কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযৱণ্ণনা
১. অপ্পেতুন্তি নিগমেতুং. ‘‘পদভাজনীযং ন ৱুত্ত’’ন্তি পদভাজনীযাৱচনেন অপ্পনাৱৰোধং সাধেত্ৱা পদভাজনীযাৱচনস্স কাৰণং ৱদন্তো ‘‘সৰূপেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দো অত্থি-সদ্দেন অনানত্থোতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘দুতিযেন হোতি-সদ্দেনা’’তি. পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযেন ৱত্ৱা যথাৱুত্তস্স পাড়িপ্পদেসস্স অপ্পনাৱৰোধো সমত্থিতোতি অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খেপেনা’’তিআদিমাহ.
ঞাতুং ইচ্ছিতোতি লক্খণস্স পুচ্ছাৱিসযতং দস্সেতুং ৱুত্তং. যেন কেনচীতি দস্সনাদিৱিসেসযুত্তেন, ইতৰেন ৱা. অৱত্থাৱিসেসো হি ঞাণস্স দস্সনতুলনতীৰণানি. ‘‘অদিট্ঠত’’ন্তিআদীসু আহাতি যোজেতব্বং, সব্বত্থ চ লক্খণস্সাতি. তঞ্হেত্থ অধিকতন্তি. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি এতেন দিট্ঠং সংসন্দতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনাতি এতাসম্পি সদ্দত্থো নযতো দস্সিতো, অত্থতো পন সব্বাপি তথাপৱত্তং ৱচনং, তদুপ্পাদকো ৱা চিত্তুপ্পাদোতি ৱেদিতব্বং.
অঞ্ঞমঞ্ঞতো পভিজ্জতীতি পভেদো, ৱিসেসো, তেন পভেদেন. ধম্মানং দেসনন্তি কিঞ্চাপি সমযভূমিজাতিআৰম্মণসভাৱাদিৱসেন অনৱসেসপ্পভেদপৰিগ্গহতো নিদ্দেসদেসনাৱ ৱত্তুং যুত্তা, তথাপি কুসলাদিমাতিকাপদসঙ্গহিতৱিসেসোযেৱ ইধ পভেদোতি অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘পভেদ…পে… দেসনং আহা’’তি. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসল…পে… দীপেত্ৱাতি ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ধম্মুদ্দেসৱাৰ ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা). ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা চ পভেদৱন্তোৱ সাতিসযং নিদ্দিট্ঠা, ন পন মাতিকাযং ৱুত্তপ্পভেদোতি পভেদৱন্তদস্সনং নিদ্দেসো. ইদং ৱুত্তং হোতীতিআদিনা ‘‘পভেদে…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি ইমস্স ৱাক্যস্স পিণ্ডত্থমাহ. যদি ধম্মা এৱ পুচ্ছিতব্বা ৱিস্সজ্জেতব্বা চ, কস্মা কুসলাতি পভেদৱচনন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. ন হি পভেদেহি ৱিনা পভেদৱন্তো অত্থীতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি এতেন ‘‘ফস্সো হোতী’’তি, ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি চ আদিনা উদ্দিট্ঠনিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং কুসলভাৱো ৱিস্সজ্জিতো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ইমে ধম্মা কুসলাতি ৱিস্সজ্জনেপী’’তি আহ. ইমস্মিঞ্হীতি হি-সদ্দো কাৰণত্থো. তেন যস্মা ধম্মাৱ দেসেতব্বা, তে চ কুসলা…পে… ভেদা দেসেতব্বা, তস্মাতি এৱং ৱা যোজনা. ধম্মানমেৱাতি অৱধাৰণফলং দস্সেতি ‘‘অৱোহাৰদেসনাতো’’তি. অত্থানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি এৱমাদিসভাৱনিৰুত্তিং যথাৱুত্তধম্মাদিঞাণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইতি এৱং অযং পৱত্তেতব্বো নিৱত্তেতব্বো চা’’তি তথা তথা ৱিধেতব্বভাৱো ইতিকত্তব্বতা, তায যুত্তো ইতি…পে… যুত্তো, তস্স ৱিধেতব্বস্সাতি অত্থো, ৱিসেসনত্তা পভেদস্সাতি অধিপ্পাযো.
ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৱিসেসিতব্বত্তা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, তস্মা তত্থ ধম্মস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি অযং পদানুক্কমো কতো. পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা অনিচ্ছিতনিচ্ছযনায পৱত্তেতব্বত্তা. তেন সব্বধম্মেসু সমুগ্ঘাটিতৱিচিকিচ্ছানুসযানম্পি পুচ্ছা দেসেতব্বপুগ্গলগতসংসযাপত্তিং অত্তনি আৰোপেত্ৱা সংসযাপন্নেহি ৱিয পৱত্তীযতীতি দস্সেতি. কামাৱচৰাদিভেদো ৱিয কুসলাদিভাৱেন কুসলাদিভেদো ধম্মভাৱেন নিযতোতি ধম্মাতি ৱুত্তে নিচ্ছযাভাৱতো ‘‘কুসলা নু খো অকুসলা নু খো’’তিআদিনা সংসযো হোতীতি আহ ‘‘কুসলাদিভেদো পন সংসযিতো’’তি. ধম্মভাৱো পন কুসলাদীসু একন্তিকত্তা নিচ্ছিতোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ন চ ধম্মভাৱো সংসযিতো’’তি. তেন সংসযিতো নিচ্ছেতব্বভাৱেন পধানো এত্থ কুসলভাৱো, ন তথা ধম্মভাৱোতি ধম্মা কুসলাতি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
চিত্তুপ্পাদসমযেতি চিত্তস্স উপ্পজ্জনসমযে. ‘‘অথ ৱিজ্জমানে’’তি এত্থ অথ-সদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পচ্ছা’’তি. ভোজনগমনাদীহি সমযেকদেসনানত্তং দস্সেত্ৱা অৱসেসনানত্তং দস্সেতুং ‘‘সমৱাযাদী’’তি ৱুত্তং. ৱিসেসিতাতি এতেন ‘‘নিযমিতা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি, তস্মা যথাৱুত্তচিত্তৱিসেসিতব্বতো সমযতোতি অত্থো. যথাধিপ্পেতানন্তি কামাৱচৰাদিৱিসেসযুত্তানং. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি চিত্তুপ্পত্তিযা ৱিসেসিতব্বোপি সমযো যেন চিত্তেন উপ্পজ্জমানেন ৱিসেসীযতি, তস্সেৱ চিত্তস্স ‘‘যস্মিং সমযে’’তি এত্থ সযং ৱিসেসনভাৱং আপজ্জতি. তথা ‘‘তস্মিং সমযে’’তি এত্থ ৱিসেসনভূতং চিত্তং অত্তনা ৱিসেসিতব্বসমযস্স উপকাৰত্থং ‘‘যস্মিং সমযে…পে… চিত্ত’’ন্তি ৱিসেসিতব্বভাৱং আপজ্জতি. উপকাৰোতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱচ্ছেদকাৱচ্ছিন্দিতব্বভাৱোতি দট্ঠব্বং. পুৰিমধম্মানং ভঙ্গসমকালং, ভঙ্গানন্তৰমেৱ ৱা পচ্ছিমধম্মানং উপ্পত্তি পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰন্তৰতা কেনচি অনন্তৰিততা. যায ভাৱপক্খস্স বলৱভাৱেন পটিচ্ছাদিতো ৱিয হুত্ৱা অভাৱপক্খো ন পঞ্ঞাযতীতি তদেৱেতন্তি গহণৱসেন পচুৰজনো ৱিপৰিযেসিতো, সোযমত্থো অলাতচক্কেন সুপাকটো হোতি. তেনেৱাহ ‘‘একীভূতানমিৱা’’তি. একসমূহৱসেন একীভূতানমিৱ পৱত্তি সমূহঘনতা, দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৱসেন একীভূতানমিৱ পৱত্তি কিচ্চঘনতাতি যোজনা. এত্থ চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন পৱত্তমানানং অনেকেসং ধম্মানং কালসভাৱব্যাপাৰাৰম্মণেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভেদতায একীভূতানমিৱ গহেতব্বতা যথাক্কমং সন্ততিঘনতাদযোতি দট্ঠব্বং.
সহকাৰীকাৰণসন্নিজ্ঝং সমেতীতি সমযো, সমৱেতীতি অত্থোতি সময-সদ্দস্স সমৱাযত্থতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চযসামগ্গি’’ন্তি আহ. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৱা, সমাগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো. পচ্চযন্তৰসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সম্বন্ধো এতি সৱিসযে পৱত্ততি, সম্বন্ধা ৱা অযন্তি এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমযনং সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপ্পৱত্তীতি সমযো, পহানং. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বো অধিগন্তব্বোতি অৱিপৰীতো সভাৱো অভিসমযো. অভিমুখভাৱেন সম্মা ৱা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, অৱিৰাধেত্ৱা ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকো সময-সদ্দো এৱাতি সউপসগ্গোপি ৱুত্তো. তানেৱাতি পীড়নাদীনেৱ. ৱিপ্ফাৰিকতা সেৰিভাৱেন কিৰিযাসু উস্সাহনপৰিনিপ্ফন্নো.
কেসুচীতি অকুসলৱিপাকাদীসু. খণস্স অসম্ভৱো তেন ৱিনাভাৱোতি আহ ‘‘ননূ’’তিআদি. ধম্মেনেৱাতি ৱিসেসন্তৰৰহিতেন. তংযেৱ হি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং ৱিসেসং দস্সেতি ‘‘ন তস্স পৱত্তিত্থা’’তিআদিনা. যথা ৱা তথা ৱাতি কালেন লোকো পৱত্ততি নিৱত্ততীতি ৱা কালো নাম ভাৱো ৱত্তনলক্খণো ভাৱানং পৱত্তিওকাসদাযকোতি ৱা যেন তেন পকাৰেন. ইধ উত্তমহেতুনো সম্ভৱো এৱ নত্থীতি হেতুহেতুসাধাৰণহেতূযেৱ পটিসেধেতি. তপ্পচ্চযতং অনেকপচ্চযতং.
