ধম্মুদ্দেসৱাৰো
পঠমচিত্তৱণ্ণনা
৩৬৫. খণত্তযস্স অকুসলেসু অসম্ভৱতো সমৱাযকালহেতুসমূহত্থো সময-সদ্দো. লোভাভিভূতায এৱ ইট্ঠাৰম্মণস্মিং ইতৰত্ৰ চ ইট্ঠাকাৰগ্গহণৱসেন সোমনস্সসহগতভাৱোতি এৱমাদিং সন্ধায ‘‘যথানুৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘কিলেসাতুৰতায অনাৰোগ্যট্ঠেন কিলেসৱজ্জসব্ভাৱতো সাৱজ্জট্ঠেন অৱিজ্জাসম্ভূততায অকোসল্যসম্ভূতট্ঠেন অকুসল’’ন্তি চ ‘‘সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণং, অনত্থজননৰসং, সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানং, অযোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং, গাৰয্হভাৱতো ৱা সাৱজ্জলক্খণং, সংকিলেসভাৱৰসং, অনিট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যথাৱুত্তপদট্ঠানমেৱা’’তি চ এৱমাদিনা ৱুত্তনযেন অনুগন্তব্বতায ৱুত্তং ‘‘ৱুত্তনযং অনুগন্ত্ৱা’’তি.
গতং গমনং পৱত্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘গতমত্তং গতিমত্তং গহণমত্ত’’ন্তি. দিট্ঠিযা হি গতি পৱত্তি এৱাতি. আসন্নকাৰণত্তাতি পদট্ঠানতায, যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয হি কুসলস্স অযোনিসোমনসিকাৰো অকুসলস্স অচ্চাসন্নহেতু. তথা হি সতিপি অসদ্ধম্মসৱনাদিকাৰণে অযোনিসো অনাৱজ্জিতে অৱৱত্থাপিতে চ নত্থি অকুসলপ্পৱত্তি. তথা চ ৱক্খতি অট্ঠকথাযং ‘‘অযোনিসো অকুসল’’ন্তি. এতেন একন্তকাৰণতা চ ৱুত্তত্থা হোতি. পটিসঙ্খা সীতাদিখমনং অপ্পমাদৱিহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘অপ্পমজ্জনং খমন’’ন্তি. তেন সতিসংৱৰোতি ইধ খন্তিসংৱৰো ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স ৱুত্তত্তা. পহানসংৱৰোতি ৱীৰিযসংৱৰো. সো হি ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতি পজহতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪; ৬.৫৮) ৱুত্তোতি.
সম্মাপটিপত্তিযা পটিপক্খভাৱেন গহেতব্বতাকাৰো মোহো সম্মাপটিপত্তিপটিপক্খভাৱগ্গহণাকাৰো. তেন হি নিৱুতা ন সম্মা পটিপজ্জন্তি. অভিজ্ঝায ৱিসেসযোগো কম্মপথপ্পত্তি.
অনুপপৰিক্খা মোহো. সো চেত্থ দিট্ঠিৰহিতো ৱেদিতব্বো. দিট্ঠিসহিতস্স পন দিট্ঠিযা অনুৱিধাযকত্তা তগ্গহণেনেৱ গহণন্তি. অৱত্থুস্মিন্তি অসদ্দহনীযে ৱত্থুস্মিং. সানুনযো অধিমোক্খোতি মোহদিট্ঠীনং সদ্ধাপতিৰূপতমাহ. অহিৰিকানোত্তপ্পমোহাদীহি পমজ্জনতো অহিৰিকাদীহি কাৰণেহি. আৰক্খৰহিতচিত্তেতি চিত্তস্স সতিৱিৰহতংযেৱ দস্সেতি. আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা হি সতীতি. এতেন ‘‘অস্সদ্ধিযচিত্তে অন্ধবালচিত্তে’’তি পদদ্ৱযং ৱুত্তত্থং হোতি. উপনাহাদীতি আদি-সদ্দেন ৰাগাদযো সঙ্গয্হন্তি. ৰাগাদীনং পৰিযুট্ঠানাদিসভাৱতায ‘‘অৱিসেসেনা’’তি ৱুত্তং ৱিসেসস্স একচ্চস্স অসম্ভৱতো. ইধাতি, ইমস্মিং চিত্তে. নিপ্ফাদেতব্বে পযোজনে ভুম্মং ‘‘চম্মস্মিং দীপিনং হন্তী’’তি (ৱজিৰ. টী. ১৭-১৮ ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) ৱিয আৰম্মণং ৱা অৱূপসমো ফলূপচাৰেন ‘‘সেম্হো গুড়ো’’তি ৱিয.
