পরিভাসাধিকার
১৩. ৰিধি
ৰচনারম্ভযোজনমাহ–‘যং ৰিসেসনভাৰেনে’চ্চাদি, যন্তি অনিযমেন ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪৩) আদীসু অতোতিআদিকং ৰিসেসনভাৰেন ৰত্তুমিচ্ছিতং পরামসতি, তেনাতি ৰিসে সনত্তেনু-পাদিযমানেন যং সদ্দনিদ্দিট্ঠেন অতোতিআদিকেন করণভূতেন, যথাকথঞ্চিতব্বতোতি আদো মজ্ঝে-ন্তে ৰা সব্ভাৰতো যেনকেনচি আকারেন অভেদোপচারেন অকারাদিৰিসেসনৰতো নামাদিনো, তদন্তত্থন্তি তং অতোত্যাদি ৰিসেসনমন্তে, নাদো ন মজ্ঝে যস্স তং তদন্তং, তং অত্থো পযোজনং যস্সাতি অঞ্ঞপদত্থো, ৰত্তাযত্তাতি ৰত্তুনো আযত্তা… অত্তাৰাত্তনো ৰচনে পধানন্তি, তস্সাতি ৰত্তুনো, সাতি ৰচনিচ্ছা, পযোগানুসা রেনাতি জিনৰচনানুসারেন, ইতীতি কারণত্থে নিপাতো, ইমিনা কারণেনাতি অত্থো, ন সব্বত্থপ্পসঙ্গোতি সংহিতাদিৰিধিম্হি সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো ন হোতি, তথাহি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি (১-২৬) এত্থ সরোতি ৰিসেসনভাৰেন ৰচনিচ্ছায সব্ভাৰে সরোতি তত্রা’দীনং ৰিসেসনন্তি যথাকথঞ্চিসরাদিসরমজ্ঝসরন্তানং তত্রাদীনং লোপপ্পসঙ্গে ‘‘ৰিধিব্বিসেসনন্তস্সা’’তি (১-১৩) সরন্তস্সপসঙ্গো সিযা, ন ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৩) অন্তস্স… ছট্ঠীনিদ্দেসাভাৰা, তথা সতি ‘তত্রিমে’তিআদিম্হি ‘ইমে’তিআদিনা ৰত্তব্বতা আপজ্জেয্যাতি পযোগং নানুসটা নামসিযুন্তি ন সব্বত্থ তদন্ত ৰিধিপ্পসঙ্গো, তথা ‘‘গতিবোধা’’ (২-৪) দিসুত্তাদিম্হিপি ‘গমযতি মাণৰকংগামং ত্যাদিপ্পসঙ্গোতিআদি চ যথাযোগমৰগন্তব্বং, ৰুত্তিযং ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি সুত্তোদাহরণং দস্সিতং, ‘‘নরা নরে’’তি লক্খিযোদাহরণং.
১৪. সত্তধী
ৰচনফলমুপদস্সেতি‘যত্থে’চ্চাদিনা, যত্থ যস্মিং ‘‘সরো লোপো সরে’’ত্যাদিকে সুত্তে, সত্তমিযাতি ‘সরে’তিআদিনা সত্তমিযা, যস্সাতি সরোতিআদিনা নিদ্দিট্ঠস্স, কারিযং লোপাদি, সম্বন্ধা ৰিসেসাতি সরেত্যাদো ওপসিলেসিকমধিকরণং, তঞ্চোপসিলেসে ভৰমধিকরণং পুব্বস্স ৰা পরং সিযা পরস্স ৰা পুব্বন্তি পুব্বপরোপসি লেসস্সাৰিসিট্ঠত্তা পুব্বপরানং সম্বন্ধস্স অৰিসেসা, পরস্সাপীতি ন কেৰলং পুব্বস্সেৰ, সতীত্যস্মিং অত্থে জোতনীযে সত্তমী সংসত্তমী সন্তসদ্দস্স সমাদেসেন, সত্তঞ্চেত্যাদিৰচনমেৰং সতি ঘটতে, সন্তি ৰা সন্তসদ্দত্থে পাদি, সুত্তে অৰুত্তেপি ৰুত্তিযং ‘নিদ্দেসে’তি ৰচনে কারণমাহ-সত্তঞ্চা’তিআদি, নিদ্দেসমন্তরেন সত্তং ন সম্ভৰতীতি সম্বন্ধো, সত্তমিযা নিদ্দেসে সতিযেৰ তং সম্বন্ধায সত্তায সম্ভৰো, অঞ্ঞথা কিমঞ্ঞন্তস্সা পতিট্ঠাতি অধিপ্পাযো, পুব্বসদ্দস্স সম্বন্ধিসদ্দত্তা কিন্নিস্সায পুব্বত্তমিচ্চাহ-‘সত্তমি’চ্চাদি, তন্তি ‘‘সরো লোপো সরে’’তি সুত্তং, উকারস্সাতি ‘ৰেল়ু’ইচ্চত্র উকারস্স, পুব্বস্স…পে… করিত্ৰা তংমনসিকতঞ্চোদনং দস্সেতুমাহ-‘তমহ’ন্তি চ্চাদিতি এৰমেত্থ সাজ্ঝাহারো সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. পুব্বস্সাতি সত্তমী নিদ্দিট্ঠতো পুব্বস্স, অনন্তরস্সাতি অব্যৰহিতস্স, ৰুত্তং কিঞ্চি নত্থীতি সম্বন্ধো, অযমধিপ্পাযো ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্সা’’তি (১-১-৬৬) পাণিনিযৰচনে ‘‘দিসিরযমুচ্চারণক্রিযো নিসদ্দোপ্যয মিহ নেরন্তরিযং জোতেতি, তত্থ‘নিরন্তরং দিট্ঠো’তি পাদিসমাসে কতে ফুটমেৰানন্তরমুচ্চারিতেত্যমত্থো-ৰগম্যতেতি ‘‘পুব্বসদ্দস্স ব্যৰহিতেপি পযোগদস্সনে ব্যৰহিতেপি কারিযং পপ্পোতী’’তি ভস্সকারাদযো ৰণ্ণেন্তি, ইহ তাদিসৰচনাভাৰেন ৰণ্ণাদি ব্যৰধানেপি সিযা’’তি, সরেচ্চাদিপরিহারৰচনে-ধিপ্পায মুব্ভাৰযতি ‘যদিপি’চ্চাদিনা, মথুরায পাটলিপুত্তকস্স চান্তরাল়ে গামাদীনং সব্ভাৰা ব্যৰধানেপি পুব্বসদ্দস্স পৰত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘মথুরা’ ইচ্চাদি, যস্মা সরেতি ওপসিলেসিকাধারে সত্তম্যন্তং পদং, তস্মা ব্যৰধানে সরলোপো ন হোতীতি এৰং সঙ্খেপব্যাখ্যানেন ৰুত্তিয মত্থো ৰেদিতব্বো, ন কেৰলং সরেতি এত্থেৰাতি আহ- ‘কারিযে’চ্চাদি, ওপসিলেসিকেযেৰাধারে ভৰতীতি