ননু চে’ত্যাদিনা. আগমসুতিযা ৰনাদীনং ঠানিসুতিযা অভাৰেপি সামত্থিযা ব্যঞ্জনস্স ৰা আগমো সিযা সরস্স ৰা, যদি ব্যঞ্জনস্স ৰা সিযা (ন) ‘‘পদাদীনং ক্ৰচী’’তি (৫-৯২) সুত্তিত মাচরিযেন, তস্মা তদেৰ ঞাপেতি ‘সরো যেৰেত্থ ঠানী ভৰিতুমরহতী’তি. ৰুচ্চতেচ্চাদিনা পরিহারমাহ, নিপুব্বা পদিস্মা অনপ্পচ্চযে ‘‘পদাদীনং ক্ৰচী’’তি যুকঅন্তাৰযৰো ‘‘তৰগ্গৰরনা’’দিনা (১-৪৮) যে দস্স জো ‘‘ৰগ্গল সেহিতে’’তি (১-৪৯) (যস্স জো) নিপজ্জনং, মানন্তত্যাদীসূতি অধিকারাতি ‘‘ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰপরোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূ’’তি (৫-১৭) ইতো মানন্তত্যাদীসুতি অধিকারা, পচ্চযন্তরেতি মানন্তত্যাদীতো অঞ্ঞস্মিং পচ্চযে, কচ্চাযনেন ‘অতিপ্পগোখোতাৰা’তি সাধনত্থং ‘‘ক্ৰচি ও ব্যঞ্জনে’’তি ওকারাগমো গকারাগমো চ সুত্তন্তরেন ৰিহিতো, তং পকারন্তরেন সাধেতুং ৰুত্তিযং-‘অতিপ্পগো খো তাৰা’তি যং ৰুত্তং তং দস্সেতুং ‘অতিপ্পা’তিআদি ৰুত্তং.
৪৬. ছ
দ্ৰাদযো অট্ঠারসন্তা বহুৰচনন্তাতি ‘ছকী’তি ৰত্তব্বে ‘ছা’তি একৰচনং ন যুজ্জতীতি চোদেতি ‘ননুচা’তিআদিনা, পরিহরতি নচ্চাদিনা, নেতি ‘ছল়ো’তি অযুত্তো-যং নিদ্দেসো ন হোতীতি অত্থো, ছসদ্দস্স অনুকরণত্তা ছসদ্দানুকরণত্তা, হেট্ঠা ৰুত্তসাধুসদ্দরূপা সাধুসদ্দরূপমনুকরণং ৰিভজতি ‘অনুকরণঞ্চ দুৰিধ’মিচ্চাদিনা, পরিচ্চত্তো জহিতো অত্থো ৰিধিনিসেধরূপো যস্স তং পরিচ্চত্তত্তং, এত্থ পন ছসদ্দেন ছসঙ্খ্যাৰিসেসো পরিচ্চত্তো, অভিধাযতো হোতীতি ইমিনা ছসদ্দস্স অনুকারিযেনাত্থেনাত্থৰন্তত্থমাহ, একৰচনন্তস্স নিদ্দেসো কতো… ছসদ্দৰচনীযস্স ছস্স একত্তা, অনুকারিযস্সাতি একাদিনো সঙ্খ্যা সদ্দস্স তদঞ্ঞস্স ৰা যদনুকারিযমেকাদিকং তদঞ্ঞং ৰা সদ্দরূপং তস্স. সঙ্খ্যাদিৰিসেসন্তি একত্তাদিসঙ্খ্যাৰিসেসং তদঞ্ঞং ৰা, ‘‘যোম্হি দ্ৰিন্নং দুৰে দ্ৰে’’তি (২-২১৯) সুত্তে দ্ৰিসদ্দো-নুকারিযং দ্ৰিসদ্দরূপং তব্বচনীযঞ্চ দ্ৰিসঙ্খ্যাৰিসেসম্পরামসতীতি তব্বাচকং দ্ৰিন্নন্তি বহুৰচনং, অথ ‘ল়ঞি’তি কস্মা ন ৰুত্তং এৰঞ্হি সতি ঞানবন্ধত্তাল়কারো আদ্যৰযৰো ভৰিতুমরহতীতি চোদনম্মনসি নিধায ‘ছসদ্দা’তিআদিমাহ, অন্তাপৰাদেন ৰিধীযমানো ল়কারো ছ সদ্দা পরস্সাদিস্স আগমত্তা…পে… হোতীতি সম্বন্ধো, অন্তাপৰাদেনাতি ইমিনা ‘সরস্সা’তি ছট্ঠীনিদ্দেসতো ‘‘ছল়ীযন্তস্সা’’তী-মস্স ৰিসযভাৰং দীপেতি, পরস্সাতি ইমিনা ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসতো ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তীমস্স ৰিসযভাৰং, আদিস্সাতি ইমিনা ল়স্সেকৰণ্ণত্তা অন্তাপৰাদেন ‘‘আদিস্সা’’তি সুত্তে ন আদ্যন্তো ৰিযেকোপি সরোতি সরস্সাদিস্স পত্তিং দস্সেতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসা ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি (১-১৫) পরস্স সম্পত্তং কারিযং একৰণ্ণত্তা ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) অন্তস্স সম্পত্তং ‘‘আদিস্সা’’তি (১-১৬) আদিৰণ্ণস্স পপ্পোতী’’তি. আদিভূতোৰ হোতীতি অসতিপি ঞকারে আগমগ্গহণানুৰত্তিযা আগমিনং সরং অৰিনাসেন্তো তস্স আদ্যৰযৰভূতোৰ হোতীতি অত্থো, লকারং করোন্তি ‘‘যৰমদনতরলাচাগমা’’তি সুত্তেন, তন্তি লকারকরণং উভিন্নমৰিসেসৰচনঞ্চ অযুত্ততং দস্সেতি ‘তেসম্পি’চ্চাদিনা, তেসম্পীতি কচ্চাযনানম্পি, অক্খরসঞ্ঞাযন্তি ‘‘অক্খরাপাদযো একচত্তালীস’’ন্তি ৰিধীযমানঅক্খর সঞ্ঞাযং. অৰিসেসে লল়ানং নানত্তাভাৰে, পাকটো ৰাতি ইমিনা সুতিলিপিভেদস্স পচ্চক্খসিদ্ধতন্দস্সেতি, তত্থ হি সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা লল়ানং ৰিসুংৰিসুং গহণং সুতি, তংতং দেসৰাসীনং লেখা ৰ ৰত্থানং লিপি, তেসং ভেদো সোতচক্খুৰিঞ্ঞাণগয্হত্তা পচ্চক্খসিদ্ধো, ছল়ভিঞ্ঞাতি ৰিকপ্পেন ল়কারাগমপক্খে রূপং.
৪৭. তদ
ইস্স অত্তং নিপাতনা, দকারো পন ‘‘মযদা সরে’’তি (১-৪৪), পদন্তরেনাতিআদীতি ইমিনা অঞ্ঞেন পদেন, সাধূনি ভৰন্তীতি ৰুত্তি পাঠস্স অত্থং ৰত্তুং ‘সাধূনি ভৰন্তীতি নিপাতনতো’তি আহ, তত্থ কারণমাহ-‘য’মিচ্চাদি, অপ্পত্তস্স পাপনম্পত্তস্স পটিসেধো চ নিপাতনং, তেসং ইধ পাঠাতি তেসং তথা ইচ্ছন্তানং ইধাতি নিপাতস্স ইমস্মিং তদমিনাদিসুত্তে পাঠা, উদ্ধস্স উদূতি উদ্ধং খমস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসে উদ্ধংখ ইতি ঠিতে উদ্ধংসদ্দস্স উদুআদেসো, অস-ভোজনে ইচ্চস্মা ‘‘ক্ৰচণ’ ইতি (৫-৪১) সুত্তেন অণ্পচ্চযে অসসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি আহ-‘পিসিতমসনা’তি ‘‘ক্ৰচণ’’ ইতি মহিযং রৰতীতি ঠিতে ইমিনাৰ গণনিপাতনেন সমাসে কতে মযূরসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ ‘মহিসদ্দস্সে’চ্চাদি, অস্স তদমিনাদিগণস্স আগতিগণত্তা এৰমঞ্ঞেপীতি সম্বন্ধো, ৰুত্তন্তি পাঠসেসো. দীঘনিকাযাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসূতি–
‘‘দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তরিকখুদ্দকা;
নিকাযা (পঞ্চ) গম্ভীরা, ধম্মতো অত্থতোচিমে’’তি.