পকতিস্সৰৱাদগ্গহণং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পজাপতিপুৰিসকালৱাদাদযোপি ‘‘এককাৰণৱাদো’’তি. ৱা-সদ্দেন ৱা তেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱযৱ…পে… দাযো ৱুত্তো অৱযৱধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বত্তা, যথা ‘‘সমং চুণ্ণং, অলঙ্কতো দেৱদত্তো’’তি চ. অনিপ্ফাদনং নিপ্ফাদনাভাৱো অহেতুভাৱো. নিপ্ফাদেতুং অসমত্থস্স পন পচ্চযন্তৰানং সহস্সেপি সমাগতে নত্থেৱ সমত্থতাতি আহ ‘‘নিপ্ফাদনসমত্থস্সা’’তি. এত্থ চ সহকাৰীকাৰণাযত্তা ফলুপ্পাদনা পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি ৱুত্তাতি অপেক্খা ৱিযাতি অপেক্খা দট্ঠব্বা.
নিব্যাপাৰেসু অব্যাৱটেসু. একেকস্মিন্তি অট্ঠকথাযং আমেডিতৱচনস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং দস্সেতি. সতি চ আমেডিতে সিদ্ধো বহুভাৱোতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ পচ্চত্তৱচনং নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱসেন পৰিণামেত্ৱা ‘‘অন্ধসতে’’তি আহ. তথা একেকস্মিন্তি ইমিনা ৱিসুং অসমত্থতা জোতিতাতি অন্ধসতং পস্সতীতি সমুদিতং পস্সতীতি অত্থতো অযমত্থো আপন্নোতি আহ ‘‘অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো’’তি. অঞ্ঞথাতি যথাৰুতৱসেন অত্থে গয্হমানে. যস্মা অসা…পে… সিদ্ধো সিৱিকুব্বহনাদীসু, তস্মা নাযমত্থো সাধেতব্বো. ইদানি তস্সত্থস্স সুপাকটভাৱেন অসাধেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৱিসু’’ন্তিআদিমাহ.
এতেনুপাযেনাতি যোযং খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. অত্তনো দুল্লভতাযাতি এত্থ খণত্থো ৱা সময-সদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি অত্থো ৱুত্তো. এতেন উপাযভূতেন নযভূতেন. যোজনা কাতব্বাতি এত্থাযং যোজনা – সমৱায…পে… ৱুত্তিং দীপেতি সযং পচ্চযসামগ্গিভাৱতো, সমৱাযত্থো ৱা সময-সদ্দো সমৱাযসঙ্খাতো সমযো. সো যায পচ্চযসামগ্গিযা সতীতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনৱসেন ধম্মানং অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতি. কাল…পে… পৰিত্ততং দীপেতি অত্তনো অতিপৰিত্ততায. সমূহ…পে… সহুপ্পত্তিং দীপেতি সযং ধম্মানং সমুদাযভাৱতো. হেতু…পে… ৱুত্তিতং দীপেতি সতি এৱ অত্তনি অত্তনো ফলানং সম্ভৱতোতি. অত্থপক্খে চ সদ্দপক্খে চ যস্মিং অতিপৰিত্তে কালে যস্মিং ধম্মসমুদাযে যম্হি হেতুম্হি সতীতি এতস্স অত্থস্স ঞাপনৱসেন তদাধাৰায তদধীনায চ কুসলধম্মপ্পৱত্তিযা দুপ্পটিৱিজ্ঝতং অনেকেসং সহুপ্পত্তিং পৰাধীনপ্পত্তিঞ্চ দীপেতীতি.
দড়্হধম্মা ধনুগ্গহাতি দড়্হধনুনো ইস্সাসা. দড়্হধনু নাম দ্ৱিসহস্সথামং ৱুচ্চতি. দ্ৱিসহস্সথামন্তি চ যস্স আৰোপিতস্স জিযাবদ্ধো লোহসীসাদীনং ভাৰো দণ্ডে গহেত্ৱা যাৱ কণ্ডপ্পমাণা উক্খিত্তস্স পথৱিতো মুচ্চতি. সিক্খিতাতি দসদ্ৱাদসৱস্সানি আচৰিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পা. কতহত্থাতি ধনুস্মিং চিণ্ণৱসীভাৱা. কোচি সিপ্পমেৱ উগ্গণ্হাতি, কতহত্থো ন হোতি, ইমে পন ন তথাতি দস্সেতি. কতুপাসনাতি ৰাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পা. চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সূতি একস্মিংযেৱ পদেসে থম্ভং ৱা ৰুক্খং ৱা যং কিঞ্চি একংযেৱ নিস্সায চতুদ্দিসাভিমুখা ঠিতা সিযুন্তি অত্থো. এৱং ৱুত্তজৱনপুৰিসস্সাতি ন এৱৰূপো পুৰিসো কোচি ভূতপুব্বো অঞ্ঞত্ৰ বোধিসত্তেন. সো হি জৱনহংসকালে এৱৰূপমকাসি. সুত্তে পন অভূতপৰিকপ্পনৱসেন উপমামত্তং আহটং. তপ্পৰভাৱাতি তপ্পৰভাৱতো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনে একন্তব্যাৱটসভাৱতোতি অত্থো. যে পন ‘‘তপ্পৰভাৱো’’তি পঠন্তি, তেসং পচ্চযাযত্তৱুত্তিদীপনতো তপ্পৰভাৱো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স, তস্মা তস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনতা ৱুত্তাতি যোজনা. সমুদাযাযত্ততাদীপনে তপ্পৰো, তদেকদেসাযত্ততাদীপনে তপ্পৰো ন হোতীতি আহ ‘‘অতপ্পৰভাৱতো’’তি.