সেসো, কারণমাহ-‘ৰত্তিচ্ছান্হৰিধানতো সদ্দস্সা’তি, ৰত্তুনো যা ইচ্ছা ৰচনিচ্ছা তস্সা অনুতূলেন ৰিধানতো অত্থস্স কথনতোতি অত্থো,যেন হি যমত্থং ৰত্তাতিধাতুমিচ্ছতি সতীপ্যভিধানসা মত্থিযে ন ততো-ঞ্ঞমত্থং সদ্দোভিদধাতীত্যধিপ্পাযো, ৰত্তিচ্ছা ৰসাযে কারণমাহ’ৰত্তিচ্ছাপি’চ্চাদি, ৰত্তুনো সুত্তকারস্স ইচ্ছা ৰত্তিচ্ছা, কথমুপদেসতো ৰত্তিচ্ছা-ৰসীযতে’ কথঞ্চ সামত্থিযতোতি আসঙ্কিয তমুপদস্সেতুমাহ-‘অতোচেত্যাদি, অতো ৰক্খমানকারণা উপদেসতো ৰসীযতেতি সম্বন্ধো, কিন্তং কারণ মিচ্চাহ-‘যস্মা’ইচ্চাদি, অন্ৰযসদ্দেনেত্থ গুরুপারম্পরিযো-পদেসো ৰিৰচ্ছিতো, যস্মা কারণা অন্ৰযো গুরুপারম্পরিযো পদেসো গুরুকুলমুপগম্ম পঞ্হকরণাদিনা অন্ৰিচ্ছীযতে গৰেসীযতি, অতো কারণা গুরুপরম্পরা গতউপদেসতো ৰসীযতোতি অত্থো, সামত্থিযতো-ৰসাযপ্পটিপাদযিতুমাহ- ‘সামত্থিযম্পি’চ্চাদি, সামত্থিযম্পি ৰুচ্চতেতিসেসো, লঘুনোপাযেন সদ্দানমুপলক্খণে পৰত্তীতি ব্যৰহিতনিৰত্তিযা ৰচনন্তরক-রণমনুপন্নং, উপপন্নং ৰচনন্তরকরণং, তস্স চ ওপসিলেসিকাধার মন্তরেন অঞ্ঞথানুপপত্তিযা আধারৰিসেসপ্পটিপ্পত্তীতি ইদমেত্থ সামত্থিযং, আধারন্তরেচ্চাদিনা যথাৰুত্তং সামত্থিযং ৰিভাৰেতি, আধারন্তরেপীতি সব্বত্থ পাঠো দিস্সতি, পসঙ্গাভাৰতো অত্থন্ত-রেনাপি আধারন্তরেপি ওপসিলেসিকাধারেপি ৰচনন্তরপ্পসঙ্গো সিযাতি সম্বন্ধসম্ভৰা ওপসিলেসিকাধারনিস্সযনেপি আনিসংসো ন দিস্সতীতি সমুচ্চযত্থেনাপি নত্থি পযোজনন্তি ৰজ্জেতব্বো যম্পি সদ্দোতি, ননু কিমেৰং ৰণ্ণীযতে পুব্বস্সেৰেতি ৰচন মেৰোপসিলেসিকমধিকরণং ৰিঞ্ঞাপযতি… তত্থেৰ পুব্বপরত্ত সম্ভৰাতি যোমঞ্ঞতে, তস্সেসা কপ্পনা ন সঙ্গতাতি দস্সেতুমাহ-‘পুব্বস্সাতি’চ্চাদি, অযুত্তত্তে কারণমাহ-‘সামীপিকেপি তস্স সম্ভৰা’তি, ‘গঙ্গাযং ঘোসো’তি ৰুত্তে ঘোসো গঙ্গাযং পুব্বো ৰা পরো ৰেতি গম্মমানত্তা সামীপিকেপ্যধিকরণে পুব্বপরত্তস্স সম্ভৰাতি অত্থো, এতাৰৰুচ্চতেতি পুব্বস্সেৰ হোতি ন পরস্সাতি এত্তকমেৰ ৰুচ্চতে, তথাচ ৰক্খতি-‘কিন্ত’ন্তিআদি, অধিকং ব্যৰহিতনিৰুত্যাদি ন ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো, আদিসদ্দেনেত্থ ছট্ঠীপকপ্পনা গহিতা, ছট্ঠীপকপ্পনাপি সামত্তিযা কতাতি সম্বন্ধো, পকপ্পনং পকপ্পনাৰিধানং, এৰং মঞ্ঞতে ‘পাণিনিযা ‘‘ছট্ঠীট্ঠানেযোগা’’ত্যতো (১-১-৪৯) ‘‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স’’ (১-১-৬৬) ‘‘তস্মা ত্যুত্তরস্স’’ ইতি (১-১-৬৭) পরিভাসাসুত্তদ্ৰযে ছট্ঠীগহণমনুৰত্তিয ‘তস্মিন্তি নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠী’ ‘তস্মাত্যুত্তরস্স ছট্ঠী [নিদ্দিট্ঠে পুব্বস্স ছট্ঠীতি পুব্বস্স কারিযিত্তপটিপাদনযোগ্গো ছট্ঠী তব্বোধকপদে ভৰতিত্যত্থো, এৰ ধুত্তরস্সেতু ৰি. উজ্জোতটীকা] তি ছট্ঠীপকপ্পনং পটিপাদেন্তি ‘যস্মিং সুত্তে ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ ছট্ঠীপকপ্পনাযথা সিযা’তি, ইধ পন ৰচনন্তরাভাৰেপি যত্থ ছট্ঠীনিদ্দেসো নত্থি, তত্থ সামত্থিযেনেৰ ছট্ঠীপকপ্পনা সিদ্ধা’তি, সামত্থিযমুপদস্সেতি ‘সত্তমীনিদ্দেসে’চ্চাদিনা, অঞ্ঞৰিভত্তিনিদ্দিট্ঠোপি পটিপজ্জতেতি সম্বন্ধো, কারিযযো গন্তি কারিযসম্বন্ধং, যথা ‘‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’’তি এত্থানুৰত্তমানং নিগ্গহীত’ন্তিদং ছট্ঠীযন্তং ৰিঞ্ঞাযতে, কথং ৰগ্গেতেসা সত্তম্যকতত্থা ‘‘নিগ্গহীত’’ন্তি (১-৩৮) পুব্বসুত্তে কতত্থতায পঠমা ৰিভত্তিযা ছট্ঠীৰিভত্তিম্পকপ্পেতি সত্তমিযং পুব্বস্সে’তি তথেত্যৰগন্তব্বং. এতাৰ ৰুচ্চতেতি ৰুত্তে ইদন্তি ন ৰিঞ্ঞাযতেতি আহ ‘কিন্ত’ন্তিআদি, যদাহিচ্চাদিনা পরিযাযপসঙ্গক্কমং দস্সেতি. কিমিদমুচ্চতে পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থং ৰচনন্তি ননু পুব্বপরানং যুগপদুপ্পত্তিয মাচরিযৰচনপ্পমাণেনাপ্পটিপত্তিযং ৰিজ্ঝনত্থং ৰচনন্তি কস্মা নোচ্চ তেচ্চাহ- ‘যুগপদুপসিলিট্ঠান’ন্ত্যাদি, যুগপদুপসিলিট্ঠানমসম্ভৰোতি সম্বন্ধো, কুতোচ্চাহ-‘অপরস্সূপসিলেসিকস্সাভাৰতো’তি, অতোতি যুগপদুভিন্নম্পত্তিযা অভাৰতো, ৰচনং ‘‘সরো লোপাসরে’’চ্চাদিকং (১-২৬) সুত্তং.