ৰুত্তেসু দীঘাগমাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসু, ঞাতব্বাতি ৰণ্ণা গমাদিদ্ৰারেন জানিতব্বা, পঞ্চৰিধং পঞ্চপ্পকারং নিরুত্তমুচ্চতেতি সম্বন্ধো, নিব্বচনং নিরুত্তং, নপুংসকে ভাৰে ত্তো, অত্থকথনৰাক্য পুব্বকমুচ্চারণমিচ্চত্থো, তদভিধাযি সত্থমপ্যভিধানে-ভিধেয্যো পচারা তদত্থতায ৰা নিরুত্তমুচ্চতে, ৰুত্তনিরুত্তি লক্খণেন…পে… ৰেদিতব্বাতি ইমিনা নিরুত্তসত্থে যে সদ্দা পটিপদং নিপ্ফাদিযন্তি তেসমিদং সামঞ্ঞেন নিপ্ফাদনন্তি দীপেতি, দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকোতি এত্থ ণিকে দকারৰকারানং মজ্ঝে ওকারাগমো, হিংসিস্মাতি ‘হিংস-হিংসায’ মিচ্চস্মা, অপ্পচ্চযেতি ‘‘সাৰকারকেস্ৰ ঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযে, নিজকোতি এত্থ জকারস্স যকারে নিযকো. অথ ৰণ্ণৰিকারোতি ৰুত্তত্তা জৰণ্ণস্স যাদেসে নিযকাদযো তাৰ সিজ্ঝন্তু, সুসানাদযো কথং ছৰপদাদিৰিকারত্তা সুসানাদীনন্তি আহ ‘পদৰিকারোপি’চ্চাদি. অঞ্ঞথা ৰণ্ণসমুদাযাদেসস্স ৰিসুংগহণে ছব্বিতোপত্তিযা ‘পঞ্চৰিধং নিরুত্ত’ন্তি সঙ্খ্যানিযমো ন যুজ্জেয্যাতি ভাৰো. যোগো সম্বন্ধো, তথাহিচ্চাদিনা ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগম্পাকটীকরোতি, রৰনকিরিযাতি সম্বন্ধোতি কেকাযিতান্যসদ্দনকিরিযাভিসম্বন্ধো. মযূরোতি এত্থ রৰতি মযূররাৰে এৰ ৰত্ততে, ন সামঞ্ঞেন রৰনকিরিযামত্তেতি ভাৰো.
৪৮. তৰ
ৰণ্ণমত্তস্সে ৰাতি ৰণ্ণসামঞ্ঞস্সেৰ, মত্তসদ্দো এত্থ সামঞ্ঞ ৰচনো. যকারস্সচ চাদেসোতি সম্বন্ধো, দযকারানং জত্তন্তিস্স ইমিনা, যস্স ‘‘ৰগ্গলসেহি তে’’তি (১-৪৯) জত্তং, অত্তানমধিকিচ্চ পৰত্তন্তি অত্থে অসঙ্খ্যসমাসো.
৪৯. ৰগ্গ
যন্তং সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধিত্তেপি পক্কন্তৰিসযত্তা তংসদ্দো যংসদ্দং নাপেক্খতেত্যাহ-‘তেতি অনন্তর’ইচ্চাদি, তং সদ্দো হি পক্কন্ত ৰিসযো তথা পসিদ্ধৰিসযো অনুভূতৰিসযো চ যংসদ্দং নাপেক্খতে, যথা চেসো যংসদ্দন্না পেক্খতে, তং সব্বং মহাসামিনাধিকাযং সুবোধালঙ্কারটীকাযং–
মুনিন্দচন্দসঞ্জাত, হাসচন্দনলিম্পিতা;
পল্লৰাধৰলাতস্সে, ৰেকো নাধরপল্লৰোতি (১২২).
