সরলোপাদি ৰণ্ণনা

২৬. সরো

আধারৰিসেসাপস্সযনন্তি ওপসিলেসিকাধারৰিসেসস্স নিস্সযনং, ওপসিলেসিকাধারং ৰিনা আধারন্তরে গহিতে সতি ৰচনন্তরং সুত্তন্তরং ৰিনা ব্যৰহিতনিৰত্তি কাতুং ন চ সক্কাতি সম্বন্ধো, কেচীতি বুদ্ধপ্পিযাচরিযাদযো দস্সেতি, তে হি যদি ৰণ্ণেন কালেন ৰা ব্যৰধানেপি সন্ধি ভৰেয্য তদা সরেতি নিমিত্তস্সো পাদানং নিরত্থকং ভৰেয্যাতি সরেতি নিমিত্তোপাদানসামত্থিযেনানেন ৰণ্ণাদিব্যৰধানে নো সন্ধীতি মঞ্ঞমানা ‘নিমিত্তো’চ্চাদিকং ৰাক্যমাহু, তদযুত্তন্তি তেহি’নিমিত্তো’চ্চাদিনা যং ৰুত্তং, তং অযুত্তন্তি অত্থো, অযুত্তত্তে কারণং ব্যভিচারসব্ভাৰেন সামত্থিযাভাৰোযেৰাতি ব্যভিচারন্দস্সেত্ৰা সামত্থিযাভাৰন্দস্সেতুমাহ-‘অৰসানে,চ্চাদি, কারিযাভাৰেপীতি এত্থ ন কেৰলং ‘ইদমেৰ সচ্চং, সুমনা ভৰন্তু অথোপি’ত্যাদো ৰণ্ণকালব্যৰধানেযেৰ, অথ খো ‘এতে ন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’ত্যাদো অৰসানে ‘পমাদো মচ্চুনো পদং’ ত্যাদো অন্ত বিন্দু সঙ্খাতনিমিত্তন্তরে ৰা কারিযাভাৰেপি নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতোতি অপিসদ্দস্সত্থো, সাত্থকতোতি ভাৰপ্পচ্চযলোপেন ভাৰপ্পধানৰসেন ৰা ৰুত্তং, সাত্থকত্ততোতি ৰুত্তং হোতি, অঞ্ঞথা নিমিত্তোপাদানমেৰ সাত্থকং নামাতি ‘নিমিত্তো পাদানস্স সাত্থকতো’তি ন যুজ্জতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘অৰসানে নিমিন্তরে ৰা কারিযাভাৰেন ব্যভিচারসব্ভাৰা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং নত্থি, নিমিত্তন্তুব্যৰধানেপি চত্থি, যথা’দারুনিমিত্তং ৰনোপসঙ্কমন’ন্তি তস্মা ৰণ্ণকালব্যৰধানেপি সরেতি নিমিত্তে সতি লোপকারিযং পপ্পোতে ৰা’তি. লুপ্পতীতি ‘তত্রিমে’চ্চাদিনা কথনকালে ন দিস্সতীতি অত্থো, অদস্সনমত্তমেৰ হি লোপো, অঞ্ঞথা ‘তত্রা’দিসদ্দরূপাভাৰপ্পত্তিযা অত্থপ্পতীতি কারিত্তমেসং ন সিযাতি, পঠমায নিদ্দিট্ঠো… ৰুত্তত্তা কম্মস্স, সরস্সাতি ৰদেয্য… ভাৰে খাদিপ্পচ্চযেন অৰুত্তকম্মত্তা, ইহাতি ইমিনা সত্থন্তরে ভাৰসাধনৰসেন গহণং ৰিভাৰেতি, গন্থ লাঘৰো… সরস্স লোপোতি ৰা লোপং পপ্পোতীতি ৰা অৰত্তব্বত্তা, সরোতি পঠমায নিদ্দিট্ঠত্তা সরো লোপো নাম হোতীতি সঙ্কাপি সিযাতি আহ-‘ন চে’চ্চাদি, ইহাতি ইমস্মিং সুত্তে, হোন্তিচ্চাদোপি পুব্বসরলোপে হন্তিচ্চাদিকম্পি সিযাত্যাসঙ্কিযাহ-‘সোচে’চ্চাদি, উস্সগ্গতো আগতো সম্ভূতো তস্স ৰা অযংতি ওস্সগ্গিকো পুব্বলোপো, তস্স ভাৰো ওস্সগ্গিকত্তং, ওস্সগ্গিকত্তা পুব্বলোপস্স কারিযন্তরেহি পরলোপাদীহি অপৰাদৰিধীহি আবাধিতো এৰ, সো চ পুব্বলোপো হোতীতি সম্বন্ধো, ‘‘পরো ক্ৰচী’’তি (৯১-২৭) ক্ৰচিগ্গহণেন পুব্বপরলোপানং তুল্যবলত্তাভাৰা যথা গমপ্পত্তিতো পরলোপস্সাপৰাদরূপত্তং, অজ্ঝাসিতেতি পৰিট্ঠে, ন হোতি… পরলোপাপৰাদেন বাধিতত্তা, তেহীতি পরলোপাদীহি, সব্বথা মুত্তৰিসযো সদ্ধিন্দ্রিযন্তি, ৰিকপ্পেন মুত্তৰিসযো লতে ৰাতি.

২৭. পরো

ইতিসদ্দো ইদমত্থে, ক্ৰচি লোপনীযো হোতীতি ইদং ৰচনং দীপেতীতি সম্বন্ধো, কিন্তি আহ-‘পযোগানুসারিত’ন্তি, কস্সাতি আহ-‘কারিযস্স পরলোপস্সা’তি, কেন হেতুনাতি আহ ‘ক্ৰচিগ্গহণেনা’তি, কত্থাতি আহ-‘ইহ ইমস্মিং সুত্তে’তি, তেনাতি তেন পযোগানুসারিতাদীপনেন, যথাপযোগন্তি আগমপযোগানতিক্কমেন, নিচ্চং পক্খেৰা পরলোপো সিযাতি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং, লতাৰাতিআদীসু পক্খে ৰা পরলোপো ভৰেয্য, এৰং মঞ্ঞতে ‘‘কস্মিন্তি অত্থে ক্ৰাতি নিপ্ফন্নেনানিযমৰুত্তিনা অনিযমত্থস্সেৰ ৰিসেসকতো ৰচনে সব্বত্থেৰানিযতত্থৰুত্তিত্তা ক্ৰচিসদ্দো-যং যথাগমং নিচ্চমনিচ্চমসন্তঞ্চ ৰিধিং দীপেতি, তত্থ হোন্তিচ্চাদিকো নিচ্চ পক্খো পরলোপস্সেৰ ৰিসযো, লতাৰাতিআদিকো অনিচ্চপক্খো উভযসাধারণত্তা পুব্বলোপস্সাপি ৰিসযোতি ইমিনা নিচ্চং পক্খে ৰা পরলোপো হোতি, অসন্তপক্খো পন সদ্ধিন্দ্রিযন্তিআদিকো পুব্বলোপস্সেৰ ৰিসযো সব্বথানেন পরিচ্চত্তত্তা’’তি, তীসুপি চেতেসু পন পক্খেসু নিচ্চানিচ্চপক্খেসু যেৰস্সাপৰাদরূপতা… পুব্বলোপস্স সব্বথা হোন্তিচ্চাদো নিৰারকত্তা ৰা ৰিধাযকত্তা ৰা পরলোপস্স, ন ত্ৰসন্তপক্খে… পুব্বলোপস্সেৰ সব্বথানেন দিন্না ৰসরত্তা, লোকগ্গোতিআদি তু ক্ৰচিসদ্দস্স পযোগানুসারিতা দীপকত্তা নিচ্চে অসন্তেৰাপি ৰিধিম্হি দীপিতে পরলোপেন ৰা নিপ্ফজ্জতীতি নেট্ঠব্যাঘাতো, এৰং তাৰ ক্ৰচিগ্গহণে সব্বথানিট্ঠপরিহারেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি সিযা, তদভাৰেকথন্তি তদভাৰে ৰিরোধমাহ-‘অঞ্ঞতে’চ্চাদি, পরিযাযেন ভৰন্তীতি ক্ৰচিগ্গহণাভাৰে ‘পরো’তি সুত্তং সিযা তথা সতি সুত্তদ্ৰযমেকৰিসযং তুল্যবলঞ্চ সিযা, তত্থ ৰিপ্পটিসেধাভাৰা পমাণভূতানমাচরিয (ৰচনা)নং নিরত্থকতা মা ভৰীতি ৰারেন ভৰন্তীতি অত্থো, ইতীতি ইমিনা পরিযাযভৰনকারণেন, পক্খেযেৰ সিযাতি লতাৰাতিআদীসু পুব্বলোপে পরিযাযপ্পৰত্তে পরিযাযেন পরলোপস্সাপ্পৰত্তিতো লতাৰাতি পক্খেযেৰ পরলোপো ভৰেয্য, হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং ন সিযাতি সম্বন্ধো, তঞ্চাতি তং পরিযাযভৰনঞ্চ, খো ৰাক্যালঙ্কারে, পটিপদন্তি পদম্প দম্পতি হোতি, নেকদেসপরিহারেনাপি, তেনাহ ‘ন কত্থচী’তি, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘সব্বত্থ ৰিকপ্পপ্পসত্তিযা হন্তি, সদ্ধন্দ্রিযংত্যাদিকং ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি (১-২৮) সুত্তেপি হন্তিচ্চাদিকঞ্চানিট্ঠরূপম্পি সম্পজ্জতী’’তি. নচেৰমিট্ঠন্তি এৰমিদং যথাৰুত্তং ৰিকপ্পৰিধানং সদ্দলক্খণঞ্ঞূহি নেৰাভিমতন্তি অত্থো, তমেৰ সাধেতি ‘পরলোপো হি’চ্চাদিনা, অথা নিচ্চপক্খে ৰা পরলোপে কতে-নেন পরিচ্চত্তট্ঠানে উস্সগ্গপ্পৰত্তিযা লতাৰ লতেৰাতি রূপদ্ৰযং সম্পজ্জতি তস্মা পযোগানুসারিতাদীপকেন ক্ৰচিসদ্দেনেৰ হোন্তি সদ্ধিন্দ্রিযং লতাৰ লতেৰাতি পযোগ সম্ভৰোপি, তথাপি অনিচ্চপক্খে লতাইৰাতি ততিযরূপপ্পসিদ্ধিযা পরিযাযেন ভৰিতব্বন্তি পরিকপ্পেতি ‘ননু চেত্যাদিনা, অথ ‘‘পরো ক্ৰচী’তি ক্ৰচিগ্গহণে সতি অপ(ৰাদরূপ)ত্তা কথম্পরিযাযপ্পৰত্তীতি মনসি নিধাযানিচ্চপক্খে পরিযাযপ্পৰত্তিদীপনত্থং ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি সুত্তিতন্তি অপৰাদে রূপত্তযেপি পরিযাযপ্পৰত্তিযং দোসাভাৰমাহ-‘নাযং দোসো’চ্চাদি, তথাহিচ্চাদিনা ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি সুত্তেনেৰ পরিযাযস্সাপি দীপিতত্তং সাধেতি, সা চ একত্থপ্পৰত্তি পরিযাযং ৰিনা ন সম্ভৰতি… একক্খণে পৰত্যসব্ভাৰাতি অধিপ্পাযো, ননু চ ক্ৰচাভাৰে পরিযাযপ্পৰত্তিযং যথাৰুত্ত দোসস্সেৰাপ্পসঙ্গতো মা হোতু পরিযাযো, ভিন্নৰিসযে পন পুব্বপরলোপপ্পৰত্তিযা ‘‘ন দ্ৰেৰা’তি নিসেধে লতেৰ লতাৰ লতাইৰাতি রূপত্তযং নিপ্ফজ্জতীতি চোদনং মনসি নিধাযাহ-‘নচে’চ্চাদি, তত্থ দোসমাহ-‘তথা চ সতি’চ্চাদিনা, কত্থচি দেমিচ্চাদো নিচ্চং পুব্বলোপস্সেৰ, কত্থচি হোন্তিচ্চাদো নিচ্চং পরলোপস্সেৰ, ৰিকপ্পেন ৰা কত্থচি যথোদকং যথাউদকং ত্যাদো পুব্বলোপস্সেৰ কত্থচি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদো পরলোপস্সেৰ কত্থচি লতেৰ লতাৰ লতাইৰাচ্চাদো পরিযাযেনুভযলোপস্সেৰ দস্সনতোতি সম্বন্ধো, এত্থচ ইতিপীতি ৰৰত্থিতৰিভাসত্ত দীপনেন ক্ৰচিসদ্দেন পরলোপে কতে-ঞ্ঞত্র পুব্ব লোপে সম্পত্তে ‘‘ন দ্ৰেৰা’’তি এত্থানুৰত্তমান ক্ৰচানুভাৰেন নিচ্চং নিসেধে ইচ্চপিচ্চেৰ ভৰতি. সম্বজ্ঝতি তেসু তেসু সুত্তেসু. পরিচ্ছেদোতি কম্মত্থৰসেন আধারৰসেন ৰাতি আহ-‘পরিচ্ছিজ্জতি’চ্চাদি.