ধম্মুদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা
৩৯০. সভাৱপটিচ্ছাদৱসেন পকতিঅত্তাদিঅসন্তগ্গহণস্স নিস্সযত্তা নিমিত্তত্তা অসন্তং বুজ্ঝতি, নিচ্চাদিৱিসমগ্গহণস্স সঞ্ঞাদিৱিপৰিযেসস্স নিস্সযত্তা অসমং বুজ্ঝতীতি মোহো ৱুত্তো নিমিত্তস্স কত্তুভাৱেন উপচাৰিতত্তা, অযঞ্চ অত্থো দিট্ঠিসহিতমোহৱসেন দট্ঠব্বো. এত্থ চ পকতীতি কাপিলানং পধানং.
ততিযচিত্তৱণ্ণনা
৪০০. অপণ্ণকপদং ৱিয অৱিৰজ্ঝনকপদম্পি কদাচি নিযতভাৱং দীপেয্যাতি অনিযততং দীপেতুং ‘‘উপ্পত্তিঅৰহঙ্গানী’’তি ৱুত্তং মানস্স অনিযতত্তা. যদি হি মানো নিযতো সিযা, কামৰাগস্স মানৰহিতা পৱত্তি ন সিযা, তথা ভৱৰাগস্স. এৱং সতি পট্ঠানে চতুক্খত্তুং কামৰাগেন যোজনা ন সিযা, তিক্খত্তুংযেৱ সিযা, ভৱৰাগমূলিকা চ ন সিযা, এৱঞ্চ সংযোজনানং সংযোজনেহি অট্ঠৱিধেন যোজনা সিযা, ন দসৱিধা দস্সিতাতি যথাৱুত্তাহি যোজনাহি মানস্স অনিযতভাৱো পকাসিতো. অথ ৱা মানেন সদ্ধিং পঞ্চ হোন্তি যথাৱুত্তানি অপণ্ণকঙ্গানি, কিং পন হোন্তীতি অপেক্খাযং যেৱাপনকাতি ৱিদিতোৱাযমত্থো. যেৱাপনকানঞ্হি পঞ্চভাৱো ইধ ৱিধীযতি, ন অপণ্ণকঙ্গানন্তি সো যথা হোতি, তথা যোজেতব্বং. কিলেসদুকে পটিচ্চৱাৰাদীসু ‘‘কিলেসং ধম্মং পটিচ্চ কিলেসো ধম্মো উপ্পজ্জতি হেতুপচ্চযা’’তিআদীসু ‘‘লোভং পটিচ্চ মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো মানো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পং. লোভং পটিচ্চ মোহো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্প’’ন্তি ৱিভত্তত্তা ‘‘তথা কিলেসদুকেপী’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তসসঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিকচিত্তৱসেন হি অযং পাঠভেদোতি.
‘‘কামৰাগো চতুধা একতো উপ্পজ্জতি, পটিঘো তিধা, মানো একধা, তথা ৱিচিকিচ্ছা ভৱৰাগোতি উদ্দিসিত্ৱা কামৰাগো মানসংযোজনঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চেৱ অৱিজ্জাসংযোজনমত্তেনেৱ চ সদ্ধিং মানো ভৱৰাগাৱিজ্জাসংযোজনেহি সদ্ধিং ভৱৰাগো অৱিজ্জাসংযোজনেন সদ্ধি’’ন্তি অট্ঠকথাকণ্ডৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৮৫) ৱক্খমানত্তা ‘‘ইধ চ ৱক্খতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থেৱ ‘‘লোভো ছধা একতো উপ্পজ্জতি, পটিঘো দ্ৱেধা, তথা মোহো’’তি উদ্দিসিত্ৱা ‘‘লোভো অসঙ্খাৰিকো দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তো মোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকো মোহথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, অসঙ্খাৰিকো এৱ মোহমানউদ্ধচ্চঅহিৰিকঅনোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকো এৱ চ মোহমানথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকঅনোত্তপ্পেহী’’তি ৱক্খমানত্তা ‘‘তথাদসৱিধা কিলেসান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অহ’’ন্তি গহণতায অৱংকত্ৱা গহণম্পি ‘‘সম্পগ্গহো’’তি ৱুত্তং.
চতুত্থচিত্তৱণ্ণনা
৪০২. উস্সাহং জনেন্তাতি এত্থ চিত্তপযোগসঙ্খাতো সঙ্খাৰো এৱ উস্সাহো, ন ৱীৰিযুস্সাহোতি.