এতিস্সা গাথায অম্হেহি ৰিত্থারিতনযেন গহেতব্বং, যথা রহন্তি সকম্মাকম্মধাতূনমনুরূপং.
৫০. ৰেৰা
কিঞ্চাপীদং [ইদংকিঞ্চাপি (পোত্থকে)] ৰিকপ্পনত্থং কতন্তি হেট্ঠিমেন নি(ন্নান)ত্তং ৰিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমিনা ৰাকারেন ৰিকপ্পোৰ, হেট্ঠিমে পন ক্ৰচাধিকারা হকারন্তধাতুতো ধ্যণ্পচ্চযে মেহ্যং, দোহ্যং সিনেহ্যং, লেহ্যন্তিপি ভৰত্ৰেৰ.
৫৩. সংযো
ৰত্তুনো-ত্তপ্পধানত্তমত্তৰচসীতি নিযতাৰযৰৰাচিনো উপাদানাতি ৰুত্তমনেকত্থত্তেপ্যাদিসদ্দস্স, আদিযতীত্যাদীতি কম্মসা ধনোচাযমাদিসদ্দো, সোযমত্থো সুমঙ্গলপ্পসাদনিযা খুদ্দসিক্খা টীকায‘আদিতো উপসম্পন্না’তি এত্থ অম্হেহি ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো, সংযুজ্জতীতি সংযোগো-একত্রাৰট্ঠিতব্যঞ্জনা.
৫৪. ৰিচ্ছা
যংৰত্ততেতি ৰুত্তিৰচনং নিক্খিপিত্ৰা তস্স অত্থং ৰত্তুমারভতে ‘সম্ভৰাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৰত্ততেতি চ সুত্তে অৰিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচারোতি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৰুত্তিত্তেপি পদৰাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৰতি ৰিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৰত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৰাপেক্খাযপদং ৰাক্যংৰা’তি, সম্ভৰতীতি সম্ভৰো-পদং ৰাক্যং ৰা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততেতি সম্বন্ধো, ৰত্ততেতি ৰিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৰত্ততে, ননু পদস্স ৰাক্যস্স ৰা ৰিসুংযেৰ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৰত্তুধম্মে কিরিযাধম্মে চ ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৰত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৰিসযভাৰেনা’তিআদি, ৰিচ্ছায ৰত্তুধম্মস্স কিরিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৰিসযো পদং ৰাক্যং ৰা… অনঞ্ঞত্থৰুত্তিৰসেন তত্থপ্পৰত্তিযা, তং ৰসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচরত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৰত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৰিভত্তিৰিপরিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৰি’ ত্যত্র ছট্ঠীনোচ্চারীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৰ, কথং দ্ৰে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততে তস্স দ্ৰে ভৰন্তিচ্চেৰং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৰত্তু’’ন্তি, দ্ৰে রূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দরূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৰচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিরিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৰাক্যন্তরট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৰিসদ্দোতি ইদং উপরি ৰাক্যদ্ৰযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৰিসদ্দো ৰুত্তো, দ্ৰিসদ্দো ন সরূপপ্পধানো’তি, অথ সরূপপ্পধানো কস্মা ন ৰুত্তোতি আহ-‘বহুৰচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৰেতি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা পদৰাক্যানং ঠানে দ্ৰিব্বচনং ৰা সিযা, তানেৰা ৰত্তন্তীতি দ্ৰিপ্পযোগো ৰা, তথা সতি ‘যংৰত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৰ নিস্সায ৰুত্তিযং ৰিৰরণং কতন্তি আহ-‘এৰঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৰিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৰং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৰি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৰিসেসস্স পদস্সকো [ৰিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৰে [দ্ৰেরূপ (পোত্থকে)] সদ্দরূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৰ সদ্দো দ্ৰিরাৰত্ততে, আৰুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৰিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তন্তে’’তি ৰচনতো সঙ্খ্যেয্যৰচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দরূপং ৰা সিযা আৰুত্তি ৰা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৰা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৰা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দরূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৰন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৰুত্তী উচ্চারণলক্খণা কিরিযা সঙ্খ্যেযা ভৰন্তি, ততো চেত্থ আৰুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বৰচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৰো’’ যদা দ্ৰে আৰুত্তিযো ৰিধীযন্তে তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্র ঠান্যাদেসভাৰো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৰিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৰুত্তি হি কিরিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিরিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৰো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৰুত্তী ৰিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৰতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পরিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচারমত্ততো ভেদো, ৰত্থুতোত্ৰভেদো ৰাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৰকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৰে ৰিধীযমানো ণ্যো দ্ৰিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৰা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৰতো পুনপুন ভাৰোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৰেয্যাতি অত্থো, ন কেৰলং ণ্যোৰ, অথ খো একপদন্তোগধানং সরানং সরানমাদিভূতস্সুকারস্স ভৰন্তো ওকারোপি ‘‘সরানমাদিস্সা যুৰণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকারো পন পক্খদ্ৰযেপি হোতেৰ… উত্তরপদস্স নিমিত্তভাৰেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৰে সদ্দরূপান্যেৰাদিসীযন্তেতি হোতেৰ পদ ভেদো, ৰক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৰুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচরিতো ভেদো, সরূপতো ত্ৰভেদোৰ, অঞ্ঞথা আৰুত্তিযেৰ ন সিযা, একস্স হি ৰত্থুনো আৰুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তরেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচরিতো ভেদো ন সভাৰতোতি চে, কারিযম্ভৰতীতি এৰি ন সক্কা ৰত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৰতো ত্ৰভেদো ৰাতি উপচারাভাৰেন ৰত্থুতো ৰিজ্জমানভেদমৰধারযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৰুত্তিযেৰ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৰতোৰ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৰুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৰিযাদেসো’’তি পরিভাসমুপলক্খেতি.
কিরিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিরিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৰত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৰত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৰত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকারযুত্তমেৰ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকারযুত্তে’তি, বহুৰচননিদ্দেসতো ৰুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৰচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন করণভূতেন হেতুভূতেন ৰা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো রমণীযো অযঞ্চ গামো রমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি রমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো রমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৰোতি ন দ্ৰিব্বচনং, এৰমুপরি যোজেত্ৰা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৰোতি সম্পন্নগুণেন যৰজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৰিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৰিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৰিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৰখদিরন্তি সোভনগুণেন ধৰাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৰত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিরিযালক্খণে’তি, ৰিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৰিচ্ছা, ৰত্তুধম্মোতি ‘রুক্খংরুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৰদতি, তস্স ৰত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি রুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং রূপং অত্ত ভাৰো, তমেৰ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৰ বলৰা’’তি ৰিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৰত্তমানস্স সুতস্সেৰ তস্স রূপস্স পচ্চাসন্নভাৰতো দ্ৰিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৰিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘রুক্খং রুক্খ’মিচ্চেৰং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৰেইচ্চনেন, দ্ৰিব্বচনস্সেৰ [দ্ৰিব্বচনমেৰ (পোত্থকে)] হি দ্ৰিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৰেতেত্থ ৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৰচনং পপ্পোতি, একৰচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘রুক্খং রুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বরুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বৰচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৰচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৰক্খমাননযেন বহুৰচনন্তপ্পযোগেনেৰ ৰিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৰীব্বচনং সিযা, ভৰিতব্বঞ্চ দ্ৰিব্বচনে (ন, এ) কৰচনত্তমন্তরেন ন চাত্থি দ্ৰিব্বচনাৰকা সোতি পতীতি বলাৰগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৰচনন্তস্স দ্ৰীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিরিযাদিযোগন্তি কিরিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৰাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিরিযাৰচনং, অভিসংহরিত্ৰাতি একতোকত্ৰা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকরণতাযং সহৰচনিচ্ছাযং বহুৰচনপ্পৰত্তিযেৰ, ন তত্থ দ্ৰিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৰে’চ্চাদি, অতো যেৰাতি বহুৰচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰাযেৰ, এৰমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৰিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৰতীতি, যুগপদি অধিকরণং ধৰাদি অত্থো যস্স সোধৰখদিরপলাসসদ্দো যুগপদাধিকরণো, তস্স ভাৰো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তরেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৰচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৰচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৰচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৰখদিরপলাসা সোভনা রুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৰচনেনেৰ ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰোতি, সোভনং ধৰখদিরন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহারত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৰযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৰচনন্তত্তা দ্ৰিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৰখদিরন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৰা ন দ্ৰিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং.