২৮. নদ্ৰে

তত্থচাতি চসদ্দেন ভৰিতব্বং, তথা চ সতি অঞ্ঞোঞ্ঞানজ্ঝাসি তং যথোদকং যথাউদকংত্যাদি ইতিপি ইচ্চপিচ্চাদিচ সঙ্গহিতং ভৰতীতি, পুব্বলোপে পরলোপে চ পরিযাযেন সম্পত্তে দ্ৰিন্নম্পি পক্খে অভাৰে সতি কথমিদং যুজ্জতীতি চোদেতি‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদিনা, যজ্জেৰন্তি হি অযং নিপাতসমুদাযো অনিট্ঠাপাদনারম্ভ ৰত্ততে, এৰঞ্চে গয্হতীতি অত্থো, তদেতি অত্থতো ৰিঞ্ঞাযতি, নিচ্চং সন্ধিকারিযাভাৰে কারণমাহ-‘উপসিলেসা ভাৰতো’তি, তদেৰ সমত্থেতি ঈদিসেসু হি’চ্চাদিনা, ৰত্তুমিট্ঠত্তাতি ইমিনা সন্নিকংসো ৰণ্ণান মদ্ধমত্তকালব্যৰধানা পচ্চাসত্তি, সন্নিকংসস্সেতস্স ৰচনিচ্ছাযং সতিযেৰ সন্ধিকারিযং হোতীতি দীপেতি, উপসিলেসাভাৰো ৰাতি উপসিলেসাভাৰো এৰ ভৰতি, নাঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযো, তদভাৰেচাতি তস্স উপসিলেসস্স অভাৰে চ, সন্ধিকারিযাভাৰে কারণমাহ-‘কালন্তরেন ব্যৰধানা’তি, কালন্তরেনাতি উভযত্থ ঠিতৰণ্ণান মুচ্চারণকালতো অঞ্ঞেন মজ্ঝপ্পতিতকালেন, সন্ধি হোতেৰ… সন্নিকংসৰচনিচ্ছাৰসেন উপসিলেসভাৰতো, বুদ্ধ ৰীর অত্থুরাজপুত্তং অজরামরোতি ছেদো, যদিপি সব্বম্পেতং যজ্জেৰংত্যাদিনা ৰুত্তং ক্ৰচি সদ্দপ্পভাৰেনেৰ সিজ্ঝতি, তথাপি পকারো-যম্পি সত্থে যোজেতব্বো ৰাতি দস্সেতুং ৰুত্তো.

২৯. যুৰ

ননু সুত্তে ‘লুত্তা’তি পঞ্চমী নিদ্দেসা ‘পরেস’ন্তি হোতু, ‘যথাক্কমং’তি তু ৰচনাভাৰে কথং যথাক্কমন্তীদং ৰুত্তন্তি আহ-‘সমে’চ্চাতি, সমা সঙ্খ্যা গণনা যেসু তে সমসঙ্খ্যা-উদ্দেসিনো অনুদেসিনো চ, উদ্দিসনং পঠমং নিদ্দিসনং উদ্দেসো, অনুদিসনং পচ্ছা কথনং অনুদেসো, উদ্দেসো অনুদেসো এসমত্থীতি উদ্দেসিনো অনুদেসিনো, তেসং সমসঙ্খ্যানমুদ্দেসীনং অনুদেসীনঞ্চ, ইৰণ্ণুৰণ্ণাহি উদ্দেসিনো দ্ৰে, এ ওকারা অনুদেসিনো চ দ্ৰেতি উদ্দেসীনমনুদেসীনঞ্চ ঠান্যাদেসানং সমসঙ্খ্যা সিযা, সতিযঞ্চ তস্সং যথাক্কম মাদসা ৰিধীযন্তে, লোকতো সিদ্ধিমুপদস্সেতি ‘তথাহি’চ্চাদিনা. অৰ…পে… এ ওতি পরেসং মতং, ৰিপ্পটিপত্তীতি ৰিরুদ্ধা পটিপত্তি পটিজাননং, পরে ‘‘সতিপি হেট্ঠা ৰাগ্গহণে‘ক্ৰচাসৰণ্ণং লুত্তে’তি সুত্তে ক্ৰচিগ্গহণকরণতো অৰণ্ণে এৰ লুত্তে অসৰণ্ণো ৰিধি হোতি, ততো ইধ ন হোতি দিট্ঠুপাদান’’ন্তি ৰদন্তি, ক্ৰচীতি অধিকারো ইধ ন হোতি মহুস্সৰো মাতূপট্ঠানন্তি, পতিসদ্দো আধারত্থো, তেন সমানাধিকরণো উরসদ্দোপীতি উরস্মিন্তি নিচ্চ সমাসত্তা অসকপদেন ৰিগ্গহে কতে ‘‘অসঙ্খ্যং ৰিভত্তি’’চ্চাদিনা (৩-২) সুত্তেন অসঙ্খ্যসমাসোতি দস্সেতুমাহ-‘ৰিভত্যত্থেসঙ্খ্যসমাসো’তি, এত্থ পন যুৰণ্ণানন্তি সংসামি সমীপসমূহ ৰিকারাৰযৰাদীসু ঠান্যাদেসসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ইৰণ্ণুৰণ্ণানং ঠানে এ ওআদেসা হোন্তীতি অত্থো, ঠানম্পন তিধা অপকংসো নিৰত্তি পসঙ্গো চেতি, তত্থ গুন্নং ঠানে অস্সা সম্বন্ধীযন্তু [বজ্ঝন্তু (জিনিন্দবুদ্ধি)] তি অপকংসো ঠানসদ্দস্সত্থো, ‘‘সেম্হস্স ঠানে কটুকমোসধং দাতব্ব’’ন্তি নিৰত্তি ‘‘দব্ভানং ঠানে সরেহি অত্থরিতব্ব’’ন্তি পসঙ্গো, তেসু ইধ পঠমদুতিযা ন যুজ্জন্তি… নিচ্চত্তা সদ্দত্থসম্বন্ধস্স অপনযনৰিনাসা ন যুজ্জন্তীতি, ততিযো তু (যুজ্জতি)… সুত্তে অত্থাভিধানায ইৰণ্ণুৰণ্ণানং পৰত্তিপ্পসঙ্গে তদত্থাভিধানাযেৰ এওআদেসা ভৰন্তীতি.

৩০. যৰা

‘‘সত্তমিযং পুব্বস্সে’’তি (১-১৪) পুব্বস্স কারিযৰিধানতো সত্তমী নিদ্দিট্ঠস্স পরতা ৰিঞ্ঞাযতীতি ৰুত্তিযং ‘পরে’তি ৰুত্তং, এৰমুপরিপি, পরেহি ইচ্চস্স অজ্ঝিণমুত্তো’তি সাধেতুং ‘‘সব্বোচন্তি’’ ‘‘অজ্ঝো অধী’’তি চ সুত্তিতং, তেসমিধ পচ্চক্খাতভাৰদস্সনত্থমাহ-‘ইদ’মিচ্চাদি, অব্ভক্খানন্তি [অব্ভুগ্গভো] ইমিনাৰ সিদ্ধন্তি ‘‘অব্ভো অভী’’তি চ ন ৰত্তব্বং, ইতি+অস্স ইতি ঠিতে পরলোপোতি দস্সনত্থং ‘ইতি অস্স পরলোপো’তি আহ, অন্ৰগমাতিআদীসু নিচ্চং.

