২. দুতিযকণ্ড ৰণ্ণনা

১. দ্ৰেদ্ৰে

অৰযৰসম্বন্ধেতি স্যাদ্যৰযৰীসমুদাযেন দ্ৰেদ্ৰেতি ৰুত্তানমৰযৰানং সম্বন্ধে, অতেত্থ ৰুত্যনুকূলায পঞ্চিকায ৰা ভৰিতব্বং, পঞ্চিকানু কূলায ৰুত্তিযা ৰা, ন চেত্থ দ্ৰিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, তথাহি ৰুত্তিযং-‘একানেকত্থেসু ৰত্তমানতো নামস্মা’তি এত্তকমেৰ পকতিৰিসেসনৰসেন ৰুত্তং, পঞ্চিকাযন্তু তব্বিসেসন ৰসেন চ পচ্চযত্থৰিসেসনৰসেন চ অত্থো দস্সিতো, তদেৰ মুভিন্নন্নাঞ্ঞমঞ্ঞানুকূলতা দিস্সতি, ততো এত্থ যথা দ্ৰিন্নমঞ্ঞোঞ্ঞানুকূলতা সম্পজ্জতি, তথা ব্যাচিক্খিস্সাম ‘‘যদি পনেত্থ ৰুত্যানুকূলা পঞ্চিকা ভৰেয্য পচ্চযত্থপক্খো জহিতব্বো সিযাতি ‘তে…পে… একানেকত্থেসু’তি চ, তেন…পে… যোজনিয’ন্তি চ এতেসং জহিতব্বতায বহুপাঠৰিলোপো আপজ্জতি, যদি পন পঞ্চিকানুকূলা ৰুত্তি ভৰেয্য ৰুত্তিযং কিঞ্চিমত্তং পক্খিপিতব্ব মত্তমেৰ সিযাতি বহুৰিলোপাপত্তি (ন) হোতীতি এতেসং দ্ৰেদ্ৰে হোন্তি একানে কত্থেসু ৰত্তমানতো নামস্মা’তি ৰুত্তিযা ভৰিতব্ব’’ন্তি, এৰঞ্হি সতি সত্থন্তরেনাপি সহ ঘটতে, সুত্তে ‘দ্ৰেদ্ৰেকানেকেসু নামস্মা’তি ৰুত্তত্তা ‘একানেকেসূ’তি ইদং পচ্চযৰিসেসনং ৰা যুজ্জতি

পকতিৰিসেসনৰসেন ৰা যদেতং পচ্চযৰিসেসনং, তদা সামত্থিযা একানেকেসূতি পকতিৰিসেসনম্পি লব্ভতি, তত্থ সামত্থিযমত্থ বলং, তথাহ্যেকাদীসু ভৰন্তা পকতিৰাচ্চানমেৰেকত্তাদিঅব্যতি রিত্তঅত্থমত্তাদীরূপানং জোতকা স্যাদযো কথমেকত্তাদীসু ৰত্তমানতো নামস্মা অঞ্ঞতো সিযুন্তি যথাৰুত্তনামৰিসেসাক্খেপো, তথা ইত্থিণাদিপ্পচ্চযাদীনম্পি পন পকতিৰিসেসানুপাদানেপি যতো ধাত্ৰাদি ৰাচ্চোত্থো নত্থি, সামত্থিযা ততো, ধাতুত্যাদ্যন্তেহি [ত্যাদ্যন্ত ৰাচ্চেহি (পোত্থকে)] ন হোন্তে ৰিত্তিপচ্চযা, তথা ণাদিপচ্চযাপি… ৰিভত্যন্তা ৰিধানতো, যদেতম্পকতিৰিসেসনং তদাপি সামত্থিযেনেৰ একত্তাদীসু ৰত্তমানতো নামস্মা তজ্জোতনায ভৰন্তা স্যাদযো কথমঞ্ঞত্থ হোন্তি অসম্ভৰাতি একানেকেসু দ্ৰেদ্ৰেতি লব্ভতি, অথৰা সরূপেন অৰুত্তম্পি সামত্থিযেনেকানেকত্থেসূতি গম্মমানং ৰুত্তমেৰ হোতীতি কত্ৰা‘তেচা’তিআদিকং ৰুত্তন্তি গহেতব্বং, একানেকেসু ৰত্তমানতো নামস্মাতি কিমত্থং অসত্ৰভূতায কিরিযাযেকত্তাদিসম্বন্ধাভাৰা ক্রিযত্থাচ ত্যাদীহি যেৰেকত্তাদীনং ৰুত্তত্তা ত্যাদ্যন্তেহি চ ন ভৰেয্যুন্তি পযোজনন্তরমাহ-‘যম্পনা’তিআদি, পঞ্চকনামত্থস্সাধিপ্পেতভাৰো চেত্থ পক্খস্সেতস্সেৰ যুত্তত্তা. তথাহি সঙ্খ্যাকম্মাদযো নাম ৰাচ্চস্স দব্বস্স ধম্মো সকত্থো-পসজ্জনো চ সদ্দো দব্বেযেৰ ৰত্ততে… দব্বেযেৰান্যনযাদিৰোহারা, তত্থ দব্বৰাচিনা সদ্দেন দব্বধম্মানমব্ভন্তরীকরণন্তি নাযুত্তমেতং নামেন পঞ্চন্নমভিধানং, ৰিভত্তিযো পন জোতিকা, ইত্থিপচ্চযা চ ইত্থিলিঙ্গস্স, তথা চাম্হেহি ৰুত্তং সম্বন্ধচিন্তাযং–

সদ্দো সকত্থং ৰত্ৰান, পদত্থং দব্বসঞ্ঞিতং;

সমৰেতং ৰদে লিঙ্গং, সঙ্খ্যং কম্মাদিকম্মি চেতি.

একানেকেসু স্যাদীনং যথাক্কমং দস্সেতুং ‘তেনা’তিআদি ৰুত্তং, তেনাতি যেন পঞ্চকো নামত্থো অধিপ্পেতো একাদীসু চ অত্থেসু জো-তনীযেসু স্যাদযো ৰিধিযিস্সন্তি তেন, সব্বত্থাতি ‘অংযো’আদীসু সব্বত্থ, সভাৰতোত্যাদিকস্সাযমধিপ্পাযো ‘‘যদ্যপি স্যাদযো একানেকেসু হোন্তি তথাপি একাদযো সঙ্খ্যায পরিচ্ছিন্নে অত্থে ৰত্তন্তি ন সঙ্খ্যামত্তে, সঙ্খ্যায সম্ভৰাভাৰা সঙ্খ্যেযে ভৰতীতি ন সঙ্খ্যাপি স্যাদীনমত্থো’’তি (ন) কেৰলং সকত্থ দব্বাদিযেৰ স্যাদীনমত্থো ন ভৰতি, অপি তু সঙ্খ্যাপীত্যপিসদ্দত্থো, অনেন সঙ্খ্যা ৰিভত্যত্থো চতুক্কো নামত্থোত্যযম্পক্খো নিরাকতো পঞ্চকো নামত্থোতি দস্সনে সঙ্খ্যাকম্মাদীনং ৰিভত্তিযো জোতিকা হোন্তি, তিকো নামত্থোতি দস্সনে তু সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৰিভত্তিৰাচ্চা হোন্তি, ইদানি অধিপ্পেতপঞ্চকনামত্থে সকত্থাদিকং সরূপতো দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থ সকত্থো ৰিসেসনন্তি সরূপাদি যং কিঞ্চি ৰিসেসনত্তেন ৰত্তুমিচ্ছিতং তং সকত্থো নামতি অত্থো, তং দস্সেতি ‘সরূপজাতিগুণদব্বানি’তি.

বলেন যস্সা ভিন্নেসু, পৰত্তন্তে গগাদীসু;

সা জাত্যভিন্নধীসদ্দা, সুত্তং পুপ্ফেস্ৰিৰান্ৰীতং.

দব্বাধারো ততো ভিন্নো, নিমিত্তং তপ্পতীতিযা;

ভাৰাভাৰসভাৰো যো, সো গুণো নিগ্গুণো মতো.

সরূপং সদ্দরূপংৰ, জাতিযা যং ৰিসেসনং;

ৰিসেসীযতি যংকিঞ্চি, দব্বং তং সমুদীরিতং.

ইদানি সরূপাদিনো ৰিসেসনস্স সকত্থভাৰং জাত্যাদিৰিসেসস্স দব্বভাৰঞ্চ দস্সেতুং ‘তত্থা’তিআদিমাহ, সরূপে ৰত্ততে সদ্দোতি ৰিযভেদোপচারেনাহ-‘সদ্দস্স সরূপেনা’তি, এত্থ পন গোতি জাতিমত্তৰাচিনি গোসদ্দে পযুত্তে গোসদ্দো জাতিমত্তমাহেতি সো জাতিং ৰিসেসেতি নাম. যট্ঠিআদিসদ্দেহি যট্ঠিআদিসহচরিতা উপচারতো গহিতাতি যট্ঠিআদিদব্বেহি যট্ঠিআদিসহচরিতা পুরিসা ৰিসেসীযন্তীতি আহ-‘দব্বম্পি দব্বন্তরস্স ৰিসেসনভূতম্ভৰতী’তি, যট্ঠিযোপৰেসযাতি যট্ঠিসদ্দৰচনীয যট্ঠিদব্বৰিসিট্ঠে পুরিসে পৰেসযাতি অত্থো, কুন্তেপৰেসযাতি এত্থাপি এসেৰনযো, যথাৰুত্তচতুব্বিধসকত্থতো পরোপি অত্থি সকত্থোতি আহ-‘কত্থচী’তিআদি, সম্বন্ধনিমিত্তোতি সম্বন্ধো নিমিত্তং কারণং পচ্চযপ্পৰত্তিযা অস্স পচ্চযস্স সোতি সমাসো, এত্থ হি দণ্ডো অস্স অত্থীতি অস্সাতি সামিনো পুরিসস্স সংসঙ্খাতদণ্ডাদিদব্বেন সহযো সস্সামিসম্বন্ধো, সোপি পচ্চযস্স নিমিত্তং, তথা চ ৰক্খতি-‘দণ্ডপুরিসসম্বন্ধা দণ্ডীতি পচ্চযো’তি, (কিরি)যা পদত্থস্সাপি ৰিসেসনত্তেন সকত্থভাৰো জাতিপদত্থাদীনং ৰুত্ত ঠানেযেৰ ৰত্তব্বোতি পাচকোতি এত্থ কিরিযাকারকসম্বন্ধসঙ্খাতং পরাভিমতং সকত্থম্পি পরোপদেসেনোপদিসিতুকামো ইধ সম্বন্ধসকত্থস্স ৰুত্তট্ঠানেযেৰ কিরিযাসকত্থং দস্সেতুং ‘কত্থচি কিরিযাপী’তিআদিমাহ. নামসভাৰেন ৰিঞ্ঞাযমানং পঞ্চমং নামসঙ্খাতমত্থং দব্বপদত্থেন সঙ্গহেত্ৰা জাতিগুণকিরিযাদব্বানীতি হি চতুব্বিধো নামত্থো, নামম্পি অন্ৰত্থরুল়্হিৰসেন দুৰিধং পুমিত্থিনপুংসক লিঙ্গৰসেন তিৰিধম্পি চতুব্বিধং হোতি… যথাৰুত্তে চতুব্বিধে অত্থে নমতি, তে ৰা অত্তনি নামেতীতি ইমিনা কারণেন. সামঞ্ঞগুণ কিরিযাযদিচ্ছাৰসেনাঞ্ঞথাপি চতুব্বিধত্তং নামস্স ৰদন্তি, তত্থাপি যদিচ্ছানামস্স দব্বনামেনেৰ সঙ্গহো ৰেদিতব্বো, ইত্থত্তং এসাতি পসিদ্ধিমা অত্থো, যম্পনাতিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং সাধেতি ‘তত্থে’চ্চাদিনা, অভিধাযকত্তেন জোতকত্তেন, ইকারন্ততোতি মুনিসদ্দতো, অঞ্ঞথাতি ইকারন্ততো ন ভৰতি চে, অতোতি আদেস ভৰনতো ফলং দস্সিতং ন সিযাতি সম্বন্ধো, ৰুত্তিযং ‘এৰং কুমারী কুমারিযো’তিআদীসু এৰন্তি যথা পুল্লিঙ্গে ইকারন্ততো স্যাদীনমুদাহরণমনাদেসত্থং ৰুত্তং এৰমিত্থিযম্পি অনাকারন্ততোতি দস্সেতি, উপলক্খণং চেতমিনী-নী-ঊ-তি-পচ্চযন্তাদীনং, অসতি…পে… ৰচনেতি ইমিনা পাণিনিযানং ৰিভত্তিসঞ্ঞাৰিধাযকস্স সুত্তন্তরস্স অত্থিভাৰং দস্সেতি, ‘‘ৰিভত্তিচ’’ (১-৪-১০৪) ইতি হি তেসং সুত্তং, তস্সত্থো ‘স্যাদীনং ত্যাদীনঞ্চ ৰিভত্তিসঞ্ঞা হোতী’তি, ভৰন্তীতি অন্ৰত্থৰসেন ৰিভত্তিসদ্দৰচনীযানি ভৰন্তি, সো (যেৰত্থো) ৰিভত্তিচ্চনেন ৰিভজীযতীতি ৰিভত্তি, কম্মে ক্তিপ্পচ্চযন্তোযং ৰিভত্তি সদ্দোতি দস্সেতি, কথম্পনেতেসু স্যাদীসু ৰিভজীযতিচ্চস্স ৰাক্যত্থাস্সানুগমো যেনেৰং ৰুচ্চতিচ্চাসঙ্কিয যেন যথা চ ৰিভজীযতি তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তথা হি’চ্চাদি.

২. কম্মে

ৰুত্তিযং কত্তুকিরিযাযাতি কত্তুসাদ্যতায তং সম্বন্ধিনিযা কত্তুকম্মট্ঠাযপি দুৰিধায কিরিযায, অনেকত্থত্তা ধাতূনং করোতি এত্থ সম্বন্ধনত্থোতি আহ-‘করীযতি অভিসম্বন্ধীযতী’তি, যংকিঞ্চি পদত্থরূপং সম্বজ্ঝতীতি অত্থো, ইমিনা চান্ৰত্থৰসেনেৰাযং কম্মৰোহারো সিদ্ধোতি দস্সেতি, সব্বকারকানম্পি পন কিরিযাসম্বন্ধ সব্ভাৰেপি কিরিযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেনেৰ যং ৰত্তুমিচ্ছিতং তদেৰ কম্মং ৰিঞ্ঞেয্যং, কত্তাদি কত্তু কিরিযাযাভিসম্বন্ধীযমানত্তেপি কত্তাদিত্তৰচনিচ্ছাযেৰ কম্মং ন হোতি… যস্মা ৰচনিচ্ছাযেৰ কারকানি ভৰন্তি, এৰং সব্বকারকানম্পি কারকন্তরপ্পত্তিযং তদভাৰো যথাযোগং ৰত্তব্বো, ৰাক্যেকদেসেনেত্যনেন ‘‘দ্ৰেদ্ৰেকা’’দিনো ৰাক্যস্স ‘‘কম্মে দুতিযা’’ইচ্চাদিনো চ একৰাক্যত্তং সূচেতি, পকরণস্স মহাৰাক্যরূপত্তা ৰিপ্পকট্ঠানিপি ৰাক্যানি আকঙ্খাদিসভাৰে অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধানুভৰনেনেকৰাক্যভাৰম্পটীপজ্জন্তে, ৰুত্তী হি–

‘‘আকঙ্খাযোগ্গতা সত্তা, বীজং সন্নিধিনো যতো;

ৰিপ্পকট্ঠানি ৰাক্যানি, মহাৰাক্যং করোন্ত্যতোতি.

সামঞ্ঞেনাতি কম্মাদ্যৰিসেসেন, পুব্বাচরিযসমঞ্ঞাৰসেনাহ ‘দুতিযাদিকা’তি, তেন যদ্যপি ত্যাদিনোপি দ্ৰিন্নং পূরণিযা দুতিযাতি সক্কা ৰোহরিতুং, তথাপি স্যাদীনং দুকেযেৰ দুতিযাততিযা রুল়্হীতি নত্যাদীনং দুকানি দুতিযাদিসদ্দেন গয্হন্তি, ৰিসিট্ঠেসূতি কম্মাদিনা ৰিসেসিতেসু, তিৰিধং কম্মন্তি সকসমযপ্পসিদ্ধিযা কম্মস্স তিৰিধত্তমাহ, অঞ্ঞে তু সত্তৰিধমিচ্ছন্তি, কথং–

নিব্বত্তিৰিকতিপ্পত্তি, ভেদেন তিৰিধং মতং,

তত্থেচ্ছিততমং কম্মং, কম্মংত্ৰঞ্ঞং চতুব্বিধং;

ইচ্ছিতঞ্চানিচ্ছিতঞ্চ, নেৰিচ্ছিতমনিচ্ছিতং,

তথাঞ্ঞপুব্বং নাঞ্ঞপুব্বন্তি, এৰমঞ্ঞং চতুব্বিধন্তি.

তত্থ ইচ্ছিতাদীনি উপরিযেৰাপি ভৰিস্সন্তি, তত্রেচ্চাদিনা তিৰিধং কম্মং সরূপতো দস্সেতি, তত্থ নিব্বত্তিকম্মমেকে-নেকধা পরিকপ্পেন্তি, তদিহ পকাসযিস্সাম–

সতী-সতী ৰা পকতি, ন যত্থ পরিণামিনী,

নিস্সীযতে তং নিব্বত্তি, কম্মমঞ্ঞেসমঞ্ঞথা;

অসন্তং জাযতে যং ৰা, যং সন্তমপ্পকাসতি,

উপ্পত্যা-ভিব্যত্তিযা ৰা, তন্নিব্বত্তীতি ৰুচ্চতীতি.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘কটৰিকারস্স কাসসঙ্খাতা ৰিজ্জমানা পকতি পরিণামিনী কটৰিকারম্পতি পরিণমন্তী যত্থপ্পযোগে ন নিস্সীযতে… কটং করোতীতেত্থ কেৰলমত্থাৰগমমত্তস্স ৰত্তুমিচ্ছিতত্তা কাসেতি অসুয্যমানত্তা চ, পকতিযা তু সুয্য মানত্তে ৰিকারিযং সিযা, তেনেৰ কাসে কটং করোতি, তণ্ডুলে ওদনং পচতীতি দ্ৰযত্থো করোতি পচতি চ, তস্মা কাসে করোতি তণ্ডুলে পচতীতি ৰিকারীযতি, কটং করোতি ওদনম্পচতীতি নিব্বত্তী যতীতি অত্থো, অসতী ৰা পকতি অৰিজ্জমানত্তাযেৰ যত্থ ন নিস্সীযতে… [(যথা) (পোত্থকে)] ( ) সংযোগং জনযতি ৰিভাগমুপ্পাদযতীতি সংযোগৰিভাগানং কস্সাপি পকতিযা অৰিকারত্তা সংযোগৰিভাগৰন্তে হ্যৰিকতেহেৰ তেসং জননতো, তমেৰম্ভূতমনিস্সিতপকতিকং অৰিজ্জমান (পকতি) কং ৰা কারিযং নিব্বত্তিকম্মং নামাতি একো, অঞ্ঞেসমঞ্ঞথাতি ৰত্ৰা তন্দস্সেতি ‘অসন্ত’মিচ্চাদিনা, যং অসন্তমৰিজ্জমানং জাযতে, তন্নিব্বত্তিকম্মং, যথা সুখং জনযতি বুদ্ধিমুপ্পাদযতীতি, সন্তং ৰিজ্জমানমেৰ ৰা কেৰলমপ্পকাসিতপুব্বং যং উপ্পত্তিযা অভিব্যত্তিযা ৰা পকাসতি, তম্পি নিব্বত্তিকম্মং, যথা পুত্তং ৰিজাযতিসামঞ্ঞমভিব্যঞ্জযতী’’তি, তদেৰং কেসঞ্চি মতেন অনিস্সিতপকতিকং অৰিজ্জমানপকতিকন্তি দুৰিধং নিব্বত্তিকম্মম্পি অঞ্ঞেসম্মতেন অসন্তং জাযমানং সন্তমপ্পকাসমানন্তি দুৰিধং নিব্বত্তিকম্মম্পীতিসব্বম্পি অট্ঠিতপুব্বমেৰ জাযতীত্যসতো জাননা ন ব্যতিরিচ্চতিচ্চাহ-‘অসতো জননং করীযতী’তি, অৰত্থন্তরন্তি ওদনাদিনো ক্লেদনাদিলক্খণমঞ্ঞমৰত্থং.