১৫. পঞ্চ
অৰধিভাৰেনাতি ‘অতো’চ্চাদিনা অৰধিত্তেন, যস্সাতি যো আদিনো, কারিযন্তি ‘টাটে’আদিকং, পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসাতি যথা- ‘গামা দেৰদত্তো’তি ৰুত্তে সো ততো পুব্বো পরোগেতি ৰিঞ্ঞাযতীত্যৰধিভাৰস্স পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰিসেসো, তথেহাপি ‘‘অতো যোনং টাটে’’তি (২-৪১) ৰুচ্চমানে অতো পুব্বেসং যোনং অথৰা পরেসন্তি পুব্বপরাপেক্খত্তেনাৰধিভাৰস্সাৰিসেসাতি মঞ্ঞতে, পুরে ৰিযাত্যনেন সত্তমিযন্তি এত্থ ৰুত্তং নিদ্দেসৰচনে কারণমতিদিসতি, ৰুত্তিযং ‘নরানমেরে’তি এত্থ অপৰাদৰিপ্পটিসেধে সতিপরত্তা টাটেআদেসানং পৰত্তিং ‘‘আদিস্সা’’তি এত্থ ৰণ্ণযিস্সাম, অথ কিমিমিনা ৰচনেন ননু যতো যত্থ পঞ্চমী নিদ্দেসো তত্থ সব্বত্থ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’ (১-২১) ত্যতো ‘পরো’ত্যনুৰত্তেতুং সক্কাতি তস্সানুৰত্তিতস্স যোনমিচ্চনেন সামানাধিকরণ্যা‘পরেসং যোনং’ত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতে, ততো পুব্বেসং পসঙ্গোযেৰ নত্থীতি, নেতদত্থি, পরোতি ত্যনুৰত্তমানং ‘অতো’তি পঞ্চম্যন্তেন সম্বজ্ঝমানং ন কোচি ৰারেতা অত্থীতি পরতো-কারতো পুব্বেসম্পি যোনং টাটেআদেসা পপ্পোন্তীতি ৰচনেনেমিনা ভৰিতব্বমেৰাতি দস্সেতুমাহ-‘ৰচনে’চ্চাদি, এৰঞ্চরহি তদেৰোদাহরিতব্বং, কিং ‘নরানরে’ ত্যুদাহটন্তি চে, নেসদোসো, অঞ্ঞদত্থং কারীযমানমিহা-প্যত্থৰন্তং হোতীতি, পুব্বকো পরিহারোতি ব্যৰ হিতনিৰত্তিযা পুব্বসুত্তে ৰুত্তো ‘‘সরেতোপসিলেসিকাধারো’’তি পরিহারো, ন সম্ভৰতীতি ইহ সত্তমিযা অভাৰা ন সম্ভৰতি, ৰচনানন্তরন্তি পাণিনিযানং নিদ্দিট্ঠগ্গহণমিৰ ব্যৰহিতনিৰত্তিযা সুত্তন্তরং, তে হি ‘‘তস্মাত্যুত্তরস্সা’’ত্যেত্থ (১-১-৬৭) নিদ্দিট্ঠগ্গহণমনুৰত্তিয তেন পুব্বে ৰিয ব্যৰহিতনিৰত্তিম্পটিপাদেন্তি. অনন্তরেতিৰচনা পচ্চাসত্তিযা নিস্সযনং ৰিঞ্ঞাযতে, কতত্থতাযাতি ৰচনা জাতিযাত্যাহ- ‘পচ্চাসত্যা জাতিং সন্নিস্সাযা’তি জাতিং সন্নিস্সায পচ্চাসত্যা করণভূতায নিৰত্তিমাহেতি সম্বন্ধো, ইমিনা পচ্চাসত্তি ঞাযব্যাপনঞাযজাতিপদত্থব্যত্তিপদত্থেসু পচ্চাসত্তিঞাযো জাতিপদত্থোচেহ নিস্সীযতেতি দস্সেতি, ন হি কেৰলং জাতিং নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহি যদেত্থ পচ্চাসত্তিঞাযো ন নিস্সিতো, তদা ব্যাপনঞাযেন ব্যৰহিতে চাব্যৰহিতে চাসজ্জতীতি জাতিযা নিস্সযনে সত্যপি ব্যৰহিতেপি ব্যাপ্যমানা জাতি কেন নিৰারীযতে নাপি কেৰলং পচ্চাসত্তিন্নিস্সায ব্যৰহিতনিৰত্তি ৰত্তুং সক্কা, তথাহ্যসতি জাতিসন্নিস্সযেন ব্যত্তিনিস্সীযতে, ব্যত্তিযঞ্চ পদত্থে পটিলক্খিযং লক্খণং পৰত্ততীতি পচ্চাসত্তি ঞাযনিস্সযনেপ্যব্যৰহিতম্পতি যং লক্খণং ভিন্নং তদব্যৰহিতে পৰত্তং, যম্পন ব্যৰহিতম্পতি ভিন্নং লক্খণং, তঞ্চ ৰচনপ্পমাণতো মাভৰত্ৰস্স ব্যত্থতাতি ব্যৰহিতেপি পৰত্ততে, তস্মা উভোপি নিস্সায নীযাতি. ৰিসযদস্সনপ্পসঙ্গে ৰিসযিদস্সনমত্থব্যত্তিকারণন্তি ৰাক্যন্তোগধপদানমত্থম্পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা সমাসাদিকং দস্সেতুং ‘কতো’ত্যাদিকমারদ্ধং, জাতিলক্খণোতি অব্যৰহিতত্তজাতিসভাৰো, ‘ওসধ্যো’তি এত্থ সকারে অকারা পরস্স ধকারেন ব্যৰহিতস্স যোস্স ৰিযাৰসেসানম্পি সব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘যোপ্পভুতীন’ন্তি, জাতি সামঞ্ঞং, যাৰতি ৰিসযেতি গৰাদিকে যত্তকে ৰিসযে, কামচারতো ৰিসয পরিসমত্তিযা দিট্ঠন্তমাহ-‘তং যথে’তি, ভোজযেতীতি এত্থ ভোজযেইতীতি পদচ্ছেদো, কতোহি জাত্যত্থো কসিণোতি যস্মা সকলো ব্রাহ্মণ জাতিসঙ্খাতো অত্থো পরিসমত্তো, তস্মাতি অত্থো, ইদং ৰুত্তং হোতি- ‘যাৰ দিট্ঠম্ভোজযে’তি ৰুত্তে [ৰুত্তেন (পোত্থকে)] সন্তায সামঞ্ঞৰুত্তি ব্রাহ্মণসদ্দপ্পযোগসামত্থিযা পচ্চেকম্ভোজনকিরিযা কতা নাম হোতি, যতো কসিণোপি জাত্যত্থো পরিসমত্তো নামাতি. ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি (১-৩৩) সুত্তে ব্যঞ্জনেতি সত্তমী পুব্বস্স দীঘাদিৰিধিম্হি চরিতত্তা ‘‘সরম্হা দ্ৰে’’তি (১-৩৪) এত্থ সরম্হাতি পঞ্চম্যক তত্থা, ততো পঞ্চমীনিদ্দেসস্স বলীযত্তং, ততো ‘‘সত্তমিযং পুব্বস্স’’ ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি দ্ৰিন্নং পরস্স সমুট্ঠাপনে ‘ব্যঞ্জনে’তি সত্তমী পরস্স কারিয যোগিতায অত্থতো ৰিভত্তিৰিপরিণামেন ছট্ঠীভাৰেন পরিণমতী… দ্ৰিন্নং সুত্তানং ৰিপ্পটিসেধে পরস্স বলী যত্তাৰাতি এতাদিসসামত্থিযসব্ভাৰতো ৰুত্তং-‘ছট্ঠীপকপ্পনাপি পুরেৰিয সামত্থিযা’তি.