ৰাত্তিককারেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৰানুপুব্বিযেপি ৰিচ্ছা ততোৰ দ্ৰিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৰেচ্চাদিনো ৰুত্তিৰাক্যস্স ৰিৰরণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৰ গামানং, ন এত্থ ৰিচ্ছা, মূলমগ্গং ৰা হি মুখ্য মেকমেৰ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তরাভাৰেনেকত্তা, যেনুপরিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৰিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৰুত্তে (ৰাহীক)গতা ৰিচ্ছাৰগম্যতেতি আচরিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৰিচ্ছাযাভাৰং পটিপাদিতং, তং ৰিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৰুত্তিযং ৰুত্তং, তং ৰিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৰিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৰুত্তং হোতি, যস্সূপরিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৰিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘রুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৰা সত্তমীৰিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহরিত্ৰা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৰং (ৰত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৰচনন্তস্স ৰিচ্ছাযন্ত্ৰেৰ দ্ৰিব্বচন’’ন্তি.
জেট্ঠানং ৰিচ্ছাসম্ভৰে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৰানুপ্পৰেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৰচনিচ্ছাযং তেনেৰ দ্ৰিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৰেসযা’তি তেনেৰাচরিযেন, তদধুনা ৰিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৰেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৰিচ্ছাসম্ভৰমাহ, তত্থ কারণমাহ-‘যথেৰ হি’চ্চাদি, পরস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৰিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৰুত্তমেৰ সমত্থেতি ‘ৰত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৰত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৰত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কারণমস্সাতি সমাসো, ৰত্থুসভাৰে ৰত্থু তত্থে, অভিনিৰেসো পৰত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.
‘‘সকত্থে ৰধারিযমানে নেকস্মিং দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰাত্তিককারেন ৰুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকারণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৰধারিযমানে এত্তকমেৰেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৰিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহী ত্যত্র দ্ৰে এৰ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–
চত্তারো ৰিহযো গুঞ্জা, দ্ৰেগুঞ্জা মাসকো ভৰে;
দ্ৰে অক্খাৰ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধরণমট্ঠকংতি.
ৰুত্তৰিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিরিযায ব্যাপিতা, দ্ৰেযেৰাতি নেত্থত্থ ৰিচ্ছাতি যথাৰুত্তৰত্তব্বেন দ্ৰিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৰাতি তং দ্ৰিব্বচনোদাহরণং দস্সেত্ৰা, পটিপাদযিতুং ৰিচ্ছাযমেৰ দ্ৰিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৰযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিরিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৰিচ্ছাযমেৰেত্থ দ্ৰিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৰিরুত্তা ৰিচ্ছাৰ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তরতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৰুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৰধারণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৰযনিচ্ছযে ৰিঞ্ঞাযমানে সতি, অৰিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিরিযায ব্যাপনা ভাৰাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তরতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমারভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তরং, কতাভিসঙ্খরণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৰং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তরতোতি ইমিনা পদন্তরযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তরেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৰিত্তকরণকালে সদ্দন্তরৰচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৰিসেসেন মাসকৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তরসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৰসেসমাসকৰিচ্ছা পরিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৰিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৰধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৰযমেৰ গহেত্ৰা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তরতোৰধারণং গম্যতে’’তি.