পকত্যুচ্ছেদসম্ভূতং, ৰিকারিযং কিঞ্চি কিঞ্চি তু;

গুণন্তরসমুপ্পত্যা, এৰং সা ৰিকতি দ্ৰিধা.

কিঞ্চি ৰিকারিযং কম্মং পকতিযা কারণস্স উচ্ছেদেন সম্ভূতং, যথা কট্ঠং ভস্মং করোতীতি কট্ঠস্সাচ্চন্তপরাৰত্তি [পরাৰত্তিযা (পোত্থকে)], কিঞ্চি পন গুণন্তরানমুপ্পত্তিযা, যথা সুৰণ্ণং কটকং কেযুরং ৰা করোতীতি এৰং দ্ৰীধা সা ৰিকতি হোতীতি অত্থো, ন ৰিভাৰীযন্তেতি ন গম্যন্তে, সা পত্তি‘পাপীযতি ৰিসযীকরীযতী’তি কত্ৰা.

যত্র ক্রিযাকতো কোচি, ৰিসেসো নাৰগম্যতে;

দস্সনা ৰানুমানা ৰা, সা পত্তীতি পকিত্তিতা.

যত্থ কিরিযাকতো কিরিযাসম্পাদিতো ৰিসেসো অতিসযো কোচি নাৰগম্যতে নপ্পতীযতে দস্সনা ৰা পচ্চক্খপ্পমাণেন অনুমানপ্পমাণেন ৰা যথা নিব্বত্তিৰিকতীনমতিসযো পচ্চক্খানুমানা ৰগমনীযো, তত্র হি নিব্বত্তিযং ৰিসেসসিদ্ধিরতিপসিদ্ধা… অত্থলাভাখ্যস্স ৰিসেসস্সাৰিজ্জমানস্স কিরিযাকত্তা, ৰিকারিযে ( ) [(এৰ) (পোত্থকে)] তু ক্ৰচি পচ্চক্খৰিসযো… কট্ঠং ডহতীতি কণ্হত্তাদিভাৰস্স পচ্চক্খেনেৰোপলব্ভনতো, ক্ৰচিদনুমানগম্মো… দেৰদত্তং রোসেতি পসাদযতি ৰেতি ৰিসিট্ঠমুখৰণ্ণাদিকারিযানুমেয্যত্তা রোসাদিনো, এৰং যত্থ ন ৰিসেসসিদ্ধি অপি তু পত্তিমত্তং, সা পত্তীতি পকিত্তিতা কথিতা, আদিচ্চম্পস্সতি ধম্মমজ্ঝেতীতি অযমেত্থ অত্থো, কথঞ্চরহি অসন্তস্স [সন্তস্স (পোত্থকে)] পত্তিকম্মস্স কিঞ্চি (অকরোন্ত)স্স কারকত্তং, ন হি কিঞ্চি অকরোন্তং কারকম্ভৰিতুমরহতীতি উচ্চতে-

দস্সনক্খমতাভাসো, পগমব্যত্তিআদযো;

ৰিসেসা পত্তিকম্মস্স, ক্রিযাসিদ্ধিযমিচ্ছিতা.

অত্র দট্ঠুং সক্কা ইতি দস্সনে খমতা আভাসোপগমো ৰিসযত্তোপগমো ৰিসযত্তোপগমনং ব্যত্তি চেতি এৰমাদযো ৰিসেসা যথাযোগং পত্তিকম্মস্স কিরিযানিপ্ফত্তিযং ইচ্ছিতা, ততো তস্স কারকত্তন্তি অত্থো, আদিচ্চং পস্সতীতি এত্থ হি আদিচ্চো দট্ঠুং সক্কা, ততোৰ সো দিস্সতি অভিব্যত্তিঞ্চোপযাতীতি দস্সনকিরিযানিপ্ফাদকত্থেনাস্স কারকত্তমুপপজ্জতে, তথা ঞ্ঞত্রাপ্যাদিসদ্দগহিতৰিসেসৰসেন কিরিযাসিদ্ধিতো কারকত্তং ৰেদিতব্বং, ননু ৰিকারিযম্পি নিব্বত্তিকম্মমেৰ… তেন রূপেনাসতোযেৰ জননতো, পত্তিকম্মম্পি কিরিযাসম্বন্ধরূপেনাসন্তমেৰ পচ্ছা তথা ভৰতীতি নিব্বত্তিযেৰাতি সচ্চং-

অত্থেসা ৰত্থুট্ঠিতি, সুখুমবুদ্ধিগোচরপতীত্যনুরোধেন,

তত্র যম্পেতং ঘটতে, যথা পতীতি সদ্দত্থাৰত্তানতো.

ৰিসেসানুপাদানতোতি ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা ৰুত্তং. করীযতি কটো, কতো কটো চ্চেৰমাদীসু ত্যাদিপ্পভুতীহি অতিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপি একত্তাদীসু দুতিযাদযো পপ্পোন্তি নিযমাভাৰা, তথাহি পঞ্চকে নামত্থে কটাদিৰচনীযস্স সম্বন্ধী কম্মাদ্যত্থো, ত্যাদিপ্পভুতীতি অনভি হিতস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপরস্স ৰিভত্যত্থস্সাভিধানায অভিহিতেসুপি কটাদীসু কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চাদীসু (২-৩-২) ‘‘অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) ৰচনমধিকরোন্তি, ৰেয্যত্তিযাযেৰ দুতিযাদীনপ্পসঙ্গেপি তন্নিস্সযভূতে-কত্তাদ্যত্থে জোতনাযাভিহিতেসু দুতিযাদযো সিযুং, তিকে পন সঙ্খ্যাকম্মাদযো ৰিভত্তি ৰচনীযা, তত্থ যজ্জপি কম্মাদিনো পচ্চযেনাভিধানং, তথাপ্যেকত্তাদযো নাভিহিতাতি তস্স সঙ্খ্যাখ্যস্সাপরস্স ৰিভত্যত্থস্সাতি ধানায অভিহিতেসুপি কম্মাদীসু দুতিযাদযো সিযুন্তি পাণিনিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি ‘‘অনভিহিতে’’তি ৰচনমধিকরোন্তি, তমুপদস্সেন্তো আহ-‘তত্রিদং সিযা’তিআদি, তত্র তস্মিং দুতিযাদি ৰিভত্তিৰিধানে ইদং চোদ্যং সিযা, কিন্তি আহ-‘পঞ্চকে’ইচ্চাদি, অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুতি অনভিহিতা কম্মাদযো নিস্সযা যেসমেকত্তাদীনং, তেসূত্যত্থো, দুতিযাদযো ৰিভত্তিযো যথা সিযুন্তি জোতনাযাভিধানায চাতি যুজ্জমানৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো, অভিহিতকম্মাদিনিস্সযেসুপীতি অপিসদ্দেন অনভিহিতকম্মাদিনিস্সযমেকত্তাদিং সমুচ্চিনোতি, আসঙ্কিযাতি পুব্বকিরিযায ৰুত্তন্তি অপরকিরিযা ৰেদিতব্বা, পঞ্চকে তিকে চা ভিহিতকম্মাদিনিস্সযে সেকত্তাদীসু দুতিযাদিপ্পত্তিমাসঙ্কাৰসেন দস্সেত্ৰা চতুক্কৰাদীনম্পি পক্খমুব্ভাৰিয পরিহরিতুং ‘যদিচ্চা’দিমাহ, অযন্তেসমধিপ্পাযো ‘‘যদেসা সঙ্খ্যা পাটিপদিকত্থো তপ্পটিপজ্জনে কম্মাদযো ৰিভত্তিৰচনীযা, তদা ‘অনভিহিতে কম্মে’তিআদিনা অনভিহিতগ্গহণং কম্মাদিৰিসেসানমনুভৰন্তমনত্থকং… অভিহিতে ৰিভত্তিৰাচ্চাভাৰতো, যদা পনাযং পক্খো ‘সঙ্খ্যা ৰিভত্তিৰচনীযা’তি তদা ‘‘কম্মে দুতিযা’’ ত্যেৰমাদযো নিদ্দেসা ৰিসযসন্দস্সনমত্তাযেৰ ৰেদিতব্বা’’তি, সব্বথাতি পঞ্চকতিকৰাদীনং চতুক্কৰাদীনঞ্চ মতৰসেন সব্বপ্পকারেন, সদ্দত্থাব্যতিরিত্তত্থমত্তোযেৰাতি ব্যতিরেকো ব্যতিরিত্তং, নপুংসকে ভাৰে ক্তো, ন ৰিজ্জতে ব্যতিরিত্তং ব্যতিরেকো ভেদো যস্স তং অব্যতিরিত্তং, অব্যতিভিন্নন্তি অত্থো, সদ্দত্থতো সকত্থতো অব্যতিরিত্তং অত্থমত্তং অত্থসামঞ্ঞং যস্স ওদনাদিসদ্দস্স সো তথা ৰুত্তো.

কিঞ্চাপি ৰুত্তিযং তব্বাদিণাদিসমাসেহি অভিহিতমৰুত্তং, তথাপি তেহি অভিহিতেপ্যেৰমেৰ দট্ঠব্বন্তি নিদস্সেন্তো আহ-‘এৰ’মিচ্চাদি, কর-করণে করীযিত্থাতি কতো‘ক্তো ভাৰকম্মেসু’তি (৫-৫৬) কম্মে ক্তো, সতিকোতি এত্থ কীতোতি কম্মত্থে ‘‘দিস্সন্তঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি (৪-১২০) ইকো, কম্মতাগম্যতে কিতপ্পচ্চযাদীনং কম্মে ৰিহিতত্তা, এৰঞ্চ ধুহি কিমেকমুদাহরণং দত্তমাচরিযেনে ত্যতো আহ- ‘উদাহরণ’ইচ্চাদি, অনভিহিতেতি ৰচনং ৰিনাপীতি ৰচনং ৰিনা এৰাতি অৰধারণে-অপিসদ্দো, সম্ভাৰনেৰা, যদ্যভিহিতেহি ৰচনং ৰিনাপি দুতিযাদীনমপ্পৰত্তি ভৰেয্য, ৰচনসব্ভাৰে তু কথাযেৰ নত্থীতি অত্থো, এৰঞ্চ পনেত্থ দুতিযাদীনমভিহিতে পসঙ্গাভাৰো জানিতব্বো ‘‘পচ্চতে ওদনো, কতো কটোচ্চাদোপি যদি দুতিযাদযো সিযুং পঠমাৰিধানস্সাৰকাসো ন ভৰেয্য ততো সামত্থিযানভিহিতেযেৰ কম্মাদো দুতিযাদযো সকিরিযা (যং তদ)ভিব্যত্তিযা ভৰিস্সন্তি, পঠমেৰত্ৰভিহিতে’’তি, ন নুচ পঠমাযাকারকমৰকাসো রুক্খো পিলক্খোতি [রুক্খো পিলক্খোতি ক্রিযাপদং ন সূযতেতি ৰিভত্যন্তরস্সপ্পত্তি মঞ্ঞতেভস্সাপদীপ] কিমিদমুচ্চতে অকারকন্তি যদ্য কারকং নেদম্পযোগমরহতি ততো যত্থ ৰিসেসকিরিযান মস্সৰনং তত্থ পদত্থসহচরিতায সত্তায পতীতিযা ‘রুক্খো অত্থি পিলক্খো অত্থী’তি অপেক্খীযতীতি কারকত্তং রুক্খাদীন মত্থেৰেতি [অত্থেৰেতি ঞ্ঞতং ৰত্থুং পরং পতিপাদযিতুং সদ্দো পযুজ্জতে ঞ্ঞণঞ্চ সতোইতি যত্র ক্রিযাপদন্তরস্স অপ্পযোগো তত্র উস্সগ্গতো সত্তা পতীতিতুত্থীতি ক্রিযাপদানুসঙ্গর কত্তরি ততিযপ্পসঙ্গরনৰকাসা পঠমা ত্যত্থো-ভস্সপদীপ], ন চ উচ্চং নীচংত্যধিকরণৰাচিত্তে [ৰাচিকা] নিপাতস্স অত্থীত্যনেন নত্থি সম্বন্ধোতি উচ্চমত্থীত্যাধেয্যস্সেৰ কত্তুত্তং নাধারস্সাত্য কারকত্তমাধারস্সাত্যৰকাসো-ত্থি পঠমাযাতি ‘‘পঠমাৰিধা নস্সাৰকাসো ন ভৰেয্যা’’তি যথাৰুত্তো-যং হেতু অসিদ্ধোতি চ সক্কা ৰত্তুং, অসঙ্খ্যতো পঠমাত্যৰত্ৰা ‘‘পঠমাত্থ মত্তে’’তি (২.৩৯) সামঞ্ঞৰিধানতো সিদ্ধোযেৰ, যং হেতুত্তানভিহিতৰচনমনত্থকমিচ্চেৰ ঠিতং.

যঞ্চাতি চসদ্দো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে অপরম্পি কিঞ্চি ৰত্তব্বমত্থীতি অত্থো, যঞ্চ ফলং মঞ্ঞতেতি সম্বন্ধো, যদেত্থান ভিহিতাধিকারো নত্থি তদা যথা ‘কতো কটো’চ্চত্রত্তেন কম্মস্সাভিহিতত্তা দুতিযা ন হোতি তথা ‘কটং করোতি ৰিপুলং দস্সনীয’ন্তি কটসদ্দতো উপ্পন্নায দুতিযায (ৰিপুলাদিগতস্স) কম্মস্সা ভিহিতত্তা ৰিপুলাদীহি ৰিসেসনেহি দুতিযা ন সিযা, ততো ত্যাদি তব্বাদিণাদিসমাসেহি কম্মস্সান ভিহিতত্তমত্তেৰাতি ৰিপুলাদীহিপি দুতিযাৰিধানসঙ্খাতং অনভিহিতে’’তি (২-৩-১) অনভিহিত ৰচনস্স অধিকারে যঞ্চ ফলং চিন্তযতীতি অত্থো, যুত্তস্সাতিমস্স অত্থো সম্বন্ধস্সাতি, পচ্চেকং করোত্যভিসম্বন্ধতাযাতি ‘কটং করোতি ৰিপুলং করোতি দস্সনীযং করোতি’চ্চেৰং পচ্চেকং পচ্চেকং করোতিস্সাভিসম্বন্ধতাযাতি অত্থো, কম্মতা অত্থীতি সেসো, এৰং মঞ্ঞতে-‘‘কটং করোমীতি পৰত্তো ৰিপুলং করোমী দস্সনিযং করোমীতি চ পৰত্তোৰাতি ৰিপুলাদীনম্পি পচ্চেকং কম্মতা অত্থেৰ, তত্থেকস্সাভিধানে পরেকস্স সুখমৰলোকযন্তীতি তদভিধানাযপি দুতিযা ভৰিস্সতী’’তি, পকারন্তরাৰতারো নাচরিযে নোপরোধিতোতি তম্পি পনেত্থ দস্সযিস্সাম-‘‘কটসদ্দা উপ্পজ্জমানা দুতিযা কটজাতি কম্মমভিহিতৰতী, ন ৰিপুলাদিগুণকম্মং, ততো তদভিধানায চ দুতিযাযেৰ ভৰতি, অথৰা কটোৰ কম্মং, তং সামানাধিকরণ্যেন ৰিপুলাদীহিপি দুতিযা ভৰিস্সতি, কটং করোতি ৰিপুলো দস্সনীযোতি হি ৰুচ্চমানে ৰিপুলাদযো কত্তুসমানাধিকরণতাযেৰ পতীযেয্যুং তস্মা কটসদ্দসামানাধিকরণ্যম্পটিপাদযতা ৰস্সমেত্থ দুতিযা করণীযা’’তি. নন্ৰেমিচ্চাদিচোদ্যং, এৰন্তি এৰং গুণযুত্তস্স কম্মতায সতি, পপ্পোতীতি কট কম্মে-ভিধানিযে (কতো) তি ক্তপ্পচ্চযস্স কতত্তা উদারাদিতো করোত্যভিসম্বন্ধা দুতিযা পপ্পোতীতি অত্থো, এৰং মঞ্ঞতেচ্চাদি পরিহারো, অৰযৰেন কম্মং ন ৰদতীতি সম্বন্ধো, অৰযৰেনাতি ৰিসুংৰিসুং, কিঞ্চরহীতি আহ-‘সভাৰতো সব্বং কম্মং ৰদতী’তি. হোতু কামং উদারাদিতোপি ৰুত্তেন ৰিধিনা পঠমা, কতসদ্দতো কা পৰত্ততীতি আহ-‘কতসদ্দতো পি’চ্চাদি, অন্তোভূতো অন্তোগধো নামস্স সদ্দস্স অত্থো যস্মিং কম্মলক্খণত্থেসো অত্থো কম্মলক্খণো অভিহিতো কথিতো সম্পন্নো সম্পজ্জতীতি অত্থো, ননু ‘কতো কটো’চ্চাদো সভাৰতো সব্বকম্মৰুত্তিযা অন্তোভূতনামত্থৰুত্তিযা চাত্থমত্তে হোতি সব্বত্থ পঠমাতি ‘কটং করোতি উল়ারং সোভনং দস্সনীয’ন্তি কটাদিতোপি উপ্পন্নায দুতিযায কম্মস্সাভিহিতত্তা উল়ারাদীহি পঠমাপ্পসঙ্গো সিযাতি অভিহিতাভিধানপ্পসঙ্গোপগতং চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘কটাদিসদ্দো ত্ৰি’চ্চাদি, সামঞ্ঞেনাতি ৰিসুং ৰিসুং কটাদিসামঞ্ঞেন.