১৬. আদিস্স
কিঞ্চি অন্তস্স সম্পত্তন্তি যং টানুবন্ধমনেকৰণ্ণং ন হোতি, তং ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ (১-১৭) ত্যন্তস্স পত্তং, কিঞ্চি সব্বস্সেতি ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সেতি’’ (১-১৯) টানুবন্ধমনেকৰণ্ণঞ্চ কারিযং সব্বস্স পত্তং. যদন্তভাৰিকারিযংত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘ছট্ঠীযন্তস্সে’তীমস্সাপৰাদো যং যোগোতি দস্সেতি, তস্সাযম পৰাদো হোতু টানুবন্ধাদিকারিযং কথন্তি আহ-‘টানুবন্ধে’চ্চাদি, ৰিপ্পটিসেধাতি অপৰাদৰিপ্পটিসেধা, ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’তি হি উস্সগ্গো, তস্সাপৰাদা ‘‘আদিস্স’’ ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যেতে, ‘‘আদিস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘তেরসা’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তীমস্সাৰকাসো ‘এসু, অনেনা’তি, ইহোভযম্পপ্পোতি ‘‘অতো যোনং টাটে’’ (২-৪১) ‘‘নরানরে’’ ‘‘অতেন’’ (২-১০৮) ‘‘জনেনা’’তি (তত্থ) ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তীদম্পৰত্ততীতি তেসমপৰাদানং ৰিপ্পটিসেধা সব্বাদেসো ভৰতি. ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি দসসদ্দে-ন্তস্স পত্তোপি তদপৰাদত্তা ‘‘আদিস্সা’’তিআদিভূতস্স দকারস্স হোতীতি আহ ‘দকারস্সরো’তি.
১৭. ছট্ঠী
কোত্থোন্ত সদ্দস্সেচ্চাহ-‘অন্তোৰসান’মিচ্চাদি, ‘‘ৰণ্ণস্সন্তস্স’’তি (১-১-৫২) সুত্তে ৰণ্ণগ্গহণমন্তৰিসেসনাযোপদিট্ঠং পাণিনিনা-অন্তস্স পদস্স ৰাক্যস্স ৰা মাভৰী’তি, ইহ ত্ৰনত্থকং ৰণ্ণগ্গহণং ব্যৰচ্ছেজ্জাভাৰাতি দস্সেতুমাহ-‘সো চে’ ত্যাদি, ননু ব্রহ্মস্সাতি ৰিসেসনত্থেন ৰত্তুমিচ্ছিতো মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠো নামাতি ‘‘ব্রহ্মস্সু ৰা’’তি (২-১৯৪) উআদেসো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি অন্তব্রহ্মসদ্দস্স পপ্পোতি, তথা সতি ‘ন হি ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্স অন্তং পদং ৰাক্যং ৰা সম্ভৰতী’তি কস্মা ৰুত্তন্তি, ৰুচ্চতে- ন ৰিসেসনত্থেনাক্খেপমত্তেন মহাব্রহ্মসদ্দো ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠো নাম ভৰতীতি ন ব্রহ্মসদ্দস্স সব্বস্সাদেসপ্পসঙ্গো, মহাব্রহ্মসদ্দে ৰা ব্রহ্মসদ্দো অত্থীতি তস্সান্তস্স উত্তং ৰিধীযতে.
১৮. ৰানু
‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যনেনেৰাৰিসেসেন ৰানুবন্ধকারিযেপ্যন্তস্স সিদ্ধে কিমত্থোযমারম্ভোত্যাসঙ্কিয টানুবন্ধাত্যাদিনা ৰচনফলমুপদস্সেন্তো ‘বাধকবাধনত্থো-যমারম্ভো’তি-ৰদতি, তথাহি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যস্স বাধকো ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’তি, তস্স চ ‘‘ৰানুবন্ধো’’ত্যযং যোগো বাধকোতি বাধকবাধনত্থো সম্পজ্জতে, অপইচ্চযমুপসগ্গো ৰজ্জনে নীৰারণে, পনযনে ৰা ৰত্ততেতি অপোদ্যন্তে উস্সগ্গলক্খণানি ৰজ্জীযন্তে নীৰারীযন্তে অপনীযন্তে নেনেত্যপৰাদো, সুত্তেকদেসেন সুত্তমেৰোপলক্খিতন্তি অন্তস্স‘ছট্ঠিযন্তস্সা’তি সুত্তস্স অপৰাদো অন্তাপৰাদো, উস্সজ্জতে নিৰত্তীযত্যপৰাদেনেত্যুস্সগ্গো, উস্সগ্গাপৰাদক্কমো পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বো ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদপৰাদা ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্স’’ ‘‘উকানুবন্ধাদ্যন্তা’’ ‘‘মানুবন্ধো সরা নমন্তা পরো’’তি, ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সে’’ত্যুস্সগ্গো, তদ পৰাদা ‘‘ৰানুবন্ধো’’ ‘‘মানুবন্ধো সরানমন্তা পরো’’তি.
১৯. টানু
ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সেচ্চাদিনা ৰচনারম্ভপ্পযোজনাখ্যানেনান্তাদেসাপৰাদো যং যোগোতি ব্রৰীতি, পচ্চেকমভিসম্বন্ধোতি সো টকারানুবন্ধো চাদেসোতিআদিনা, কস্স সব্বস্স ভৰতিচ্চাহ-‘ছট্ঠী নিদ্দিট্ঠস্সে’চ্চাদি, ননু চ টেআদেসোপ্যনেকৰণ্ণোএৰ দ্ৰিৰণ্ণসমুদাযত্তাত্যাসঙ্কিযাহ-‘উপলক্খিযে’চ্চাদি, অনুবধ্যতে পযোগে অসুয্যমানেপি পযোজনৰসেনানুসরীযতীত্যনুবন্ধো, উপদেসে যেৰোপলক্খিয নিৰত্ততেত্যনেনেতং দস্সেতি ‘উচ্চারিতৰিনাসিনোনুবন্ধা’তি, উপদেসে পঠমুচ্চারণে.