নৱমচিত্তৱণ্ণনা
৪১৩. ৱিসপ্পনানিট্ঠৰূপসমুট্ঠানং যেন কুপিতস্স সকলসৰীৰং কম্পতি, কুপিতাকাৰো পঞ্ঞাযতি. এতেন সম্পত্তিঅত্থো ৰসো দস্সিতো হোতি, পৱত্তিআকাৰৱসেন ৱা ৱিসপ্পনৰসো. তথা হি যস্স কুপ্পতি, তস্স অমিত্তস্স সম্পত্তি যেভুয্যেন পটিঘুপ্পত্তিহেতু হোতীতি. এতেন কিচ্চত্থো ৰসো ৱুত্তো হোতীতি.
৪১৮. ৱচনত্থমেৱ ৱচনপৰিযাযমেৱ.
একাদসমচিত্তৱণ্ণনা
৪২৪. নিচ্ছযাভাৱাতি অধিমোক্খাভাৱা. অসণ্ঠহনতোতি সন্তানৱসেন একস্মিং আৰম্মণে অনৱট্ঠানতো.
দ্ৱাদসমচিত্তৱণ্ণনা
৪২৯. সহজাতাধিপতি নত্থি ‘‘ছন্দৱতো চে ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, সা ময্হং উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদিপ্পৱত্তিযা অভাৱা. অনুদ্ধটত্তা পটিসিদ্ধতা, যথাধম্মসাসনে অৱচনম্পি অভাৱং দীপেতি.
অৱচনতোতি অ-কাৰস্স তদঞ্ঞৱচনতং দস্সেতি. এতেন চ দস্সনেন পহাতব্বেসু অভাৱৱচনেন কাৰণসিদ্ধিযা ফলসিদ্ধীতি তত্থ অভাৱস্স কাৰণমেৱ তাৱ দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো’’তি ৱুত্তং. তেন তংসভাৱতা তস্স চিত্তুপ্পাদস্স ৱুত্তা হোতি. ততো চ ‘‘বলৱং পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, দুব্বলং নাকড্ঢতী’’তি ইদং পটিসন্ধিদানসভাৱেসু. যস্স পন পটিসন্ধিদানসভাৱো এৱ নত্থি, ন তস্স বলৱভাৱো পটিসন্ধিআকড্ঢনে কাৰণন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. অনাকড্ঢনং সাধেতি ‘‘যদি হি আকড্ঢেয্যা’’তিআদিনা. যস্মা চ নাগতং, তস্মা নাকড্ঢতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যস্মা পন তং পটিসন্ধিদানং নত্থি, তস্মা নাগত’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘অনাকড্ঢনতো অনাগমনং সাধেতু’’ন্তি ৱুত্তং.
অপাযগমনীযস্সাতি অপাযং গমেতীতি অপাযগমনীযং, তংসভাৱন্তি অত্থো. পটিসন্ধিআকড্ঢনে সতি উদ্ধচ্চসহগতং একন্তেন অপাযগমনীযং সিযা. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৪২৯) ‘‘ইতৰস্সাপি এত্থেৱ পটিসন্ধিদানং ভৱেয্যা’’তি. ন হি অকুসলপটিসন্ধি সুগতিযং সম্ভৱতীতি. ‘‘চতূহি অপাযেহি চ ৱিপ্পমুত্তো (খু. পা. ৬.১১; সু. নি. ২৩৪) অৱিনিপাতধম্মো’’তি (স. নি. ২.৪১; ৫.৯৯৮, ১০০৪) ৱচনতো অপাযগমনীযঞ্চ দস্সনেন পহাতব্বং. তেনাহ ‘‘অপাযগমনীযস্স দস্সনেন পহাতব্বত্তা’’তি. ন চেতং দস্সনেন পহাতব্বং, ন সো তস্স অপাযগমনীযো ৰাগো দোসো মোহো তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি এতেন সঙ্গহোতি সক্কা ৱত্তুং নিযোগতো ভাৱনায পহাতব্বভাৱেন ৱুত্তত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বা, উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৪০৬).
‘‘কুসলাকুসলং কম্মং ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৭) ৱুত্তকম্মপচ্চযভাৱো নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো. সো চ যদি উদ্ধচ্চসহগতং পটিসন্ধিং আকড্ঢেয্য, তস্সাপি সিযা. তথা চ সতি উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযা দস্সনেন পহাতব্বানংযেৱ নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা. ন চেতং দস্সেনেন পহাতব্বন্তি সব্বং পুব্বে ৱিয আৱত্ততি.