‘‘কত্তুরিচ্ছিততম’’ন্ত্যনেন (১-৪-৪৯) কত্তুনো কিরিযায সম্বন্ধি তুমিট্ঠতমং তস্মিং ইচ্ছিততমে কম্মসঞ্ঞং ৰিধায নিব্বত্যাদিকেসুতীসু কম্মেসু দুতিযা ৰিধীযতে পাণিনীযেহি, ইচ্ছিততমত্তঞ্চ তদত্থত্তা কিরিযায, ওদনং পচতি গাৰুম্পযো দোহতিত্যাদো(হি) ওদনাদ্যত্থা পচনাদিকিরিযারব্ভতেতি ওদনপযাদীনমিচ্ছিততমত্তং, তদুপদস্সেন্তো আহ-‘যং কত্তু’চ্চাদি, ৰিভত্তিং ৰিধায দুতিযাভিমতাতি সম্বন্ধো, পুন পযাদিনিপ্ফত্তিনিমিত্তং যংকিঞ্চি দোহনাদিকিরিযা যুত্তং করণাদিরূপেন অকথিতং গৰাদিকমিচ্ছিতং কারকং, তত্থাপি ‘‘অকথিতঞ্চা’’তি (১-৪-৫১) কম্মসঞ্ঞং ৰিধায তেনেৰ দুতিযা ৰিধীযতে, তদুপদস্সেতুমাহ-‘উপযুজ্জমানে’চ্চাদি, অত্র চেৰমকথিতনিযমো কতো ৰাত্তিককারেন-

পুচ্ছিচিভিক্খীনং দুহি,যাচীনং নিমিত্তমুপযোগে;

পুব্বৰিধিম্হি-কথিতং, ব্রূসাসীনঞ্চ গুণাসত্তন্তি.

উপযুজ্জতে ইট্ঠত্থসিদ্ধিযং ব্যাপারীযতীত্যুপযোগো-পযোপ্পভুতি, তস্মিং, নিমিত্তং গৰাদি, অপুব্বৰিধিম্হি অপাদানাধিকরণাদি পুব্বসঞ্ঞা ৰিধানাভাৰে, ৰিধানে হি মাণৰকা মগ্গং পুচ্ছতি, রুক্খা ফলান্যৰচিনাত্যাদি যথারহং ভৰতি, গুণাসত্তন্তি গুণেন সত্তং সম্বন্ধী, গুণসদ্দেনেত্থ পধানসাধনং ধম্মাদিকং ৰত্তুমিচ্ছিতং পধানসাধনঞ্হি কিরিযাযোপকারকমুপকারিযং পধানভূতং কিরিযমপেক্খিয গুণো ভৰতি, চো-নুত্তসমুচ্চযে, পধানন্তু ধম্মাদিনো পৰত্তিযা তদত্থত্তা, উপযুজ্জমানঞ্চ তং পযোপভুতিচেতি ৰিসেসনসমাসং কত্ৰা উপযুজ্জমানপযোপ্পভুতিনো নিমিত্তন্তি ছট্ঠীসমাসো, পভুতি সদ্দেন গৰাদিনো গহণং, আদিসদ্দেন গোমন্তাদিনো, দুতিযেনাদি সদ্দেন অধিকরণাদিনো, চতুত্থেন ৰিনযাদিনো, ৰিধানন্তি দুতিযা ৰিধানং, দুতিযাৰিধানমভিমতন্তি যোজনীযং. পাণিনিযেহি ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিতং’’ (১-৪-৫০) ইচ্চনেন কম্মসঞ্ঞং ৰিধায ‘‘কম্মে দুতিযা’’ (২-৩-২) ত্যনেনেৰ দুতিযা ৰিধীযতে, তন্দস্সেতুমাহ-‘যেনে’চ্চাদি, ‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তীমস্স অত্থো যেনেৰেচ্চাদিপঞ্চিকাপাঠানুসারেন ৰেদিতব্বো, যুজ্জতেতি কিরিযাভিসম্বজ্ঝতে, যুত্তন্তি কিরিযাভিসম্বন্ধং, অত্র তু–

যদ্যবুদ্ধ্যাহিলঙ্ঘাদি, তদাহ্যাদিমনিচ্ছিতং;

যদা লজ্জাভযাদীহি, তদেচ্ছি ততমং মতং.

‘‘তথা যুত্তঞ্চানিচ্ছিত’’ন্তি সুত্তেনস্স পরিযুদাসৰুত্তিতো ইচ্ছিতা অঞ্ঞমনিচ্ছিতমনভিমতমিতরঞ্চ, ততোযেৰ‘গামং গচ্ছন্তো রুক্খমূলমুপসপ্পতী’ত্যত্র নেৰিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্সপি রুক্খমূলস্স কম্ম সঞ্ঞা সিদ্ধাতি তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি দুতিযা ৰিধীযতে, তন্দস্সেতি’নেৰিচ্ছিতনানিচ্ছিতস্মা’ইচ্চাদি, রুক্খমূলং নেৰিচ্ছিতং পুব্বমনভিমতত্তা, নাপ্যনিচ্ছিতং অপ্পটিকূলত্তা, গামগমেন হ্যস্স তপ্পরতা, রুক্খমূলোপসপ্পনন্তু পসঙ্গাগতন্তি রুক্খমূলানম্পি কিরিযাভিসম্বন্ধো অত্থেৰ, অত্রাপি-

নেৰিচ্ছিতানিচ্ছিতন্তু, মবুদ্ধিযুপসপ্পনে;

মূলং ৰিস্সমনত্থন্তু, তমিচ্ছিততমং সিযা.

ব্রূসাসিনঞ্চাতি চসদ্দোপসঙ্গহিতে দস্সেতুমাহ-‘এৰ’মিচ্চাদি, এত্থ গামদেৰদত্তগগ্গানমকথিতসঞ্ঞা, অজাদযো ত্ৰিচ্ছিততমা, আদিসদ্দেন ‘পত্থেতি গাৰুং পুরিসং দ্ৰিজো’ত্যাদযো সঙ্গহিতা, নযতিনী=পাপুণনে, ৰহতি ৰহ=পাপুণনে, হরতি হর=হরণে, জযতিজি=জযে, সব্বত্থলেচ এত্তে অযাদেসে চ রূপং, দণ্ড=দণ্ডনে চুরাদিত্তা ণিম্হি রূপং, অথ ‘‘অধিসীট্ঠাসানং কম্মং’’ত্যাদিনা (১-৪-৪৬) তেন তেন কম্মসঞ্ঞং ৰিধায ‘পঠৰিং অধিসেস্সতী’তি আদো (তত্থ) তত্থ ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি (২-৩-২) দুতিযা ৰিধীযতে তেহি তেহি সত্থ কারেহি, সব্বত্থেৰেত্থ লোকস্স কম্মৰচনিচ্ছাতি কমেনেতংঞ্ঞসঞ্ঞাপুব্বকং কম্মমুপদস্সেন্তো আহ-‘অধিপুব্ব’ইচ্চাদি, যায ৰত্তিচ্ছায দুতিযা সিযা তায ৰত্তিচ্ছায কম্মতা কথংহিনামাতি সম্বন্ধো, নেৰ উপলব্ভন্তীতি কদাচিকস্সচি সিযাতি সম্বন্ধো, পযতিতব্বন্তি সুত্তন্তরমারব্ভনীযং, তত্থেৰং কিং ভৰতো মনসি দোসধিজম্ভনেনাতি অত্থো, ধম্মেতি এত্থাপি এৰং সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো, যথা আধারে কম্মৰচনিচ্ছা, তথেহাপি আধারৰচনিচ্ছাতি অত্থো, তেনেৰাহ-‘ধম্মেতি আধারৰচনিচ্ছা’তি, ধম্মে অভিনিৰিসতেতি সম্বন্ধো, এৰংসদ্দসমানত্থত্তা তথা সদ্দস্স তদত্থানুসারেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি তথাসদ্দস্স অত্থো ৰিসুং ন ৰুত্তো, পানঞ্চ আচারোচ পানাচারং, তংপানাচারমস্স আধারস্স তস্মিং তপ্পানাচারে, পানত্থাচারত্থধাতুসম্বন্ধী যো নদ্যাদি কো আধারো সো পানাচারৰাযেৰাতি আহ- ‘পানত্থাচারত্থানং ধাতূনমাধারে’তি, কেসঞ্চীতি অনিযমেন কেসঞ্চি সদ্দসত্থকারানং, এত্থাতি এতস্মিং আধারৰচনিচ্ছাপক্খে, পতিপরীহি ভাগেচেত্যৰসিদ্ধাতি ইমিনা পতিসদ্দস্স ধাতুনা অযুত্ততং দস্সেতি… যদি যুজ্জেয্য ছট্ঠিযাভাৰা, তেনাহ-‘যদাত্ৰি’চ্চাদি, ৰুত্তিযং তেনাতি তসদ্দেন, অপিসদ্দোপসঙ্গহিতং ততিযম্পি গহেত্ৰা ৰাচাতি বহুৰচননিদ্দেসো.

৩. কাল

যদা কালদ্ধানমিচ্চাদিনা‘মাসমাসতে কোসং সযতি’চ্চাদো অকম্মকেহিপি যোগে কালভাৰদ্ধদেসানং পরেহি কম্মত্তমনুঞ্ঞাতন্তি চ, যদাত্ৰিচ্চাদিনা তু কিরিযাৰ সব্বেনসব্বং ন সূযতি, তথা সতি কুতো চ কম্মত্তন্তি তেহেৰ ৰুত্তন্তী চ দস্সেতি, গম্ম মানকিরিযাযোগোপি ন নিস্সিতো… মাসমাসতেচ্চাদীসু আসনাদি [আসনাদীসু (পোত্থকে)] কিরিযানং মাসাদিযোগো ৰিয কল্যাণিত্তগুণাদিযোগো চ লোকস্স পতীতিপথমুপযাতীতি, ন সিজ্ঝতীতি কিরিযা ন হোন্তি গুণদব্বানীতি কিরিযাসম্বন্ধাভাৰা কম্মত্তাভাৰোতি ন সিজ্ঝতি, গুল়েন মিস্সা ধানা ভজ্জিতযৰা গুল়ধানা. অজ্ঝযনকিরিযায পব্বতেন চ মাসকোসানং সাকল্লেন সম্বন্ধাভাৰা অচ্চন্তসংযোগাভাৰোতি মাসস্সাতিআদীসু ন দুতিযা. পুব্বণ্হে সমযন্তি ইমিনা পুব্বণ্হে সমযোতি সত্তমীআমাদিসমাসং দস্সেতি, অচ্চন্ত মেৰাতি ইমিনা সমযস্স সাকল্লেন ৰিহরণকিরিযায সম্বন্ধমাহ, যংসমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি, তং একংসমযন্তি সম্বন্ধো, উপসঙ্কমনকিরিযাযচ্চন্তমেৰ যুত্তোতি ইমিনা নিৰাসনৰিহরণ কিরিযাহিপি পুব্বণ্হসমযাদীনমচ্চন্তমেৰ যুত্ততং উপলক্খেতি, পকারন্তরেনাপি সিদ্ধিযমাসঙ্কমুব্ভাৰযতি ‘যদা ত্ৰি’চ্চাদিনা, ৰিভত্তিযা ৰিপল্লাসো যথাপকতমতিক্কম্ম অঞ্ঞথা ভৰনং, ইধ পন সত্তমি যম্পত্তাযং সত্তম্যত্থে বাহুলকেন ‘‘কম্মে দুতিযা’’চ্চেৰ দুতিযাপ্পত্তি.

ততিযাভিমতাতি ‘‘অপৰগ্গে ততিযা’’তি (২-৩-৬) ৰচনেন পাণিনিযানংপপঞ্চত্তমভিমতা, কথম্পন কালদ্ধানং করণত্তমিচ্চাসঙ্কিয করণত্তমেসম্পটিপাদেন্তো আহ-‘তথাপি’চ্চাদি, তথাপীতি ৰুত্তক্কমেন করণত্তসম্ভৰা ততিযায ৰিজ্জমানাযপি, সিযাতি ততিযা সিযা, তঞ্চাতি তং করণঞ্চ. কারকমজ্ঝেতি এত্থ ছট্ঠী সমাসো কারকসদ্দেন চ সত্তিকারকং গহিতন্তি (আহ) ‘দ্ৰিন্নং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে’তি, অভিন্নস্সাপি হি একস্স দেৰদত্তাদিকত্তুনো ভিন্নানং তংসমৰেতানং কত্তুসত্তীনং মজ্ঝে কালদ্ধানানি, সত্তিভেদমেৰ ব্যঞ্জযমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, একত্থাতি একস্মিং দেৰদত্তে, দ্ৰীহেতীতে (ভুঞ্জিক্রিযা) সাধনন্তি সম্বন্ধো, দ্ৰিন্নং অহানং সমাহারো দ্ৰীহং তস্মিং. ইসুমসতীতি ৰা, ইসুম্হি আসো অস্সেতি ৰা নিপ্ফন্নেন ইস্সাসসদ্দেন গম্মমানং কিরিযং দস্সেতি ‘ইস্ৰসনে’তি, নন্ৰিচ্চাদি চোদ্যং, ধনুপঞ্চসতং কোসো, এৰমঞ্ঞতেচ্চাদি পরিহারো, ছট্ঠিযাসম্পত্তাযন্তি কোসস্সেকদেসেতি এৰং ছট্ঠিযা সম্পত্তাযং, মুত্তসংসযেনেদং সমানন্তি মুত্তো সংসযো যস্মিং অৰধ্যাদো তেনেতং তুল্যন্তি অত্থো. ৰুত্তিযং অভিমতাতি ‘‘সত্তমী পঞ্চমিযো কারকমজ্ঝে’’তি (২-৩-৭) ৰচনেন সত্তমীপঞ্চমিযো পপঞ্চত্তমভিমতা, দ্ৰীহে ভুঞ্জিস্সতীতি দ্ৰীসু দিৰসেসু গতেসু ভুঞ্জিস্সতীতি অত্থো, ‘‘যব্ভাৰো ভাৰলক্খণ’’ন্তি (২-৩৬) সত্তমী, সকসককারকৰচনিচ্ছাযেৰাতি হি ইদং বাহুল্লং নিস্সায ৰুত্তং, দ্ৰীহা ভুঞ্জিস্সতি কোসা ৰিজ্ঝতীতি দ্ৰীহা নিক্খম্ম ভুঞ্জিস্সতি, কোসা নিক্খম্ম ঠিতং লক্খং ৰিজ্ঝতি উপাত্তৰিসযো-যমৰধি, কোসে ৰিজ্ঝতীতি কোসে ঠিতং লক্খং ৰিজ্ঝতীতি অত্থো.

৪. গতি

কতচত্থসমাসাতি কতো চত্থসমাসো যেসু তে তথা ৰুত্তা, অঞ্ঞপদত্থৰুত্তযোতি অঞ্ঞপদত্থে ৰুত্তি যেসন্তি ব্যধিকরণঞ্ঞপদত্থসমাসো, চত্তসমাসে গত্যাদীনং ৰিসুংৰিসুং পধানত্তা তেহি পরং পযুজ্জমানো অত্থসদ্দো গত্যাদীহি পচ্চেকমভিসম্বজ্ঝতীতি মঞ্ঞতে, অথ সুত্তে ‘পযোজ্জে’ইচ্চেতাৰত্যুচ্চমানে পযোজ্জো সযং কত্তাতি কথং ৰিঞ্ঞাযতি যেন ‘পযোজ্জে কত্তরী’তি ৰিৰরণং কতমিচ্চাসঙ্কিযাহ-‘গত্যাদ্যত্থ’মিচ্চাদি, আদিসদ্দেন বোধা দীনং গহণং, তক্কিরিযাসমত্থোৰাতি তস্সা গত্যাদিকায কিরিযায সমত্থো এৰ নিযুজ্জতেতি সম্বন্ধো, কিরিযাকরণে সমত্থো নাম কত্তাৰাতি আহ-‘সোচ কত্তা’তি. দুতিযায সিদ্ধাযাতি ৰক্খমাননযেন পযোজ্জস্স কত্তুনো কম্মত্তসিদ্ধিযা ‘‘কম্মে দুতিযা’’তি সুত্তেনেৰ কম্মে দুতিযায সিদ্ধায. কিং লক্খণো-যং নিযমো যদত্থমি দমারভীযতিচ্চাহ-‘গত্যাদ্যত্থান’মিচ্চাদি, পচ্চুদাহরীযিস্সতে ‘এতেসমেৰে’চ্চাদিনা, তথাচাব্ভুপগমে, পযোজ্জো কত্তা ন কম্মং ত্যব্ভুপগম্ম পযোজ্জে কত্তরী’তি ৰিৰরিতন্তি অত্থো, সামত্থিযম্পনইচ্চাদিনা সামত্থিযসরূপমাহ, গতি আদ্যত্থানন্তি পদচ্ছেদো, নিযুজ্জমানো পযোজকব্যাপারসঙ্খাতায কিরিযায সম্বন্ধীযমানত্তা কম্মভূতোৰ ভৰতীতি অত্থো, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘গমনাদিকিরিযায সাধনত্তা যদিপি পযোজ্জো কত্তা, তথাপি সো পযোজকেন গমনাদীসু ব্যাপারিযমানো পযোজকস্স ব্যাপারলক্খণায কিরিযায সম্বন্ধীযমানো যদি কম্মং ন হোতি অঞ্ঞথা কিং হোতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন কম্মভূতোৰ হোতী’’তি [(অত্থো) (পোত্থকে)] ( ), পতীযতেতি ইমিনা পতীতিৰসেনেৰাস্স কম্মতা, সভাৰতো তু পযোজ্জো কত্তাৰাতিপি ঞাপেতি, পযোজকোতি সব্বত্থ দেৰদত্তাদিকো ৰিঞ্ঞেয্যো, অত্থগহণস্সাতি ‘‘সদ্দাকম্মকভজ্জাদীন’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘সদ্দত্থাকম্মকভজ্জাদীন’’ন্তি অত্থগ্গহণস্স, বোধত্থস্স উদাহরণন্তি সেসো, ননু ৰচনপ্পযোজনং দস্সযতা ৰচনমেৰোপদস্সিয পঞ্হো কাতব্বো, অথ ‘এতেসমেৰা’ত্যৰিজ্জমানেনেৰ কথং ত্যাসঙ্কিযাহ ‘এতেসমেৰে’চ্চাদি, হেট্ঠা ৰুত্তক্কমেন নিযমত্থত্তা ৰচনস্স এৰকারো লব্ভতি, সম্বন্ধিৰচনত্তা এতসদ্দস্স তেন যথাপঠিতা গত্যাদযোৰ ৰিসেস্সভূতা সঙ্খেপেন পরামসীযন্তীতি এতে সমেৰাতি কতন্তি মঞ্ঞতে [এৰোসঞ্চাতি মঞ্ঞতে (পোত্থকে)], (গচ্ছতি দেৰদত্তোতি…পে… নহোতীতি) ইমিনা ইমমত্থঞ্চ জোতেতি ‘‘যদিপি কিরিযাভিসম্বন্ধা পযোজ্জস্স ৰিয কত্তুনোপি কম্মত্তম্পসজ্জতি, তথাপি পযোজ্জেতি ৰুত্তত্তা কত্তরি দেৰদত্তে দুতিযা নপ্পসজ্জতী’’তি, অভিমতাতি ‘‘গতিবুদ্ধ্যা’’দি (১-৪-৫২) সুত্তেন পযোজ্জস্স কত্তুনো কম্মসঞ্ঞং ৰিধায তস্মিং পযোজ্জেদুতিযাভিমতা, চরহিসদ্দো পুচ্ছাযং, পযোজেতীতি অস্মিং উদ্দেসে তদা কথং ভৰিতব্বন্তি সেসোতি যদাচরহিচ্চাদিৰাক্যস্সাৰসানে পযোজেতীতি অস্মিং উদ্দেসে ৰচনসমীপে’তদা কথম্ভৰিতব্ব’ন্তি পাঠসেসো হোতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো, যাৰতাতি ততিযন্তপটীরূপকো নিপাতো, যস্মা দত্থো ৰত্ততে, যস্মা দুতিযা পপ্পোতি তস্মা ‘যঞ্ঞদত্তেনে’তি ভৰিতব্বন্তি সম্বন্ধো.