ননু চ তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো ৱোহাৰমত্তকো, সো কথং আধাৰো তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি আহ ‘‘কালোপি হী’’তিআদি. যদি কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, কা পনেত্থ লক্খণকিৰিযাতি আহ ‘‘ইহাপী’’তিআদি. লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা সত্তাসঙ্খাতায লক্খণকিৰিযায যুত্তো সমযো, তস্মা তত্থ ভূমিনিদ্দেসোতি.
উদ্দানতোতি যদি সঙ্খেপতোতি অত্থো. ননু চ অৱসিট্ঠকিলেসাদযো ৱিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৱত্থুকামে সমৱৰুদ্ধো ঞাণং ৱিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৱ কামো সিযাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. সহিতস্সাতি ৱিসযৱিসযিভাৱেন অৱট্ঠিতস্স. ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি কিঞ্চাপি সব্বে কামা উদ্দিট্ঠা, ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তিআদিনা পন ৱিসযস্স ৱিসেসিতত্তা ওৰম্ভাগিযকিলেসভূতো কামৰাগো ইধ কিলেসকামোতি গহিতোতি ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. চোদকো তস্স অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিনা অনুযুঞ্জতি. ইতৰো পন ‘‘বহলকিলেসস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি.
কামাৱচৰধম্মেসু ৱিমানকপ্পৰুক্খাদিপ্পকাৰেসু পৰিত্তকুসলাদীসু ৱা. ননু চ ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তি ৱিসযস্স ৱিসেসিতত্তা ৰূপাৰূপধাতুগ্গহণস্স অসম্ভৱোযেৱাতি? ন, ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি নিৰৱসেসতো কামানং উদ্দিট্ঠত্তা. উদ্দিট্ঠেপি হি কামসমুদাযে যথা তদেকদেসোৱ গয্হতি, তং দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো’’তিআদিমাহ. কামৰাগো পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো. কামতণ্হা কামাৱচৰধম্মৱিসযা তণ্হা. নিৰোধতণ্হা উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো. ইধাতি একাদসৱিধে পদেসে. যদি অনৱসেসপ্পৱত্তি অধিপ্পেতা, ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি ন ৱত্তব্বং ৱত্থুকামেকদেসস্স ইধ অপ্পৱত্তনতোতি অনুযোগেন যেভুয্যভাৱতো অনৱসেসো ৱিয অনৱসেসোতি ৱা অত্থো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুকামোপী’’তিআদিমাহ. অনৱসেসসদিসতা চেত্থ সভাৱভিন্নস্স কস্সচি অনৱসেসতো. এৱঞ্চ কত্ৱাতি কিলেসকামৱত্থুকামানং অনৱসেসপৰিপুণ্ণভাৱেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. চাসদ্দস্স ৰস্সত্তং কতন্তি কামাৱচৰসদ্দে হেতুকত্তুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেতি.
ৱিসযেতি ৱত্থুস্মিং অভিধেয্যত্থেতি অত্থো. নিমিত্তৱিৰহেতি এতেন ৰুড়্হীসু কিৰিযা ৱিভাগকৰণায, ন অত্তকিৰিযাযাতি দস্সেতি. কুসলভাৱন্তি জাতকবাহিতিকসুত্তঅভিধম্মপৰিযাযেন কথিতং কুসলত্তং. তস্সাতি সুখৱিপাকভাৱস্স. তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৱত্তুকামতাযাতি এতেন ‘‘অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণ’’ন্তি এত্থ সুখসদ্দো ইট্ঠপৰিযাযো ৱুত্তোতি দস্সেতি. সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চং সঞ্ঞাণকৰণপটিৱিজ্ঝনানি, তদুভযৱিধুৰা আৰম্মণূপলদ্ধি ‘‘ৱিজানাতী’’তি ইমিনা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘সঞ্ঞা…পে… গহণ’’ন্তি. ননু চ ফস্সাদিকিচ্চতোপি ৱিসিট্ঠকিচ্চং চিত্তন্তি? সচ্চমেতং, সো পন ৱিসেসো ন তথা দুৰৱবোধো, যথা সঞ্ঞাপঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানন্তি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৱিসিট্ঠলক্খণতায ৱিঞ্ঞাণলক্খণমাহ. অনন্তৰধম্মানং পগুণবলৱভাৱস্স কাৰণভাৱেন পৱত্তমানো সন্তানং চিনোতি নাম. তথাপৱত্তি চ আসেৱনপচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘আসেৱনপচ্চযভাৱেন চিনোতী’’তি.