২০. ঞকা
আদ্যন্তাতি ৰুত্তে কথমৰযৰাত্যযমত্থো লব্ভতী ত্যাহ-‘আদ্যন্তসদ্দানমি’চ্চাদি, আদ্যন্তসদ্দানং নিযতৰযৰৰাচিত্তা অৰযৰস্স চাৰযৰিনামন্তরেনা সম্ভৰতো সামত্থিযাৰযৰী লক্খীযতি, ছট্ঠিযাত্যনুৰুত্তিতো ৰাৰযৰাৰযৰিসম্বন্ধেসা ছট্ঠী, তায নিদ্দিট্ঠস্সাত্যযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতেতি ৰুত্তিযং-‘ছট্ঠীনিদ্দিট্ঠস্সা’তি (ৰুত্তং), তেনেৰ পচ্চযৰিধিম্হি কূপ্পচ্চযাদযো ন দোসা ভৰন্তীতি, অতোযেৰাতি তদৰযৰাচিত্ততোযেৰ, তগ্গহণেনেতি অৰযৰগ্গহণেন, কতাকতপ্পসঙ্গিত্তাতি ওত্তে কতেপি অকতেপি ৰুকাগমস্স পসঙ্গতো, ভূযত্তত্তা হি ওত্তস্স ভূগ্গহণে সতি কতেপি ওত্তে ৰুকাগমেন ভৰিতব্বমকতেপি ততোৰ ‘‘কতাকতপ্প সঙ্গী যো ৰিধি সনিচ্চো’’তি নিচ্চত্তা ওত্তং বাধিত্ৰা ৰুকাগমো হোতি, অথ ৰুকাগমে পচ্ছা তেন ন ভৰিতব্বন্তি আহ-‘অন্তাৰযৰে’চ্চাদি.
২১. মানুবন্ধো
যদিনিদ্ধারণে ছট্ঠী অন্তস্সাৰিসেসিতত্তা অৰিসেসেন যতো কুতোচি অন্ততো বানুবন্ধো পরো সিযা, ন হি দুতিযং সরগ্গহণমত্থি, যেনান্তো ৰিসেসীযতেচ্চাহ-‘নিদ্ধারণ’মিচ্চাদি, কারণমাহ-‘সুতত্তা’তি, ‘সরান’ন্তি সুতত্তাতি অত্থো, তেন ‘‘সুতানুমিতেসুসুতসম্বন্ধোবলৰা’’তি রুন্ধতীতেত্থধকারস্সা নুমিতস্স মং ন হোতীতি দীপেতি, সমান জাতিযস্সেৰ লোকে নিদ্ধারণপ্পতীতি হোতিচ্চাহ-‘তথা হি’চ্চাদি, যথা’কণ্হা গাৰীনং সম্পন্নখীরতমা’তি ৰুত্তে অৰিসেসিতত্তেপি কণ্হায কণ্হাগাৰীযেৰ পতীযতে, তথেহাপি সরানং মজ্ঝে অন্তাত্যন্তত্তেন নিদ্ধারিযমানো সমানজাতিযো সরোযেৰ পতীযতে, তেন সরানং যেৰান্তাপরো ভৰিস্সতীতি ভাৰো, ৰিসেসনত্তোতি ‘‘ঞিলতস্সে’’তি (৫-১৬৩) সুত্তে অস্সাতি ৰুত্তে অযমেৰেতি নিযমাভাৰা যস্সকস্সচি অকারস্স ঞিপ্পত্তি, তেনানিট্ঠপ্পত্তীতি লানুসঙ্গিস্সেৰ অস্সাতি লস্স যং ৰিসেসনত্তং তং অত্থো পযোজনমস্স ‘‘কত্তরিলো’’তি (৫-১৮) লকারস্সাতি ৰিসেসনত্থো লকারো, ইধেৰাতি ইমস্মিং ‘‘মানুবন্ধো’’তিআদিসুত্তেযেৰ.
২২. ৰিপ্পটি
পরোতি ৰত্ততে, সো চাঞ্ঞাধিক্যইট্ঠাদ্যনেকত্থোপি ইধ ইট্ঠ ৰাচী দট্ঠব্বো, কম্মব্যতিহারেঘণিতি কম্মব্যতিহারো কিরিযাপরিৰত্তনং ভাৰৰিসেসো তস্মিং ‘ভাৰকারকেস্ৰঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) সামঞ্ঞেন ৰিহিতত্তা ৰিপ্পটিসেধনন্তি অত্থে ঘণি ৰিপ্পটী সেধো, তেনাহ-‘সামঞ্ঞে’চ্চাদি, ৰিপ্পটিসেধসদ্দস্স অত্থমাহ-‘অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধো’তি, সংসিদ্ধিযং ৰত্তমানোপি সিধি উপসগ্গসম্বন্ধে নাত্থন্তরেপি হোতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধোত্যত্থো, ৰিপ্পটিসেধসদ্দস্স লোকে ৰিরোধৰাচিত্তেন পসিদ্ধত্তমাহ ‘তথা হি’চ্চাদিনা, কথম্পন পমাণভূতস্সাচরিযস্স ৰচনেসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো সম্ভৰতীচ্চাসঙ্কিয উভিন্নং সাৰকাসত্তে সতি সম্ভৰতি নাঞ্ঞথাতি ‘দ্ৰিন্ন’মিচ্চাদি ৰুত্তিগন্থো পৰত্তোতি ৰত্তুং ‘সোচা’তিআদিমাহ অঞ্ঞমঞ্ঞানজ্ঝাসিতেতি অঞ্ঞমঞ্ঞেনানক্কন্তে অপরিগ্গহিতেতি ৰুত্তং হোতি, অনুভযতাগিনীতি যো ৰিসযেকদেসো উভযন্ন ভজতে তস্মিং অনুভযভাগিনি ৰিসযেকদেসে, সামঞ্ঞৰিসযো দ্ৰিন্নং ৰিধীনং সাধারণো ৰিসযো, তত্থ পৰত্তিপ্পসঙ্গে সতি সোচ ৰিপ্পটিসেধো জাযতীতি সম্বন্ধো, ইমিনা ৰিপ্পটিসেধস্স ৰিসযো পৰত্তিপ্পসঙ্গো ৰিসযৰিসযীনমভেদেন সুত্তে ‘ৰিপ্পটিসেধো’তিৰুত্তোতি ‘দ্ৰিন্ন’মিচ্চাদিনা ৰুত্তিগন্থো রচিতোতি দীপেতি, পরো হোতী তিৰিধিদস্সিতোতি ইমিনা যদি নিযমো-ব্ভূপগতো সিযা, তদা ‘পরোৰহোতী’তি ৰদেয্যাতি দস্সেতি, পাণিনিযা হি জাতিযং পদত্থে সকিমেৰ লক্খণং পৰত্ততীতি চরিতত্থত্তা ৰিসযন্তরে দ্ৰিন্নম্পি লক্খণানমপ্পৰত্তিযং পরং পচ্ছিমং কারিযন্তি ৰিধ্যত্থমিদং ৰচনং, ব্যত্তিযন্তু পদত্থে লত্ৰাদীনমিৰ পরিযাযপ্পসঙ্গে নিযমত্থন্তি পটিপন্না, ইধ পন জাতিযং ব্যত্তিযঞ্চ দ্ৰিন্নম্পি সুত্তানমপ্পৰত্তিযমেৰ ৰিধ্যত্থমেৰিদং ৰচনং, ন নিযমত্থম্পীতি পটিপাদেতুমাহ-‘তথাহি’চ্চাদি, কামচারতো পরিসমাপীযতেতি সম্বন্ধো, কামতো পরিসমাপনঞ্চেতিস্সা সব্বস্মিং অত্তনো গোচরে অৰিচ্ছেদব্যাপনেন পৰত্তিসব্ভাৰতো. কথম্পনেকস্সাপি পৰত্তি ন ভৰেয্যাত্যাসঙ্কিয কারণমাহ‘উভযম্পি’চ্চাদি, হিসদ্দো যস্মাত্থে, যস্মা উভযম্পিদমাচরিযৰচনং, ততোযেৰ পমাণং, অভিমতকারিযৰিধানে লিঙ্গভাৰেন সদ্দিকানুমতত্তা(তেসং) ৰিধীনং ৰিধাযকঞ্চ তস্মাতি অত্থো. পমাণত্তা দ্ৰিন্নম্পি অপ্পত্তিযং কারণমাহ-‘অনুভযভাগিম্হি’চ্চাদি, যতো লদ্ধাৰকাসা ততো সমানবলাতি, ইতিসদ্দো হেতুম্হি, ৰিরুদ্ধাচাতি এত্থ ইতিসদ্দং দত্ৰা ‘অনুভযভাগিম্হি…পে… ৰিরুদ্ধাচাতি দ্ৰিন্নং ৰচনানং পমাণত্তা উভিন্নম্পি অপ্পৰত্তীতি সম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. সমানবলানং দ্ৰিন্নং লোকেপি ৰিরোধিত্তং একক্খণেযেৰ উভিন্নম্পি কারিযে অপ্পৰত্তি চ দিস্সতীতি দিট্ঠন্তমাহ ‘লোকেচে’ত্যাদি, এত্থ চ পেস্সস্স (অ)ৰিরোধত্থিনো কারিযে অপ্পৰত্তিরিৰ [অপ্পৰত্তিযেৰ (পোত্থকে)] সমানবলান মুভিন্নং ৰচনানং কারিযে অপ্পৰত্তীতি সুখেনো পমাসংসন্দনং ৰিঞ্ঞাতব্বং.