৫. হরা

নিযমেনেচ্চাদিনা ৰচনারম্ভস্স পযোজনমাহ, সাপি ততিযাপি [দুতিযাপিতি ৰত্তব্ব] যদাত্ৰিচ্চাদিনা হরতি নাহারত্থে [নহরত্যত্থে (পোত্থকে)] তিপি ৰিঞ্ঞাপেতি, উভযত্থাতি দুতিযায পত্তায অপ্পত্তায চ, ৰিভাসা ৰিকপ্পোতি অত্থো, কারেতিকর-করণে, লেত্তাযাদেসাতিলত্ত এত্তঅযাদেস্স, ৰদ-ৰচনে, অভিৰদনমভিৰাদো তং করোতীতি ‘‘ধাত্ৰত্থেনামস্মী’’তি (৫-১২) ইম্হি নামধাতু ‘অভিৰাদি’তিসুত্তে নিদ্দিট্ঠোতি আহ-‘অভিৰাদিস্মা’ইচ্চাদি.

৬. নখা

খাদযতি আদযতি খাদ, অদ=ভক্খণে, অৰ্হাপযতি ৰ্হে=অৰ্হানে আপুব্বো, ‘‘পযোজকব্যাপারে ণাপিচে’’তি (৫-১৬) ণাপিম্হি পুব্বসরলোপো, কন্দযতি কন্দ=অৰ্হানরোদনেসু.

‘‘ৰহিস্সানিযন্তুকে’’তি গণসুত্তে অযমেত্থো ‘‘ৰহিস্সধাতুস্স পযোজ্জে কত্তরি নিযন্তুরহিতে দুতিযা ন ভৰতী’’তি, নিযন্তা সারথি কিরিযাসিদ্ধিং নিযামকোতি ৰত্ৰা তমেৰ পকাসেতুমাহ-‘কিরিযঙ্গ’মিচ্চাদি, কিরিযঙ্গ কিরিযোপকরণভূতং বলী বদ্দাদিং কিরিযাকারণং, নিযমেত্ৰাতি একস্মিং করণীযে কিরিযা ৰিসযে পতিট্ঠপেত্ৰা, ৰাহযতি ভারং দেৰদত্তেনেত্যত্র হি দেৰদত্তো পঞ্ঞৰা পুরিসো নিযন্তারমন্তরেনেৰ ভারং ৰহতীত্যনিযন্তুকো কত্তা, ৰাহযতি ভারং বলীবদ্দে ইচ্চত্র তু বলীবদ্দা নিযন্তা রমন্তরেন ন ৰহন্তীতি সনিযন্তুকা.

‘‘ভিক্খিস্সাহিংসায’’ন্তি গণসুত্তস্সাযমত্থো ‘‘ভক্খিস্সাহিংসত্থস্স পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা ন ভৰতী’’তি, অথ কথমেত্থ হিংসত্থতা ভক্খিস্স হিংসা হি চেতনাৰতি সম্ভৰতি, ন চেত্থসস্সং চেতনাৰন্তন্তি আহ-‘সব্বে’ইচ্চাদি, সব্বেতি রুক্খাদযো, ভাৰা পদত্থা, ইদানি সব্বদস্সনানুকূলহিংসত্থতমুপদস্সেতুমাহ-‘যদিৰে’চ্চাদি, ননু বুদ্ধৰচন নিস্সিতমিদং ব্যাকরণং, তথা সতি সম্মতমেৰে-ত্থো-পদস্সেত্ৰা গন্তব্বং কিন্নামাঞ্ঞদস্সনোপগাতাধিরেনাতি তুণ্হী হোতি নিক্কারণিস্সা [নিক্কম্মিস্সা (পোত্থকে)] ভৰতো-পাযোতি ৰিঞ্ঞাযতি, পরত্থানুবদ্ধকিচ্ছং পন মহাপুঞ্ঞপঞ্ঞা ন কিঞ্চি ৰিয মঞ্ঞন্তি, হোতি (হি) এতেন পরত্থো ‘‘মতন্তরেপি সিদ্ধি সিস্সানং, তংতং মতঞ্ঞুনো ৰা কদাচি করহচি যদিদমৰলোকেয্যুং তে চেত্থাৰতারং [চেত্থকারং (পোত্থকে)] লভেয্যুং এতাদিসো চ পঞ্ঞৰা পটিলদ্ধবুদ্ধৰচনপ্পসাদো’তি তদৰতারেন চ বুদ্ধে ভগৰতি কমেন দল়্হং পসাদং পটিলভেয্যু’’ন্তি, এৰমেৰং তত্থ তত্থ তংতংব্যাকরণোদাহরণপ্পসঙ্গেপি তদনুসারেনেৰ তন্তংপযোজনং ৰেদিতব্বং, ন নিরত্থককথাপসুতো-যমাচরিযোতি.

দুহাদীনং ত্যেৰমাদো অম্হাকম্পরমগুরুনা রতনমতিপঞ্চিকালঙ্কারাদিকারেন নানাকারসারত্থৰেদৰেদিতু [ৰেদাৰেদিত (পোত্থকে)] মহাপঞ্ঞাপাটৰানং পঞ্ঞৰন্তানং সামিনা মহাসামিনা সম্বুদ্ধসাসনরতনৰরোপকারকেন ‘ইদমেত্থ ৰিচারণীযং’ত্যভিধায নানামতন্তরমাকড্ঢিয বহুং সম্পৰেদিতমত্থি, মযম্পনেত্থ আচরিযেনাধিপ্পেতমত্তমেৰালম্ব অত্থম্প কাসযিস্সাম. সত্যপ্যনেকদস্সনভেদে সিট্ঠপ্পযোগানুসারেন যত্থ পধানেকম্মনিত্যাদিপ্পভুতযোদিস্সন্তি, যত্র ত্ৰপ্পধানেত্যাদী, যত্রোভযত্রপি, তংসব্বমিহ ভস্সকারাদ্যনুমতক্কমেন পটিপাদযমাহ-দুহাদীন’মিচ্চাদি, এত্থাদিসদ্দো পকারৰাচী, তেন যাচিপ্পভুতযো গয্হন্তি, কম্মদ্ৰযযুত্তানন্তি নিদ্ধারণে ছট্ঠী, তেন কম্মদ্ৰযযুত্তানং মজ্ঝে দুহাদীনমপ্পধানেপি গৰাদো কম্মে ত্যাদিপ্পভুতযোতি যোজনা. ইচ্চাদিতিআদিসদ্দেন ‘অৰরুন্ধতি ৰজং গাৰং অৰরুন্ধীযতে ৰজং গো’ইচ্চাদীনং পরিগ্গহো, গমনাদ্যত্থান মিত্যাদিসদ্দেন বোধত্থাদীনং গহণং. গমীযতে গামো দেৰদত্তন্তি এত্থ কথং পযোজ্জত্তসম্ভৰোতি আহ-‘পুরিসে’চ্চাদি, যজ্জপি গামো তুণ্হী হোতি নিব্যাপারত্তা পুরিসোৰ তু গমনকিরিযং নিপ্ফাদেতি, তথাপি পুরিসস্স গমনকিরিযায যংফলপ্পত্তিলক্খণং, তমুভিন্নম্পি গামপুরিসানং সমানন্তি পুরিস কিরিযাতুল্যফলত্তা গামোপি গমনকিরিযায কত্তুব্যপদেসে কারণং ভৰতীতি অধিপ্পাযো, তথাহি গামং গচ্ছন্তো কোচি গামে আসন্নে সতি ৰদতি ‘আগতো গামো পত্তো গামো’তি, অতোঞ্ঞেসন্তি যে কম্মদ্ৰযযুত্তা দুহাদযো গমনাদ্যত্থাচোদাহটা, এতেহি অঞ্ঞেসং, পধানে কম্মেভি অজাদিম্হি পধানে কম্মে, পধানত্তম্পন অজাদীনং কিরিযায পযোজনত্তা, অজাদ্যত্থা হ্যানযনকিরিযারভ্যতে. অযম্পনেত্থ সঙ্গহো-

‘‘দুহি যাচি রুধি পুচ্ছি, ভিক্খি চি ব্রুৰি সাসি চ;

জি দণ্ডি পত্থি মন্থী চ, ধাতূ হোন্তি দুহাদযো.

গত্যাদিসুত্তপট্ঠিতা, গত্যাদ্যত্থা ভৰন্তি তে;

নীৰহহরকসাচ, নীৰহাদী ভৰন্তি তে.

দ্ৰিকম্মকেসু চেতেসু, অপ্পধানে দুহাদিনং;

ত্যাদিপ্পভুতযো হোন্তি, পধানে নীৰহাদিনং;

উভযত্থ পযোগানু, সারা গত্যত্থআদিনং’’তি.

পযোগো পন সম্বন্ধচিন্তাযমিহ চ ৰুত্তানুসারেন সব্বথা ৰিঞ্ঞেয্যা.

৭. ধ্যাদি

পুব্বে কিরিযানিস্সযেন [কারকনিস্সযেন (পোত্থকে)] দুতিযায ৰিহিতত্তা আহ ‘ইদানি’চ্চাদি, ধিসদ্দস্স অত্থপ্পধান নিদ্দেসেন ৰা আদিসদ্দেন ৰা ‘হা দেৰদত্ত’ন্তিপি হোতি, হা দেৰদত্তদুক্খন্তি তু দুক্খেন যোগা দেৰদত্তেন ন যুত্তো হোতীতি পঠমাৰামন্তণে. ননুচ অন্তরাসদ্দেন যোগে যথারাজগহনালন্দাহি দুতিযা [(তথা)] অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ না লন্দ(ন্তি তথা) অন্তরামগ্গেতি এত্থ মগ্গতোপি [অন্তরামগ্গতোপি] কস্মা ন দুতিযাতি তেনাযোগা, যেসঞ্হি তংমজ্ঝং তে তেন যুজ্জন্তীতি তেহিযেৰ দুতিযা, অথৰাব্ভুপগতেপি তংযোগে তংসম্বন্ধীযেৰ মগ্গোতি মুখ্যত্তা ততো [সব্বস্স (পোত্থকে)] ন দুতিযা, অত্রাপি ছট্ঠীযেৰ পপ্পোতি অন্তরা তঞ্চ মঞ্চ কমণ্ডলুইতি, তৰ মম মজ্ঝে কমণ্ডলুত্যত্থো, অথ কমণ্ডলুসদ্দতো দুতিযা কস্মা ন ভৰতি সতীপ্যন্তরেন যোগে তস্স পধানত্তা, তথাহি কমণ্ডলুনো সকত্থা পৰত্তি, তুম্হম্হানন্তু পরত্থা-কমণ্ডলুৰিসেসনত্তেন তেসং পৰত্তত্তা, তত্র কমণ্ডলুনো সকত্থে ৰত্তমানত্তা পধানত্তেনাৰতত্তা পাটিপদিকতো অচ্চুতত্তা পরত্তা পঠমেৰ ভৰতীতি জীনিন্দবুদ্ধিন্যাস. নিন্দাদি লক্খণস্স সম্বন্ধস্স সব্ভাৰা সব্বত্থ সম্বন্ধছট্ঠিযা সম্পত্তাযং ৰচনং, আকতিগণো-যং.

৮. লক্খণি

লক্খণাদীস্ৰত্থেসুতি নামস্সা [কস্সা (পোত্থকে)] যমত্থনিদ্দেসোতি আহ ‘অভিনাযো যুত্তো’চ্চাদি, তেনাতি অভিনা যুত্তস্সাত্থনিদ্দেস কারণেন, লক্খণসদ্দেন হেতু ৰত্তুমিচ্ছিতোতি আহ-‘তত্থে’চ্চাদি, দুৰিধো হেতু, ৰুত্তঞ্হি সুবোধালঙ্কারে ‘‘জনকো ঞাপকো চেতি, দুৰিধা হেতৰো সিযু’’ন্তি (২৫২), সমুপলক্খযতীতি সমুপলক্খণং, সঙ্কেতমত্তং ঞাপকং, ন তু জনকং, সঙ্কেতোপি লক্খণমুচ্চতে লক্খীযতে কারিযমানেনাতি কত্ৰা, জনকস্সাপ্যত্র লক্খণত্তেন গহণে পযোজনং ‘‘অনুনা’’ (২-১০) ইচ্চত্র দট্ঠব্বং. কঞ্চিপকারন্তি ইমিনা ইত্থংসদ্দস্স অত্থং ৰদতি. পত্তোতি ইমিনা ভূতসদ্দস্স, এত্থ হি ভূধাতু পত্তিযং ৰত্ততে, রুক্খোলক্খণন্তি রুক্খো ঞাপকহেতূতি অত্থো… রুক্খেন ৰিজ্জুযা ঞাপীযমানত্তা, আচরিযজিনিন্দবুদ্ধি পন অঞ্ঞথা ৰণ্ণযতি, তস্সেদং মতং-

ক্রিযায জোতকো নাযং, সম্বন্ধস্স ন ৰাচকো;

নাপি ক্রিযন্তরাপেক্খী, সম্বন্ধস্স তু ভেদকোতি.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘অযমভি অভিনন্দতিত্যাদীসু ৰিয কিরিযায জোতকো ন হোতি, ছট্ঠী ৰিয সম্বন্ধস্স ৰাচকো ন হোতি, নিক্কোসম্বীত্যত্র গমনকিরিযাপেক্খী নিসদ্দো ৰিয নাপি কিরিযন্তরা পেক্খী, কিঞ্চরহি সম্বন্ধস্স তু ভেদকো ৰিসেসকো ভৰতী’’তি তমুপদস্সেতুমাহ-‘অঞ্ঞে ত্ৰি’চ্চাদি, এত্থ ইতিসদ্দো নিদস্সনে, রুক্খম্পত্ৰা ৰিজ্জোততে ইতিএৰং পত্তিকিরিযায পত্ৰাতিৰুত্তরুক্খপাপনকিরিযায জনিতোতি অত্থো, তথাহি রুক্খস্স ৰিজ্জুযা পাপনাভাৰে ৰিজ্জুযা লক্খিযায তল্লণস্স চ রুক্খস্স যো লক্খিযলক্খণভাৰো সম্বন্ধো, সো কেন সম্পাদিতো ভৰেয্য, ননু সম্বন্ধে অভিনা জোতীযমানে রুক্খস্স লক্খণৰুত্তিতা কথং জোতীযতীতি আহ-‘লক্খণত্থোচ ৰিসযভাৰেনা’তি, তথাচেত্যাদিনা তস্মিং পক্খে সম্ভাৰিতং দোসমুব্ভাৰযতি, তত্রায মিচ্চাদিনা যথাৰুত্তদোসপরিহারায পরেহেৰাভিধীযমানম্পরিহারমাহ, পরিহারোপদস্সনেনাস্সাপি পক্খস্সাদুট্ঠতাখ্যাপনেনেসোপি পক্খো-ব্ভুপগতোত্যৰসেযো, অতোযেৰুপরি যথাৰুত্ত পক্খনিস্সযেনেৰ ব্যাখ্যাযতে, দেৰদত্তস্স সাধুত্তসঙ্খাতইত্থম্পকারপ্পত্তিযা ৰিসযভাৰেনাৰট্ঠিতা মাতা তত্থ ৰত্ততি নামাতি আহ-‘মাতুযা’তিআদি, মাতা চ ইত্থম্ভূতে পৰত্তা ৰিসয ভাৰেন দেৰদত্তো চ তত্থ ৰিসযীভাৰেন, তেসঞ্চ ৰিসযৰিসযীভাৰলক্খণো সম্বন্ধো ইত্থম্পত্তিলক্খণায কিরিযায জাতো, সো মাতুসম্বন্ধো হোতি কারণৰসেন, সোচাতিনা জোতীযতীতি মাতু তেনাভিনা যোগোতি আহ-‘য্ৰায’চ্চাদি, মাতুসম্বন্ধোইতি যোজনা, ইত্থম্পত্তিযাতি ইত্থম্পত্তিলক্খণায কিরিযায করণভূতায, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘কিঞ্চাপি সো সম্বন্ধো দেৰদত্তেনাপ্যৰিনাভাৰীতি তস্স সোভিনা জোতীযতে, তথাপি মাতুসম্বন্ধোভিনা জোতীযতীতি ‘মাতু তেন যোগো’তি চ (ৰুচ্চতি)… সদ্দসত্তিযা তগ্গতাযেৰ দুতিযায উভযগতস্সাপি সম্বন্ধস্স জোতনতো’’তি রুক্খো রুক্খো তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো, ঠিতিম্পটিচ্চাতি ঠিতিন্নিস্সায এসং রুক্খানং যো চ সম্বন্ধোতি যোজনা, রুক্খানন্তি ইমিনা রুক্খা কিরিযায পরে সম্বন্ধিনোতি ঞাপেতি, ঠিতিম্পটিচ্চাতি ইমিনা পন তিট্ঠতিসদ্দৰচনীযা সাধ্যরূপা ঠিতিকিরিযা রুক্খতো পরে সম্বন্ধীতি, অচেতনানং রুক্খানমপেক্খাৰিরহেপি লোকম্পতীতিৰসেন ‘পিপতীসা’দীনং ৰিঞ্ঞাযমানত্তা ৰিঞ্ঞাযমানঠানাপেক্খণকিরিযাযসাধ্যসাধনলক্খণো সম্বন্ধো জাতোতি ৰিঞ্ঞেয্যং, সো চ রুক্খসম্বন্ধো-ভিনা জোতীযতীতি আহ-‘সো’তিআদি, দ্ৰিব্বচনেনেৰ জোতনীযাতি ৰিচ্ছাত্থে ৰুত্তিমত্তে সতীপি ৰিভত্তিযা [ৰিচ্ছত্থে ৰুত্কিমত্তেত্যাদিৰচনং ৰিচারেরেতব্বংৰিতত্তিযা অবিসদ্দস্সচ ৰিচ্ছত্থে ৰুত্তিযা অভাৰা, লক্খণিত্থম্ভূতি হি পকতিৰিসেসনং] জোতেতুমসমত্থত্তা ৰিচ্ছায জোতনায দ্ৰিব্বৰচনং কত্তব্বমেৰাতি অধিপ্পাযো.