৩১. এও

পুত্তা মে+অত্থি, অসন্তো+এত্থাতি পদচ্ছেদো.

৩২. গোস্স

অন্তাদেসত্থোতি ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) বাধকস্স ‘‘টানুবন্ধানেকৰণ্ণা সব্বস্সা’’তি (১-১৯) বাধকেন ‘‘ৰানুবন্ধো’’তি (১-১৮) সুত্তেন অন্তাদেসত্থো, তেনেৰ ৰুত্তং-‘বাধকবাধনত্থোযমারম্ভো’তি, অৰৰাদেসে পুব্বসরলোপে দীঘেচ গৰাস্সং, গৰচ্ছন্তি নিচ্চং. ইদং কথং সিজ্ঝতীতি সম্বন্ধো, ইদন্তি যথরিৰেচ্চাদিকং, কিং ৰিনা সিজ্ঝতীতি আহ-‘এৰাদিস্সা’তিআদি, এৰস্স আদিএকারো এৰাদি, তস্স, রিআদেসমন্তরেনাতি সম্বন্ধো, চসদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, রস্সৰিধানঞ্চাতি যোজনীযো, কতেপি তস্মিন্তি তস্মিং সুত্তে ৰিহিতে চ, ন সিজ্ঝতীতি এৰাদিস্স রিআদেসো ন কতোতি কত্ৰা ৰুত্তং, ভুসং+এৰাতি (পন) ঠিতে মহাৰুত্তিনা এৰাদিস্স ইআদেসে রূপসিদ্ধি হোতেৰ, ইধ পন পকারন্তরেন ‘ভুসামিৰে’তি সাধেতুমাহ ‘তম্পি’চ্চাদি.

৩৩. ব্যঞ্জ

রস্সদীঘানন্তি সুত্তে অৰুত্তে কথং রস্সদীঘানন্তি লভতি উদ্দেসিনোতি আহ-‘দীঘস্সা’তিআদি, দীঘস্সাতি রস্সস্সাতি চ ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী, পচ্চাসত্যাতি ঠানসো পচ্চাসত্যা, ইদঞ্চ নিস্সয ৰসেন ৰুত্তং, নিস্সযকরণমেকো সত্থাগতো ঞাযোতি, ইধ নিচ্চং-ৰীতিনামেতি থুল্লচ্চযং, ইধ ন হোতি-জনো সাযং.

৩৪. সর

ঠানসম্বন্ধেতি ঠিতি ঠানং পসঙ্গো, সম্বন্ধনং-সম্বন্ধো, ঠান্যাদেসভাৰলক্খণো ঠানেযোগনিমিত্তভূতো সম্বন্ধো ঠানসম্বন্ধো তস্মিং, দ্ৰে রূপানি হোন্তীতি ইমিনা ন সরূপপ্পধানোতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, হেতুমাহ-‘বহুৰচননিদ্দেসা’তি, দ্ৰে রূপানিহোন্তীত্যাদি ৰচনমিদং [পদমিদং (পোত্থকে)] দস্সেতি ‘‘সরূপপ্পধানেপি দ্ৰিসদ্দে দ্ৰিসদ্দসামঞ্ঞেন সঙ্খ্যাদ্ৰিসদ্দানুসিট্ঠং নপ্পযুজ্জতে, তস্স (পন) সঙ্খ্যেয্যৰচনসঙ্খ্যাভাৰা একৰচনমেৰ ( ) [(পন) (পোত্থকে)] হোতী’’তি, ইমিনা চ-ত্থপ্পধানো-যং নিদ্দেসো ন সরূপপ্পধানোতি দস্সেতি, অধিপতিপচ্চযো অধিপতিপ্পচ্চযোতি অনিচ্চং, ইধ ন হোতি ইধ মোদতীতি, তং খণন্তি এত্থ একঙ্গৰিকলং পচ্চুদাহরণন্তি সরম্হা পরত্তাভাৰা ন দ্ৰিত্তং.

৩৫. চতু

তব্বগ্গে ততিযপঠমাতি কস্মা ৰুত্তং চতুত্থ (দুতিয) সদ্দেহি ৰগ্গক্খরেস্ৰেৰ গয্হমানেসু তথা নিদ্দেসো যুত্তো, ন হি চতুন্নম্পূরণো চতুত্থো দ্ৰিন্নম্পূরণো দুতিযোতি অক্খরাযেৰ ৰুচ্চন্তীতি আসঙ্কিয ‘ৰিনাপী’তিআদিমাহ, অক্খরে অক্খরৰিসযে চতুত্থাদি ৰোহারো করীযমানো ৰগ্গগ্গহণং ৰিনাপি ৰগ্গক্খরেযেৰ রুল়্হো পসিদ্ধোতি সম্বন্ধো, হেতুম্হি ইতিসদ্দো, যতো এৰং, তস্মা কারণা ‘তব্বগ্গে ততিযপঠমা’তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো, তব্বগ্গেতি চতুত্থদুতিযা যস্মিং, তস্মিংযেৰ ৰগ্গেতি অত্থো, পচ্চাসত্তীতি পতি আপুব্বা ‘সদ-ৰিসরণগত্যৰসাদনেসু’ইচ্চস্মা ইত্থিযং ভাৰেত্তিম্হি নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ-‘পচ্চাসীদন’মিচ্চাদি, যথাযোগ্গন্তি চতুত্থক্খরে চতুত্থস্স ততিযো দুতিযক্খরে দুতিযস্স পঠমোতি এৰং যোগ্গমনতিক্কম্ম, ধস্স দভাৰোতি ইমিনাৰ পুব্বস্স ধস্স দত্তমুপলক্খেতি, তথা যসত্থেরোতি. থেরোতি এত্থ একারো ৰগ্গক্খরো ন হোতীতি তস্মিং তৰগ্গদুতিযক্খরস্স তস্স তো পঠমো ন হোতি. পন্থোতি এত্থ তৰগ্গ দুতিযক্খরেন থকারেন তব্বগ্গভূতে নকারে সতীপি ন সো তব্বগ্গদুতিযক্খরোতি ন তস্স পঠমো তো, এত্থ নিগ্ঘোসো নিঘোসোতিআদি অনিচ্চং, দড্ঢো নিট্ঠানন্তি নিচ্চং.

৩৬. ৰিতিস্স

ইতিসদ্দো-নুকরণং. নিপাতস্স পকতিৰিযা-নুকরণং ভৰতি, অনুকরণঞ্চ দ্ৰিধা অসাধুসদ্দরূপং সাধুসদ্দরূপন্তি, তেসু ভারৰাহকো কোচি তেন পীল়িতো ‘অহো ভারো’তি ৰত্তব্বে সত্তিৰেকল্লা ‘অহো বাল’ ইচ্চাহ, তংসমীপৰত্তী ‘কিমযমাহে’তি কেনচি পুট্ঠো সমানো ‘অহো বাল ইচ্চযমাহে’তি ৰদতি, ইধমসাধুসদ্দরূপং, ইতীতি পন সাধুসদ্দরূপং, তস্মা ততো-নুকারিযেনাত্থেন সাত্থকত্তা ঠানসম্বন্ধে ছট্ঠী.

৩৭. এও

ননু ‘‘ৰিতিস্সেৰে ৰা’’তি (১-৩৬) ৰোত্যনুৰত্তিয অৰণ্ণে এওনং ৰো হোতীতি চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং, তথা সতি ‘অৰণ্ণে ক্ৰচি ৰো হোতী’’তি ৰত্তব্বং ‘অহোতি ৰা’তি কস্মা ৰুত্তন্তি চোদনমাসঙ্কিযাহ-‘ওকারস্সপি’চ্চাদি, ঠানিভাৰেন নিদ্দিট্ঠত্তাতি ‘‘এওন’’ন্তি (১-৩১) ৰকারাদেসস্স ৰিজ্জমানত্তা ৰকারাদেসম্পতি পুন ওকারো ঠানিভাৰেন নিদ্দিসিতব্বো ন সিযাতি অধিপ্পাযেনাহ, ন নিমিত্তন্তি এওনং ৰকারাদেসত্থং অৰণ্ণো কারণং ন হোতীতি অত্থো, অঞ্ঞথাতি অৰণ্ণস্স নিমিত্তত্তে, ওকারং ন পঠেয্যাতি সম্বন্ধো, মকারাগমে’যাচ কমাগতে অগ্গমক্খাযতী’তি, স্ৰে ভৰন্তি ৰিগ্গয্হ তনপ্পচ্চযে তদ্ধিতৰুত্তিযং ৰিভত্তিযা ‘‘একত্থতাযং’’তি (২-১১৯) লোপে অকারাদেসে দীঘেচ স্যাদিম্হি স্ৰাতনং দ্ৰিত্তে হিয্যত্তনং. স্ৰাতনন্তিআদীসু নিচ্চং, ইধ নহোতি পরেচ ন ৰিজানন্তীতি.