চিত্তকতমেৱাতি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণকতমেৱ. নানত্তাদীনং ৱৱত্থানন্তি এত্থ ৱৱত্থানং পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৱৱত্থানং পৰিচ্ছেদো অসঙ্কৰভাৱো. তেন চ ধম্মো নিচ্ছিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছিততা’’তি. লিঙ্গনানত্তাদীনীতি এত্থ ইত্থিপুৰিসসণ্ঠানৱসেন লিঙ্গনানত্তং. দেৱমনুস্সতিৰচ্ছানাদিৱসেন ইত্থিলিঙ্গস্স পুথুত্তং, তথা পুৰিসলিঙ্গস্স. দেৱাদিভেদে ইত্থিলিঙ্গে পচ্চেকং নানত্তকাযতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসসভাৱস্স দেসাদিভেদভিন্নস্স চ ৱিসেসস্স ৱসেন পভেদো ৱেদিতব্বো. তথা পুৰিসলিঙ্গে. লিঙ্গনিব্বত্তকস্স ৱা কম্মস্স যথাৱুত্তনানত্তাদিৱসেন লিঙ্গস্স নানত্তাদীনি যোজেতব্বানি. লিঙ্গনানত্তাদীসু পৱত্তত্তা সঞ্ঞাদীনং নানত্তাদীনি. তেনেৱাহ ‘‘কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানী’’তি. অপদাদিনানাকৰণদস্সনেন লিঙ্গনানত্তং দস্সিতং. তস্মিঞ্চ দস্সিতে সঞ্ঞানানত্তাদযো দস্সিতা এৱাতি আৱত্ততি ভৱচক্কন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগ…পে… ঘটেন্তো’’তি. ইত্থিলিঙ্গপুৰিসলিঙ্গাদি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতস্স ৰূপক্খন্ধস্স সন্নিৱেসৱিসেসো. সঞ্ঞাসীসেন চত্তাৰো খন্ধা ৱুত্তা. ৱোহাৰৱচনেন চ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৱোহৰিতব্বভাৱেন পৱত্তি দীপিতা, যা সা তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৱেসহেতূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘লিঙ্গাদি…পে… যোসানানী’’তি আহ.
‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা, সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা’’তি (অ. নি. ১.৫৬-৫৭), ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ এৱমাদিৱচনতো চিত্তহেতুকং কম্মন্তি আহ ‘‘কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্ত’’ন্তি. যথাসঙ্খ্যন্তি কম্মতো লিঙ্গং লিঙ্গতো সঞ্ঞাতি অত্থো. ন পুৰিমৱিকপ্পে ৱিয কম্মতো লিঙ্গসঞ্ঞা লিঙ্গতো লিঙ্গসঞ্ঞাতি উভযতো উভযপ্পৱত্তিদস্সনৱসেন. ‘‘ভেদং গচ্ছন্তি ইত্থাযং পুৰিসোতি ৱা’’তি ভেদস্স ৱিসেসিতত্তা ইত্থাদিভাৱেন ৱোহৰিতব্বভাৱো ইধ ভেদোতি ‘‘ইত্থিপুৰিসাদিৱোহাৰং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. অদ্ধদ্ৱযৱসেনাতি অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধদ্ৱযৱসেন. গুণাভিব্যাপনং কিত্তীতি আহ ‘‘পত্থটযসত’’ন্তি. কম্মনানাকৰণেন ৱিনা কম্মনিব্বত্তনানাকাৰণাভাৱতো ‘‘কম্মজেহি…পে… নানাকৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. অৱিপচ্চনোকাসো অট্ঠানভূতা, গতিকালোপি ৱা. কামাৱচৰং অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং ৰূপধাতুযা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিং জনেত্ৱা অনোকাসতায তদাৰম্মণং অজনেন্তং এত্থ নিদস্সেতব্বং. একচ্চচিত্তকৰণস্স অধিপ্পেতত্তা চক্খাদিৱেকল্লেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অজনকং কম্মৱিঞ্ঞাণং অৱসেসপচ্চযৱিকলে অনোগধং দট্ঠব্বং. তদপি কালগতিপযোগাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি. এত্থ চ ‘‘সহকাৰীকাৰণৱিকলং ৱিপাকস্স অচ্চন্তং ওকাসমেৱ ন লভতি, ইতৰং ৱিপাকেকদেসস্স লদ্ধোকাসন্তি, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ৱিপাকস্স ওকাসলাভে সতি সহাযকাৰণৱিকলতাৱ নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং.