৯. পতি

উপাদিযমানোতি অব্ভুপগম্মমানো, যদি পন উপাদিযমানো ভাগো, অনুপাদিযমানো কথন্তি আহ-‘যো পনা’তিআদি, তগরকুট্ঠা গন্ধব্বৰিসেসা, মমাভজতীতি মং আভজতি, মম কোট্ঠাসো হোতীতি অধিপ্পাযো.

১০. অনু

নতুলক্খণন্তি সচ্চকিরিযা ৰুট্ঠিযা হেতু হোতি, ন তু সঙ্কেতোতি অত্থো, হেতুত্তা লক্খণত্তাভাৰে সচ্চকিরিযায কথং লক্খণে দুতিযাতি হেতুত্তেপি লক্খণত্তমস্স সাধেন্তো সাধম্মপযোগেনান্ৰযমাহ-‘যং সকিম্পি’চ্চাদি, এত্থ হি লক্খণং সচ্চ কিরিযাতি পটিঞ্ঞা, [পক্খো (পোত্থকে)] সকিম্পি নিমিত্ততায কপ্পনত্তাতি হেতু, যং সকিম্পি নিমিত্ততায কপ্পতে তম্পি লক্খণং ভৰতি, যথা’অপি ভৰং কমণ্ডলুপাণিং সিস্সমদ্দক্খী’তি সাধম্মপযোগেনান্ৰযো দট্ঠব্বো, কপ্পতেতি সমত্থোতি অত্থো, কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সেতি কমণ্ডলুপাণী, অপীতি পঞ্হে, কদাচি কেনচি কমণ্ডলুপাণীসিস্সো দিট্ঠো সো তমেৰ দস্সনং লক্খণং কত্ৰা পুচ্ছতি ‘অপি’ত্যাদিনা, অথ যথা ৰুত্তেন হেতুনোপি লক্খণত্তমত্তু তথাপি পরৰিপ্পটিসেধেন হেতুম্হি ততিযা কস্মা ন সিযাতি চোদযমাহ ‘ন ন্ৰেৰম্পি’চ্চাদি, পুব্বৰিপ্পটিসেধেনাতি অপৰাদপুব্বৰিপ্পটিসেধেন, তথাহি ছট্ঠিযা পৰাদো হোতি হেতুম্হি ততিযাৰিধি… সম্বন্ধছট্ঠিযা পত্তায হেতুততিযাৰিধানতো উপপদৰিভত্তিৰিধিপি ছট্ঠিযাপৰাদো… সম্বন্ধৰিসেসাভিব্যত্তিহেতুনোপপদেন যোগে তস্মিংযেৰ সম্বন্ধে ৰিধানতো, তত্থ হেতুততিযাৰকাসো ‘ধনেন কুল’ন্তি, উপপদৰিভত্তিযাৰকাসো ‘রুক্খমনুৰিজ্জোততে’তি, সচ্চকিরিযমনু পাৰস্সীতি তু হেতুম্হি লক্খণে-পৰাদৰিপ্পটিসেধে সতি পুব্বৰিপ্পটিসেধেন দুতিযা ভৰতি.

১১. সহ

সহত্থে-নুনো ৰত্তনে পব্বতেন যোগো কথন্তি আহ‘পব্বতেনে’চ্চাদি.

১২. হীনে

ৰিসযভাৰেনাতিআদিনা হীনত্থেতি ৰিসযসত্তমিত্তমাহ, ৰিজাননপ্পকারমাহ-‘হীনে’চ্চাদি, তেনাতি অনুনা, কথং তেন যুত্তত্তং উক্কট্ঠস্সাতি হীনুক্কট্ঠসম্বন্ধমুখেন ৰিভাৰেন্তো’তত্থা’তিআদিমাহ, তত্থাতি হীনেচ্চাদিনা ৰুত্তে তস্মিং, যতোতি উক্কট্ঠসারিপুত্তাদিকো, হীনোতি পঞ্ঞৰত্তাদি(তো নিক্কট্ঠো, সো সারিপুত্তাদিকো উক্কট্ঠো) হীনত্থৰিসযো জাযতে… তব্বিসযে তস্স উক্কট্ঠতা পত্তিতো, হীনুক্কট্ঠসম্বন্ধো পন অতিসাযনাদিকায কাযচি কিরিযায কতোতি দট্ঠব্বং.

১৪. সত্ত

কিন্তং আধিক্যমিচ্চাহ- ‘অধিকাধিকীসম্বন্ধো’তি, অধিকো অস্স অত্থীতি অধিকী=খারী, অথাধিকীৰিনিমুত্তে অধিকাধিকিসম্বন্ধো কথমৰসীযতে নহ্যত্রাধিকী কোচি সূযতিচ্চাহ-‘নৰিনে’চ্চাদি, ইতি সদ্দো হেতুম্হি যথাৰুত্তসম্বন্ধসাধনো, তদোপসদ্দেনযোগোতি তদা উপসদ্দেনাধিকিনোযোগোতি অত্থো. দ্ৰিট্ঠত্তা সম্বন্ধস্স অধিকস্সাপ্যুপসদ্দেন যোগা ততোপি কস্মা ন সত্তমীত্যাহ-‘অধিকম্হাত্ৰি’চ্চাদি, যথা একাযেৰ ৰিভত্তিযা উভযগতস্সাপি সম্বন্ধস্স জোতিতত্তা ৰিজ্জুসঙ্খাতলক্খিযা সত্তম্যভাৰো, এৰমিধা পীতি পুব্বে ৰুত্তসমাধিমতিদিসন্তো আহ-‘লক্খিতা ৰিয সত্তম্য ভাৰো’তি, ‘‘মাণিকা চতুরোদোণা, খারিত্থী চতুমাণিকা’’.

১৫. সামি

কিন্তং সামিত্তমিচ্চাহ-‘সস্সামিসম্বন্ধো’তি, কায কিরিযায জনিতোতি আহ-‘পরিপালনাদিকিরিযায জনিতো’তি, তঞ্চাতি সামিত্তাপেক্খো নপুংসকনিদ্দেসো, সম্বন্ধস্সানেকৰিধত্তা আহ‘সব্বত্থ সম্বন্ধে’তি, আখ্যাযতেতীমস্স অত্থো ৰিধীযতে ঞাপীযতেতি, দিট্ঠন্তো-পনীতোত্থো সুখেন পটিপত্তুং সক্কাতি পসিদ্ধমনুৰদিযমানমপ্পসিদ্ধঞ্চ ৰিধীযমানং দিট্ঠন্তমাহ-‘যথা যো কুণ্ডলী সো দেৰদত্তো’তি, কুণ্ডলিত্তম্পসিদ্ধং, দেৰদত্তত্তমপ্পসিদ্ধমিচ্চাহ-‘কুণ্ডলিত্তানুৰাদেনে’চ্চাদি. যথেৰোভযাধিট্ঠানত্তেপ্যুপসজ্জনতোৰ ছট্ঠী ‘রঞ্ঞো পুরিসো’তি, ন ৰিসেস্সতো ‘পুরিসস্স রাজা’তি, তথা সম্বন্ধাভিব্যঞ্জনকেনাধিনা যোগেপি ৰিসেসনতোৰ ভৰতি, নাঞ্ঞতোতি আহ-‘তত্থা’তিআদি. ব্যতিরেকমাপাদীযতীতি কারকছক্কতো ব্যতিরিত্তত্তা সম্বন্ধো ব্যতিরেকো তং আপাদীযতি পাপীযতীতি অত্থো, উভযতোতি সংতো সামিতো চ, অধিব্রহ্মদত্তে পঞ্চালাতি ব্রহ্মদত্তস্স পঞ্চালা সন্তকা [সামিনো (পোত্থকে)] তি অত্থো, সন্তকা [সামিনো (পোত্থকে)] হি পঞ্চালা, ন সামি [নসং (পোত্থকে)], অধিপঞ্চালেসু ব্রহ্মদত্তোতি পঞ্চালানং ব্রহ্মদত্তো সামীত্যত্থো.

১৬. কত্তু

কিং লক্খণো-যং কত্তাইচ্চাহ-‘কত্তরি’চ্চাদি, গচ্ছতি দেৰদত্তোচ্চাদো কত্তরি পতিট্ঠিতং, পচত্যোদনং দেৰদত্তোচ্চাদো কম্মে পতিট্ঠিতং কিরিযং করোতীতি সম্বন্ধো, করোতীতি চ ইমিনা অন্ৰত্থ ব্যপদেসোৰ সিদ্ধো-যং কত্তু ৰোহারোতি ঞাপেতি, কেনচি পযুজ্জমানোপি সকে কম্মে সযমেৰ পধানত্তমনুভৰতীতি‘পযুত্তো ৰা পধানভাৰেনা’তি ৰুত্তং হোতি চেত্থ-

পধানতায যো কত্তু, কম্মট্ঠং কুরুতে ক্রিযং;

সা কত্তা নামপ্পযুত্তো, পযুত্তো ৰাত্যযং দ্ৰিধাতি.

তত্থ পুরিসেন কতন্তি অপ্পযুত্তো, পুরিসেন করোতি দেৰদত্তোতি পযুত্তো, ননু কিরিযা-যমব্যৰধানেন করণাধিকরণে হেৰ সাধ্যতে কত্তারা তু দূরট্ঠেন, তথাসতি কথমনেকসাধনসাধনীযং কিরিযং কত্তাৰ করোতি মুখ্যভাৰেনাপরেত্ৰমুখ্যভাৰেনাতি ৰুচ্চতে-

কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা, ৰিৰিত্তালোচনাদিনা [ৰৰিৰেকেচ দস্সনাতি ৰাক্যপদীযে, পৰিৰেকেচ কারকন্থরামভাৰেদিস্সভে কত্তরিক্রিযা অত্থি ভৰতি ৰিজ্জতিচ্চাদো তিতটীকা, ততিযপাথানংপাত ১০০, নংপাত ২৪৩];

দূরাদপ্যুপকারিত্তে, কত্তু ৰাত্তপ্পধানতা.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘কত্তুনো সকাসা অঞ্ঞেসং করণাদীনং উব্ভূত্যা সম্ভৰেনচ, তথাহি পসিদ্ধকরণসভাৰোপি ফরসু কত্তাযত্তৰুত্তিতাযাধিকরণম্ভ ৰতি‘ফরসুম্হি ঠপেত্ৰা ছিন্দতী’তি, ৰিৰিত্তস্স করণাদীহি পুথব্ভূতস্স, কত্তুনো কিরিযায আলোচনেন দস্সনেন চ ‘দেৰদত্তো অত্থি ভৰতি ৰিজ্জতী’তি [ৰুথব্ভূতস্সানেন আলোচনেন দস্সনেনচ কত্তুনোদেৰদত্তেনদেৰদত্তং ভৰতি ৰিজ্জতীতি (পোত্থকে)], আদিসদ্দেন করণাদিনো (তদধীন) পৰত্তিআদীনং গহণং, ইমিনা কারণেন দূরতো উপকারিত্তেপি কত্তুযেৰ সপ্পধানতা সিযা’’তি, পুনপি-

থাল্যাদীনন্তু কত্তুত্তং, হোতেৰাচেতনানপি;

যতো সদ্দস্স ৰুত্যত্থে, মিচ্ছাত্যাসেন-নাদিনা.

অযমেত্থ অত্থো ‘‘অচেতনানম্পি থালীঅসিআদীনং কত্তুত্তম্ভৰতি যথাৰণ্ণিতসপ্পধানত্তনিমিত্তাভাৰেপি, কস্মাতি চে যতো কারণা অত্থে অত্তনো অভিধেয্যেসদ্দস্স ৰুত্তি পটিপত্তি অনাদিনা মিচ্ছাভ্যাসেনভৰতি তস্মা থাল্যাদীনন্তিআদি পকতং, কিং ৰুত্তং হোতি ‘‘অঞ্ঞথা সদ্দত্থো, অঞ্ঞথা সভাৰত্থো, ন হি সদ্দো বাহ্যে ৰত্থুম্হি ব্যাপারমাপজ্জতি, তথাহি–

অঞ্ঞথে ৰাগ্গি সংসগ্গা, দাহং দড্ঢোতি মঞ্ঞতি;

অঞ্ঞথা দাহসদ্দেন, দাহত্থো সম্পতীযতে.

বাহ্যপদত্থস্স সভাৰো ৰিয হুত্ৰা মিচ্ছাভ্যাসেন অনাদিনা পন পৰত্তেন বাহ্যে ৰত্থূনি অৰিজ্জমানেন করণভূতেন থাল্যাদীনং কত্তুত্তং হোতী’’তি. অথ চ পন–

ৰত্তিচ্ছাদো পৰত্তেহি, সপ্পধানত্ত হেতুহি;

কত্তুধম্মেহি ৰুত্তেহি, কত্তা সদ্দাৰ ঞাযতে.

একস্সামুখ্যৰত্থাহি, ভেদেন পরিকপ্পনে;

কম্মত্তং করণত্তঞ্চ, কত্তুত্তং চোপজাযতে.

ৰুত্তেহীতি ‘কত্তুতোঞ্ঞেসমুব্ভূত্যা’চ্চাদিনা, সদ্দাৰাতি সদ্দে তেধম্মা হোন্তু ৰা মা ৰা কত্তুসম্বন্ধিযথাৰুত্তধম্মৰচনিচ্ছায সদ্দতোৰ কত্তা পতীযতে, নিযমেন ন ৰত্থুতোতি অত্থো, অমুখ্যা ৰত্থাহীতি বুদ্ধিযা তদাকারতায পরিণামাৰত্থাহি, হন্ত্যত্ত নাৰত্তানন্তি একস্সেৰাত্তনো কম্মত্তাদি জাযতে, অতোযেৰাচ্চন্তমসন্তোপি অঙ্কুরো জননকিরিযায কত্তা ভৰতি ‘অঙ্কুরো জাযতে’তি, ৰুত্তং হি–

পুরাসঞ্জনিতো [পুরাসঞ্জাতিতো] ভাৰা, বুদ্ধযৰত্থানি বন্ধনো;

অৰসিট্ঠো সতাঞ্ঞেন, কত্তা ভৰতি জাতিযাইতি.

সতা অঞ্ঞেন দেৰদত্তাদিনা.

কিন্তং করণং নামাতি আহ-‘যো পনা’তিআদি, যোতি যো পদত্থো, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘করণব্যপদেসায সুত্তন্তরাভাৰেপি করোত্যনেনেতি করণন্ত্যন্ৰত্থতো পসিদ্ধো-যং করণৰোহারো’’তি, অত্রেদং পটিভানং–

যং ৰত্তুমিচ্ছিতং কত্তু, ক্রিযাযচ্চন্তসাধনং;

করণন্তং দ্ৰিধা হোতি, বাহ্যব্ভন্তরভেদতোতি.

তত্থ যংৰত্তুমিচ্ছিতংত্যাদিনা ইদং দস্সেতি-‘‘ন ৰত্থুতো কিঞ্চি করণং নাম অত্থি, ৰচনিচ্ছাৰসেন পন পসিদ্ধকরণানম্পি ফরসুআদীনং ‘ফরসু ছিন্দতি, ফরসুম্হি ছিন্দতী’তি কত্তুঅধিকরণত্তস্সপি, পসিদ্ধাধিকরণানম্পি তদনুত্তাদিৰিসেসসম্ভৰে থাল্যা পচতী’তি করণত্তস্সপি দস্সনতো ৰচনিচ্ছাতোযেৰ করণং কারকং ৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তি, তঞ্চ দুৰিধন্তি আহ-‘দ্ৰিধা হোতী’তিআদি, তত্থ অসিনা ছিন্দতীতি বাহ্যং, চক্খুনা পস্সতীত্যব্ভন্তরং. কিরিযানিমিত্তত্তা কারকন্তি ইমিনা কারকসদ্দস্স নিমিত্তপরিযাযত্তমাহ. পকতি যাভিরূপোচ্চাদো কিরিযাযাৰিজ্জমানত্তা সম্বন্ধমত্তং ৰিঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধলক্খণা ছট্ঠী সিযা, সমেন ধাৰতীত্যাদো তু কিরিযায ৰিজ্জমানত্তেপি কম্মত্তং ৰত্তুমিচ্ছিতন্তি দুতিযা সিযা, সমং ধাৰতি ৰিসমং ধাৰতীত্যত্থো, তথা দ্ৰিদোণেনাতি দ্ৰেদোণে কিণাতীত্যত্থো, পঞ্চকেনাতি পঞ্চ পরিমাণস্স পঞ্চকো পঞ্চকং ৰগ্গং কত্ৰা পসৰো কিণাতি পঞ্চপঞ্চ কত্ৰা কিণাতীত্যত্থোতি ৰাত্তিককারেন ‘ততিযা ৰিধানাযোপসঙ্খ্যানং’কতং, তং দস্সেতুমাহ- ‘পকতিআদীহী’তিআদি, যত্থেসংকরণভাৰোতি যস্সং কিরিযাযমে সম্পকত্যাদীনং করণত্তং, তং কিরিযং কথযতীতি সম্বন্ধো, সব্বস্সেৰ পদত্থস্স সত্তাব্যভিচারতো আহ-‘ভূ’ইচ্চাদি, পকতিযাভিরূপোতি সভাৰেনাযমভিরূপো ভৰতি, ন তু ৰত্থালঙ্কারাদিনেত্যত্থো, করোতিস্স গম্মমানত্তে পন পকতিযাভিরূপো কতোতিআদি, তদা কত্তরিযেৰ ততিযা, যং যস্মা অঞ্ঞগোত্তো গোতমো ন হোতি অতোচ গোতমো ভৰতীতি সম্বন্ধো, ননুচ দ্ৰিদোণ পঞ্চকা কযম্পটিচ্চ কম্মভূতা হোন্তি দ্ৰিদোণাদিনা কেযত্তা ততো কিমুচ্চতে‘কযম্পটিচ্চ দ্ৰিদোণপঞ্চকা করণানি ভৰন্তী’ত্যা সঙ্কীযাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, ইদং ৰুত্তং হোতি-‘‘দ্ৰিদোণাদিসদ্দেন হি ন গয্হুপগং ৰত্থুমুচ্চতি, তেহি পন দ্ৰিদোণাদ্যত্থং মূলং তাদত্থিযা ভিহিতন্তি ন ৰুত্তদোসাৰসরো’’তি.

