অব্যাকতপদং
অহেতুককুসলৱিপাকৱণ্ণনা
৪৩১. কামাৱচৰ…পে… আদি ৱুত্তন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘উপচিতত্তা’’তি পদং সঙ্গয্হতি ‘‘অসাধাৰণকম্মপচ্চযৱসেনা’’তি ৱুত্তত্তা. ‘‘উপচিতত্তাতি লদ্ধাসেৱনত্তা’’তি কেচি ৱদন্তি, তং পঠমজৱনস্স ন যুজ্জতি অনাসেৱনত্তা. তথা চ সতি তস্স ৱিপাকদানমেৱ ন সিযাতি ততো অঞ্ঞথা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিপাকাভিমুখন্তি ৱিপাকদানাভিমুখং কতোকাসং. কতোকাসতা চ অনাদিম্হি সংসাৰে অনেকেসং কম্মানং কতানং অত্থিতায পৰস্স পটিবাহনেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞস্স ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱড্ঢিততা চ সকম্মস্স বলদানসমত্থতাৱসেন অত্তনো কাৰণেহি অভিসঙ্খততা. অসাধাৰণেন নামং উদ্ধটং ‘‘ভেৰীসদ্দো যৱঙ্কুৰো’’তি যথা. ৱিঞ্ঞাণানন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং. ৱিসেসপচ্চযত্তাতি অধিকপচ্চযত্তা.
চক্খুসন্নিস্সিতঞ্চ তং ৰূপৱিজাননঞ্চাতি এতেন সমানাধিকৰণতং সমাসস্স দস্সেন্তো তত্থ চ ‘‘চক্খুসন্নিস্সিত’’ন্তিআদিপদদ্ৱযস্স নীলুপ্পলসদ্দাদীনং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱমাহ. অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণন্তি ৰূপাৰম্মণং মনোৱিঞ্ঞাণং. ৰূপংযেৱাৰম্মণন্তি পন অত্থে দিব্বচক্খুৱিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বং তংসদিসানং তদুপচাৰং কত্ৱা যথা ‘‘সা এৱ তিত্তিৰী তানি এৱ ওসধানী’’তি. ঝানপচ্চযত্তাভাৱে ন ঝানঙ্গতা নত্থীতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাদীনং উপচৰিতঝানঙ্গতং সাধেতি. ন হি ঝানঙ্গানং ঝানপচ্চযতং ৱত্ৱা তেসং ঝানপচ্চযভাৱো পটিক্খিত্তোতি. যদি এৱং পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাদযো ঝানৰাসিট্ঠানে ন ৱত্তব্বা সিযুন্তি আহ ‘‘ঝানপচ্চযত্তাভাৱে’’তিআদি. উপেক্খাদিভাৱতোতি উপেক্খাসুখদুক্খেকগ্গতাভাৱতো. অঞ্ঞট্ঠানাভাৱতোতি চিত্তট্ঠিতিং এৱ সন্ধায ৱুত্তং.
৪৩৬. অকুসলং ভৱঙ্গনিস্সন্দেন ‘‘পণ্ডৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, ভৱঙ্গে অপণ্ডৰে তংমূলিকা কুতো অকুসলস্স পণ্ডৰতাতি ‘‘অকুসলস্স চা’’তি ৱুত্তং. পণ্ডৰতায কাৰণং ৱত্তব্বং, যদি অঞ্ঞকাৰণা পণ্ডৰতা, সভাৱোৱাযন্তি চিত্তস্স অকিলেসসভাৱতায ৱুত্তং, ন চেত্থ ফস্সাদীনম্পি পণ্ডৰতাপত্তি. যতো ধম্মানং সভাৱকিচ্চৱিসেসঞ্ঞুনা ভগৱতা ৱিঞ্ঞাণংযেৱ তথা নিদ্দিট্ঠন্তি.
৪৩৯. অনতিক্কমনেন ভাৱনায. পসাদঘট্টনং ৱিসযস্স যোগ্যদেসে অৱট্ঠানন্তি ‘‘পসাদং ঘট্টেত্ৱা আপাথং গন্ত্ৱা’’তি ৱুত্তং. মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতীতি এত্থ ন সযং কিঞ্চি পটিহঞ্ঞতি, নাপি কেনচি পটিহঞ্ঞীযতি অফোট্ঠব্বসভাৱত্তা. ৱিসযৱিসযীভূতং পন অভিমুখভাৱপ্পত্তিযা ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা হেতুতায ৱিসিট্ঠভাৱপ্পত্তং পটিহতপটিঘাতকভাৱেন ৱোহৰীযতি, তস্মা তেসু সপ্পটিঘৱোহাৰো. ‘‘উপাদাৰূপং ঘট্টেতীতি এৱমাদি চ উপচাৰৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. মহাভূতাৰম্মণেন পন কাযপ্পসাদনিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু ঘট্টিযমানেসু পসাদোপি ঘট্টিতো এৱ নাম হোতীতি ৱত্ৱা ৱীমংসিতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. যথাধিপ্পেতেন একদেসসামঞ্ঞেন উপমাৱচনতো নিস্সিতনিস্সযঘট্টনানং সতিপি পুব্বাপৰভাৱে উপমত্তে উপমাভাৱেন গহেতব্বভাৱং দস্সেন্তো ‘‘উভযঘট্টনদস্সনত্থ’’ন্তি আহ.