ভৱতু তাৱ ভৱিত্ৱা অপগতং ভূতাপগতং, অনুভৱিত্ৱা অপগতং পন কথন্তি আহ ‘‘অনুভূতভূতা’’তিআদি. তেন অনুভূত-সদ্দেন যো অত্থো ৱুচ্চতি, তস্স ভূত-সদ্দোযেৱ ৱাচকো, ন অনু-সদ্দো, অনু-সদ্দো পন জোতকোতি দস্সেতি. সাখাভঙ্গসদিসা হি নিপাতোপসগ্গাতি. কিৰিযাৱিসেসকত্তঞ্চ উপসগ্গানং অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং তেহি ৱত্তব্বৱিসেসস্স জোতনভাৱেনেৱ অৱচ্ছিন্দনন্তি যত্তকা ধাতুসদ্দেন অভিধাতব্বা অত্থৱিসেসা, তেসং যং সামঞ্ঞং অৱিসেসো, তস্স ৱিসেসে অৱট্ঠাপনং তস্স তস্স ৱিসেসস্স জোতনমেৱাতি আহ ‘‘সামঞ্ঞ…পে… ৱিসেসীযতী’’তি. অনুভূত-সদ্দো বহুলং কম্মত্থে এৱ দিস্সতীতি তস্স ইধ কত্তুঅত্থৱাচিতং দস্সেতুং ‘‘অনুভূতসদ্দো চা’’তিআদিমাহ. সতিপি সব্বেসং চিত্তুপ্পাদানং সৱেদযিতভাৱতো আৰম্মণানুভৱনে, সৱিপল্লাসে পন সন্তানে চিত্তাভিসঙ্খাৰৱসেন পৱত্তিতো অব্যাকতেহি ৱিসিট্ঠো কুসলাকুসলানং সাতিসযো ৱিসযানুভৱনাকাৰোতি অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্তুং অধিপ্পাযৱসেনা’’তি আহ. ভূতাপগতভাৱাভিধানাধিপ্পাযেনাতি কুসলাকুসলস্স আকড্ঢনুপাযমাহ.
উপ্পতিতকিচ্চনিপ্ফাদনতো উপ্পতিতসদিসত্তা ‘‘উপ্পতিত’’ন্তি ৱুত্তং. উপ্পজ্জিতুং আৰদ্ধোতি অনাগতস্সপি তস্সেৱ উপ্পন্ন-সদ্দেন ৱুত্ততায কাৰণমাহ. এত্থ চ ৰজ্জনাদিৱসেন আৰম্মণৰসানুভৱনং সাতিসযন্তি অকুসলঞ্চ কুসলঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধতাসামঞ্ঞেন ‘‘সব্বসঙ্খতং ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘ৱিপাকানুভৱনৱসেন তদাৰম্মণং. অৱিপক্কৱিপাকস্স সব্বথা অৱিগতত্তা ভৱিত্ৱা ৱিগততামত্তৱসেনকম্মঞ্চ ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱ তত্থ ওকাসকতুপ্পন্নন্তি ৱিপাকমেৱাহ. ইধ পন কম্মম্পীতি. আৰম্মণকৰণৱসেন ভৱতি এত্থ কিলেসজাতন্তি ভূমীতি ৱুত্তা উপাদানক্খন্ধা. অগ্গিআহিতো ৱিযাতি ভূমিলদ্ধন্তি ৱত্তব্বতায উপাযং দস্সেতি. এতেনাতি কম্মং. এতস্সাতি ৱিপাকো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
অৱিক্খম্ভিতত্তাতি অৱিনোদিতত্তা. সভূমিযন্তি সকভূমিযং. ৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি পুন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৱা. খণত্তযেকদেসগতং খণত্তযগতন্তি ৱুত্তন্তি যথাৱুত্তস্স উদাহৰণস্স উপচাৰভাৱমাহ. তেন উপ্পন্না ধম্মা পচ্চুপ্পন্না ধম্মাতি ইদমেত্থ উদাহৰণং যুত্তন্তি দস্সেতি. পধানেনাতি পধানভাৱেন. দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমন্তি লোকিযধম্মে দেসেতব্বে চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা দেসনা ভগৱতা উচিতাতি দস্সেতি. ধম্মসভাৱং ৱা সন্ধাযাতি লোকিযধম্মানং অযং সভাৱো যদিদং তে চিত্তজেট্ঠকা চিত্তপুব্বঙ্গমা পৱত্তন্তীতি দস্সেতি. তেন তেসং তথাদেসনায কাৰণমাহ, সব্বে অকুসলা ধম্মা চিত্তৱজ্জাতি অত্থো. কেচীতি পদকাৰা. ফস্সাদযোপীতি পি-সদ্দেন ৰাগাদযো সম্পিণ্ডেতি. কালভেদাভাৱেপি পচ্চযভাৱেন অপেক্খিতো ধম্মো পুৰিমনিপ্ফন্নো ৱিয ৱোহৰীযতীতি আহ ‘‘পঠমং উপ্পন্নো ৱিযা’’তি. অনুপচৰিতমেৱস্স পুব্বঙ্গমভাৱং দস্সেতুং ‘‘অনন্তৰপচ্চযমন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘খীণা ভৱনেত্তী’’তিআদিৱচনতো (দী. নি. ২.১৫৫; নেত্তি. ১১৪) নেত্তিভূতায তণ্হায যুত্তং চিত্তং নাযকন্তি আহ ‘‘তণ্হাসম্পযুত্তং ৱা’’তি.