১৭. সহ

যথাক্কমমাগমনকিরিযায থূলত্তগুণেন গোমন্তদব্বেন চ সম্বন্ধং দস্সেতুং ‘তং যথে’চ্চাদিমাহ, উদাহরণমত্তং দস্সেন্তোপি ইমিনা অধিপ্পাযেনাপি দস্সেতীতি ৰুত্তং ‘সব্বত্থেৰ ৰা’তিআদি, পুত্তেন সহাগতোতিআদীসু আগমনাদিকিরিযম্পটিচ্চ দ্ৰে কত্তারো পধানাপ্পধানৰসেন, তেসু পধানে কারিযসম্পচ্চযঞাযেন ৰা বহুলংৰচনেন ৰা পধানে কত্তরি পচ্চযো, ইতরে’কত্তরি ততিযা’ত্যেৰ ততিযা সিদ্ধা, ততো-যং ৰচনারম্ভো-নত্থকোতি মঞ্ঞমানোচো দেতি ‘নন্ৰি’চ্চাদিনা, ত্তেনাভিধীযতে পিতেতি পধানকত্তা, তুল্যোপি কিরিযাসম্বন্ধে পিতাপুত্তানং পিতাত্র পধানং সদ্দচোদিতত্তা, পুত্তো-প্পধানমসদ্দচোদিতত্তা, সদ্দব্যাপারাপেক্খায হি পধানাপ্পধানায ৰৰত্থানং, পিতুরেৰাত্রাগতাদিসদ্দসামানাধিকরণ্যা আগমনকিরিযা সম্বন্ধো সদ্দেনোচ্চতে, নেতরস্স সদ্দসত্তিসভাৰতো, তথা ৰিধা হি সদ্দস্স সত্তি যতো পিতুরেৰাত্র কিরিযা সম্বন্ধং সক্কোতি পটিপাদেতুং, ন পুত্তস্স, এৰঞ্চাগতোচ্চাদো একৰচনমুপজ্জতে, অঞ্ঞথা হি বহুৰচনং সিযা, ‘পিতা পুত্তা আগতা’তি. (যদি) ৰুত্তনযেন ততিযা সিদ্ধা ‘সিদ্ধে সত্যারম্ভো নিযমায ৰা ৰিকপ্পায ৰা’ ন চেত্থ নিযমো, নাপি ৰিকপ্পো, ততো কিমনেন যোগেনা ত্যাসযেনাহ-‘অপ্পধানেযেৰ’চ্চাদি. নযিদমেৰমিচ্চাদি পরিহারো. সহভাৰমত্তং ৰত্তুমিট্ঠং ৰাতি যোজনা, সামত্থিযাতি ভেদাধিট্ঠানত্তা সহত্থযোগস্স পুত্তস্সাপি কিরিযাভিসম্বন্ধো ৰিঞ্ঞাযতি কথমঞ্ঞথা সহত্থযোগো সিযাতি ইমিনা অত্থ বলেন. অত্থগ্গহণন্তি সুত্তে ‘‘সহত্থেনে’’তি অত্থগ্গহণং. পরিযাযত্থন্তি পরিতো অযন্তি অৰগচ্ছন্তি অত্থমনেনেতি পরিযাযো অত্থো পযোজনং যস্সাতি ৰিগ্গহো, এত্থ চ পরিযাযত্থমেৰাতি নাৰধারণং, অতোযেৰ ৰিনাপি সহসদ্দপ্পযোগং তপ্পরিযাযপ্পযোগং ৰা সহত্থেন যোগে ৰিধানতো অসত্যপি সহাদিসদ্দপ্পযোগে যত্থ তদত্থো গম্যতে তত্থাপি ভৰত্যেৰ ততিযা… গম্যমানেন সহত্থেন যোগা, যথা‘‘স্যাদি স্যানে’’তি. (৩-১) সহ পরিযাযেনাতি সহসদ্দস্স পরিযাযতো. ৰিসেসানুপাদানতোতি ‘‘সহযুত্তে-প্পধানে’’তি (২-৩-১৯) পাণিনীয সুত্তে ৰিয অপ্পধানেতি ৰিসেসস্সানুপাদানতো.

১৮. লক্খণে

লক্খীযত্যনেনাতি লক্খণং সঙ্কেতো, কিন্তং কমণ্ডলুপ্পভুতি, অত্থে কারিযস্সাসম্ভৰা তংৰাচীহি ৰিভত্তীতি মঞ্ঞমানেন যংৰিৰরণং কতং ‘লক্খণে ৰত্তমানতো’তি, তমুল্লঙ্গিযাত্থং ৰদতি ‘যো অত্থো’ইচ্চাদি, ৰত্তমানতোতি ৰিঞ্ঞাযতি… নামস্মা পচ্চযৰিধানপ্প সঙ্গতো, উপাত্তোতি গহিতো. কঞ্চিপ্পণরমাপন্নস্স লক্খণে ততিযা যথা সিযা ‘রুক্খম্পতি ৰিজ্জোতন’মিচ্চত্র লক্খণমত্তে মা ভৰীতি পাণিনীযেহি ‘‘ইত্থম্ভূতলক্খণে’’তি (২-৩-২১) ইত্থম্ভূতগ্গহণং কতং, তম্মনসি নিধায চোদযমাহ–‘নন্ৰি’চ্চাদি, ইত্থম্ভূতস্স লক্খণন্তি ছট্ঠীসমাসো, আপন্নস্সাতি ভূতস্স, সামঞ্ঞস্স ভেদকো ৰিসেসো পকারো ৰুচ্চতে, তথাহি ‘তিদণ্ডকেন পরিব্বাজকমদ্দক্খী’তি মনুস্সত্তসামঞ্ঞস্স পরিব্বাজকত্তম্পকারো, তম্পরিব্বাজকো পত্তো, তস্স তিদণ্ডকং লক্খণং. উপলক্খণত্তেতি ইমিনা ইত্থম্ভূতস্স লক্খণত্তাভাৰমাহ, উপলক্খণন্তি সঙ্কেতো. নযিদমত্থিচ্চাদি পরিহারো, রুক্খম্পতি ৰিজ্জোতনন্তি এত্থ কস্সচি ইত্থম্ভূতস্সাভাৰা ইত্থম্ভূতগ্গহণে পযোজনং ন দিস্সতি তন্নিৰত্তনতো, রুক্খম্পতি ৰিজ্জোততেতি এত্থতু ইত্থম্ভূতস্স ৰিজ্জুসঙ্খাতস্স অত্থস্স সব্ভাৰা ততিযাপ্পত্তিযং তংনিৰত্তিযা যথাৰুত্তং ঞাযমন্তরেন নাঞ্ঞং কিঞ্চি পটিসরণমত্থীতি সঞ্ঞাপযমাহ-‘অৰস্স’মিচ্চাদি, অঞ্ঞথাতি এৰমনব্ভুপগম্ম ‘ইত্থম্ভূতলক্খণে’তি ৰচনে করীযমানে সতি, ইত্থম্ভূতৰাদিনো উত্তরমাসঙ্কিযাহ-‘নচা’তিআদি, ৰত্তুন্তি ৰচনসেসো, চো-ৰধারণে, নেৰ সক্কাতি ৰুত্তং হোতি, দুতিযাৰিধানসামত্থিযাতি ‘‘পতিপরীহি ভাগে চা’’তি (২-৯) কস্মা ন সক্কাতি আহ-‘অত্থি’চ্চাদি, অসতি হি পযোজনে সামত্থিযন্তি ভাৰো. অথ কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সাতি আদো ততিযা কস্মা ন সিযা ত্যাহ-‘কমণ্ডলু’ইচ্চাদি, কমণ্ডলুস্স সেতস্স চ উপলক্খণ ভাৰেনানুপাদানতোতি সম্বন্ধো, ইমিনা উপাদাতুনো সৰচসি সতন্ততমাহ, ৰিসিট্ঠাৰযৰাধেয্যেনাতি পাণি কমণ্ডলুনা ৰিসিট্ঠোৰযৰো, তস্সাধেয্যো কমণ্ডলু তেনাতি অত্থো. যেনাঙ্গেন ৰিকতেন অঙ্গিনো ৰিকারো লক্খীযতে ততো ততিযা যথাসিযাতি পরেহি ‘‘যেনাঙ্গৰিকারো’’তি (২-৩-২০) আরদ্ধং, তদাহ-‘যেনে’চ্চাদি, তত্থ যসদ্দেন ৰিকতাৰযৰো হেতুত্তেন নিদ্দিট্ঠো অঙ্গসদ্দো চ সমুদাযৰচনো উপাত্তো তেনাহ-‘যেনেচ্চাদি, ননুচ কাণাদীনং নিযতগুণীনমভিধাযিত্তা অক্খিসদ্দস্স পযোগো ন যুত্তো ব্যাৰত্তিযাভাৰাতি, নেস দোসো, লোকিযো-যং সদ্দস্স ৰোহারো, লোকস্স চ সদ্দপ্পযোগে গুরুলঘুম্পত্যদযো নত্থি, তথাহি লোকেন ‘সীসপাতি’পি ৰুচ্চতে, রুক্খো সীসপাতিপি, যস্স তু তত্থাদরো, সো-ক্খিসদ্দং পযুজ্জতেৰ, অথৰা সামঞ্ঞুপক্কমে ৰিসেসো পযোগমরহতি, অক্খি(নাতি) হি ৰুত্তে সন্দেহো সিযা ‘কিমস্স ৰত্তুমিচ্ছিত’ন্তি ততো কাণোতি ৰুচ্চতে, নাক্খিনা নিরূপযতি সোভনোতি, কিঞ্চরহি কাণোতি, অক্খিকাণমস্সেত্যাদো কস্মা ন সিযাতি আসঙ্কিয‘কমণ্ডলু পাণিম্হি অস্সা’ত্যত্র যো ৰুত্তো পরিহারো, ত মেত্থোপদিসন্তো আহ-‘হেট্ঠা ৰিয অপ্পসঙ্গো’তি.

১৯. হেতু

কিস্মিঞ্চি ফলে দিট্ঠসামত্থিযেত্থে হেতু নিরুল়্হো. একত্র হি দিট্ঠসামত্থিযোত্থো তংযোগ্গতায কারিয (ম)করোন্তোপি হেতু ৰুচ্চতে সতি সহ কারিন্যসতি চ ৰিধুরপ্পচ্চযো পপা(ত) তো, তেন কারিযস্স ব্যভিচারো, তেনেৰাহ- ‘অনিপ্ফাদযন্তোপী’তি, কারণে ততিযাযাভাৰে কারণমাহ- ‘তক্কিরিযাযোগ্গতামত্তে’চ্চাদি.

২১. গুণে

উপাধি ৰিসেসনং, পরাঙ্গভূতেতি পরস্স বন্ধত্তা(দিনো) ৰিধানা যাঙ্গভূতে জল়ত্তাদিহেতুম্হীতি অত্থো, ইমিনা গুণসদ্দো যমপ্পধানৰচনোতি ৰদতি, যঞ্চাপ্পধানং তম্পরাঙ্গভূতন্তি গুণেতীমস্স ‘পরাঙ্গভূতে’তি অত্থমাহ, যঞ্হি পরত্থমুপাদীযতে তদপ্পধানমনু ৰাদরূপেনোপাদীযমানত্তা, যথা ‘জল়ত্তা বদ্ধো, রুক্খো যং সীস পত্তা, অগ্গি এত্থ ধুমত্তে’চ্চাদি, তেনেৰাহ-‘পরত্থরূপাপন্ন’ন্তি, ৰাৰিধানন্তি ‘‘ৰিভাসা গুণে-থিযং’’ন্তি (২-৩-২৫) এৰং ৰিধানং, ইত্থিযন্তিআদিনা পঞ্চমীরূপস্সপি অভিমতভাৰং দস্সেতি, তেনেৰাহ-‘উভযত্থা’তিআদি, ননু ‘তো পঞ্চম্যা’’তি (৪-৯৫) সুত্তেন তদ্ধিতপচ্চযন্তস্স কথং পঞ্চম্যন্ততা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘পঞ্চমিনিদ্দেসে’ ইচ্চাদি, ইমিনা সুত্তেন পঞ্চমিযা ৰিনাতি যোজনা, ৰা পঞ্চমিযা ৰিধানতো ততিযারূপেনপি ভৰিতব্বন্তি চোদনমনসি নিধায পঞ্চম্যু দাহরণেযেৰ কারণং ততিযোদাহরণস্স চ পঠমোদাহরণানুসারেনানু মন্তব্বতঞ্চদস্সেন্তো আহ ‘পঞ্চম্যাযেৰি’চ্চাদি, অভাৰেন সঙ্খারনিরোধেনাতি ততিযন্তরূপানি.

২২. ছট্ঠী

সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযেৰেত্থ ছট্ঠী সিদ্ধাতি আসঙ্কিযাহ-‘হেতুম্হি’চ্চাদি, হেতুমাহ-‘তং যোগ্গতা’ ইচ্চাদি, সদ্দসত্তিসামত্থিযাতি সদ্দসত্তিসঙ্খাতায সামত্থিযা, তমেৰ ফুটযতি ‘যত্থ’ইচ্চাদিনা, হেত্ৰত্থৰাচকেহি অন্তরেনাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকরণেহীতি হেত্ৰত্থসমানাধিকরণেহি উদরাদীহি, তজ্জোতনাযাতি হেত্ৰত্থজোতনাযালন্তি সম্বন্ধো, ব্যতিরেকেন তু হেত্ৰত্থতো তপ্পৰত্তিমাহ-‘যত্থ পনি’চ্চাদি, হেত্ৰত্থেহিপিচ্চাদিনা সামত্থিযমুপদস্সিতং ‘ৰসে ধম্মস্স হেতুনো’তি তত্থোদাহরণং.

২৩. সব্বা

নামভূতেহীতি সব্বাদীসু কেচি কেসঞ্চি যদি নামানি সিযুং তেহি, অপ্পধানভূতেহীতি পিযসব্বাদীহি, কিম্পযোজনন্তিআদো পযোজনসদ্দো ‘‘পযোজনং কারিযহেতূসু’’তি নিঘণ্ডুতো হেতুৰচনো.

২৪. চতু

যস্স সচেতনাযাচেতনায ৰা কস্সচি, পূজানুগ্গহকামত্ত মন্তরেন সম্মাপদানং ন সম্ভৰতীতি আহ-‘পূজা’ ইচ্চাদি, তেনাতি যথাৰুত্তেনত্থেন, চাগঙ্গন্তি দদাতিনো দানকিরিযায কম্মেন সম্বজ্ঝমানঞ্চাগকারণং, ইদানি সম্পদানলক্খণং সপ্পভেদমাৰিকাতুকামো আহ-‘তদিদ’মিচ্চাদি, ননিরাকরোতীত্য নিরাকরণং, আরাধযতীত্যারাধনং, অব্ভনুজানাতীত্যব্ভনুঞ্ঞং, তেসং ৰসেন, ইধ সম্পদানন্তিধা ৰুত্তং কথিতং, কেতেতি আহ-‘রুক্খযাচকভিক্খৰো’তি, রুক্খাদিকং তং সম্পদানং ৰিভাগেন দস্সেতুমাহ-‘তত্থ হি’চ্চাদি, অজ্ঝেসনেনারাধনেন সম্পদানং ভৰতীতি সম্বন্ধো, অনুমতিযা অব্ভনুজানেন, ৰিজ্জমানেপ্যনিরাকরণে ভিক্খুনো-ধিকমনুমতন্ত্যধিপ্পাযেনাহ-‘সো’ ইচ্চাদি.

২৫. তাদ

পযোজনপরিযাযে অত্থসদ্দে সতি ইদন্তি পযোজনং পরামট্ঠুং সক্কাতি ‘তস্সেদ’ন্তিআদি ৰুত্তং, তসদ্দেনেত্থ ৰিকতিযাতিসম্বন্ধো, অত্থসদ্দেন তু পকতিযা, অত্থ কথনমেতন্তি ইমিনা ৰচনিচ্ছায মেতিস্সং নত্থি সমাসোতি দীপেতি, ৰিগ্গহে ৰাস্মিমিমস্মাযেৰ নিপাতনা সমাসো দট্ঠব্বো,সো ৰিকতিসঙ্খাতো অত্থো, পকতিত্ৰঞ্ঞপদত্থেনাক্খিপীযতে, ততো তদত্থসদ্দতো, কোযং তদত্থ ভাৰো চ্চাহ-‘তদত্থভাৰো নামা’তিআদি, নিমিত্তং যূপাদিৰিকতি, নিমিত্তীদারুআদিপকতি তসদ্দেনাত্থসদ্দেন চ গহিতা, তেসং সম্বন্ধো তদত্থসদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তং তদত্থভাৰো নামাতি অত্থো, হেতু হেতুমন্তভাৰলক্খণো সম্বন্ধো নামাতি ৰুত্তং হোতি, পধানাৰচ্ছেদগুণস্মাতি ৰিধীযমানত্তেন পধানস্স পুরিসস্স আচ্ছেদকা ৰিসেসকা গুণা, যঞ্হি ৰিধীযতে ঞাপীযতে তম্পধান, মিতরমপ্পধানমনুৰজ্জমানত্তা, যদা উপাদীযতেতি ৰত্ৰা উপাদীযমানপ্পকারং দিট্ঠন্তেন ফুটযিতুমাহ-‘যথা’ইচ্চাদি, যূপো নিমিত্তং যস্স দারুনো তং তথা ৰুত্তং নাঞ্ঞনিমিত্তন্তি যদা নিমিত্যৰচ্ছেদকত্তেনুপাদীযতে তদা নিমিত্তসদ্দতোৰ চতুত্থী সম্বন্ধো, ততো অঞ্ঞনিমিত্ততো, নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধস্স অভিমুখভাৰেন তত্থেৰ নিমিত্তে পৰত্তীতি সম্বন্ধো, নিমিত্তসদ্দতো হেতুততিযাপি নাসঙ্কনীযাতি সম্বন্ধো, কারণমাহ-‘নিমিত্ত’ [হেতু] ইচ্চাদি. উভযত্থাতি যূপায পাকাযাতি উভযত্থ.