৩৮. নিগ্গ

কথ‘মাগমো হোতী’তি ৰুত্তং যদি নিগ্গহীতমাগমো সিযা সুত্তে আগমগ্গহণেন ৰা ভৰিতব্বং ঞ-ম-কাদ্য নুবন্ধৰিসেসেন ৰা ত্যাসঙ্কিযাহ-‘অসতি পি’চ্চাদি, আগমাৰসাযে কারণমাহ-‘আদেসত্তাযোগা’তি, আদেসত্তাযোগো কথং ৰিঞ্ঞাযতি চ্চাহ-‘ঠানিনিদ্দেসাভাৰতো’তি, তথা সতি আগমিনিদ্দেসাভাৰা আগমত্তম্পি ন সিযাতি চোদেতি ‘যজ্জেৰ’মিচ্চাদিনা, ন-ইতি চোদনং পটিক্খিপিত্ৰা তস্স আগমত্তমেৰ সাধেতুমাহ-‘তস্সা’তিআদি, তস্সাতি নিগ্গহীতস্স, রস্সানুপ্পৰত্তিতো রস্সসরমেৰ অনুগন্ত্ৰা পৰত্তিতো, অযমেৰত্থো ৰুত্তিযম্পি দস্সিতোযেৰাতি ৰত্তুমাহ-‘এতদেৰে’চ্চাদি, পুরিমা জাতীতি ৰিসেসনসমাসেকতে রস্সে চ বিন্দ্ৰাগমো, পরনিমিত্তস্সানিদ্দিট্ঠত্তা বহুসদ্দে-ন্তস্স বিন্দ্ৰাগমে বহুং, সতিপি পযোগানুসারিত্তদীপকস্স ক্ৰচিসদ্দস্সাপি ৰৰত্থিতৰিভাসত্তে ৰাসদ্দস্সাপি তাদিসত্তস্সেৰ পটিপাদকত্ত সভাৰং দস্সেতুং ‘ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা ৰাধিকারস্সা’তি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, ৰৰত্থিতস্স লক্খিযস্স অনুরোধেন লক্খণপ্পৰত্তিকা ৰিভাসা ৰৰত্থিতৰিভাসা, অভেদেন তু ৰাধিকারো ৰৰত্থিত ৰিভাসা, তস্সা ভাৰো ৰৰত্থিতৰিভাসত্তং, তস্মা, ইধ ন হোতি ইধ মোদতি, ইমস্মিং ঠানে আগমত্তপ্পকাসকো ঠানিনিদ্দে সাভাৰা আদেসত্তাযোগসঙ্খাতো কারণৰিসেসো সমত্থো, তস্স ভাৰো সামত্থিযং-অত্থবল-মঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং, সচাতি সো আগমো চ.

৩৯. লোপো

লোপসদ্দস্স ভাৰসাধনমত্তমেৰ সাধেতুমাহ-‘তেনে’চ্চাদি, লোপোতি যদি কম্মসাধনো সিযা তদা তেন সমানাধিকরণং কত্ৰা উপরি ‘‘পরসরো’’তি সুত্তমারভীযেয্যাতি ব্যতিরেকমাহ ‘ন পরসরো’তি, ইধ ন হোতি সঙ্গরো.

৪০. পর

ত্ৰংসি ত্ৰমসীতি ৰিকপ্পো, ইধ ন হোতি তাসাহং.

৪১. ৰগ্গে

ননু ৰগ্গেৰগ্গন্তোতি এত্তকেযেৰ ৰুত্তে যস্মিং (কিস্মি)ঞ্চি ৰগ্গক্খরে পরে বিন্দুনো যোকোচি ৰগ্গন্তো অনিযমেন ভৰেয্য তথা সতি অনিট্ঠম্পি সিযাত্যাসঙ্কিয পচ্চাসত্তিং সন্নিস্সাযানিট্ঠ নিৰত্তিন্দস্সেতুমাহ-‘ৰগ্গে ৰগ্গন্তো’তিচ্চাদি, সোৰাতি ৰগ্গন্তোৰ, তস্মিন্তি ৰগ্গক্খরে.

৪২. যেৰ

ননু সদ্দত্তা ব্যভিচারিত্তা এৰস্স তাৰ সদ্দো হোতু, সংযতো, সংহিতোতি সদ্দেকদেসভূতানম্পি সম্ভৰা তেপি গহে তব্বা সিযুন্তি ‘যএৰহি সদ্দেসু’তি যহীনম্পি কথং সদ্দৰোহারো কতোতি আহ ‘এৰা’তিআদি, এত্থাযমধিপ্পাযো ‘অব্যভিচারিনা ব্যভিচারী নিযম্যতে’তি.

৪৩. যেসং

যসদ্দে পুব্বসুত্তেনেৰ সংস্সপ্যাদেসে সিদ্ধে সো ( ) [(তস্স) (পোত্থকে)] য কারমত্তেযেৰ পরে সংস্সেৰ (যথা) সিযাতি সুত্তমিদমারদ্ধং.

৪৪. ৰন

ঠানিনমাসিলিস্স গচ্ছতি পৰত্ততীতি আগমো নাম, কো-যমেত্থ ঠানীতি আহ-‘সরস্সাতি, সুত্তে অনুৰত্তস্স চ অৰিজ্জমানত্তা ‘সরস্সা’তি কুতো লব্ভতীতি চোদেতি ‘ননু চে’ত্যাদিনা. আগমসুতিযা ৰনাদীনং ঠানিসুতিযা অভাৰেপি সামত্থিযা ব্যঞ্জনস্স ৰা আগমো সিযা সরস্স ৰা, যদি ব্যঞ্জনস্স ৰা সিযা (ন) ‘‘পদাদীনং ক্ৰচী’’তি (৫-৯২) সুত্তিত মাচরিযেন, তস্মা তদেৰ ঞাপেতি ‘সরো যেৰেত্থ ঠানী ভৰিতুমরহতী’তি. ৰুচ্চতেচ্চাদিনা পরিহারমাহ, নিপুব্বা পদিস্মা অনপ্পচ্চযে ‘‘পদাদীনং ক্ৰচী’’তি যুকঅন্তাৰযৰো ‘‘তৰগ্গৰরনা’’দিনা (১-৪৮) যে দস্স জো ‘‘ৰগ্গল সেহিতে’’তি (১-৪৯) (যস্স জো) নিপজ্জনং, মানন্তত্যাদীসূতি অধিকারাতি ‘‘ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰপরোক্খেসু মানন্তত্যাদীসূ’’তি (৫-১৭) ইতো মানন্তত্যাদীসুতি অধিকারা, পচ্চযন্তরেতি মানন্তত্যাদীতো অঞ্ঞস্মিং পচ্চযে, কচ্চাযনেন ‘অতিপ্পগোখোতাৰা’তি সাধনত্থং ‘‘ক্ৰচি ও ব্যঞ্জনে’’তি ওকারাগমো গকারাগমো চ সুত্তন্তরেন ৰিহিতো, তং পকারন্তরেন সাধেতুং ৰুত্তিযং-‘অতিপ্পগো খো তাৰা’তি যং ৰুত্তং তং দস্সেতুং ‘অতিপ্পা’তিআদি ৰুত্তং.

৪৬. ছ

দ্ৰাদযো অট্ঠারসন্তা বহুৰচনন্তাতি ‘ছকী’তি ৰত্তব্বে ‘ছা’তি একৰচনং ন যুজ্জতীতি চোদেতি ‘ননুচা’তিআদিনা, পরিহরতি নচ্চাদিনা, নেতি ‘ছল়ো’তি অযুত্তো-যং নিদ্দেসো ন হোতীতি অত্থো, ছসদ্দস্স অনুকরণত্তা ছসদ্দানুকরণত্তা, হেট্ঠা ৰুত্তসাধুসদ্দরূপা সাধুসদ্দরূপমনুকরণং ৰিভজতি ‘অনুকরণঞ্চ দুৰিধ’মিচ্চাদিনা, পরিচ্চত্তো জহিতো অত্থো ৰিধিনিসেধরূপো যস্স তং পরিচ্চত্তত্তং, এত্থ পন ছসদ্দেন ছসঙ্খ্যাৰিসেসো পরিচ্চত্তো, অভিধাযতো হোতীতি ইমিনা ছসদ্দস্স অনুকারিযেনাত্থেনাত্থৰন্তত্থমাহ, একৰচনন্তস্স নিদ্দেসো কতো… ছসদ্দৰচনীযস্স ছস্স একত্তা, অনুকারিযস্সাতি একাদিনো সঙ্খ্যা সদ্দস্স তদঞ্ঞস্স ৰা যদনুকারিযমেকাদিকং তদঞ্ঞং ৰা সদ্দরূপং তস্স. সঙ্খ্যাদিৰিসেসন্তি একত্তাদিসঙ্খ্যাৰিসেসং তদঞ্ঞং ৰা, ‘‘যোম্হি দ্ৰিন্নং দুৰে দ্ৰে’’তি (২-২১৯) সুত্তে দ্ৰিসদ্দো-নুকারিযং দ্ৰিসদ্দরূপং তব্বচনীযঞ্চ দ্ৰিসঙ্খ্যাৰিসেসম্পরামসতীতি তব্বাচকং দ্ৰিন্নন্তি বহুৰচনং, অথ ‘ল়ঞি’তি কস্মা ন ৰুত্তং এৰঞ্হি সতি ঞানবন্ধত্তাল়কারো আদ্যৰযৰো ভৰিতুমরহতীতি চোদনম্মনসি নিধায ‘ছসদ্দা’তিআদিমাহ, অন্তাপৰাদেন ৰিধীযমানো ল়কারো ছ সদ্দা পরস্সাদিস্স আগমত্তা…পে… হোতীতি সম্বন্ধো, অন্তাপৰাদেনাতি ইমিনা ‘সরস্সা’তি ছট্ঠীনিদ্দেসতো ‘‘ছল়ীযন্তস্সা’’তী-মস্স ৰিসযভাৰং দীপেতি, পরস্সাতি ইমিনা ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসতো ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তীমস্স ৰিসযভাৰং, আদিস্সাতি ইমিনা ল়স্সেকৰণ্ণত্তা অন্তাপৰাদেন ‘‘আদিস্সা’’তি সুত্তে ন আদ্যন্তো ৰিযেকোপি সরোতি সরস্সাদিস্স পত্তিং দস্সেতি, অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘ছা’তি পঞ্চমীনিদ্দেসা ‘‘পঞ্চমিযং পরস্সা’’তি (১-১৫) পরস্স সম্পত্তং কারিযং একৰণ্ণত্তা ‘‘ছট্ঠিযন্তস্সা’’তি (১-১৭) অন্তস্স সম্পত্তং ‘‘আদিস্সা’’তি (১-১৬) আদিৰণ্ণস্স পপ্পোতী’’তি. আদিভূতোৰ হোতীতি অসতিপি ঞকারে আগমগ্গহণানুৰত্তিযা আগমিনং সরং অৰিনাসেন্তো তস্স আদ্যৰযৰভূতোৰ হোতীতি অত্থো, লকারং করোন্তি ‘‘যৰমদনতরলাচাগমা’’তি সুত্তেন, তন্তি লকারকরণং উভিন্নমৰিসেসৰচনঞ্চ অযুত্ততং দস্সেতি ‘তেসম্পি’চ্চাদিনা, তেসম্পীতি কচ্চাযনানম্পি, অক্খরসঞ্ঞাযন্তি ‘‘অক্খরাপাদযো একচত্তালীস’’ন্তি ৰিধীযমানঅক্খর সঞ্ঞাযং. অৰিসেসে লল়ানং নানত্তাভাৰে, পাকটো ৰাতি ইমিনা সুতিলিপিভেদস্স পচ্চক্খসিদ্ধতন্দস্সেতি, তত্থ হি সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা লল়ানং ৰিসুংৰিসুং গহণং সুতি, তংতং দেসৰাসীনং লেখা ৰ ৰত্থানং লিপি, তেসং ভেদো সোতচক্খুৰিঞ্ঞাণগয্হত্তা পচ্চক্খসিদ্ধো, ছল়ভিঞ্ঞাতি ৰিকপ্পেন ল়কারাগমপক্খে রূপং.