৪৫৫. দস্সনাদিপ্পৱত্তিভাৱতোতি মনোধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতূনং অদস্সনাদিতায সা এতেসং এৱ ৱিসেসো. অনঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমতাযাতি অঞ্ঞনিস্সযমনোপুব্বঙ্গমত্তাভাৱতো. অঞ্ঞনিস্সযৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰপচ্চযত্তাভাৱেনাতি ইমিনা কিৰিযামনোধাতুতোপি ৱিসেসস্স ৱুত্তত্তা ‘‘মনোদ্ৱাৰনিগ্গমনমুখভাৱাভাৱতো’’তি ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘নিগ্গমনপৱেসমুখভাৱাভাৱতো’’তি. তিৱিধেনপি হি মনোধাতুৱিঞ্ঞাণধাতূহি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা ৱিসেসো দস্সিতোতি. ততো এৱ ৱিজাননৱিসেসৱিৰহতোযেৱ. যদি মনোধাতু ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৱুচ্চতি, ছৱিঞ্ঞাণকাযাতি কথং মনোধাতুযা তত্থ সঙ্গহো হোতীতি? সঙ্গহো এৱ পৰিযাযদেসনত্তা. অত্থি হি এস পৰিযাযো ‘‘মননমত্তং ৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি যথা ‘‘মননমত্তা ধাতু মনোধাতূ’’তি. অপিচ ৱত্থুকিচ্চেহি মনোৱিঞ্ঞাণসভাগত্তা তস্স উপৰমুপ্পাদভাৱতো অন্তাদিভাৱতো চ মনোৱিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতা মনোধাতু, ন সেসৱিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতা অতংসভাগত্তা, ইধ পন নিপ্পৰিযাযকতত্তা মনসো সম্ভূয ৱিসিট্ঠমনোকিচ্চযুত্তং মনোৱিঞ্ঞাণন্তি তদভাৱতো ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণন্তিপি ন ৱুচ্চতী’’তি ইমমেৱত্থং সাধেতুং ‘‘ন হি তং ৱিঞ্ঞাণং মনতো’’তিআদি ৱুত্তং. তেন মনোধাতুযা নিপ্পৰিযাযতো মনোৱিঞ্ঞাণকিচ্চৱিৰহংযেৱ দস্সেতি. দস্সনাদীনং পনাতিআদিনা অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণৱিধুৰং মনোধাতুযা চ সভাৱং দস্সেতি.
যদি জনকসদিসতা নাম মহাৱিপাকেসু ৱিতক্কাদীনং সম্মাসঙ্কপ্পাদিতা, তিহেতুকতো নিব্বত্তানং তিহেতুকানং, দুহেতুকতো নিব্বত্তানং দুহেতুকানঞ্চ ভৱতু সম্মাসঙ্কপ্পাদিতা, তিহেতুকতো পন নিব্বত্তদুহেতুকানং কথন্তি আহ ‘‘তত্থ হী’’তিআদি. তংসোতপতিততা ন সিযা তস্সা অনানন্তৰত্তা. ততো এৱ হীতিআদিনা ৱুত্তসোতপতিতং এৱানন্তৰেন ৱচনেন সমত্থযতি. যদি ৱিজ্জমানানম্পি মনোধাতুআদীসু ৱিতক্কাদীনং পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু ৱিয অগণনূপগভাৱো, এৱং সন্তে পট্ঠানে কথং তেসং ঝানপচ্চযতাৱচনং. ‘‘অব্যাকতো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১), ‘‘ৱিপাকাব্যাকতানি কিৰিযাব্যাকতানি ঝানঙ্গানি সম্পযুত্তকানং খন্ধানং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং ঝানপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪৩১) হি ৱুত্তং. পচ্চনীযেপি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন ঝানপচ্চযা, পঞ্চৱিঞ্ঞাণসহিতং একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৯৮) পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি এৱ উদ্ধটানি, ন মনোধাতুআদীনীতি আহ ‘‘ঝানপচ্চযকিচ্চমত্ততো’’তিআদি. ন হেত্থ ঝানঙ্গানং বলৱদুব্বলভাৱো অধিকতো, অথ খো ঝানপচ্চযভাৱমত্তন্তি অধিপ্পাযো.
৪৬৯. সমানৱত্থুকং অনন্তৰপচ্চযং লভিত্ৱাতি দস্সনাদিতো মনোধাতুযা চ বলৱভাৱে কাৰণৱচনং. যথাৰম্মণন্তি আৰম্মণানুৰূপং. যদি সমাননিস্সযতায মনোধাতুতো বলৱতৰত্তং ৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সোমনস্সসহগতায, ৱোট্ঠব্বনং কথং মজ্ঝত্তৱেদনন্তি অনুযোগং মনসি কত্ৱা তস্স বলৱভাৱং সম্পটিচ্ছিত্ৱা সন্ততিপৰিণামনব্যাপাৰৱিসেসা ন সোমনস্সৱেদনন্তি পৰিহাৰং ৱদন্তো ‘‘ৱোট্ঠব্বন’’ন্তিআদিমাহ. ৱিপাকো ৱিয অনুভৱনমেৱ ন হোতীতি সতি সমত্থতায ৱিপাকানং একন্তেন আৰম্মণৰসানুভৱনতায ৱুত্তং.
অহেতুককুসলৱিপাকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অট্ঠমহাৱিপাকচিত্তৱণ্ণনা
৪৯৮. ৱিপাকধম্মানং কম্মদ্ৱাৰং ৱুত্তং দ্ৱাৰকথাযং ‘‘তেভূমককুসলাকুসলো একূনতিংসৱিধো মনো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. মনোকম্মদ্ৱাৰকথা). পযোগেনাতি অত্তনা পৰেহি ৱা কতেন উস্সাহনপযোগেন. কুসলাকুসলানি ৱিয যেসং তং তদাৰম্মণং অনুবন্ধভূতং. পঠমপঞ্চমচিত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞবলৱদুব্বলভাৱৱিচাৰেন দুতিযছট্ঠাদীনম্পি সো ৱিচাৰিতো হোতীতি ‘‘এতেসু বলৱং দুব্বলঞ্চ ৱিচাৰেতু’’ন্তি ৱুত্তং. যথা সালিআদীনং থদ্ধমুদুভূমিৱসেন তিণাদীনং অনীহৰণনীহৰণৱসেন উতুআদিঅৱসেসপচ্চযানং ৱিপত্তিসম্পত্তিৱসেন চ ফলৱিসেসযোগো, এৱং কম্মস্স সুগতিদুগ্গতিৱসেন অৱিসুদ্ধৱিসুদ্ধপযোগৱসেন উপপত্তিযা ৱিপত্তিসম্পত্তিৱসেন চ ৱিসিট্ঠফলতায পৰিণমনং, এৱমেৱ গিম্হৱস্সকালাদীসু বীজানং ফলৱিসেসযোগো ৱিয তংতংকালৱিসেসেন কম্মস্স ফলৱিসেসযোগো হোতীতি আহ ‘‘কালৱসেন পৰিণমতী’’তি. সুক্কসোণিতপচ্চযানন্তি কম্মৱিসেসপৰিভাৱিতসন্তানুপ্পন্নতায সুক্কসোণিতানং আযুৱিসেসহেতুভাৱমাহ সুক্কসোণিতৱসেনপি ৱণ্ণাদিৱিসেসদস্সনতো, যেন ‘‘পিতূনং আকাৰং পুত্তো অনুৱিদহতী’’তি ৱুচ্চতি. তংমূলকানন্তি অপ্পাযুকসংৱত্তনিযকম্মমূলকানং. আহাৰাদীতি আদি-সদ্দেন ৱিসমূপক্কমাদযো পৰিগ্গণ্হাতি.