সহজাতমেৱ ৱিভত্তন্তি যথা দস্সনেন পহাতব্বৱিভঙ্গে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৬) সহজাতং নানাক্খণিকন্তি উদ্দিসিত্ৱা ‘‘সহজাতা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, নানাক্খণিকা দস্সনেন পহাতব্বা চেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱিভত্তং, এৱং অৱিভজিত্ৱা ‘‘ভাৱনায পহাতব্বা চেতনা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৮৯) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘নানাক্খণিকা চেতনা ৱিপাকানং খন্ধানং কটত্তা চ ৰূপানং কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. তেন ন ভাৱনায পহাতব্বস্স নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱোতি ৱিঞ্ঞাযতি. পচ্চনীযেপি যথাসম্ভৱং সঙ্গাহকপচ্চযানং ৱসেন পচ্চযুদ্ধাৰে কৰিযমানে. ইতৰত্থ চাতি দস্সনেনপহাতব্বপদে. তত্থ হি ‘‘দস্সনেন পহাতব্বো ধম্মো নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্ছাজাতকম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭১) কম্মপচ্চযোপি ৱুত্তোতি.
তদভাৱাতি নানাক্খণিককম্মপচ্চযত্তাভাৱা. ন চ নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৱিনা পটিসন্ধিআকড্ঢনং অত্থীতি ‘‘পটিসন্ধিঅনাকড্ঢনতো তত্থ অনাগতা’’তি ৱুত্তং. এত্থাতি ‘‘ঠপেত্ৱা উদ্ধচ্চসহগতং সেসানি একাদসেৱ পটিসন্ধিং আকড্ঢন্তী’’তি এত্থ. পৱত্তিৱিপাকস্সাতি পৱত্তিযং ৱিপাকো পৱত্তিএকদেসতায পৱত্তিভূতো ৱা ৱিপাকো এতস্সাতি পৱত্তিৱিপাকং, কম্মং, তস্স. অথ ৱা পৱত্তিযং ৱিপাকো পৱত্তিৱিপাকো. ইমস্মিং পন অত্থে নানাক্খণিককম্মপচ্চযো এতস্সাতি নানা…পে… যো, তব্ভাৱো…পে… তাতি এৱং পদচ্ছেদো দট্ঠব্বো. ন সক্কা নিৱাৰেতুং নানাক্খণিককম্মপচ্চযং ৱিনা ৱিপাকস্স অনুপ্পজ্জনতো.
ইদানি পৱত্তিৱিপাকানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযলাভিতায আহচ্চভাসিততং দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্চা’’তিআদিমাহ. ৱিপাকদানং পটিসন্ধিৱিপাকধম্মতাতি মঞ্ঞমানো ‘‘যদি ভাৱনা’’তিআদিমাহ. ইতৰো ৱিপাকদানাভাৱেপি সিদ্ধো ৱিপাকধম্মভাৱো তাদিসানং অঞ্ঞেসম্পি লব্ভমানত্তাতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাচিত্তাদীন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন অত্তনো কালমতিক্কন্তং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ৱুত্তং সিযাতি ইদং সহাযপচ্চযলাভতো পুথুজ্জনসন্তানৱুত্তিনো উদ্ধচ্চসহগতস্স ৱিপাকুপ্পাদনং, তদভাৱা সেক্খসন্ততিযং তস্স ৱিপাকানুপ্পাদনঞ্চ যুত্তং সিযাতি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘ইদং পন ঠানং সুট্ঠু ৱিচাৰেতব্ব’’ন্তিআদি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপৰিক্খীণসহাযানং ৱিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৱিপাকো ৱিভঙ্গে ৱুত্তো’’তি. তস্স তাদিসস্সেৱ সতি সহাযে ৱিপাকুপ্পাদনৱচনং, অসতি ৱিপাকানুপ্পাদনৱচনং ৱিৰুজ্ঝতীতি চ পৱত্তিৱিপাকদাযিকং ৱা উদ্ধচ্চসহগতস্স মনসি কত্ৱা ‘‘ৱুত্তং সিযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পৱত্তিৱিপাকঞ্হি সন্ধায ‘তেসং ৱিপাকে ঞাণ’ন্তি পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭২৫-৭২৬) ৱুত্ত’’ন্তি একে ৱণ্ণযন্তি. এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি, সাপি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱে অপনেতব্বাতি ইদম্পি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি.
অকুসলপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.