৪৭. তদ

ইস্স অত্তং নিপাতনা, দকারো পন ‘‘মযদা সরে’’তি (১-৪৪), পদন্তরেনাতিআদীতি ইমিনা অঞ্ঞেন পদেন, সাধূনি ভৰন্তীতি ৰুত্তি পাঠস্স অত্থং ৰত্তুং ‘সাধূনি ভৰন্তীতি নিপাতনতো’তি আহ, তত্থ কারণমাহ-‘য’মিচ্চাদি, অপ্পত্তস্স পাপনম্পত্তস্স পটিসেধো চ নিপাতনং, তেসং ইধ পাঠাতি তেসং তথা ইচ্ছন্তানং ইধাতি নিপাতস্স ইমস্মিং তদমিনাদিসুত্তে পাঠা, উদ্ধস্স উদূতি উদ্ধং খমস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসে উদ্ধংখ ইতি ঠিতে উদ্ধংসদ্দস্স উদুআদেসো, অস-ভোজনে ইচ্চস্মা ‘‘ক্ৰচণ’ ইতি (৫-৪১) সুত্তেন অণ্পচ্চযে অসসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি আহ-‘পিসিতমসনা’তি ‘‘ক্ৰচণ’’ ইতি মহিযং রৰতীতি ঠিতে ইমিনাৰ গণনিপাতনেন সমাসে কতে মযূরসদ্দো নিপ্ফজ্জতীতি দস্সেতুমাহ ‘মহিসদ্দস্সে’চ্চাদি, অস্স তদমিনাদিগণস্স আগতিগণত্তা এৰমঞ্ঞেপীতি সম্বন্ধো, ৰুত্তন্তি পাঠসেসো. দীঘনিকাযাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসূতি–

‘‘দীঘমজ্ঝিমসংযুত্ত, অঙ্গুত্তরিকখুদ্দকা;

নিকাযা (পঞ্চ) গম্ভীরা, ধম্মতো অত্থতোচিমে’’তি.

ৰুত্তেসু দীঘাগমাদীসু পঞ্চসু নিকাযেসু, ঞাতব্বাতি ৰণ্ণা গমাদিদ্ৰারেন জানিতব্বা, পঞ্চৰিধং পঞ্চপ্পকারং নিরুত্তমুচ্চতেতি সম্বন্ধো, নিব্বচনং নিরুত্তং, নপুংসকে ভাৰে ত্তো, অত্থকথনৰাক্য পুব্বকমুচ্চারণমিচ্চত্থো, তদভিধাযি সত্থমপ্যভিধানে-ভিধেয্যো পচারা তদত্থতায ৰা নিরুত্তমুচ্চতে, ৰুত্তনিরুত্তি লক্খণেন…পে… ৰেদিতব্বাতি ইমিনা নিরুত্তসত্থে যে সদ্দা পটিপদং নিপ্ফাদিযন্তি তেসমিদং সামঞ্ঞেন নিপ্ফাদনন্তি দীপেতি, দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকোতি এত্থ ণিকে দকারৰকারানং মজ্ঝে ওকারাগমো, হিংসিস্মাতি ‘হিংস-হিংসায’ মিচ্চস্মা, অপ্পচ্চযেতি ‘‘সাৰকারকেস্ৰ ঘণ্ঘকা’’তি (৫-৪৪) অপ্পচ্চযে, নিজকোতি এত্থ জকারস্স যকারে নিযকো. অথ ৰণ্ণৰিকারোতি ৰুত্তত্তা জৰণ্ণস্স যাদেসে নিযকাদযো তাৰ সিজ্ঝন্তু, সুসানাদযো কথং ছৰপদাদিৰিকারত্তা সুসানাদীনন্তি আহ ‘পদৰিকারোপি’চ্চাদি. অঞ্ঞথা ৰণ্ণসমুদাযাদেসস্স ৰিসুংগহণে ছব্বিতোপত্তিযা ‘পঞ্চৰিধং নিরুত্ত’ন্তি সঙ্খ্যানিযমো ন যুজ্জেয্যাতি ভাৰো. যোগো সম্বন্ধো, তথাহিচ্চাদিনা ধাতুস্স অত্থাতিসযেন যোগম্পাকটীকরোতি, রৰনকিরিযাতি সম্বন্ধোতি কেকাযিতান্যসদ্দনকিরিযাভিসম্বন্ধো. মযূরোতি এত্থ রৰতি মযূররাৰে এৰ ৰত্ততে, ন সামঞ্ঞেন রৰনকিরিযামত্তেতি ভাৰো.

৪৮. তৰ

ৰণ্ণমত্তস্সে ৰাতি ৰণ্ণসামঞ্ঞস্সেৰ, মত্তসদ্দো এত্থ সামঞ্ঞ ৰচনো. যকারস্সচ চাদেসোতি সম্বন্ধো, দযকারানং জত্তন্তিস্স ইমিনা, যস্স ‘‘ৰগ্গলসেহি তে’’তি (১-৪৯) জত্তং, অত্তানমধিকিচ্চ পৰত্তন্তি অত্থে অসঙ্খ্যসমাসো.

৪৯. ৰগ্গ

যন্তং সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধিত্তেপি পক্কন্তৰিসযত্তা তংসদ্দো যংসদ্দং নাপেক্খতেত্যাহ-‘তেতি অনন্তর’ইচ্চাদি, তং সদ্দো হি পক্কন্ত ৰিসযো তথা পসিদ্ধৰিসযো অনুভূতৰিসযো চ যংসদ্দং নাপেক্খতে, যথা চেসো যংসদ্দন্না পেক্খতে, তং সব্বং মহাসামিনাধিকাযং সুবোধালঙ্কারটীকাযং–

মুনিন্দচন্দসঞ্জাত, হাসচন্দনলিম্পিতা;

পল্লৰাধৰলাতস্সে, ৰেকো নাধরপল্লৰোতি (১২২).

এতিস্সা গাথায অম্হেহি ৰিত্থারিতনযেন গহেতব্বং, যথা রহন্তি সকম্মাকম্মধাতূনমনুরূপং.

৫০. ৰেৰা

কিঞ্চাপীদং [ইদংকিঞ্চাপি (পোত্থকে)] ৰিকপ্পনত্থং কতন্তি হেট্ঠিমেন নি(ন্নান)ত্তং ৰিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমিনা ৰাকারেন ৰিকপ্পোৰ, হেট্ঠিমে পন ক্ৰচাধিকারা হকারন্তধাতুতো ধ্যণ্পচ্চযে মেহ্যং, দোহ্যং সিনেহ্যং, লেহ্যন্তিপি ভৰত্ৰেৰ.

৫৩. সংযো

ৰত্তুনো-ত্তপ্পধানত্তমত্তৰচসীতি নিযতাৰযৰৰাচিনো উপাদানাতি ৰুত্তমনেকত্থত্তেপ্যাদিসদ্দস্স, আদিযতীত্যাদীতি কম্মসা ধনোচাযমাদিসদ্দো, সোযমত্থো সুমঙ্গলপ্পসাদনিযা খুদ্দসিক্খা টীকায‘আদিতো উপসম্পন্না’তি এত্থ অম্হেহি ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো, সংযুজ্জতীতি সংযোগো-একত্রাৰট্ঠিতব্যঞ্জনা.