ৱিপাকুদ্ধাৰকথাৱণ্ণনা
যতো তিহেতুকাদিকম্মতো. যস্মিঞ্চ ঠানেতি পটিসন্ধিআদিট্ঠানে, সুগতিদুগ্গতিযং ৱা. তিহেতুকতো দুহেতুকং অনিচ্ছন্তো পটিসন্ধিন্তি অধিপ্পাযো. পৱত্তিৱিপাকং পন তিহেতুকতো দুহেতুকম্পি ইচ্ছতি এৱ. তথা হি ৱক্খতি অট্ঠকথাযং ‘‘যং পুৰিমায হেতুকিত্তনলদ্ধিযা ন যুজ্জতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮).
যে ‘‘তস্সেৱ কম্মস্স ৱিপাকাৱসেসেনা’’তি, ‘‘একপুপ্ফং যজিত্ৱান, অসীতি কপ্পকোটিযো (থেৰগা. ৯৬). দুগ্গতিং নাভিজানামী’’তি (অপ. থেৰ ২.৪৬.৬৪) চ এৱমাদিৱচনস্স অধিপ্পাযং অজানন্তা ‘‘কিং নু খো একেনপি কম্মেন অনেকা পটিসন্ধি হোতী’’তি, ‘‘দিস্ৱা কুমাৰং সতপুঞ্ঞলক্খণ’’ন্তিআদিৱচনস্স (দী. নি. ৩.২০৫) অত্থং অসল্লক্খেত্ৱা ‘‘কিন্নু খো নানাকম্মেহি একা পটিসন্ধি হোতী’’তি সংসযপক্খন্দা, তেসং বীজঙ্কুৰোপমায ‘‘একস্মা একা, অনেকস্মা চ অনেকা পটিসন্ধি হোতী’’তি ৱিনিচ্ছিতত্তা কম্মপটিসন্ধিৱৱত্থানতো সাকেতপঞ্হে ৱিপাকুদ্ধাৰকথায উস্সদকিত্তনগহণস্স সম্বন্ধং আহ ‘‘কম্মৱসেন…পে… দস্সেতু’’ন্তি. পটিসন্ধিজনককম্মৱসেন পটিসন্ধিৱিপাকো এৱ অলোভলোভাদিগুণদোসাতিৰেকভাৱহেতূতি অত্থো দট্ঠব্বো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সো তেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিৱসেন নিব্বত্তো লুদ্ধো হোতী’’তিআদি. এত্থ চ লোভৱসেন, দোস, মোহ, লোভদোস, লোভমোহ, দোসমোহ, লোভদোসমোহৱসেনাতি তযো এককা, তযো দ্ৱিকা, একো তিকোতি লোভাদিদস্সনৱসেন অকুসলপক্খেযেৱ সত্ত ৱাৰা. তথা কুসলপক্খে অলোভাদিদস্সনৱসেনাতি চুদ্দস ৱাৰা লব্ভন্তি.
তত্থ ‘‘অলোভদোসামোহা, অলোভাদোসমোহা, অলোভদোসামোহা বলৱন্তো’’তি আগতেহি কুসলপক্খে ততিযদুতিযপঠমৱাৰেহি দোসুস্সদমোহুস্সদদোসমোহুস্সদৱাৰা গহিতা. তথা অকুসলপক্খে ‘‘লোভাদোসমোহা, লোভদোসামোহা, লোভাদোসামোহা বলৱন্তো’’তি আগতেহি ততিযদুতিযপঠমৱাৰেহি অদোসুস্সদঅমোহুস্সদঅদোসামোহুস্সদৱাৰা গহিতাযেৱাতি অকুসলকুসলপক্খে তযো তযো ৱাৰে অন্তোগধে কত্ৱা অট্ঠেৱ ৱাৰা দস্সিতা. যে পন উভযেসং ৱোমিস্সতাৱসেনেৱ লোভালোভুস্সদৱাৰাদযো অপৰে একূনপঞ্ঞাস ৱাৰা দস্সেতব্বা, তে অসম্ভৱতো এৱ ন দস্সিতা. ন হি একস্মিং সন্তানে অন্তৰেন অৱত্থন্তৰং লোভো বলৱা অলোভো চাতি যুজ্জতি. পটিপক্খতোযেৱ হি এতেসং বলৱদুব্বলভাৱো, সহজাতধম্মতো ৱা. তেসু লোভস্স তাৱ পটিপক্খতো অলোভেন অনভিভূততায বলৱভাৱো, তথা দোসমোহানং অদোসামোহেহি. অলোভাদীনং পন লোভাদিঅভিভৱনতো সব্বেসঞ্চ সমানজাতিযং সমভিভূয পৱত্তিৱসেনেৱ সহজাতধম্মতো বলৱভাৱো. তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘লোভো বলৱা, অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৱন্তো, দোসমোহা মন্দা’’তি. সো চ তেসং মন্দবলৱভাৱো পুৰিমূপনিস্সযতো আসযস্স পৰিভাৱিততায ৱেদিতব্বো. এত্থ চ পঠমদুতিযেহি, সত্তমপঠমেহি ৱা ৱাৰেহি তিহেতুককম্মতো পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন তিহেতুকৱিপাকো, ইতৰেহি তিহেতুকদুহেতুককম্মতো যথাসম্ভৱং পটিসন্ধিপৱত্তিৱসেন দুহেতুকাহেতুকৱিপাকা দস্সিতাতি অযম্পি ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.