পিণিযমানা কিং সদ্দাদিৰচনীযা পরো সাদুআদিকো যো-ত্থো সো অঞ্ঞো কত্তা যস্স সো অঞ্ঞকত্তুকো-ভিলাসো, অভিলাসো রুচীতি ইমিনা দিত্যাদ্যনেকত্থন্তোপি রুচিসদ্দো-ভিলাসে রুল়্হোৰ গয্হতীতি ৰদতি, সা রুচি অত্থো-ভিধেয্যো যেসং ভে তদত্থা, তেসং সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স, ইমিনা চ কিঞ্চাপি রুচিরযং যস্সুপ্পজ্জতেযো ৰা তস্সা জনকো, তেসমুভিন্নম্পি অত্থি, তথাপি যস্সুপ্পজ্জতে সোৰ তস্সাধিকরণং, অজনকোপি সো তায সংসত্তোতি তস্সেৰ পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞা, নতুজনকস্স তাযাসংসত্তস্সাতি দীপেতি, ইধাতি ইমিনা সক্কতে উদাহরণানমসমানরূপকং দস্সেতি, ইমিনা চ উদাহরণানমসমান রূপত্তমেৰ চতুত্থীৰিধানে কারণং, অঞ্ঞথা ছট্ঠীযেৰ তেহিপি ৰিধীযেয্য কারণাসম্ভৰা [কারণসব্ভাৰা] হি দীপেতি, ঈদিসস্স পচ্চুদাহরণ(স্স) ভাৰে কারণমাহ-‘অনঞ্ঞকত্তু কত্তা-ভিলাসস্সা’তি, পরেসমিদম্পচ্চুদাহরণম্ভৰতু ইধ কথন্তি আহ-‘ইহত্ৰি’চ্চাদি, ত্ৰন্তি অত্তমত্তে পঠমাযেৰ, সম্ভৰে কারণন্তরমাহ-‘অথৰা’তিআদি, নত্থি অঞ্ঞো কত্তা যস্সা সা অনঞ্ঞকত্তুকা রুচি, ভায রুচিযা সম্বন্ধিনো পিণিযমানস্স সম্পদানসঞ্ঞং যে পন ইচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো, যে পন আহু চাতিসম্বন্ধো, উপ্পজ্জনমুপ্পত্তি, কস্স উপ্পত্তি, রুচিযা, উপ্পত্তিযা আধারো উপ্পত্যাধারো‘দেৰদত্তায রোচতে’চ্চাদো দেৰদত্তাদিং উপলক্খেতীতি উপ্পত্যাধারোপলক্খণং ৰচনং, এত্থ রুচিযা উপ্পত্যাধারোপলক্খণমেৰ ৰচনন্তি সাৰধারণ মত্থো দট্ঠব্বো… সব্বেসং ৰাক্যানমৰধারণফলত্তা, তেন পিণিয মানৰচনমভিলাসস্স অঞ্ঞকত্তুকতাসন্দস্সনপরং ন হোতীতি ব্যৰচ্ছিন্নম্ভৰতি, তেসং কচ্চাযনস্স চেহাপি পসজ্জতীতি সম্বন্ধো, ইহাপীতি ত্ৰমিতি এত্থাপি, অঞ্ঞথাসিদ্ধত্তাতি অত্থমত্তে পঠমায এৰ সিদ্ধত্তা, ৰচনস্সাতি উভিন্নম্পি চতুত্থীৰিধানৰচনস্স, অতিপ্পসঙ্গোচাতি ‘‘কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’তিআদো তৰাতি অনভিমতট্ঠানপ্পত্তিচ.

ধারিপ্পযোগেতি ধারিধাতুনো পযোগে, উত্তমীণো অধমীণোতি ধনিকগহেতূনং রুল়্হীত্যাহ-‘উত্তমীণো ধনসামী’তি, উত্তমীণমস্সাতি উত্তমীণো, ধারযতীতিমস্সত্থমাহ-‘ৰহতী’তি, ধারিতোতি ধারংধাতুতো. সুত্তন্তরেন (তং তং) নিযমেন নিযমিতানং তেসংতেসং সম্পদানসঞ্ঞং ৰিধায চতুত্থী ৰিহিতা পরেহি, তদাহ ‘সিলাঘ হনুট্ঠাসপান’মিচ্চাদি, সব্বত্থ যোগসম্বন্ধে ছট্ঠী, ঞাপেতুন্তি সিলাঘাদিকে বোধেতুং, ইচ্ছিতোতি অতিমতো. তদত্থৰাচীনঞ্চ ধাতূনং সঙ্গহণত্থং ‘কুধদুহিস্সোসূযত্থান’ন্তি ৰুত্তং, যম্পতি কোপোতি ইমিনা কোপস্স ৰিসযমাহ, যস্সাতি ইমিনা যংকারকন্তি ৰুত্তমেৰ পরামসতি, যস্সাতি রাজাদিনো, পুচ্ছতীতি পুচ্ছিযতে, তেনেৰ ৰক্খতি-‘যস্স সম্বন্ধিং সুভাসুভং পুচ্ছতি নেমিত্তিকো’তি, যোচানুকূলত্তম্ভ জতীতি ইমিনা ইদং দস্সেতি ‘‘পতিপুব্বকো আপুব্বকোচ সুণোতি অব্ভুপগমে পটিজাননেচ ৰত্ততে, যদাযমব্ভুপগমো পত্থনা পুব্বতো ভৰতি তদা পত্থনায কত্তু পত্থযিতুনো চতুত্থী রূপম্ভৰতি, যদাত্ৰপত্থতম্পি কেৰলমানুকূল্যেন ৰত্তমানংদিস্ৰা দেয্যমব্ভুপগচ্ছন্তি ইদমিদং ৰোদস্সামাতি [কোপিস্সসামাতি (পোত্থকে)] তদানুকূল্যেন পৰত্তনসঙ্খাতায কিরিযায কত্তুনো চতুত্থীরূপম্ভৰতী’’তি, ইমিনা চ পাণিনিযৰুত্তিকারস্স জযাদিচ্চস্সমতে ব্যভিচারমাহ, সো হি ‘‘অব্ভুপগমো নাম পরেন পত্থিতস্স ভৰতি তত্থ পত্থযিতুযেৰ চতুত্থীরূপম্ভৰতী’’তি ৰদতি, পুব্বস্সাকিরিযায যো কত্তাতি ৰেদৰাক্যেন ৰিহিতথুতিককরণ সঙ্খাতায উস্সাহানুজাননতো পুব্বভূতায কিরিযায যো কত্তা হোতা পোতা চ, সব্বত্থাপি‘তস্সা’তি ইদং ‘চতুত্থীযাযদভিমতং রূপ’ন্তিইমিনা সম্বন্ধিতব্বং, ছট্ঠিযা সব্বব্যাপিভাৰমালম্ব এৰন্তি অতিদেসোতি আহ ‘এৰন্তী’তিআদি, রূপসাম্যতো পন তাদত্থিযত্থসব্ভাৰাচ যথাযোগং তাদত্থ্হ চতুত্থীপি ন ৰিরুজ্ঝতি, ৰক্খতি হি‘তাদত্থ্হ ৰচনিচ্ছাযন্তু ‘ইচ্চাদিনা, ইচ্ছিতো রাজা, কম্ম ৰচনিচ্ছাতি ইমিনা ৰচনিচ্ছায পধানত্তমাহ… ৰচনিচ্ছাভিমুখত্তা সব্বেসং কারকানং, অপ্পচুরপ্পযোগত্তাতি অবহুপ্পযোগত্তা, হনুতে অপনযতি, উপতিট্ঠতে উপট্ঠানং উপগমনং করোতি, পিহযন্তি পত্থেন্তি, কুজ্ঝ অমরিসং করোতি, দুহনাদযো কোপপ্পভৰা নানন্তরেন তে সম্ভৰন্তীতি দূভাদযোপ্যুদাহটা ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) রস্সে অপরজ্ঝামি, ইস্সযন্তি নসহন্তি, আরজ্ঝতি পুচ্ছিতো নেমিত্তিকো উপপরিক্খতি, ভাদত্থ্হং ৰিভাৰেতি ‘যস্সে’চ্চাদিনা, পরিযা লোচেতি উপপরিক্খতি, কিং লক্খণো-যমনিযমোচ্চাহ-‘নাৰস্স’মিচ্চাদি, যাচিতুস্মাযেৰ [যাচিতুযেৰ (পোত্থকে)] ছট্ঠীতি নাৰস্সমযন্নিযমোতি অত্থো, কুতোচ্চাহ-‘সম্বন্ধে’চ্চাদি, অঞ্ঞস্মাপীতি অযাচিতুতোঅপি, থুতিকরণস্স কত্তুভূতা হোতাপোতারো উস্সাহনানুজাননানং কম্মং হোতীতি আহ-‘পচ্চনুপুব্বস্স গিণাতিস্স কম্মে’তি. হোতুপোতুসদ্দেহিচ্চাদিনা পোতুসদ্দস্সপি ছট্ঠিরূপং দস্সিতং, ৰুত্তিযন্তু ‘হোতু পতিগিণাতি’চ্চেৰ পাঠো দিস্সতি, হোত্ৰেৰম্পিত্যম্হাকমত্রোপেক্খা, উস্সাহযতীত্যত্থে গিণাতি অন্তোগতণ্যত্থো. অনাৰাদোতি নাৰাঅন্নাদিৰজ্জিতে. এত্থ পন তথা পটিসেধাভাৰেপি বহুলাধিকারতো ‘ন তং নাৰম্মঞ্ঞে নতং অন্নম্মঞ্ঞে’চ্চাদি ভৰতি, অত্থেৰ হি বহুলাধিকারতোৰা তিপ্পসঙ্গাভাৰো, পঠমন্তং রূপন্তি মঞ্ঞমানোতি পঠমন্তং রূপং, এত্থচ যদা তিণাদিতোপি খিকংসীযতে তদা নিন্দাৰগমো, তত্থ চ নিযোগতোৰ নঞ্পযোগো ঞাথানুপ পত্তিযাতি সপ্পটিসেধমুদাহটং ‘ন মঞ্ঞমানো’তি, অৰধিম্হিযেৰ পঞ্চমীতিণাতি, নঞ্পযোগেৰ নিযোগতো নিন্দাৰগমা তিণন্তি কম্মেযেৰ দুতিযা, অথৰা সতীপি নিন্দাৰগমে ৰচনিচ্ছাতো সৰিসযেযেৰ দুতিযা, সম্মুতিপ্পযোগেতি সম্মুতিসদ্দস্স পযোগে, চতুত্থিং ইচ্ছন্তীতি মত্তাযাতি এত্থ চতুত্থিং ইচ্ছন্তি, পুন রুত্তত্তে কারণমাহ-‘অথ সোতিৰিজ্জমানত্তা’তি, চণ্ডস্স কুক্কুরস্সাতিআদিসুত্তে ‘‘অথ সো’’তি পাঠস্স ৰিজ্জমানত্তা ‘ভিয্যোসো মত্তাযা’তি এত্থ সোকারো পুনরুত্তোতি অধিপ্পাযো, চগ্গহণেনাতি ‘‘সিলাঘহনু…পে… সত্তম্যত্থেসুচা’’তি সুত্তে চগ্গহণেন, চতুত্থীভিমতাতি ‘‘নমো যোগাদিস্ৰপিচা’’তি সুত্তেন.

২৬. পঞ্চ

অৰধীযতে ৰিসিলিস্সতে এতস্মাত্যৰধি, অৰপুব্বায ধাধাতুতো অৰধিম্হি‘‘দাধাত্ৰী’’তি (৫-৪৫) ই.

যতো-ৰধীযতে কিঞ্চি, ক্রিযাপুব্বং কুতোচিপি;

চলঞ্চাচলমঞ্ঞঞ্চ, তং ৰদন্ত্য ৰধিম্বুধা.

এত্থাযমত্থো ‘‘যতোকুতোচিপি অত্থো কিঞ্চি ৰত্থুঅৰধীযতে সংযোগস্স ৰা কিরিযানিমিত্তং গমনদানাদিকিরিযাপুব্বং ৰিসিলিস্সতে সযং ৰা অপেতি অঞ্ঞেন ৰা ৰিসুং করীযতে, তমেৰংৰিধং চলঞ্চা চলঞ্চ ৰিসিলেসপরিচ্ছেদভূতং পদত্থমৰধিং ৰদন্তি বুধা তব্বিদুনো’’তি, তং যথা ধাৰতাস্সা পুরিসো পততি, পুরিসং পাতেতি ৰা, রুক্খা পণ্ণং পততি, পণ্ণং পাতেতি ৰাতি, সোচ তিধাপ্যুচ্চতে ৰিসযভেদেন, যথা–

নিদ্দিট্ঠৰিসযো কোচি, উপাত্তৰিসযো তথা;

অনুমেয্যৰিসযো চাতি, তিধাৰধি সমীরিতোতি.