৫৪. ৰিচ্ছা

যংৰত্ততেতি ৰুত্তিৰচনং নিক্খিপিত্ৰা তস্স অত্থং ৰত্তুমারভতে ‘সম্ভৰাপেক্খাযে’চ্চাদি, যংৰত্ততেতি চ সুত্তে অৰিজ্জমানেপি গম্মমানত্থস্স সদ্দস্স পযোগম্পতি কামচারোতি ৰুত্তিযং ৰুত্তং, যসদ্দস্সানিযমত্থৰুত্তিত্তেপি পদৰাক্যতো নাঞ্ঞং সম্ভৰতি ৰিচ্ছাযমাভিক্খঞ্ঞে চ ৰত্তমানন্তি আহ ‘সম্ভৰাপেক্খাযপদং ৰাক্যংৰা’তি, সম্ভৰতীতি সম্ভৰো-পদং ৰাক্যং ৰা, তস্মিং অপেক্খায পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততেতি সম্বন্ধো, ৰত্ততেতি ৰিচ্ছাযমাভিঞ্ঞে চাত্থে ৰত্ততে, ননু পদস্স ৰাক্যস্স ৰা ৰিসুংযেৰ দব্বাদযো অত্থা, তং কথমিদ মেতস্মিং ৰত্তুধম্মে কিরিযাধম্মে চ ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞত্থে ৰত্ততেতি অনুযোগং সন্ধাযাহ-‘ৰিসযভাৰেনা’তিআদি, ৰিচ্ছায ৰত্তুধম্মস্স কিরিযাধম্মস্স চাভিক্খঞ্ঞস্স ৰিসযো পদং ৰাক্যং ৰা… অনঞ্ঞত্থৰুত্তিৰসেন তত্থপ্পৰত্তিযা, তং ৰসেনচ, অভিধাযকত্তেন চেতি গোচরত্তেন পকাসকত্তেন চাতি অত্থো, যংৰত্ততেতি অজ্ঝাহটস্স যন্তি পঠমন্তস্স ৰিভত্তিৰিপরিণামং দস্সেতি (তস্সাতি) আদিনা, ইমিনা ইদং দীপেতি ‘‘যজ্জপি ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেস্ৰি’ ত্যত্র ছট্ঠীনোচ্চারীযতে, তথাপি ছট্ঠীপসিদ্ধি হোতেৰ, কথং দ্ৰে ইচ্চাদেসনিদ্দেসা আদেসো চ সম্বন্ধীনমপেক্খতে, ‘ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসূ’তি চাত্থনিদ্দেসো, ন চাত্থস্সাদেসেন সম্বন্ধো উপপজ্জতে, তস্মা ৰিচ্ছাভিক্খঞ্ঞেসু যং পদং ৰাক্যং ৰা ৰত্ততে তস্স দ্ৰে ভৰন্তিচ্চেৰং ছট্ঠীযত্থো সক্কা ৰত্তু’’ন্তি, দ্ৰে রূপানি হোন্তীতি দস্সিতং হোতীতি সম্বন্ধো, সদ্দরূপে সঙ্খ্যয্যেতি দুতিযা বহুৰচনন্তং পটিপাদযমানোতি এত্থ পটিপাদনকিরিযায সম্বন্ধেনোপদিট্ঠং, ‘‘ৰাক্যন্তরট্ঠোপি সদ্দো তদঞ্ঞস্মিম্পি সম্বন্ধমুপযাতী’’তি দ্ৰিসদ্দোতি ইদং উপরি ৰাক্যদ্ৰযেপ্যুপযুজ্জতি ‘দ্ৰিসদ্দো ৰুত্তো, দ্ৰিসদ্দো ন সরূপপ্পধানো’তি, অথ সরূপপ্পধানো কস্মা ন ৰুত্তোতি আহ-‘বহুৰচনেন নিদ্দেসা’তি, অথ দ্ৰেতি সামঞ্ঞেন ৰুত্তত্তা পদৰাক্যানং ঠানে দ্ৰিব্বচনং ৰা সিযা, তানেৰা ৰত্তন্তীতি দ্ৰিপ্পযোগো ৰা, তথা সতি ‘যংৰত্ততে তস্সা’তি কস্মা পঠমমেৰ নিস্সায ৰুত্তিযং ৰিৰরণং কতন্তি আহ-‘এৰঞ্চা’তিআদি, ইদানি দ্ৰিপ্পযোগপক্খস্স সদোসত্তা অগহিতভাৰং দস্সেতুমাহ-‘যদাত্ৰি’ ত্যাদি, তুসদ্দো পুব্বস্মা পক্খা ৰিসেসস্স পদস্সকো [ৰিসেসনত্থো (পোত্থকে)], তত্থ হি দ্ৰে [দ্ৰেরূপ (পোত্থকে)] সদ্দরূপান্যাদিসীযন্তে, ইহ তু সোৰ সদ্দো দ্ৰিরাৰত্ততে, আৰুত্তী সঙ্খ্যেয্যাতি এৰং মঞ্ঞতে ‘‘দ্ৰিসদ্দো-যং ‘‘আদসহি সঙ্খ্যা সঙ্খ্যেয্যে ৰত্তন্তে’’তি ৰচনতো সঙ্খ্যেয্যৰচনো, তস্মেহ সঙ্খ্যেয্যং সদ্দরূপং ৰা সিযা আৰুত্তি ৰা, ইচ্চপি নিদ্দেসো তদুভযমপেক্খিয নপুংসকলিঙ্গেন ৰা সিযা ইত্থিলিঙ্গেন ৰা, তত্থ যদা নপুংসকলিঙ্গেন নিদ্দেসো, তদা সদ্দরূপানি সঙ্খ্যেয্যানি ভৰন্তি, যদা তু ইত্থিলিঙ্গেন, তদা সদ্দস্সাৰুত্তী উচ্চারণলক্খণা কিরিযা সঙ্খ্যেযা ভৰন্তি, ততো চেত্থ আৰুত্তীঅপি সঙ্খ্যেযা হোন্তী’’তি, তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বৰচনন্তি এস পক্খোতি অযমেত্থ ভাৰো’’ যদা দ্ৰে আৰুত্তিযো ৰিধীযন্তে তদা দ্ৰিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে সোপেক্খো, (অত্র ঠান্যাদেসভাৰো নত্থি) [নতুট্ঠানে দ্ৰিব্বচনপক্খো (পোত্থকে)] আৰুত্তি হি কিরিযা, তস্সা চেহ সদ্দো সাধনং, ন চ কিরিযায সাধনস্স চ ঠান্যাদেসভাৰো উপপজ্জতে, তস্মা যদাৰুত্তী ৰিধীযন্তে, তদা দিপ্পযোগো দ্ৰিব্বচনন্তে-সো পক্খো ভৰতী’’তি, অযম্পি পক্খো পাণিনীযেহি পরিগ্গহীতো, তদযুত্তং দোসদুট্ঠত্তাতি সন্দস্সযমাহ-‘সো পনে’ত্যাদি, তে হি দুতিযম্পি পক্খমব্ভুপগম্ম উপচারমত্ততো ভেদো, ৰত্থুতোত্ৰভেদো ৰাতি পোনোপুঞ্ঞেন তং সাধেন্তি. কথম্পন সদোসত্তং যেনাযং ন গহিতোত্যাহ- ‘তথাহি’চ্চাদি, ণ্যো নসিযাতি ‘‘তস্স ভাৰকম্মেসু ত্ত তা ত্তন ণ্য ণেয্য ণিয ণিযা’’তি (৪-৫৯) ভাৰে ৰিধীযমানো ণ্যো দ্ৰিপ্পযোগপক্খে সদ্দভেদসব্ভাৰা পুন পুনেতি সমুদাযসভাৰতো পুনপুন ভাৰোতি অত্থে পুনপুন সমুদাযতো ন ভৰেয্যাতি অত্থো, ন কেৰলং ণ্যোৰ, অথ খো একপদন্তোগধানং সরানং সরানমাদিভূতস্সুকারস্স ভৰন্তো ওকারোপি ‘‘সরানমাদিস্সা যুৰণ্ণস্সা এও ণানুবন্ধে’’তি (৪-১২৪) ন সিযা, ‘‘মনাদ্যাপাদীনমোমযে চ ‘‘ইতি (৩-৫৯) ওকারো পন পক্খদ্ৰযেপি হোতেৰ… উত্তরপদস্স নিমিত্তভাৰেন গহিতত্তা, পুব্বপক্খেপি হি দ্ৰে সদ্দরূপান্যেৰাদিসীযন্তেতি হোতেৰ পদ ভেদো, ৰক্খতি হি ‘সতীপি অত্তগতে ভেদে’তি. ননু আৰুত্তিধম্মভেদ সদ্দস্সুপচরিতো ভেদো, সরূপতো ত্ৰভেদোৰ, অঞ্ঞথা আৰুত্তিযেৰ ন সিযা, একস্স হি ৰত্থুনো আৰুত্তি হোতিচ্চাহ‘নান্তরেনে’চ্চাদি, অঞ্ঞথেতি উপচরিতো ভেদো ন সভাৰতোতি চে, কারিযম্ভৰতীতি এৰি ন সক্কা ৰত্তুন্তি সম্বন্ধো, সভাৰতো ত্ৰভেদো ৰাতি উপচারাভাৰেন ৰত্থুতো ৰিজ্জমানভেদমৰধারযতি, অঞ্ঞথাতি যদি ভেদো সিযা, আৰুত্তিযেৰ ন সিযাতি এত্থাযমধিপ্পাযো ‘‘যদি সভাৰতোৰ ভেদো ভিন্নস্স পন কথমাৰুত্তি সিযা’’তি, ঠানিসদিসত্তাতি ‘‘ঠানীৰিযাদেসো’’তি পরিভাসমুপলক্খেতি.