ইধাতি ৱিপাকুদ্ধাৰমাতিকাযং. তেন হেতুকিত্তনং ৱিসেসেতি. জচ্চন্ধাদিৱিপত্তিনিমিত্তং মোহো, সব্বাকুসলং ৱা. যং পন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তেন পটিসম্ভিদামগ্গৱচনেন. গতিসম্পত্তিযা সতি ঞাণসম্পযুত্তে পটিসন্ধিম্হি নিপ্ফাদেতব্বে. অঞ্ঞত্থাতি নিকন্তিপটিসন্ধিক্খণেসু. কম্মসৰিক্খকোতি ইধ সাতিসযো সৰিক্খভাৱো অধিপ্পেতোতি দট্ঠব্বো. ইতৰথা তিহেতুকদুহেতুকাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সৰিক্খাযেৱাতি দস্সিতমেতন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনীতি এত্থ পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি ৱিয অপুব্বনিস্সযপৱত্তিনী ৱিজাননৱিসেসৰহিতা চ মনোধাতু ইট্ঠাদিভাগগ্গহণে ন সমত্থাতি ‘‘পাকটাযেৱা’’তি ন ৱুত্তা, আদি-সদ্দেন ৱা সঙ্গহিতা. তদাৰম্মণপচ্চযসব্বজৱনৱতাতি তদাৰম্মণস্স পচ্চযভূতসকলজৱনপ্পৱত্তিসহিতেন. যং সন্ধায ‘‘ইধ পৰিপক্কত্তা আযতনান’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞকালেতি অবুদ্ধিপৱত্তিকালে.
অনুলোমেতি ধম্মানুলোমে. আসেৱনপচ্চযাতি আসেৱনভূতা পচ্চযা. ন মগ্গে অমগ্গপচ্চযে. সোপি মোঘৱাৰো লব্ভেয্যাতি যদি ৱোট্ঠব্বনম্পি আসেৱনপচ্চযো সিযা, যথা ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চ সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তো ধম্মো উপ্পজ্জতি আসেৱনপচ্চযা ন (পট্ঠা. ১.২.৩) মগ্গপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ১.২.১৪) অনুলোমপচ্চনীযে, পচ্চনীযানুলোমে চ ‘‘সুখা…পে… ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনপচ্চযা’’তি চ ৱুত্তং হসিতুপ্পাদচিত্তৱসেন, এৱং ৱোট্ঠব্বনৱসেন ‘‘অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তং ধম্মং পটিচ্চা’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তনযেন পাঠো সিযা, তথা চ সতি ৱাৰদ্ৱযৱসেন গণনাযং ‘‘আসেৱনপচ্চযা ন মগ্গে দ্ৱে. ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে দ্ৱে’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ন পন ৱুত্তং, তস্মা ন লব্ভেয্যাযং মোঘৱাৰোতি অধিপ্পাযো.
ৱোট্ঠব্বনম্পি যদি আসেৱনপচ্চযো সিযা, দুতিযমোঘৱাৰে অত্তনো ৱিয ততিযচতুত্থৱাৰেসুপি সিযা, তথা সতি অত্তনাপি কুসলাকুসলানং সিযা. ন হি…পে… অৱুত্তো অত্থি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা ধম্মা’’তিআদিনা অনৱসেসতো ৱুত্তত্তা. ৱোট্ঠব্বনস্স…পে… অৱুত্তো ‘‘অব্যাকতো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো. অকুসলস্স…পে… পচ্চযো’’তি ৱচনাভাৱতো. ন কেৱলং অৱুত্তো, অথ খো কুসলং…পে… পটিক্খিত্তোৱ. অথাপি সিযাতিআদি মগ্গসোধনত্থমেৱ ৱুচ্চতি. সমানৱেদনানং এৱ আসেৱনপচ্চযভাৱস্স দস্সনতো ‘‘অসমানৱেদনানং ৱসেনা’’তি ৱুত্তং. এৱং ‘‘আসেৱন পচ্চযেন পচ্চযো’’তিপি ৱত্তব্বং সিযা, সমানৱেদনাৱসেনাতি অধিপ্পাযো. অভিন্নজাতিকস্স চাতি চ-সদ্দো অভিন্নৱেদনস্স চাতি সম্পিণ্ডনত্থো. ৱেদনাত্তিকেপি ৱোট্ঠব্বনস্স আসেৱনপচ্চযত্তস্স অভাৱাতি যোজনা. কুসলত্তিকাদীসু যথাদস্সিতপাড়িপ্পদেসেসুপীতি সম্পিণ্ডনত্থো পি-সদ্দো. গণনায কাৰণভূতায গণনায নিদ্ধাৰিযমানায সতি গণনায ৱা অব্ভন্তৰে. দুতিযো মোঘৱাৰো ৱীমংসিতব্বোতি আসেৱনপচ্চযত্তাভাৱা জৱনট্ঠানে ঠাতুং ন যুজ্জতি. ন হি ৱিনা আসেৱনং জৱনপ্পৱত্তি অত্থীতি অধিপ্পাযো.