‘‘যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সাত’’ন্তি নিদ্দিট্ঠত্তা সোমনস্সৱেদনা সাতসভাৱাতি আহ ‘‘সভাৱৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি. নিপ্পৰিযাযেন মধুৰ-সদ্দো ৰসৱিসেসপৰিযাযো, ইট্ঠভাৱসামঞ্ঞেন ইধ উপচাৰেন ৱুত্তোতিআহ ‘‘মধুৰং ৱিযা’’তি. পৰমত্থতো তণ্হাৱিনিমুত্তো নন্দিৰাগো নন্দিৰাগভাৱো ৱা নত্থীতি ‘‘ন এত্থ সম্পযোগৱসেন সহগতভাৱো অত্থী’’তি, ‘‘নন্দিৰাগসহগতা’’তি চ ৱুচ্চতি. তেন ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিৰাগভাৱং জোতেতী’’তি. অৱত্থাৱিসেসৱাচকো ৱা সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা’’তিআদীসু ৱিয, সব্বাসুপি অৱত্থাসু নন্দিৰাগসভাৱাৱিজহনদীপনৱসেন নন্দিৰাগভাৱং গতা নন্দিৰাগসহগতাতি তণ্হা ৱুত্তা. গত-সদ্দস্স ৱা ‘‘দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু ৱিয অত্থন্তৰাভাৱতো নন্দিৰাগসভাৱা তণ্হা ‘‘নন্দিৰাগসহগতা’’তি ৱুত্তা, নন্দিৰাগসভাৱাতি অত্থো. ইধাপীতি ইমিস্সং অট্ঠকথাযং. ইমস্মিম্পি পদেতি ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তি এতস্মিম্পি পদে. অযমেৱত্থোতি সংসট্ঠো এৱ. যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দোতি অত্থুদ্ধাৰপ্পসঙ্গেন পাড়িতো অট্ঠকথায আগতসংসট্ঠসদ্দো. সহজাতেতি সহজাতত্থে.
কালৱিসেসানপেক্খো কম্মসাধনো আভট্ঠ-সদ্দো ভাসিতপৰিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা’’তি. পাড়িযন্তি ইমিস্সা পঠমচিত্তুপ্পাদপাড়িযং. অভাসিতত্তা এৱাতি অসঙ্খাৰিকভাৱস্স অৱুত্তত্তা এৱ. কাৰণপৰিযাযত্তা ৱত্থুসদ্দস্স পচ্চযভাৱসামঞ্ঞতো দ্ৱাৰভূতধম্মানম্পি সিযা ৱত্থুপৰিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৱাৰং ৱত্থূতি ৱুত্ত’’ন্তি. তেন ৱত্থু ৱিয ৱত্থূতি দস্সেতি. মনোদ্ৱাৰভূতা ধম্মা যেভুয্যেন হদযৱত্থুনা সহ চৰন্তীতি দ্ৱাৰেন…পে… হদযৱত্থু ৱুত্তন্তি আহ যথা ‘‘কুন্তা পচৰন্তী’’তি. সকিচ্চভাৱেনাতি অত্তনো কিচ্চভাৱেন, কিচ্চসহিততায ৱা. অঞ্ঞাসাধাৰণোতি স-সদ্দস্স অত্থমাহ. সকো হি ৰসো সৰসোতি.
অনন্তৰচিত্তহেতুকত্তা চিত্তস্স একসমুট্ঠানতা ৱুত্তা, সহজাতচিত্তফস্সহেতুকত্তা চেতসিকানং দ্ৱিসমুট্ঠানতা. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ধম্মা, ফুট্ঠো ভিক্খৱে ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৱুত্তং.
সুখুমৰজাদিৰূপন্তি অণুতজ্জাৰিৰূপমাহ. পৰমাণুৰূপে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. ৱত্থুপৰিত্ততাযাতি এতেন অনেককলাপগতানি বহূনিযেৱ ৰূপাযতনানি সমুদিতানি সংহচ্চকাৰিতায সিৱিকুব্বহনঞাযেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, ন একং কতিপযানি ৱাতি দস্সেতি. ননু চ এৱং সন্তে চক্খুৱিঞ্ঞাণং সমুদাযাৰম্মণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সমুদাযস্সেৱ অভাৱতো. ন হি পৰমত্থতো সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. ৱণ্ণাযতনমেৱ হি যত্তকং যোগ্যদেসে অৱট্ঠিতং, সতি পচ্চযন্তৰসমাযোগে তত্তকং যথাৱুত্তেন ঞাযেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো হোতি অৱিকপ্পকত্তা তস্স. তদভিনিহটং পন মনোৱিঞ্ঞাণং অনেকক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং পুৰিমসিদ্ধকপ্পনাৱসেন সমূহাকাৰেন সণ্ঠানাদিআকাৰেন চ পৱত্ততীতি কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স একং ৱণ্ণাযতনং আৰম্মণং, উদাহু অনেকানীতি ন চোদেতব্বমেতং. ন হি পচ্চক্খৱিসযে যুত্তিমগ্গনা যুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো অচ্ছৰাসঙ্ঘাতক্খণেন