জাতিপক্খেযেৰ ভস্সকারেন দ্ৰিন্নং যুগপদিপ্পত্তিযং ‘লত্ৰাদীনমিৰ’ পরিযাযপ্পসঙ্গো ৰণ্ণিতো, তস্সাযুত্তত্তমুপদস্সেন্তো আহ ‘নচাপি’চ্চাদি, ভিন্নৰিসযত্তাতি দ্ৰিন্নং ৰিধীনং ভিন্নৰিসযত্তা. অভিন্নৰিসযত্তে হি পরিযাযকপ্পনা যুত্তিমতী, অতোচ লত্ৰাদীনমভিন্নৰিসযত্তম্পটিপাদযিতুমাহ- ‘লত্ৰাদযো হি’চ্চাদি, অনৰযৰেনেতি ধাতু মত্ততো ৰিধানেনাৰযৰব্যতিরেকসব্ভাৰতো সব্বধাতুপরিগ্গহেন, যত্থ যস্মিং ধাত্ৰত্থেকদেসে পৰত্তা সমানা পৰত্তা সন্তো লদ্ধাৰকাসা সিযুং তস্সেকদেসস্স পরিহারেনাপি পরিচ্চাগেনাপি ন ৰিধীযন্তেতি সম্বন্ধো, লত্ৰাদীন মেকক্খণে অসম্ভৰা একস্মিং কতে সতীতরৰচনান মানত্থক্যপ্পসঙ্গাচ পরিযাযেন ভৰন্তীতি যন্তং যুত্তন্তি সম্বন্ধো. ইহাতি ইমস্মিং যুগপদিপ্পত্তিযং, ইহ তথাভাৰস্স কারণমাহ-‘সাৰকা…পে… ৰচন’ন্তি, তত্থাতি যুগপদিপ্পত্তিযং. জাতিযম্পদত্থে ‘‘পুনপ্পসঙ্গৰিজাননা সিদ্ধং, ৰিপ্পটিসেধে যং বাধিতং তম্বাধিতমেৰা’’তীমাসমুভিন্নং পরিভাসনম্পৰত্তিং পটিপাদেন্তো আহ- ‘পরস্মিং চে’ত্যাদি, পরস্মিন্তি ইট্ঠে, পরিভাসনম্পন অযমত্থো ‘পুনপ্পসঙ্গৰিজাননাতি দ্ৰিন্নং সুত্তানমেকত্থপ্প সঙ্গসঙ্খাতে ৰিপ্পটিসেধে সতিপরমিট্ঠং পঠমং হোতি, হোন্তেন তেন যদীতরস্স নিমিত্তোপঘাতো ন কতো তদা তস্সাপি পুনপ্পসঙ্গো তস্স ৰিজাননা সিদ্ধন্তি, ৰিপ্পটিসেধে যথাৰুত্তে সতি পঠমং হোন্তেন যং সুত্তং বাধিতং তস্স পুনপ্পৰত্তিযা যদি নিমিত্তং নত্থি তং বাধিতমেৰে’তি. ব্যত্তিযম্পি ৰিধ্যত্থমেৰিদং ৰচনং, ন নিযমত্থন্তি দস্সেতুমাহ-‘ব্যত্তিয’মিচ্চাদি, এৰং মঞ্ঞতে ‘ব্যত্তিযং পটিলক্খিযংলক্খণপ্পৰত্তিযং দ্ৰিন্নং সাধারণং ঠানম্পতি যানি ৰচনানি ভিন্নানি তেসম্পি নিরৰকাসত্তেন তুল্যবলত্তা দ্ৰিন্নম্পটিপত্তিযেৰসিযা, নতু পরিযাযপ্পসঙ্গো’তি. ব্যত্তিযম্পি যথাৰুত্তানং পরিভাসানং পৰত্তি ৰুত্তৰিধিনেৰাতি দস্সেন্তো ‘পরিভাসানম্পি’চ্চাদিমাহ.