অপিচেত্থ ‘‘যং জৱনভাৱপ্পত্তং, তং ছিন্নমূলকৰুক্খপুপ্ফং ৱিযা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৫৬৬) ৱক্খমানত্তা অনুপচ্ছিন্নভৱমূলানং পৱত্তমানস্স ৱোট্ঠব্বনস্স কিৰিযভাৱো ন সিযা, ৱুত্তো চ ‘‘যস্মিং সমযে মনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি কিৰিযা নেৱ কুসলা নাকুসলা ন চ কম্মৱিপাকা উপেক্খাসহগতা’’তি, তস্মা ‘‘জৱনট্ঠানে ঠত্ৱাতি জৱনস্স উপ্পজ্জনট্ঠানে দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্তিত্ৱা, ন জৱনভাৱেনা’’তি, ‘‘আসেৱনং লভিত্ৱাতি চ আসেৱনং ৱিয আসেৱন’’ন্তি ৱুচ্চমানে ন কোচি ৱিৰোধো, ৱিপ্ফাৰিকস্স পন সতো দ্ৱিক্খত্তুং পৱত্তিযেৱেত্থ আসেৱনসদিসতা. ৱিপ্ফাৰিকতায হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তঞ্চস্স ৱুচ্চতি. ৱিপ্ফাৰিকম্পি জৱনং ৱিয অনেকক্খত্তুং অপ্পৱত্তিযা দুব্বলত্তা ন নিপ্পৰিযাযতো আসেৱনপচ্চযভাৱেন পৱত্তেয্যাতি ন ইমস্স পাঠে আসেৱনত্থং ৱুত্তং, অট্ঠকথাযং পন পৰিযাযতো ৱুত্তং যথা ‘‘ফলচিত্তেসু মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্ন’’ন্তি. অযমেত্থ অত্তনোমতি. অযম্পি পোৰাণকেহি অসংৱণ্ণিতত্তা সাধুকং উপপৰিক্খিতব্বো.
এৱঞ্চ কত্ৱাতি ৱোট্ঠব্বনাৱজ্জনানং অনত্থন্তৰভাৱতো ‘‘আৱজ্জনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ৱোট্ঠব্বনট্ঠানেপীতি অধিপ্পাযো. তস্মাতি যস্মা ৱোট্ঠব্বনং আৱজ্জনাযেৱ অত্থতো উপেক্খাসহগতাহেতুককিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱতো, তস্মা. তং আৱজ্জনা ৱিয সতি উপ্পত্তিযং কামাৱচৰকুসলাকুসলকিৰিযজৱনানং একন্ততো অনন্তৰপচ্চযভাৱেনেৱ ৱত্তেয্য, নো অঞ্ঞথাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱোট্ঠব্বনতো’’তিআদিমাহ. চতুন্নন্তি মুঞ্ছামৰণাসন্নৱেলাদীসু মন্দীভূতৱেগতায চত্তাৰিপি জৱনানি উপ্পজ্জেয্যুন্তি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. অযমেতস্স সভাৱোতি আৰম্মণমুখেনপি চিত্তনিযামংযেৱ দস্সেতি. যদিপি ‘‘জৱনাপাৰিপূৰিযা…পে… যুত্তো’’তি ৱুত্তং, ‘‘আৱজ্জনাদীনং পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতী’’তি পন ৱুত্তত্তা চিত্তপ্পৱত্তিৱসেন পঠমমোঘৱাৰতো এতস্স ন কোচি ৱিসেসো. তেনেৱাহ ‘‘অযম্পি…পে… ৰেতব্বো’’তি. পটিসন্ধিচিত্তেযেৱ পৱত্তিযং ‘‘ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চমানে ন তস্স হেতুৱসেন ভেদোতি ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ন সক্কা ৱত্তুং, ৱুত্তঞ্চ, তস্মা সহেতুকং ভৱঙ্গন্তি তদাৰম্মণং ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.
সভাৱকিচ্চেহি অত্তনো ফলস্স পচ্চযভাৱো, সভাৱকিচ্চানং ৱা ফলভূতানং পচ্চযভাৱো সভাৱকিচ্চপচ্চযভাৱো. অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বন্তি ‘‘দুহেতুকসোমনস্সসহগতঅসঙ্খাৰিকজৱনাৱসানে এৱা’’তি ইমস্স অত্থস্স অনধিপ্পেতত্তা. যথা চ অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধিকানং তিহেতুকজৱনাৱসানে অহেতুকদুহেতুকতদাৰম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং, এৱং তিহেতুকপটিসন্ধিকস্স তিহেতুকজৱনানন্তৰং দুহেতুকতদাৰম্মণং, দুহেতুকপটিসন্ধিকস্স চ দুহেতুকানন্তৰং অহেতুকতদাৰম্মণং অপ্পটিসিদ্ধং দট্ঠব্বং. ‘‘তিহেতুককম্মং তিহেতুকম্পি দুহেতুকম্পি অহেতুকম্পি ৱিপাকং দেতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮) হি ৱুত্তং. পৰিপুণ্ণৱিপাকস্সাতি ইমিনাপি তিহেতুকজৱনতো যথাৱুত্ততদাৰম্মণস্স অপ্পটিসিদ্ধংযেৱ সাধেতি. ন হি পচ্চযন্তৰসামগ্গিযা অসতি তদাৰম্মণং সব্বং অৱিপচ্চন্তং কম্মং পৰিপুণ্ণৱিপাকং হোতীতি. মুখনিদস্সনমত্তমেৱ যথাৱুত্ততদাৰম্মণপ্পৱত্তিযা অৱিভাৱিতত্তা. তিহেতুকাদিকম্মস্স হি উক্কট্ঠস্স তিহেতুককম্মস্স সোড়স, ইতৰস্স দ্ৱাদস, উক্কট্ঠস্সেৱ দুহেতুককম্মস্স দ্ৱাদস, ইতৰস্স অট্ঠাতি এৱং সোড়সৱিপাকচিত্তাদীনি যোজেতব্বানি. তস্মাতি যস্মা পৰিপুণ্ণৱিপাকস্স পটিসন্ধিজনককম্মস্স ৱসেন ৱিপাকৱিভাৱনায মুখনিদস্সনমত্তমেৱেতং, তস্মা.
এৱঞ্চ কত্ৱাতি নানাকম্মতো তদাৰম্মণুপ্পত্তিযং ইতো অঞ্ঞথাপি সম্ভৱতোতি অত্থো. ‘‘উপেক্খা…পে… উপ্পজ্জতী’’তি এত্থ কেন কিচ্চেন উপ্পজ্জতীতি? তদাৰম্মণকিচ্চং তাৱ ন হোতি জৱনাৰম্মণস্স অনালম্বণতো, নাপি সন্তীৰণকিচ্চং তথা অপ্পৱত্তনতো, পটিসন্ধিচুতীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, পাৰিসেসতো ভৱঙ্গকিচ্চন্তি যুত্তং সিযা. ন হি পটিসন্ধিভূতংযেৱ চিত্তং ‘‘ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুচ্চতীতি.