কিরিযাযাতিআদীসু সহত্থে ততিযা… কিরিযাদীহি দব্বাদ্যত্থানং ৰত্তু [কত্তু] ব্যাপনিচ্ছাপৰত্তিতো, দেসাদীতি ( ) [(হি) (পোত্থকে)] আদিসদ্দেন কালাৰত্থাদিং সঙ্গণ্হাতি, নানাকারযুত্তমেৰ ভিন্নং নাম হোতীতি আহ-‘অনেকপ্পকারযুত্তে’তি, বহুৰচননিদ্দেসতো ৰুত্তং হোতীতি সম্বন্ধো, তেনাতি যেন বহুৰচননিদ্দেসেন সকিং ব্যাপনিচ্ছা জোতীযতি তেন করণভূতেন হেতুভূতেন ৰা, কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছাযং জাতিআদীনঞ্চ ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তি সম্বন্ধো, তত্থ অযঞ্চ গামো রমণীযো অযঞ্চ গামো রমণীযোতি কমেন ব্যাপিতুমিচ্ছা, এত্থ কিঞ্চাপি রমণীযগুণেন গামদব্বযোগো অত্থি, তথাপি গামানং গুণেন যোগো, সব্বো গামো রমণীযোতি বাহুল্লেন, নত্থি সাকল্লেন [কমেন (পোত্থকে)] ব্যাপিতুমিট্ঠত্তন্তি সকলব্যাপনিচ্ছাযাভাৰোতি ন দ্ৰিব্বচনং, এৰমুপরি যোজেত্ৰা অত্থো দট্ঠব্বো, সম্পন্নো যৰোতি সম্পন্নগুণেন যৰজাতিযা ব্যাপিতুমিচ্ছা, একত্থা জাতি, অনেকত্থ নিস্সযা ৰিচ্ছা [একত্থাজাতি, একমত্থং ঞাপযিস্সামীতি জাতিসদ্দো পযুজ্জতে অনে কত্থনিস্সযাচ ৰিচ্ছা, অনেকত্থং সঞ্ঞাপযিস্সামীতি ৰিচ্ছাপযুজ্জতে-তি মহাভস্সে], সোভনং ধৰখদিরন্তি সোভনগুণেন ধৰাদিদব্বানং ব্যাপিতুমিচ্ছা, অত্থসদ্দেনেত্থ দব্বাদযো ৰত্তুমিট্ঠাতি আহ-‘দব্বগুণকিরিযালক্খণে’তি, ৰিসদ্দো পনেত্থ ব্যাপনত্থোতি আহ-‘ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতু’ন্তি, সাতি ৰিচ্ছা, ৰত্তুধম্মোতি ‘রুক্খংরুক্খ’মিচ্চাদিকং যো ৰদতি, তস্স ৰত্তুনো ধম্মো… ইচ্ছালক্খণস্স ধম্মস্স তপ্পটিবদ্ধত্তা, সদ্দোতি রুক্খমিচ্চাদিকো, তস্স সদ্দস্স যং রূপং অত্ত ভাৰো, তমেৰ পচ্চাসত্যা ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধোৰ বলৰা’’তি ৰিচ্ছা ভিক্খঞ্ঞেসু ৰত্তমানস্স সুতস্সেৰ তস্স রূপস্স পচ্চাসন্নভাৰতো দ্ৰিসঙ্খ্যা যুত্তং দ্ৰিসঙ্খাতায সঙ্খ্যায ‘রুক্খং রুক্খ’মিচ্চেৰং যুত্তং অতিদিসীযতে সুত্তে দ্ৰেইচ্চনেন, দ্ৰিব্বচনস্সেৰ [দ্ৰিব্বচনমেৰ (পোত্থকে)] হি দ্ৰিসঙ্খ্যাযুত্ততা, অথ কতমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বচনং, তথাহি সব্বেযেৰেতেত্থ ৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তেহ্যভিধযন্তেতি বহত্তা বহুৰচনং পপ্পোতি, একৰচনন্তু ন সিজ্ঝতি ‘রুক্খং রুক্খং সিঞ্চতী’তি একত্থাভিধানভিন্নসব্বরুক্খপ্পতীতীতি কথমেকৰচনন্তস্স দ্ৰিব্বৰচনন্তী আসঙ্কিযাহ-‘তত্থে’চ্চাদি, অত্থসামত্থিযাতি ‘বহুৰচনন্তপ্পযোগেহি’চ্চাদিনা ৰক্খমাননযেন বহুৰচনন্তপ্পযোগেনেৰ ৰিচ্ছাত্থজোতনতো ন তত্থ দ্ৰীব্বচনং সিযা, ভৰিতব্বঞ্চ দ্ৰিব্বচনে (ন, এ) কৰচনত্তমন্তরেন ন চাত্থি দ্ৰিব্বচনাৰকা সোতি পতীতি বলাৰগতো যো-ত্থো, তস্স অত্থস্স অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণং সামত্থিযং অত্থসামত্থিযং, অত্থসামত্থিযা একৰচনন্তস্স দ্ৰীব্বচনন্তি সম্বন্ধা, কিরিযাদিযোগন্তি কিরিযাগুণাদি সম্বন্ধো, মন্ত্ৰাতি ব্যাপিতুমিচ্ছাযন্তীমস্স পুব্বকিরিযাৰচনং, অভিসংহরিত্ৰাতি একতোকত্ৰা. সদ্দস্স তাদিসত্থপচ্চাযকত্তে সামত্থিযং সদ্দসত্তি [সদ্দস্স]. যুগপদাধিকরণতাযং সহৰচনিচ্ছাযং বহুৰচনপ্পৰত্তিযেৰ, ন তত্থ দ্ৰিব্বচনন্তি দস্সেতুমাহ-‘অতোযেৰে’চ্চাদি, অতো যেৰাতি বহুৰচনন্তস্স সদ্দসত্তিযা ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰাযেৰ, এৰমঞ্ঞতে- ‘ইধ পন যোগপজ্জং দুৰিধং সদ্দযোগপজ্জং অত্থযোগপজ্জঞ্চ, তত্থ কিঞ্চি সাত্থকানং সদ্দযোগপজ্জমত্থযোগ পজ্জং ন সম্ভৰতীতি, যুগপদি অধিকরণং ধৰাদি অত্থো যস্স সোধৰখদিরপলাসসদ্দো যুগপদাধিকরণো, তস্স ভাৰো তথা, তস্সঞ্চ সতি, সদ্দযোগপজ্জমন্তরেন ভিন্নত্থানমেকসদ্দৰচনীযান মেকতো পপত্তি অত্থযোগপজ্জং, তং সহৰচনিচ্ছাযন্তি ইমিনা দস্সিতন্তি তস্সং সহৰচনিচ্ছাযঞ্চ সতি, সোভনা ধৰখদিরপলাসা সোভনা রুক্খাতি সোভনগুণযোগেপি বহুৰচনেনেৰ ৰিচ্ছাজোতনতো দ্ৰিব্বচনাভাৰোতি, সোভনং ধৰখদিরন্তি পন সতীপি সদ্দযোগপজ্জে সমাহারত্তা নত্থত্থযোগপজ্জ [নাত্ৰযাগপজ্জ (পোত্থকে)] ন্তি একৰচনন্তত্তা দ্ৰিত্তপ্পসঙ্গেপি সোভনং ধৰখদিরন্তি সদ্দানং সকিং ব্যাপনিচ্ছাযাভাৰা ন দ্ৰিব্বচনন্তি হেট্ঠা ৰুত্তং.

ৰাত্তিককারেন ‘‘আনুপুব্বিযে দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১-ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘আনুপুব্বিযেপি’চ্চাদিনা, অত্থেৰানুপুব্বিযেপি ৰিচ্ছা ততোৰ দ্ৰিত্তন্তি পটিপাদয ‘মানুপুব্বিয’মিচ্চাদিনা ‘অত্থিযেৰেচ্চাদিনো ৰুত্তিৰাক্যস্স ৰিৰরণমাহ. গামজাতিযা তুল্যজাতিযানং দিসা দেসাদিভেদেন ভিন্নানমিৰ গামানং, ন এত্থ ৰিচ্ছা, মূলমগ্গং ৰা হি মুখ্য মেকমেৰ… হেট্ঠুদ্ধভাগন্তরাভাৰেনেকত্তা, যেনুপরিযধো ভাগাপেক্খায কতমূলগ্গব্যপদেসেন ভিন্নজাতিযা মূলগ্গভাগা, তে ভিন্নজাতিযা, ন চ ভিন্নজাতিযানং ৰিচ্ছা হোতি, ন হি গোগোতি ৰুত্তে (ৰাহীক)গতা ৰিচ্ছাৰগম্যতেতি আচরিযজিনিন্দবুদ্ধিনা আনুপুব্বিযে ৰিচ্ছাযাভাৰং পটিপাদিতং, তং ৰিঘটযিতুং ‘যদি হি’চ্চাদিনা যং ৰুত্তিযং ৰুত্তং, তং ৰিপঞ্চিতুমাহ- ‘যথে’চ্চাদি, নসন্নিৰিট্ঠোতি ন পতিট্ঠিতো, নত্থীতি ৰুত্তং হোতি, যস্সূপরিভাগো অত্থি তম্পি মূলন্তি মূল ব্যপদেসস্সাপেক্খা কতত্তমাহ, উভযন্তি মূলমগ্গঞ্চ, তথা অঞ্ঞেপি মূলগ্গভাগাতি ইমিনা মূলগ্গভেদানং হেট্ঠা ৰিয গহণে সতি বহুত্তমাহ, পুব্বকথিতেনাতি ‘রুক্খাদীনং বাহুল্লেনা’তিআদিনা পুব্বে ৰুত্তনযেন, ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘মূলাদীনং বাহুল্লেন থূলাদি গুণযোগম্মন্ত্ৰা সত্তমীৰিভত্তিযুত্তেন মূলাদিসদ্দসহিতেন সব্ব সদ্দেন মূলাদিকমত্থমভিসংহরিত্ৰা সব্বস্মিং মূলে থূলা সব্বস্মিং অগ্গে সুখুমাতি এৰং (ৰত্তুনো) ব্যাপিতুমিচ্ছাযমেকৰচনন্তস্স ৰিচ্ছাযন্ত্ৰেৰ দ্ৰিব্বচন’’ন্তি.

জেট্ঠানং ৰিচ্ছাসম্ভৰে সব্বকনিট্ঠস্স জেট্ঠত্তাভাৰানুপ্পৰেসো ন সিযাতি আনুপুব্বিযমত্তৰচনিচ্ছাযং তেনেৰ দ্ৰিত্তমভিহিতং ‘জেট্ঠং জেট্ঠমনুপ্পৰেসযা’তি তেনেৰাচরিযেন, তদধুনা ৰিঘটীযতি ‘জেট্ঠ’ মিচ্চাদিনা, কনিট্ঠোপি পৰেসীযতীতি কনিট্ঠস্সপি ৰিচ্ছাসম্ভৰমাহ, তত্থ কারণমাহ-‘যথেৰ হি’চ্চাদি, পরস্সাতি মজ্ঝিমস্সাতি এত্থ ৰিসেসনং, কনিট্ঠস্সাপি জেট্ঠব্যপদেসোতি সম্বন্ধো, যথাৰুত্তমেৰ সমত্থেতি ‘ৰত্তিচ্ছানিবন্ধনে হি’চ্চাদিনা, ৰত্তিচ্ছাদিবন্ধনেতি ৰত্তুনো ইচ্ছা নিবন্ধনং কারণমস্সাতি সমাসো, ৰত্থুসভাৰে ৰত্থু তত্থে, অভিনিৰেসো পৰত্তি, নাভিসম্ভুণাতি ন পপ্পোতি.

‘‘সকত্থে ৰধারিযমানে নেকস্মিং দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰাত্তিককারেন ৰুত্তং, তদাহ ‘সকত্থে’ইচ্চাদি, অত্থপ্পকারণাদ্যনপেক্খস্স পদস্স অত্থে সকত্থে অৰধারিযমানে এত্তকমেৰেতি গম্মমানে অনেকস্মিং দিয্যমানে দ্ৰিব্বচনমিট্ঠং মতং পাণিনিযানন্তি অত্থো, অযম্পনেসমধিপ্পাযো ‘মাসকং মাসকং ইমম্হা কহাপণা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহী ত্যত্র দ্ৰে এৰ মাসা দাতুমিচ্ছিতা, কহাপণং নাম–

চত্তারো ৰিহযো গুঞ্জা, দ্ৰেগুঞ্জা মাসকো ভৰে;

দ্ৰে অক্খাৰ মাসকাপঞ্চ,ক্খানং ধরণমট্ঠকংতি.