জাতিযম্পদত্থে ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি, সি থ, মি ম, তে অন্তে, সে ৰ্হে, এ ম্হে’’চ্চাদীনং লক্খণানমেকমেকত্থেপি ৰত্তমানেতি অন্তি, ৰত্তমানে সি থ ইচ্চাদীনং ৰাক্যেকদেসানং গচ্ছতিচ্চাদো গচ্ছ সিচ্চাদো চ লক্খিযে সকিম্পৰত্তিযা সব্বস্মিং সকে ৰিসযে পঠম মজ্ঝিমপুরিসেকৰচনজাতি পরিসমত্তাতি চরিতত্থত্তা তুম্হে গচ্ছথাতি এত্থ দ্ৰীহি দ্ৰিন্নং পুরিসান মেকক্খণে পৰত্তিযং ন কস্সচি, ব্যত্তিযম্পি পটিলক্খিযং লক্খণানি ভিজ্জন্তীতি সাধারণং ঠানং পতিভিন্নেহি লক্খণেহি দ্ৰিন্নম্পেকত্থে-কক্খণে পৰত্তিযং ন কস্সচি, তথা ৰুত্তনযেনেৰ তিণ্ণং পুরিসানমেকক্খণে পৰত্তিযন্তি সব্বথা অপ্পৰত্তিযং সম্পত্তাযং ৰচনমিদং, পরো হোতীতি মজ্ঝিমুত্তমং ভৰতীতি অধিপ্পাযেন ‘যথে’চ্চাদিনা ৰুত্তং ৰুত্তিগন্থম্পঞ্হমুখেনা হরিত্ৰা দস্সেতুং ‘ক্ৰপনা’তিআদিমাহ, নেদমুদাহরণমম্হং মনং ভোসেতি-যতো ৰিপ্পটিসেধৰিসযমেৰেদং ন হোতি, কুতো যতো ‘‘ৰত্তমানেতি অন্তি’’চ্চাদিপ্পভুতীনং ৰত্তমানেতি অন্তিচ্চাদীহি ৰাক্যেকদেসেহি নিদ্দিট্ঠানমেৰ পুব্বপরচ্ছক্কানং পুরিসৰচনৰিসেসৰিধাযকেন ‘‘পুব্বপরচ্ছক্কান মেকানেকেসু তুম্হাম্হ সেসেসু দ্ৰেদ্ৰে মজ্ঝিমুত্তমপঠমা’’ (৬-১৪) তীমিনা ৰাক্যাৰযৰেন তুম্হাম্হসেসেসু পযুজ্জমানেসু অপ্পযুজ্জমানেসু ৰা যথাক্কমং পুব্বচ্ছক্কানং পরচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমুত্তমপঠমানং পচ্চেকং দ্ৰেদ্ৰে ৰচনানি যথাক্কমং ভৰন্তীতি ‘গচ্ছথ গচ্ছামা’তি এত্থ একক্খণে পৰত্তিযেৰ নত্থি, দ্ৰিন্নম্পন সাৰকাসান মেকক্খণে পৰত্তিযেৰ হি ৰিপ্পটিসেধোতি, তথাপি ৰুত্তনযেন ৰিপ্পটিসেধপ্পকপ্পনাপি সক্কা কাতুন্তীদমুদাহটং সিযাতি দট্ঠব্বং, ইমিস্সা পন পরিভাসায নিরাকুলপ্পৰত্তি ‘‘আদিস্সা’’ তীমিস্সা ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা, কতাকতপ্পসঙ্গী যো ৰিধি, সো নিচ্চো, যোত্ৰকতেযেৰাযমনিচ্চোতি ৰুত্তনিচ্চানিচ্চেসু অন্তরঙ্গবহিরঙ্গেসু চাতুল্যবলত্তা নাস্স যোগস্স ব্যাপারো, তথাহি নিচ্চানিচ্চেসু নিচ্চমেৰ বলৰন্তি নিচ্চানিচ্চানমতুল্যবলতা, অন্তরঙ্গবহিরঙ্গপ্পকার(ম্পন) উপরি ‘‘লোপো’’তি (১-৩৯) সুত্তে পকাসিস্সাম.
২৩. সঙ্কেতো
ৰচনারম্ভস্স ফলমাহ-‘অনুবন্ধোতি যং ৰুত্তং’ত্যাদি, ৰুত্তিযং ‘‘যোনৰযৰভূতো সঙ্কেতো’’তি সামঞ্ঞেন ৰুত্তেপি ‘‘ভাসিস্সং মাগধং সদ্দলক্খণ’’ন্তি সদ্দলক্খণা ভিধানপ্পকরণতো সদ্দস্সানৰযৰভূতোতি ৰিঞ্ঞাযতেতি দস্সেতুমাহ-‘কস্স’ত্যাদিল্তুপ্পচ্চযে লকারো উদাহরণং, পকতিযাদি সমুদাযস্সাতিআদিৰাক্যস্স সাপ্পাযমত্থং ৰিৰরিতুং ‘এৰমঞ্ঞতে’চ্চাদি ৰুত্তং, কেচি সদ্দসত্থকারাতি পাণিনিং সন্ধাযাহ, ৰচনন্তি ‘‘তস্স লোপো’’তি (১-৩-৯) ৰচনং, পযোগাসমৰাযিতাতি কত্তাইচ্চাদিপ্পযোগে অসমৰাযিতা অপ্পযোগিতাতি অধিপ্পাযো, এৰম্পিস্স লোপো ৰসেযো… অনুপুব্বো বন্ধিৰিনাসত্থোতি আহু উচ্চারিতপধংসিত্তা অনুবন্ধ্যতে ৰিনস্সতেত্যনুবন্ধোতি ইমায সদ্দ ব্যুপ্পত্তিযাৰসেন.
২৪. ৰণ্ণ
‘অতেনা’তি (২-১০৮) এত্থ অতোতি রস্সব্যত্তিনিদ্দেসো ৰা সিযা রস্সজাতিনিদ্দেসো ৰা সকলনিস্সযব্যাপী অত্থজাতি নিদ্দেসোৰা, তত্থ রস্সব্যত্তিনিদ্দেসে সতি বুদ্ধসিদ্ধাদীসু যত্থকত্থচি অকারো গয্হতেতি নেট্ঠপ্পসিদ্ধি… কেসঞ্চি অসিজ্ঝনতো, রস্স জাতিনিদ্দেসে পন বুদ্ধসিদ্ধাদিসব্বাকারন্তানং লক্খণিকগৰাদ্যকা রন্তানঞ্চাকারো গয্হতীতি সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধি, নাঞ্ঞো দীঘো ব্যত্তন্তরত্তাতি নানিট্ঠপ্পত্তি আকারতো নাস্সেনাভাৰা, তস্মা অতোতি রস্সজাতিনিদ্দেসে নিস্সিতে সব্বমিদমিট্ঠং নিপ্ফজ্জতীতি নাত্থজাতি নিস্সীযতে, ন রস্সব্যত্তিচ, ‘‘যুৰণ্ণানমে ওলুত্তা’’তি (১-২৯) আদীসু পন রস্সব্যত্তিযা রস্সজাতিযা ৰা নিদ্দেসে ‘তস্সেদং নোপেতি’চ্চাদীসু এওআদিকমিট্ঠং কত্থচি ভৰেয্য, ন সব্বত্থ, সব্বত্থ ৰা ভৰেয্য ‘ৰাতেরিতং সমোনা’তিআদীসু ব্যত্তন্ত রত্তা, তস্মা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, অথৰা ৰণ্ণুচ্চারণম্পতি কেসঞ্চি ৰণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানানং উচ্চনীচতদুভয সংহারৰসেন ৰণ্ণৰিসেসুপ্পত্তি দস্সনতো তেসং ৰসেন রস্স ব্যত্তিনিদ্দেসে রস্সজাতিনিদ্দেসে ৰা ৰুত্তনযেন ইট্ঠানিট্ঠপ্পত্তিযং সব্বথা সব্বথা ইট্ঠপ্পসিদ্ধিযা ইত্তজাত্যাদি নিস্সীযতে, তত্থ ৰণ্ণ পরেন সৰণ্ণগ্গহণং নিযমিতুং ৰচনমিদমারদ্ধন্তি ‘সব্বত্থেৰা’তিআদিনা ৰচনারম্ভফলমাহ, সব্বত্থেৰাতি