তন্নিন্নন্তি আপাথগতৱিসযনিন্নং আৱজ্জনন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞস্স ৱিয পঠমজ্ঝানাদিকস্স ৱিয. এতস্সপি সাৱজ্জনতায ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অতদত্থাতি এত্থ তং-সদ্দেন নিৰোধং পচ্চামসতি. উপ্পত্তিযাতি উপ্পত্তিতো. তন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. তস্স নিৰোধস্স. তথা চ উপ্পজ্জতীতি ‘‘অনন্তৰপচ্চযো হোতী’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি. যথাৱুত্তা ৱুত্তপ্পকাৰা. ৱোদানং দুতিযমগ্গাদীনং পুৰেচাৰিকঞাণং. এতেসন্তি অৰিযমগ্গচিত্তমগ্গানন্তৰফলচিত্তানং. এতস্সাতি যথাৱুত্তৱিপাকচিত্তস্স.
উপনিস্সযতো তস্সেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱিপাকস্স দস্সনত্থং চক্খাদীনং দস্সনাদিঅত্থতো দস্সনাদিফলতো, দস্সনাদিপ্পযোজনতো ৱা. পুৰিমচিত্তানি আৱজ্জনাদীনি. ৱত্থন্তৰৰহিতত্তে দস্সেতব্বে ৱত্থন্তৰে ৱিয আৰম্মণন্তৰেপি ন ৱত্ততীতি ‘‘ৱত্থাৰম্মণন্তৰৰহিত’’ন্তি ৱুত্তং.
যদি ৱিপাকেন কম্মসৰিক্খেনেৱ ভৱিতব্বং, এৱং সতি ইমস্মিং ৱাৰে অহেতুকৱিপাকানং অসম্ভৱো এৱ সিযা তেসং অকম্মসৰিক্খকত্তাতি ইমমত্থং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অহেতুকানং পনা’’তি. অভিনিপাতমত্তন্তি পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং কিচ্চমাহ. তে হি আপাথগতেসু ৰূপাদীসু অভিনিপাতনমত্তেনেৱ ৱত্তন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনি সঙ্গণ্হাতি. কুসলেসু কুসলাকুসলকিৰিযেসুপি ৱা ৱিজ্জমানা সসঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিকতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসৰিক্খত্তা পহানাৱট্ঠানতো চ ৱিৰুদ্ধা ৱিযাতি ৱিপাকেসু সা তদনুকূলা সিযা, সা পন মূলাভাৱেন ন সুপ্পতিট্ঠিতানং সৱিসযাভিনিপতনমত্তাদিৱুত্তীনং নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘ন সসঙ্খাৰিকৱিৰুদ্ধো’’তিআদি. উভযেনপি তেসং নিব্বত্তিং অনুজানাতি যথা ‘‘কটত্তাৰূপান’’ন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো ৱিপাকস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো. ৱিপাকধম্মধম্মে খন্ধে অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সতি, অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) ৱিপাকত্তিকে ৱিয সিযা কুসলত্তিকেপি পাড়ীতি কত্ৱা ‘‘কুসলত্তিকে চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হি ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি উদ্দিসিত্ৱা ‘‘সেক্খা ৱা পুথুজ্জনা ৱা কুসলং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তি, কুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতি, কুসলং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, উদ্ধচ্চং, দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, অকুসলে নিৰুদ্ধে ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানত্তা এৱ অৱচনন্তি অধিপ্পাযেন তত্থ যুত্তিং দস্সেতি ‘‘ৱিপ্ফাৰিকঞ্হী’’তিআদিনা.
এত্থ কেচি ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খাৱতোপি কিৰিযমযচিত্ততায কিৰিযজৱনস্স ৱিপ্ফাৰিককিৰিযভাৱো ন সক্কা নিসেধেতুন্তি নিদস্সনভাৱেন পণ্ণপুটমুপনীতং অসমানং. কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণাভাৱস্স পাড়িযং অৱচনম্পি অকাৰণং লব্ভমানস্সপি কত্থচি কেনচি অধিপ্পাযেন অৱচনতো. তথা হি ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে লব্ভমানোপি অধিপতি ন ৱুত্তো, তস্মা কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণাভাৱো ৱীমংসিতব্বো’’তি ৱদন্তি. সতিপি কিৰিযমযত্তে সব্বত্থ তাদিভাৱপ্পত্তানং খীণাসৱানং জৱনচিত্তং ন ইতৰেসং ৱিয ৱিপ্ফাৰিকং, সন্তসভাৱতায পন সন্নিসিন্নৰসং সিযাতি তস্স পণ্ণপুটং দস্সিতং. ধম্মসঙ্গহে অকুসলনিদ্দেসে অধিপতিনো ৱিয পট্ঠানে কিৰিযজৱনানন্তৰং তদাৰম্মণস্স লব্ভমানস্স অৱচনে ন কিঞ্চি কাৰণং দিস্সতি. তথা হি ৱুত্তং তত্থ অট্ঠকথাযং ‘‘হেট্ঠা দস্সিতনযত্তা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪২৯). ন চেত্থ দস্সিতনযত্তাতি সক্কা ৱত্তুং ৱিপাকধম্মধম্মেহি কুসলাকুসলেহি অতংসভাৱানং নযদস্সনস্স অযুজ্জমানকত্তা. অপিচ তত্থ ৱীমংসায কেসুচি সব্বেসঞ্চ অধিপতীনং অভাৱতো একৰসং দেসনং দস্সেতুং ‘‘উদ্ধটো’’তি চ সক্কা ৱত্তুং, ইধ পন ন তাদিসং অৱচনে কাৰণং লব্ভতীতি ‘‘অৱচনে কাৰণং নত্থী’’তি ৱুত্তং.