তত্থ নিদ্দিট্ঠা ৰচনোপনীতা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো নিদ্দিট্ঠ ৰিসযো ৰধি, যথা-‘গামস্মা আগতো’তি, উপাত্তাজ্ঝাহটা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো উপাত্তৰিসযো, যথা-‘ৰলাহকা ৰিজ্জোততে’তি, ৰলাহকা নিক্খম্ম ৰিজ্জোভতেতি অত্থো, অনুমেয্যা কিরিযা ৰিসযো যত্থ সো অনুমেয্যৰিসযো, যথা‘মাথুরা পাটলিপুত্তকেহি অভিরূপতরা’তি, এত্থ অভিরূপগুণেন উক্কংসনমনুমেয্যং, অতোযেৰেত্থাযমেৰ সঞ্ঞা পরিপ্ফুটা ৰিঞ্ঞাযতীতি ন কাচিদিহ সঞ্ঞা পরিভাসীযতে ব্যামোহকারিণী, অথাৰধিস্মাতি ৰুচ্চমানে ‘পদত্থাৰধিস্মা’তি কুতো-ৰসীযতে যেনেৰং ৰিৰরণং কতন্ত্যাসঙ্কিযাহ-পদান’মিচ্চাদি. যথা গামস্মাতিআদিনা ইদং দীপেতি ‘‘ন কেৰলং কাযসংসগ্গপুব্বকোৰ ৰিসিলেসো, কিঞ্চরহি বুদ্ধিসংসগ্গপুব্বকোপি, অত্থি চেহ বুদ্ধিসংসগ্গ পুব্বকো, তথাহি চোরেহি ভাযতিত্যাদো যো (ভয)পেক্খণ সীলো ভৰতি, সো যদি মং চোরা পস্সেয্যুং, ধুৰং মে মরণন্তি ৰিচারেন্তো তে বুদ্ধিযা পপ্পোতি পপ্পুয্য চ ততো নিৰত্ততে, তথা চোরেহি তাযতিত্যাদো যো একস্স মিত্তো ভৰতি সো যদ্যেতং চোরা পস্সেয্যুং ধুৰমস্স মরণন্তি পস্সন্তো তে বুদ্ধিযা পত্ৰা ততো নিৰত্তযতীত্যৰধিত্তা অৰধিস্মাৰ সব্বত্থ পঞ্চমী’’তি, পরেহি পন এতাদিসেসু সব্বত্থ পটিপত্তুৰিসেসানুগ্গহায সুত্তেহেৰ পপঞ্চো কতো, ইধ পন সামঞ্ঞৰচনেনেৰ সিদ্ধত্তা তদনুগ্গহায উদাহরণেহেৰ পপঞ্চিতং, ভীতিভাযনত্থানন্তি ভীতি তাযনানং অত্থো যেসং তে ভীতিতাযনত্থা তেসন্তি অত্থো, ননু ভীত্যত্থানং পযোগে ভযহেতু সম্ভৰতি নতু তাযনত্থানন্তি, নেস দোসো, তাযনঞ্হি রক্খনমুচ্চতে [সাযনাহি রক্খনমুপ্পজ্জভে (পোত্থকে)] তঞ্চ ভযহেতুতো ৰেত্যাহ-‘যো ভযহেতু’তিআদি, ইমিনা চ ‘‘ভীত্যত্থানং ভযহেতু’’তি (১-৪-২৫) পাণিনিযানমপাদানসঞ্ঞা সুত্তম্পটিক্খিপতি, ততোতি ভযহেতুতো, তেসন্তি ভযতাযনানং, ভযমনিট্ঠপাতসঙ্কা, উত্তাসোত্যত্থো, তাযন মনিট্ঠপাততো পরিরক্খনং, যথা দস্সনং হোন্তেৰাতীমিনা ৰচনিচ্ছাযেৰ পধানত্তমাহ, কো হি লোকিযং ৰচনিচ্ছমতিৰত্তিতুং সক্কোতি, তথাহি সব্বেৰ দব্বাদযো সব্বকারকসত্তিযুত্তাৰ, তত্থাযং কারকৰিভাগো ৰচনিচ্ছাৰসেনেৰ, তং যথা ‘ৰলাহকো ৰিজ্জোততে, ৰলাহকেন ৰিজ্জোততে, ৰলাহকে ৰিজ্জোততে’তি. পরাপুব্বস্সাতিআদিনা ‘‘পরাজিস্সাসয্হো’’তি (১-৪-২৬) সঞ্ঞাসুত্তং পচ্চক্খাতি, অসয্হো অত্থোতি সহিতুং অভিভৰিতুমসমত্থো অত্থো, অজ্ঝেনসকাসাইচ্চাদিনা উদাহরণত্থমাচিক্খতি, ননুচেৰমত্থং ৰদতা যঞ্ঞদত্তস্সাসয্হত্তং ৰুত্তং, তং কথং অজ্ঝযনস্সাসয্হত্তং, যেনাসয্হত্তস্সাৰধিত্তং পটিপাদযতি ত্যাসঙ্কিযাহ-‘যঞ্ঞদত্তানভিভৰো’চ্চাদি, অসয্হোতীমস্স পচ্চুদাহরণং পটিপাদযতি ‘যো পনি’চ্চাদি. ‘‘ৰারণত্থানমিচ্ছিতো’’তি (১-৪-২৭) সুত্তিতং, তদাহ ‘ৰারণত্থান’মিচ্চাদি, ৰারণমত্থো যেসং তে ৰারণত্থা, অৰধিমত্তৰচনিচ্ছাযন্তি ৰিসেসতো ৰিধানমন্তরেনা ৰধিমত্ত ৰচনিচ্ছাযং, ৰিসেসৰিধানেতি ইচ্ছিতোতি ৰিসেসৰিধানে, চিত্তস্সাৰধিৰচনিচ্ছাযম্পন চিত্ততো পাপং নিৰারযেতি ভৰতি. ‘‘রক্খনত্থানমিচ্ছিত’’ন্তি (২-৬-৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘রক্খনত্থান’মিচ্চাদি, কেসঞ্চীতি কচ্চাযনাদিকে দস্সেতি. ‘‘অন্তরধানে যেনাদস্সনমিচ্ছতী’’তি (১-৪-২৮) সঞ্ঞাসুত্তমারদ্ধং, তদাহ-‘অন্তরধানে’চ্চাদি, অযমুপজ্ঝাযো যদি মং পস্সতীতি সম্বন্ধো, দস্সনে দোসং তক্কেতি ‘নুন’মিচ্চাদিনা, পেসনমসক্কারপুব্বকো নিযোগো, অজ্ঝেসনং সক্কারপুব্বকো, মঞ্ঞমানো সিস্সা অহং কথন্নাম ব্যৰহিতো ভৰামীতি অন্তরধানে ব্যৰধান নিমিত্তং, যেন অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি সম্বন্ধো, অন্তরধানেতি নিমিত্তসত্তমীচাযং, অতো আহ-‘ব্যৰধাননিমিত্ত’ন্তি, ব্যৰহিতোতি অন্তরহিতো, মামং উপজ্ঝাযোত্যাদিনা উদাহরণত্থমাহ, ব্যৰধানত্থং ব্যৰহিতত্থং, ‘‘অন্তরধানেতি কিং চোরে ন দিদিক্খতী’’তি পচ্চুদাহটং পরেহি, তম্পটিপাদযমাহ-‘যত্থাদস্সন’মিচ্চাদি, চোরে ন দিদিক্খতী (ত্য), ত্র হি যো চোরে ন দিদিক্খতি তেহি অত্তনো অদস্সনমিচ্ছতীতি ন অন্তরধাননিমিত্তং, কিন্তুপঘাতনিৰত্যত্থং, কিন্তুপঘাতনিৰত্তিযাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘নাত্রান্তরধানমে (ৰাৰসেযং), কিন্তু তন্নিমিত্তো পঘাতনিৰত্তিপি, ‘উপজ্ঝাযা অন্তরধাযতী’ত্যত্র ৰিনাপ্যুপঘাতসম্ভৰমন্তরধানসম্পাদনমেৰ সম্ভৰতী’’তি. ইচ্ছতিগ্গহণং কিমত্থং অদস্সনিচ্ছাযং সতি সত্যপি দস্সনে যথাসিযা’’তি ৰুত্তং, (তং) পটিপাদযমাহ-‘অদস্সনিচ্ছাযম্পনি’চ্চাদি, সতীপি দস্সনেতি উপজ্ঝাযেন দস্সনে সতীপি, ততোতি উপজ্ঝাযতো, অৰধিরূপতা এৰাতি উপজ্ঝাযস্সাৰধিরূপতা এৰ. ‘‘আখ্যাতো পযোগে’’তি (১-৪-২৯) পরৰচনং, তদাহ ‘উপযোগে’চ্চাদি, নিযমপুব্বকং ৰিজ্জাগহণমুপযোগো ত্রাধিপ্পেতো, উপযোগৰচনসামত্থিযা ৰিজ্জাগহণত্থং সিস্সৰত্তং নিযমো, ততোতি আখ্যাতুতো. ‘‘জনিকত্তুনো পকতী’’তি (১-৪-৩০) সঞ্ঞাসুত্তং কতং, তদাহ-‘জন্যত্থস্সা’তিআদি, জনিনো অত্থো জন্যত্থো, কিন্তং জননং, ততোতি জনিকত্তুহেতুতো, পকতিসদ্দেন কারণমত্তং গহিতংপরেহি ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো পুত্তাদিতোপি যথা সিযা’তি, দুৰিধং (হি) কারণং উপাদানকারণং সহকারিকারণঞ্চ, তত্থ কারিযেনাভিন্নদেসো ঘটস্স মত্তিকাপিণ্ডো উপাদানকারণং, তস্সেৰ পন দণ্ডচক্কাদি (কারিযেন ভিন্নদেসো) সহকারিকারণং, তেসূপাদানকারণস্সেহ গহণে’সিঙ্গা সরো জাযতে’চ্চত্রেৰ সিযা, ন তু ‘পুত্তা পমোদা জাযতে’চ্চাদো, কারকন্তরৰচনিচ্ছাযন্তি এত্থ কারকন্তরাদিৰচনিচ্ছাযন্তি পাঠেন ভৰিতব্বং… এত্থন্তরে সম্বন্ধ ৰচনিচ্ছাযপি সম্ভৰতো, তত্র তিট্ঠন্তীতি তত্রট্ঠা, তেসং, লোকো-নঞ্ঞথাৰাদী ৰোহারিকজনো, তত্থ ভৰা লোকিযা, নৰত্তু পটিবদ্ধাতি লোকৰচনিচ্ছমুল্লঙ্গিয অহমেৰ ৰদামীতি সকজ্ঝাসযেন ৰদন্তো ৰত্তা, তপ্পটিবদ্ধা ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পভৰো ভৰতিস্সা’’তি (১-৪-৩১) সুত্তিতং, তদাহ-‘ভৰতিস্সা’তিআদি, পঠমতো উপলব্ভতীতি অত্থকথনেন জন্যত্থো-ত্র ন সম্ভৰতীতি ৰদতি, নহি হিমৰা গঙ্গায কারণং, সা হি অঞ্ঞেহি এৰকারণেহি উপ্পন্না, হিমৰতি তু কেৰলং পঠমতো উপলব্ভতি. ‘‘জিগুচ্ছাৰিরামপমাদত্থানুমুপসঙ্খ্যানং’’তি (১-৪-২৪ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘ৰিরমণত্থে’ত্যাদি, জিগুচ্ছাপমাদত্থধাতুযোগে পন কম্মাধিকরণৰচনিচ্ছা দিস্সতীতি ৰুত্তং, অৰধিৰচনিচ্ছাপি পন দিস্সকে ‘জিগুচ্ছতি নাহিরিকো পাপা’তি, ধম্মা পমজ্জতীতিপি হোতেৰ পটিসেধাভাৰা. ‘‘অঞ্ঞারাদিতররিতে দিসাসদ্দাঞ্চুত্তরপদাচাহি যুত্তে’’তি (২-৩-২৯) সুত্তিতং, তদাহ-‘অঞ্ঞসদ্দযোগে’চ্চাদি, যতোতি দেৰদত্তাদিতো, ‘‘অঞ্ঞইত্যত্থগ্গহণং, তেন পরিযাযপ্পযোগেপি ভৰতী’’তি অঞ্ঞেহি ব্যাখ্যাতত্তা আহ-‘ভিন্নো দেৰদত্তা’তি, আরাসদ্দস্স দূরত্থত্তা আসৰক্খযতো আরা দূরো ভৰতী(ত্যত্থো উ) পাদীযতেত্যাহ‘আরাসদ্দো দূরত্থো’তি, নিদ্দিস্সমানপটিযোগীতি ‘দেৰদত্তো সূরো’তি নিদ্দিস্সমানস্স কস্সচি যো সো দুতিযো, সো পটিযোগী. দিসাদেসকালৰুত্তীনং দিসাসদ্দত্তেন পরিগ্গহতো আহ‘দিসা দেসকালৰাচীনং যোগে’তি, পুব্বেৰ সম্বোধাতিআদীনি কালৰাচীযোগে উদাহরণানি, অঞ্চুত্তরপদআচআহিপচ্চযযো গেত্ৰিহ নোদাহটং. ‘‘পঞ্চমীৰিধানে ল্যপ্লোপে কম্মন্যুপসঙ্খ্যানং ‘‘অধিকরণে চোপসঙ্খ্যান’’মিতি (২-৩-২৮-ৰা) ৰাত্তিকং, তদাহ‘যত্থ’চ্চাদি, ল্যপ্পচ্চযস্স যত্রাপ্পযোগো, তস্সত্থো চে গম্যতে, সো ল্যপ্লোপো, ত্ৰালোপো ল্যপলোপোত্যৰিসেসো, পাসাদ মারুয্হ পেক্খতি আসনে উপৰিসিত্ৰা পেক্খতীতি ইদং ৰিসযো পদস্সনং পুব্বং যস্সাতি কিরিযাৰিসেসনে সমাসো, ৰক্খমানসব্বদস্সনেসুপি পাসাদতো-পক্কমনলেসসব্ভাৰা পাসাদো (যেৰা) ৰধিরূপেন ৰত্তুমিট্ঠোতি দস্সেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, অপক্কমতি ততো তং দস্সনন্তি ততো পাসাদতো তস্স দট্ঠুনো দস্সনং চক্খুন্দ্রিযং অপক্কমত্যপযাতীত্যত্থো, অৰধিভাৰো পাসাদস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি, যেসন্তি ৰেসেসিকানং, তে হ্যেৰমাচিক্খন্তি ‘‘ইন্দ্রিযেসু চক্খুন্দ্রিযং চক্খুগোল়কতো-চ্চন্তসুখুমভাৰেন নিক্খম্ম ৰিসালীভৰন্তং ৰিসযদেসমুপগম্ম সকলমত্তনা দিট্ঠং পস্সতি রংসিরূপেন, যথা কাহলা মূলে কিসা অগ্গেমহতী, তথা ঞাণিন্দ্রিযানী’’তি, অধিট্ঠানদেসন্তি ইন্দ্রিযাধিট্ঠানভূতং চক্খুগোল়কদেসং, ৰিসযপ্পৰত্তীতি গোচরে পৰত্তি, সন্ততিযাতি ইন্দ্রিযপবন্ধস্স, অধিট্ঠান মনিন্দ্রিযং নাপজ্জতেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, অপক্কন্ত্যাতি অপগমনেন, যজ্জপি চক্খুন্দ্রিযং চক্খুগোল়কতো বহি নিগ্গচ্ছতি, তথাপিপাসাদট্ঠস্সচক্খুগোল়কা নিগ্গচ্ছতীতি পাসাদস্সাপ্যৰধিভাৰো, যেসন্তূতি খণিকৰাদীনন্তু, ইন্দ্রিযাধিট্ঠানম্পত্তে ৰিসযে ৰিঞ্ঞাণলক্খণং কারিযং করোন্তি সীলেনাতি পত্তকারীনি, অনিন্দ্রিযাধিট্ঠানদোসো নেতি সম্বন্ধো, ততোতি পাসাদতো, যেসম্পনাতি খণিকৰাদিনোৰ দস্সেতি, অত্র হি চত্তারো পক্খা পত্তকারীনিন্দ্রিযানি, অপ্পত্তকারীনি, চক্খুসোতানি অপ্পত্তকারীনি সেসানি ৰুত্তৰিপরিতানি, চক্খুযেৰ পত্তকারী সেসমঞ্ঞথেতি, চতুস্ৰেৰ তেসু পঠমপক্খদ্ৰযমুপন্যস্য পটিপাদিতং… তপ্পটিপাদনেনেতরেসম্পি পটিপাদিতত্তা, সব্বসামযিকসাধারণত্তাসদ্দসত্থস্সাতি ইদং অযুত্তমিৰ দিস্সতি… সদ্দসত্থস্সিমস্স বুদ্ধৰচনোপযোগিত্তেন সোগতসমযানুগুণপ্পৰত্তিতো, খণিকৰাদিনো পন নিস্সাযেদং সুন্দরমেৰ, মনসিকারাদীতিআদিসদ্দেন চক্খুতো [চক্খুনা (পোত্থকে)] অভেদো রূপাপাথগমো চ দস্সিতো, যোগ্গদেসেতি দস্সনযোগ্গে পদেসে. ‘‘পুচ্ছনাখ্যানেসু চ পঞ্চমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘পুচ্ছনসদ্দতো’চ্চাদি, পুচ্ছনাখ্যানেসু সামঞ্ঞেন পঞ্চমীৰিধানে-তিপ্পসঙ্গং দস্সেতুমাহ-‘অৰস্স’মিচ্চাদি, কস্সাতি পঞ্হো, দেৰদত্তস্সেত্যাখ্যানং, কোসো যঞ্ঞ দত্তোতি পঞ্হো ৰিধিরূপোৰাযং, যো-ঙ্গদীত্যাদ্যনুৰাদরূপমাখ্যানং, অঙ্গদীকেযূরী. ‘‘যতোচাদ্ধকালনিম্মানং ততো পঞ্চমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘অদ্ধ’চ্চাদি, নিমীযতে পরিচ্ছিজ্জতে যেন তং নিমানং, তদেৰ নিম্মানং. ‘‘অদ্ধস্স পঠমা সত্তমী চ ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮) ৰুত্তং, তত্থাযমত্থো ‘‘তং যুত্তাতি ৰত্ততে, তং যুত্তা পঞ্চমিযুত্থা পরস্সাদ্ধস্স পঠমা চ সত্তমী চ ৰত্তব্বা’’তি, পাটলিপুত্তস্মাতি পঞ্চমি যুত্তং, এতাপি ন ৰত্তব্বাতি দস্সেতুমাহ-‘সত্তযোজনানী’তিআদি, অত্র হি যদা রাজগহস্স যোজনঞ্চাভেদো ৰত্তুমিচ্ছীযতে, তদা পাটলিপুত্তস্মা রাজগহং সত্তযোজনানীতি, ভেদৰচনিচ্ছাযন্তু ‘‘সব্ভাৰো’’ত্যাদিনা (২-৩৪) সত্তমী সিদ্ধা‘সত্তসু যোজনেসু’তি. তথাহি পাটলিপুত্তস্মা সত্তসু যোজনেসু সতি রাজগহংভৰতীত্যযমত্থো পতীযতে, সত্তযোজনসম্বন্ধিভৰনং রাজগহ (ভৰন)স্স লক্খণম্ভৰতি. সম্বন্ধে ছট্ঠীতি ইমিনা ‘‘তং যুত্তা কালে সত্তমী ৰত্তব্বা’’তি (২-৩-২৮ৰা) ৰচনম্পটিক্খিপতি. ‘‘করণেচ থোকপ্পকিচ্ছকতিপযস্সা সত্তৰচনস্সে’’তি (২-৩-৩৩) সুত্তিতং, তদাহ-‘যদা ইচ্চাদি, কিচ্ছাদযোতিআদিসদ্দেন থোকঅপ্পকতিপযে সঙ্গণ্হাতি, অসত্তরূপন্তি অদ্দব্বরূপং, গুণে হেতুম্হীতি গুণপদত্থে হেতুভূতে ‘‘গুণে’’তি (২-২১) পঞ্চমীতি অত্থো, যথাৰুত্তৰিধানেনেতি ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৰুত্তৰিধানেন, ‘‘গুণে’’তি সুত্তে ৰুত্তৰিধানেন, যদাত্ৰিচ্চাদিনা পরেসং ৰিয করণে ৰিসুং ৰিধানে পযোজনং নত্থীতি দস্সেতি. কত্তব্বরূপস্স চলনস্সাতি সম্বন্ধো, সমানাধিকরণত্তেন ৰিসেসনন্তি যোজনা, সমানাধিকরণত্তেনাতি চ ‘রঞ্ঞো পুরিসো’ত্যাদো অসমানাধিকরণস্সাপি ৰিসেসনত্তদস্সনতো ৰুত্তং, সমানাধিকরণত্তেন ৰিসেসনভাৰো চাস্স থোকগুণান্ৰিতে চলনে ৰত্তমানো থোকসদ্দো অসত্তৰচনোৰ ৰিসেসনন্তি, তেনেৰাখ্যাযতে ‘থোকস্স কম্মত্তা কম্মে দুতিযা’তি. পঞ্চমীত্যনুৰত্তমানে ‘‘দূরন্তিকত্থেহি ছট্ঠী ৰা’’তি (২-৩-৩৪) ৰুত্তং, তদাহ‘দূরন্তি কত্থেহি’চ্চাদি, অৰধিসম্বন্ধলক্খণাতি অৰধিসম্বন্ধাৰ লক্খণং নিমিত্তমাসং পঞ্চমীছট্ঠীনং তা তথা ৰুত্তা, ৰত্তুমিট্ঠোতি ইমিনা ৰচনিচ্ছাযেৰ পধানত্তমাহ, এৰং চরহি তংতং কারকৰচনিচ্ছাযমঞ্ঞাপি ৰিভত্তিযো কস্মা নপ্পযুজ্জেয্যুন্তি আহ-‘লোকিযা চেত্থা’তিআদি, এত্থ ৰিভত্তীনং নিযমে লোকিযা এৰ ৰচনিচ্ছা নিবন্ধনং কারণন্তি অত্থো, পঞ্চমীচাত্যনুৰত্তমানে ‘‘দূরন্তি কত্থেহি দুতিযা চে’’তি (২-৩-৩৫) ৰুত্তং, ‘‘পঞ্চম্যধিকরণেচ’’ (২-৩-৩৬) ইচ্চত্র চ কারেন দূরন্তি কত্থেহি সত্তমী চ ৰুত্তা পাটি পদিকত্থে সারসঙ্গহকারাদীহি, তদক্খিপ্প অঞ্ঞাপদেসেন পটিক্খিপিতুং কেচিত্যাদি যং ৰুত্তং ৰুত্তিযং, তং দস্সেতুমাহ’কেচীতি সারসঙ্গহাদযো’তিআদি. দূরাপাদাৰসেচনন্তি অযং তেসম্পটিক্খেপন যোতি সম্বন্ধো, ইতিসদ্দো পনেত্থ পরিহীনো, নহিতন্তিআদীসু তসদ্দেনাসত্তরূপং দূরাদি ৰত্তুমিচ্ছিতন্ত্যৰসেযং, ন হি তং গম্যতে, ন হি ততো গম্যতে, ন হি তেন গম্যতে, ন হি তস্মিং ঠীযতে’তি ৰিসুং সম্বন্ধো ৰসেযো. পতীযন্তেচাতি চো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে, অতোচেতি ৰক্খমানহেতুপরামাসো, যন্তি যস্মা অত্থে নিপাতো, ৰাক্যকারো ৰররুচি, তংসামানাধিকরণ্যতোতি দূরাদিসা মানাধিকরণ্যতো, তংযুত্ততোপীতি দূরাদিযুত্তা গামাদিসদ্দতোপি, পচ্চক্খন্তোতি ৰাক্যকারৰচনং পচ্চাচিক্খন্তো, তথাহ্যত্রাযং মহাভাস্স পাঠো ‘‘দূরন্তিকত্থেহি পঞ্চমীৰিধানে তংযুত্তা পঞ্চমীপটিসেধো ৰত্তব্বো দূরা গামস্স, তত্রাপি দস্সনা অনত্থকো-যম্পটিসেধো, তত্রাপি হি পঞ্চমী দিস্সতি–

দূরস্মাৰসথা মুত্তং, দূরাপাদাৰসেচনং;

গুরুতো কুপিতা দূরা,ভাব্যং দূরা চ দস্সুহিতি.

অত্র দূরন্তিকেত্যাদি ৰত্তব্বং ৰাক্যকারৰচনং, দূরা গামস্সাতি তস্সোদাহরণং, তত্রাপিচ্চাদি পচ্চক্খানভাস্সং, দূরস্মাৰসথাতি আৰসথস্স দূরেতি অত্থোহি ভাস্সপদীপে কেয্যটো, পঠমো পুরিসো যস্স সো পঠমপুরিসো ভৰতি ‘‘দূরন্তিকা’’দি (২-৬-৫) কচ্চাযনসুত্তে সুদ্ধাদিযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনাহ–‘সুদ্ধপ্প মোচনৰিৰিত্তপ্পমাণযোগে’তি, ‘‘ধাতুনামানমুপসগ্গযোগাদীস্ৰপিচ’’ ইতি (২-৬-২) সুত্তে চগ্গহণতো পভুতিযোগো চ গহিতো, তেনাহ–‘পভুতি যোগেচা’তি, পভুতিযোগেচাতি ইমিনা পভুত্যত্থযোগোপি সঙ্গহিতো, তেনেৰ ‘যতোসরামি অত্তান’ন্তি উদাহটং.

২৭. অপ

ননু ফুটোৰ তেসং সালাদীনং যোগোতি কিমেত্থ পঞ্হেন কস্স পনেতেহি যোগো’ত্যাসঙ্কিযাহ-‘ৰজ্জনং হিচ্চাদি, ৰজ্জনানন্তি কত্তরি অনো, ৰজ্জনে সম্বন্ধে ৰত্তমানেহীতি ৰজ্জনসঙ্খাতে সম্বন্ধে ৰত্ত মানেহি অপপরীহি, যুত্তস্মাতি যুত্ততোৰ একস্মা, নাঞ্ঞতো, কিমেত্থ ৰত্তব্বন্তি ইমিনা অপপরীহি যুত্তস্মাৰ পঞ্চমীভৰনে পসিদ্ধত্তমাহ, পসিদ্ধম্পেতমাহরিত্ৰা পকাসেতুমাহ-‘কত্তুনো’চ্চাদি, যদত্থোতি যোসালাদি অত্থো পযোজনং যস্স ৰজ্জনকিরিযা রম্ভস্স সো যদত্থো. ‘‘পঞ্চম্যপাপরীহী’’তি (২-৩-১০) আযুত্তেপি পঞ্চমী ৰিধীযতে পরেহি, তদাহ-‘মরিযাদায’মিচ্চাদি, অৰধিমা এত্থ ৰস্সনং.

২৮. পটি