ৰুত্তৰিধিনানেকমাসকসমুদাযো, তত্থ ন সব্বে কহাপণ সম্বন্ধিনো মাসা দানকিরিযায ব্যাপিতা, দ্ৰেযেৰাতি নেত্থত্থ ৰিচ্ছাতি যথাৰুত্তৰত্তব্বেন দ্ৰিব্বচন’’ন্তি, তং দস্সেত্ৰাতি তং দ্ৰিব্বচনোদাহরণং দস্সেত্ৰা, পটিপাদযিতুং ৰিচ্ছাযমেৰ দ্ৰিত্তং দস্সেতুং… মাসকং মাসকমিচ্চাদোত্ৰযমধিপ্পাযো-‘‘দেহীতি দানকিরিযায মাস্স ব্যাপিতুমিট্ঠাতি ৰিচ্ছাযমেৰেত্থ দ্ৰিব্বচনং, তথাহ্যতো দ্ৰিরুত্তা ৰিচ্ছাৰ গম্যতে’’তি, সদ্দন্তরতোচ্চাদিকং কিমাসঙ্কিয ৰুত্তন্তি আহ‘দেহী’তিআদি, অৰধারণে পতীযমানেতি কহাপণসম্বন্ধিনি বহুম্হি মাসকসমুদাযে মাসকদ্ৰযনিচ্ছযে ৰিঞ্ঞাযমানে সতি, অৰিসেসেন সামঞ্ঞেন মাসানং দেহীতি দানকিরিযায ব্যাপনা ভাৰাতি সম্বন্ধো, সদ্দন্তরতোচ্চাদিনো সাধিপ্পাযমত্থমভিধাতুমারভতে ‘পদেনে’চ্চাদি, এত্থ পদেনাতি মাসকমিচ্চনেন পদেন, ইমম্হা কহাপণাতি ইদমেত্থ সদ্দন্তরং, কতাভিসঙ্খরণস্সাতি মাসকং মাসকমিচ্চেৰং নিপ্ফাদিতস্স, সদ্দন্তরতোতি ইমিনা পদন্তরযোগো গহিতোতি আহ-‘পদন্তরেন যোগতো’তি অযমেত্থাধিপ্পাযো ‘‘দ্ৰিত্তকরণকালে সদ্দন্তরৰচনীযস্সত্থস্সানপেক্খিতত্তা মাসকংমাসকন্তি অৰিসেসেন মাসকৰিচ্ছাযং দ্ৰিত্তং, তদনু পন ইমম্হা কহাপণাতিসদ্দন্তরসম্বন্ধে সতি যদি কহাপণসম্বন্ধ্য ন ৰসেসমাসকৰিচ্ছা পরিগ্গয্হতি তদা ইমস্স কহাপণস্সাতি ছট্ঠিযা ভৰিতব্বং, ইমম্হা কহাপণাতি পন অৰধিপঞ্চমীনিদ্দেসতো কহাপণতো দ্ৰযমেৰ গহেত্ৰা ভৰন্তানং দ্ৰিন্নং দেহীতি ইমম্হা কহাপণাতি সদ্দন্তরতোৰধারণং গম্যতে’’তি.

‘‘পুব্বপঠমানমত্থাতিসযৰচনিচ্ছাযং দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰুত্তং, তদাহ-‘পুব্বপঠমানং মিচ্চাদি, পুব্বপঠমানং পুব্বপঠম সদ্দানং অত্থাতিসযো যো অত্থস্স পকংসো, তস্স ৰচনিচ্ছাযং, সব্বপঠমভাৰসঙ্খাত অত্থাতিসযমত্তাৰ ৰচনিচ্ছাতি ন এত্থ ৰিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, ৰিকসনকিরিযায পাককিরিযাযাতি ৰুত্তেপি ৰিকাসকরণকিরিযায পাককরণকিরিযাযাতি অত্থসম্ভৰতো ‘পুব্বং পুব্বং পুপ্ফ’ন্তি ত্যাদো, পুব্বং পুব্বং ৰিকসনং করোন্তি, পঠমং পঠমং ৰচনং করোন্তীতি কিরিযাৰিসেসনৰসেন অত্থো দট্ঠব্বো, পুব্বাতি মতা পঠমাভিমতাতি ইমিনা পুব্বপঠমভাৰেনাভিমতানং বহুত্ত ব্যাপনেন ৰিচ্ছাসব্ভাৰে কারণমাহ.

‘‘ডতর ডতমানং সমসম্পধারণাযমিত্থীনিগদে ভাৰে দ্ৰে ভৰন্তীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি (৮-১-১২-ৰা) ৰুত্তং, এত্থ ইত্থিলিঙ্গসদ্দো ইত্থিলিঙ্গযোগা ইত্থীতি ৰুত্তো, নিগদ্যতেনেনেতি নিগদো, ইত্থী নিগদো যস্স সো ইত্থিনিগদোভাৰো, তস্মিং ইত্থীনিগদে ভাৰে, তদাহ-রতররত মন্তান’মিচ্চাদি, ইত্থিলিঙ্গেতি ইত্থিলিঙ্গং যস্স সো ইত্থিলিঙ্গোভাৰো, তস্মিং ইত্থিলিঙ্গে ভাৰে ৰত্তমানানং রতররতমন্তানং দ্ৰিব্বচনমভিমতন্তি সম্বন্ধো, কস্মিং ৰিসযেতি আহ-‘সমসম্পধারণ ৰিসযে’তি, সমেন অড্ঢতাদিনা গুণেন ইমে উভো অড্ঢা ইত্ৰেৰং রূপা সম্পধারণা নিরূপনা অৰবোধো সমসম্পধারণা, সাএৰ ৰিসযো, তস্মিং সতি, অড্ঢতায বহুৰিধত্তাভাৰা কিরিযাদিযো গাভাৰা চ নত্থেত্থ ৰিচ্ছাতি তেসমধিপ্পাযো, পুচ্ছিযমানাতি ইমিনা ইমে উভো’ ইচ্চাদীনং পুচ্ছাৰাক্যতং দস্সেতি.

পরব্যৰহারেনাহ-‘আখ্যাতাদীনং ৰিসযত্ত’ন্তি, ইমিনা আখ্যাতাদীনমেৰ কিরিযাজোতকপদভাৰেন পোনোপুঞ্ঞসঙ্খাতকিরিযা ধম্মস্স ধনসমেৰ ৰিসযত্তং দীপেতি, অতিসযৰিসিট্ঠন্তি ইমিনা পপচতিসদ্দেপকারো পকংসত্থ জোতকো উপসগ্গোতি দস্সেতি, হিৰিধিম্হীতি’লূ-চ্ছেদনে’ইচ্চস্মা ৰিধিম্হি হিপ্পচ্চযো ‘‘পঞ্হপত্তনাৰিধীসু’’তি (৬-৯) ইমিনা সুত্তেনাতি অত্থো, ওস্সাতি ‘‘যুৰণ্ণানমেওপচ্চযে’’তি (৫-৮২) ওকারস্স, ‘পুব্বেক-কত্তুকান’’ (৫-৬২) মিচ্চেৰাতি এৰকারেন পরেসমিৰাযমপ্যাভিক্খঞ্ঞে পচ্চযো চে ৰিধীযতে, তদা পপচতিইচ্চত্র ৰিয আভিক্খঞ্ঞে ৰিধীযমানেন পচ্চযেনেৰ আভিক্খঞ্ঞত্থস্স পকাসিতত্তা ন দ্ৰিব্বচনেন ভৰিতব্বন্তি দস্সেতি, যদা তু ভুসং পুনপ্পুনং পচতীতি ৰচনিচ্ছা তদাপি পপচতীতি ভৰত্যেৰ.

ইহ ইমস্মিং উদাহরণে, আভিক্খঞ্ঞে ইচ্চেৰাতি ইমিনা অনুকরণমত্তমেৰেতং নত্থেত্থাভিক্খঞ্ঞন্তি পাণিনিযা সুত্তন্তরেন দ্ৰিত্তম্পটিপাদেন্তি, নত্থেত্থ তাদিসেন ৰচনেন পযোজনং, আভিক্খঞ্ঞেযেৰ দ্ৰিব্বচনন্তি দস্সেতি, এৰমঞ্ঞতে ‘‘পটইচ্চেতমনুকরণং ভৰন কিরিযম্পতি ৰত্ততীতি [ভৰনকিরিযামতী ৰুত্তীতি (পোত্থকে)] কিরিযাধম্মং পোনোপুঞ্ঞমেত্থ অত্থেৰা’’তি, তেনেৰ ৰক্খতি-‘পটপটা ভৰতীতি আভিক্খঞ্ঞে দ্ৰিব্বচন’ন্তি, অনিতিস্মিন্তি ইতিসদ্দে অৰিজ্জমানে, রাপ্পচ্চযোতি পঠমং দ্ৰিত্তে কতে পচ্ছা রাপ্পচ্চযো, রাপ্পচ্চযমকত্ৰাপি পকারন্তরেন সাধেতুমাহ- ‘অথৰা’ ইচ্চাদি, দীঘো নিচ্চন্তি পঠমং দ্ৰিত্তে পটপটকরোতীতি ঠিতে নিচ্চং দীঘো, পটপটা করোতীতি এত্থ নিপ্ফত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি পটপটাযতীতি এত্থ দস্সেতুং পটপটাযতীতিআদি আরদ্ধং.

৫৫. স্যাদি

একস্স একস্স ইতি ঠিতে পুব্বৰিভত্তিযা লুত্তে সংহিতাযঞ্চ কতাযং একেকস্স, এৰং মত্থকেন মত্থকেনাতি ঠিতে মত্থক মত্থকেনাতি.

৫৬. সব্বা

অঞ্ঞং অঞ্ঞন্তি ঠিতে ইমিনা ৰিভত্তিযা লোপে অকারস্স ‘‘তদমিনা’’ (১-৪৭) দিনা ওকারে অঞ্ঞোঞ্ঞন্তিপি হোতি.

৫৭. যাৰ

যাৰবোধন্তি ‘‘যাৰাৰধারণে’’তি (৩-৪) অসঙ্খ্যসমাসো.

৫৮. বহুল

ক্ৰচি পৰত্যপ্পৰত্তি, ক্ৰচঞ্ঞং ক্ৰচি ৰা ক্ৰচি;

সিযা বহুলসদ্দেন, ৰিধি সব্বো যথাগমংতি.

ইতি মোগ্গল্লানপঞ্চিকাটীকাযং সারত্থৰিলাসিনিযং

পঠমকণ্ডৰণ্ণনা সমত্তা.