অধিপ্পাযেনাতি অকুসলানন্তৰং সহেতুকতদাৰম্মণং নত্থীতি তস্স থেৰস্স মতিমত্তন্তি দস্সেতি. ‘‘কুসলাকুসলে নিৰুদ্ধে সহেতুকো ৱিপাকো তদাৰম্মণতা উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৯৮) ৱচনতো পন অকুসলানন্তৰং সহেতুকতদাৰম্মণম্পি ৱিজ্জতিযেৱাতি উপ্পত্তিং ৱদন্তস্স যুত্তগ্গহণৱসেনাতি অধিপ্পাযো.
ন এত্থ কাৰণং দিস্সতীতি এতেন তিহেতুকজৱনানন্তৰং তিৱিধম্পি তদাৰম্মণং যুত্তন্তি দস্সেতি. যেন অধিপ্পাযেনাতি পঠমথেৰেন তাৱ একেন কম্মুনা অনেকতদাৰম্মণং নিব্বত্তমানং কম্মৱিসেসাভাৱা তংতংজৱনসঙ্খাতপচ্চযৱিসেসেন ৱিসিট্ঠং হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন জৱনৱসেন তদাৰম্মণস্স সসঙ্খাৰাদিৱিধানং ৱুত্তং, ৱিপাকেন নাম কম্মসৰিক্খেন ভৱিতব্বং, ন কম্মৱিৰুদ্ধসভাৱেন. অঞ্ঞথা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো সিযাতি এৱমধিপ্পাযেন দুতিযত্থেৰো কম্মৱসেনেৱ তদাৰম্মণৱিসেসং আহ. ঞাণস্স জচ্চন্ধাদিদুগ্গতিৱিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খতা ৱিয সুগতিৱিপত্তিনিমিত্তপটিপক্খতাপি সিযাতি মঞ্ঞমানো ততিযত্থেৰো ‘‘তিহেতুককম্মতো দুহেতুকপটিসন্ধিম্পি নানুজানাতী’’তি ইমিনা নযেন তেসু ৱাদেসু অধিপ্পাযাৱিৰোধৱসেন যুত্তং গহেতব্বং. মহাপকৰণে আগতপাড়িযাতি ‘‘সহেতুকো ধম্মো অহেতুকস্স ধম্মস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) ইমস্স ৱিভঙ্গে ‘‘সহেতুকং ভৱঙ্গং অহেতুকস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো, সহেতুকা খন্ধা ৱুট্ঠানস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এৱমাদিনা পট্ঠানে সহেতুকদুকাদীসু আগতপাড়িযাতি অত্থো.
কামাৱচৰকুসলৱিপাকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককথাৱণ্ণনা
৪৯৯. তস্মিং খণে ৱিজ্জমানানং ছন্দাদীনন্তি এতেন ৱিপাকজ্ঝানে দুক্খাপটিপদাদিভাৱস্স অৱিজ্জমানতং দস্সেতি. ন হি কুসলজ্ঝানং ৱিয ৱিপাকজ্ঝানং পৰিকম্মৱসেন নিব্বত্ততীতি. ন চেত্থ পটিপদাভেদো ৱিয কুসলানুৰূপো ৱিপাকস্স আৰম্মণভেদোপি ন পৰমত্থিকো সিযাতি সক্কা ৱত্তুং একন্তেন সাৰম্মণত্তা অৰূপধম্মানং ৱিপাকস্স চ কম্মনিমিত্তাৰম্মণতায অঞ্ঞত্ৰাপি ৱিজ্জমানত্তা. নানাক্খণেসু নানাধিপতেয্যন্তি ‘‘যস্মিং খণে যং ঝানং যদধিপতিকং, ততো অঞ্ঞস্মিং খণে তং ঝানং একন্তেন তদধিপতিকং ন হোতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং. চতুত্থজ্ঝানস্সেৱাতি চ পটিপদা ৱিয অধিপতযো ন একন্তিকাতি ইমমেৱত্থং দস্সেতি.
ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
লোকুত্তৰৱিপাককথাৱণ্ণনা
৫০৫. তণ্হাৱিজ্জাদীহি আহিতৱিসেসং লোকিযকম্মং ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থং হোতি, ন অঞ্ঞথাতি ৱুত্তং ‘‘তণ্হাদীহি অভিসঙ্খত’’ন্তি. ইতৰস্সাতি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতনামৰহিতস্স. যো সুদ্ধিকপটিপদায ৱিভাৱিতো, যো চ সুত্তন্তপৰিযাযেন অনিমিত্তোতি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ ‘‘অনিচ্চানুপস্সনানন্তৰস্সপি মগ্গস্সা’’তিআদি. ৱড়ঞ্জন…পে… ভেদো হোতি মগ্গাগমনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘মগ্গানন্তৰফলচিত্তস্মিং যেৱা’’তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা ‘‘সুঞ্ঞতাদিনামলাভে সতী’’তি সাসঙ্কং আহ. অনিমিত্তনামঞ্চ লভতি মগ্গাগমনতো ফলস্স নামলাভে ৱিসেসাভাৱতোতি অধিপ্পাযো. তাদিসায এৱাতি যাদিসা মগ্গে সদ্ধা, তাদিসায এৱ ফলে সদ্ধায.
৫৫৫. ‘‘কতমে ধম্মা নিয্যানিকা? চত্তাৰো মগ্গা’’তি ৱচনতো (ধ. স. ১২৯৫, ১৬০৯) অনিয্যানিকপদনিদ্দেসে চ ‘‘চতূসু ভূমীসু ৱিপাকো’’তি (ধ. স. ১৬১০) ৱুত্তত্তা ন নিপ্পৰিযাযেন ফলং নিয্যানসভাৱং, নিয্যানসভাৱস্স পন ৱিপাকো কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানৱসেন পৱত্তমানো পৰিযাযতো তথা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘নিয্যানিকসভাৱস্সা’’তিআদি. পঞ্চঙ্গিকো চাতি এতেন মগ্গৱিভঙ্গে সব্বৱাৰেসুপি ফলস্স মগ্গপৰিযাযো আগতোতি দস্সেতি. তত্থ হি অৰিযমগ্গক্খণে ৱিজ্জমানাসুপি ৱিৰতীসু তদৱসিট্ঠানং পঞ্চন্নং কাৰাপকঙ্গানং অতিৰেককিচ্চতাদস্সনত্থং পাড়িযং পঞ্চঙ্গিকোপি মগ্গো উদ্ধটোতি. এৱং বোজ্ঝঙ্গাপীতি যথা মগ্গো, এৱং মগ্গবোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গেসু ফলেসু চ বোজ্ঝঙ্গা উদ্ধটাতি অত্থো.