সব্বস্মিংযেৰ সুত্তপ্পদেসে. ননু সযঞ্চাতি ৰুত্তেপি পরিযত্তং, ন হ্যঞ্ঞং রূপা সযমত্থি, অঞ্ঞং ৰা (সয)তো রূপন্তি সিদ্ধেপ্যেৰং সতি অত্থেত্থ পরো কোচি ৰিসেসোতি ঞাপেতুং সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰুত্তিকারো আহাতি সম্বন্ধো, রূপস্স ৰিসেসিতব্বত্তা ‘সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰুত্তিযং নিদ্দিসীযমানত্তা চ রূপন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি ‘সঞ্চ গয্হতী’তি ৰুত্তং, সংরূপগ্গহণাযাপিসদ্দং করোতো-ধিপ্পাযো-যন্তি ৰত্তুমাহ-‘অঞ্ঞথে’চ্চাদি, অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞেনপ্পকারেন সংরূপগ্গহণায অপিসদ্দাভাৰেতি অধিপ্পাযো, অঞ্ঞপদত্থেতি অঞ্ঞপদত্থ সমাসৰিসযে, গুণীভূতস্সাতি অপ্পধানভূতস্সাকারে কারাদিনো, সমাসেন ৰুত্তত্তা পধানতূ তত্তেপি গুণো ভৰতি অঞ্ঞপদত্থো-কারেকারাদি ৰিধায কত্তা, ৰিধীযমানো সৰণ্ণোৰ পধানং… ইদমত্থিতায তপ্পৰত্তিযাতি. ননু ৰুত্তিযমপিসদ্দস্সাত্থং ৰদতা সযঞ্চেতি ৰত্তব্বং, ‘‘তথা সযমত্তনী’’তি নিঘণ্ডুতো সযঞ্চ-ত্তাকারেকারাদিঞ্চ গয্হতীত্যমত্থো সম্ভাৰীযতীতি চোদনম্পনসি নিধায ‘সঞ্চ রূপ’ন্তি ৰদন্তো সাধিপ্পাযারুল়্হং কিঞ্চি অত্থৰিসেসং পকাসেতুং তথেৰাহাতি দস্সেতুং ৰুত্তং-‘সযঞ্চে’ত্যাদি, ‘‘ধনঞ্ঞাতীসু সংসদ্দো, তথাত্তত্তনিযেসুপী’’তি নিঘণ্ডুৰচনতো ‘স’ন্তি অত্তাপি গয্হতি, কো সো সদ্দরূপং সাধারণং, ‘স’ন্তি অত্তনিযম্পি, কিন্তং সদ্দান মসাধারণং সদ্দরূপং, তথা সতি অত্তনিযং রূপং নামাত্তসঙ্খাতসদ্দসম্বন্ধীতি আহ-‘সংরূপং সদ্দানমসাধারণং রূপ’ন্তি, এতঞ্চ ইদন্তীমিনা সম্বন্ধিতব্বং, অসাধারণন্তি অসাধারণং সদ্দরূপং, সতি সম্ভৰে ব্যভিচারে চ ৰিসেসনস্স সাত্থকতায অসাধারণন্তি রূপং ৰিসেসতা সাধারণস্সাপি সম্ভৰো ৰুত্তোযেৰ নামাতি আহ-‘দুৰিধং হি’চ্চাদি, কিন্তং সাধারণমসাধারণঞ্চরূপন্তি সামঞ্ঞেন রূপং নিদ্দিসিতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, তত্থাতি নিদ্ধারণে সত্তমী, সদ্দানন্তি সাত্থকনিরত্থকানং যেসংকেসঞ্চি সদ্দানং, তংতং সদ্দত্তাদীহি তেসংতেসং বুদ্ধ অইআদীনং সদ্দানং সদ্দত্তাদি, উভযত্থ আদিসদ্দেন অত্থো সঙ্গহিতো, তেন সাধারণং সদ্দরূপমত্থরূপং তথা-সাধারণন্তি চতুব্বিধং সংরূপন্তি দস্সেতি, চতূসুপি চেতেস্ৰসাধারণস্স সদ্দরূপস্সেৰোপানং দস্সেতুমাহ-‘তত্থা’তিআদি, সাধারণরূপব্যুদাসেনাতি সাধারণরূপস্স পরিচ্চাগেন, উপাদিযন্তো রূপমেৰ সদ্দস্সসং, নাত্থোতি চ দস্সেতীতি সম্বন্ধো, চ সদ্দো পনেত্থ ‘ইদং দস্সেতী’তি হেট্ঠা ৰুত্তং সমুচ্চিনোতি, অসাধারণস্সেৰোপাদিযনে কারণমাহ-‘তন্ত’মিচ্চাদি, ইতরন্তি যে সংকেসঞ্চি সদ্দানং সদ্দত্তাদি, পরস্সাপীতি অঞ্ঞস্স যস্সকস্সচি সদ্দস্সাপি, ইতি ইদং, পতিতং পসিদ্ধং, এত্থ পন ইতিসদ্দো হেতুম্হি, যস্মা ইদং যথাৰুত্তং পসিদ্ধং তস্মা পুব্বাচরিযপরম্পরাযাগতো পদেসতো উপাদিযন্তোতি পকতং, সংসদ্দৰিসেসনসামত্থিযেন অসাধারণরূপোপাদিযনেপি অসাধারণং সদ্দরূপমেৰোপাদীযতি নাসাধারণমত্থরূপং… ইমিনা ৰক্খমানকারণতা [তায (পোত্থকে)] ৰসেনাতি আহ-‘সদ্দস্সে’চ্চাদি, আসন্নং…সদ্দতো সদ্দভাৰসা নঞ্ঞত্তা, ৰিপরিযযতোতি ৰিপরিযাসেন অনাসন্ন ভাৰেনাতি অত্থো, চক্খুৰিসযোপি হি অত্থো কথং সোতৰিসযসদ্দস্স ন আসন্নো সংরূপম্ভৰিতুমরহতীতি, কারণন্তরমাহ-‘অহেয্যত্তাচা’তিআদি, অহেয্যত্তাতি অপরিচ্চজনীযত্তা, ইদম্পি নিচ্চসম্বন্ধিত্তে কারণৰচনং, তং সদ্দরূপং, নিচ্চসম্বন্ধীতি নিরন্তরসংযোগী, ৰিপরিযযতোতি হেয্যত্তা, তথাহিচ্চাদিনা অত্থস্স হেয্যত্তং বোধেতি, অপরং কারণমাহ-‘অসাধারণঞ্চ রূপং’ত্যাদিনা, সাধারণো পরিযায সদ্দানং, পচ্চেতব্বত্তাতি ৰিঞ্ঞাতব্বত্তা, ইদানি কারণত্তযং সমোধানেত্ৰা ইমেহি কারণেহি রূপমেৰ সদ্দস্স সংনাম, নাত্থোতি নিযমেত্ৰা দস্সেতুং ‘তদেৰ’ন্তিআদি আরদ্ধং, তদেৰন্তি যস্মা এৰং, তং তস্মাতি অত্থো, সরূপপ্পধানেতি ‘‘গোস্সা ৰঙ’’ (১-৩২) ত্যাদো গোস্সাত্যাদিকে সরূপপ্পধানে.
২৫. ন্তু
ন্তুসুতিযা জন্ত্ৰাদীনম্পি ‘‘ন্তন্তূনংন্তো যোম্হি পঠমে’’ (২-২১৫) ত্যাদিনা গহণপ্পসঙ্গে জাতিযমভিপ্পসঙ্গবাধনত্থং ব্যত্তিযং ৰন্ত্ৰাদি সম্বন্ধীনমুপাদানত্তমিদমারদ্ধং ‘‘ৰন্ত্ৰৰণ্ণা’’ (৪-৭৯) ‘‘তমেত্থস্সত্তীতি মন্তু’’ (৪-৭৮) ‘‘কত্তরি ভূতে ক্তৰন্তু ক্তাৰী’’ (৫-৫৫) তি ৰিহিতা ৰন্ত্ৰাদযো নাম.
ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং
পরিভাসাধিকারো সমত্তো.