লোকুত্তৰৱিপাককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কিৰিযাব্যাকতকথাৱণ্ণনা
৫৬৮. পুৰিমা পৱত্তীতি মহাকিৰিযচিত্তপ্পৱত্তিং আহ. তায হি খীণাসৱো এৱং পচ্চৱেক্খতি. তেনেৱাহ ‘‘ইদং পন চিত্তং ৱিচাৰণপঞ্ঞাৰহিত’’ন্তি. এৱন্তি যথা সোতদ্ৱাৰে, এৱং ঘানদ্ৱাৰাদীসুপি মহাকিৰিযচিত্তেহি তস্মিং তস্মিং ৱিসযে ইদমত্থিকতায পৰিচ্ছিন্নায ইদং চিত্তং ৱত্ততীতি দস্সেতি. পঞ্চদ্ৱাৰানুগতং হুত্ৱা লব্ভমানন্তি পঞ্চদ্ৱাৰে পৱত্তমহাকিৰিযচিত্তানং পিট্ঠিৱট্টকভাৱেন ইমস্স চিত্তস্স পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তং, পঞ্চদ্ৱাৰে এৱ ৱা ইদমেৱ পৱত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘লোলুপ্প…পে… ভূত’’ন্তি ৱুত্তত্তা পঞ্চদ্ৱাৰে পঠমং ইমিনা চিত্তেন সোমনস্সিতো হুত্ৱা পচ্ছা মহাকিৰিযচিত্তেহি তং তং অত্থং ৱিচিনোতীতি অযমত্থো ৱুত্তো ৱিয দিস্সতি. পুব্বেযেৱ পন মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন পধানসাৰুপ্পট্ঠানাদিং পৰিচ্ছিন্দন্তস্স পঞ্চদ্ৱাৰে তাদিসস্সেৱ তাদিসেসু ৰূপাদীসু ইদং চিত্তং পৱত্ততীতি ৱদন্তি. অযম্পি অত্থো পঞ্চদ্ৱাৰে এৱ পৱত্তং লোলুপ্পতণ্হাপহানাদিপচ্চৱেক্খণাহেতু যথাৱুত্তকাৰণভূতং জাতন্তি এৱং যোজেত্ৱা সক্কা ৱত্তুং. এৱঞ্চ সতি ইমস্স চিত্তস্স পচ্চযভূতা পুৰিমা পৱত্তীতি ইদম্পি ৱচনং সমত্থিতং হোতি.
এত্থ চ পঞ্চদ্ৱাৰে ইমিনা চিত্তেন সোমনস্সুপ্পাদনমত্তং দট্ঠব্বং, ন হাসুপ্পাদনং পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তানং অৱিঞ্ঞত্তিজনকত্তা, মনোদ্ৱাৰে পন হাসুপ্পাদনং হোতি. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং পঞ্চদ্ৱাৰে ‘‘সোমনস্সিতো হোতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, মনোদ্ৱাৰে চ ‘‘হাসযমান’’ন্তি. ইমিনা হসিতুপ্পাদচিত্তেন পৱত্তিযমানম্পি ভগৱতো সিতকৰণং পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণানং অনুৱত্তকত্তা ঞাণানুপৰিৱত্তিযেৱাতি. এৱং পন ঞাণানুপৰিৱত্তিভাৱে সতি ন কোচি পাড়িঅট্ঠকথানং ৱিৰোধো, এৱঞ্চ কত্ৱা অট্ঠকথাযং ‘‘তেসং ঞাণানং চিণ্ণপৰিযন্তে ইদং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অৱস্সঞ্চ এতং এৱং ইচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা আৱজ্জনচিত্তস্সপি ভগৱতো পৱত্তি ন যুজ্জেয্য. তস্সপি হি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱস্স নিচ্ছিতত্তা, ন চ ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তে তংসমুট্ঠিতায ৱিঞ্ঞত্তিযা কাযকম্মাদিভাৱং আৱজ্জনভাৱো ৱিবন্ধতীতি.
ততো এৱাতি মূলাভাৱেন ন সুপ্পতিট্ঠিতত্তা এৱ. ‘‘অহেতুকানং ঝানঙ্গানি বলানি চা’’তি সম্পিণ্ডনত্থো ঝানঙ্গানি চাতি চ-সদ্দো. যদি অপৰিপুণ্ণত্তা বলভাৱস্স ইমস্মিং অহেতুকদ্ৱযে বলানি অনুদ্দিট্ঠানি অসঙ্গহিতানি চ, অথ কস্মা নিদ্দিট্ঠানীতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. সম্মা নিয্যানিকসভাৱানং কুসলানং পটিভাগভূতো ৱিপাকোপি ফলং ৱিয তংসভাৱো সিযাতি সহেতুকৱিপাকচিত্তানি অগ্গহেত্ৱা কিৰিযচিত্তকতত্তা ৱা ‘‘মহাকিৰিযচিত্তেসূ’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা মহাকিৰিযচিত্তেসুচাতি চ-সদ্দেন সহেতুকৱিপাকচিত্তানিপি গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি.
৫৭৪. ‘‘ইন্দ্ৰিয …পে… ইমস্সানন্তৰং উপ্পজ্জমানানী’’তি ৱুত্তং তেসং ঞাণানং কামাৱচৰত্তা. ইতৰেসং মহগ্গতত্তা ‘‘পৰিকম্মানন্তৰানী’’তি ৱুত্তং.
৫৭৭. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, সো এৱ ভৱতি উপ্পজ্জতি, ন পৰপৰিকপ্পিতো ৱিয নিচ্চোতি অত্তভাৱো. অত্তাতি ৱা দিট্ঠিগতিকেহি গহেতব্বাকাৰেন ভৱতি পৱত্ততীতি অত্তভাৱো.
কিৰিযাব্যাকতকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চিত্তুপ্পাদকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.