অনেককোটিসঙ্খায চিত্তুপ্পত্তিযা পৱত্তনতো চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতায সমানেপি ঘটসৰাৱাদিৱণ্ণানং যোগ্যদেসাৱট্ঠানে পুৰিমমনসিকাৰানুৰূপং ‘‘ঘটো’’তি ৱা ‘‘সৰাৱো’’তি ৱা পঠমং তাৱ একো মনোৱিঞ্ঞাণসন্তানেন পৰিচ্ছিজ্জতি, পচ্ছা ইতৰো চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা ব্যৱহিতেনাতি অৱিসেসৱিদুতায পন ঘটসৰাৱাদিবুদ্ধিযা অভেদাপত্তিপৰিকপ্পনাতি. ঈদিসীপেত্থ চোদনা অচোদনাতি দট্ঠব্বা. খণপৰিত্ততাযাতি পবন্ধক্খণস্স ইত্তৰতায. পবন্ধৱসেন হি পচ্চেকং ৰূপাৰূপধম্মা ৱিৰোধিঅৱিৰোধিপচ্চযসমাযোগে লহুং দন্ধঞ্চ নিৰুজ্ঝনতো পৰিত্তকালা দীঘকালা চ হোন্তি, সভাৱলক্খণৱসেন পন একপৰিচ্ছেদা এৱাতি. যথা চ ৰূপাযতনং, এৱং ইতৰানিপি. সদ্দাদযোপি হি ৱত্থুপৰিত্ততাদিভাৱেন লব্ভন্তীতি. অচ্চাসন্নাদিতাযাতি আদি-সদ্দেন অনাৱজ্জনং কেনচি পটিচ্ছন্নতাতি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৱিসযিধম্মং ৱিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৱিসযোতি অনঞ্ঞত্থভাৱাপেক্খো ৱিসযোতি আহ ‘‘ৱিসযো অনঞ্ঞত্থভাৱেনা’’তি. ন হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো ৰূপাযতনাদিতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে পৱত্তন্তীতি. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিযাতি গোচৰোতি সম্বহুলচাৰিতাপেক্খো গোচৰোতি আহ ‘‘গোচৰো তত্থ চৰণেনা’’তি. বহুলঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি ৰূপাদযো গয্হন্তি, ন তথা মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি. তেসন্তি মনোৱিঞ্ঞাণেন গয্হমানানং ৰূপাযতনাদীনং. ‘‘ৱচনস্স অনুপপত্তিতো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পঞ্চদ্ৱাৰে পৱত্তমনোৱিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায তেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতীতি ৱচনং উপপজ্জতিযেৱাতি? ন, নিযমাভাৱতো. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰাভিনিহটংযেৱ মনো ইধ ‘‘মনো’’তি ৱুত্তন্তি নিযমহেতু অত্থীতি, এতংযেৱ ৱা চোদনং মনসি কত্ৱা দিব্বচক্খুঞাণাদিগ্গহণং কতং. এৱংৱণ্ণোতিআদিৱচনতো পুব্বেনিৱাসঅতীতানাগতংসঞাণাদযোপি ইধ সম্ভৱন্তি. ইতৰথাতি ৰূপং সদ্দন্তিআদিনা.
ভোজন …পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং যায কম্মঞ্ঞতায ৰূপকাযস্স কল্লতা হোতি, তস্সা পচ্চযনিদস্সনং. ভোজনে হি সম্মাপৰিণতে সপ্পাযে চ উতুভোজনে সম্মুপযুত্তে সম্মাপযোগসঙ্খাতে কাযিকচেতসিকৱীৰিযে চ সমাৰদ্ধে লহুতাদিসব্ভাৱেন কাযো কম্মক্খমো হোতি সব্বকিৰিযানুকূলোতি. অথ ৱা ভোজন…পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং কাযস্স কল্যতায ৱিয উপদ্দুততাযপি কাৰণৱচনং. ৱিসমভোজনাপৰিণামাদিতো হি কাযস্স উপদ্দৱকৰা ৱাতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি. অনুৱত্তন্তস্সাতি পদং ‘‘জযং ৱেৰং পসৱতী’’তিআদীসু (ধ. প. ২০১) ৱিয হেতুঅত্থৱসেন ৱেদিতব্বং. জাগৰণনিমিত্তঞ্হি ইধ অনুৱত্তনং অধিপ্পেতন্তি. অথ ৱা অনুৱত্তন্তস্সাতি ইদং পকতিযা দিট্ঠাদিৱসেন আপাথগমনুপনিস্সযানং কল্যতাদিনিব্বত্তানং কাযিকসুখাদীনং সম্ভৱদস্সনং. কাযকল্যতাদিং অননুৱত্তন্তস্স হি যথাৱুত্তউপনিস্সযাভোগাভাৱেন ৱুত্তপ্পকাৰং আপাথগমনং ন সিযাতি. যথানুভূতে ৰূপাদিৱিসযে চিত্তস্স ঠপনং আৱজ্জনং চিত্তপণিদহনং. যথানুভূতেন ৰূপাদিনা সদিসং অসদিসং সম্বন্ধঞ্চ সদিসাসদিসসম্বন্ধং, তস্স দস্সনাদি সদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদি, চিত্তপণিদহনঞ্চ সদিসাসদিস…পে… দস্সনাদি চ চিত্ত…পে… দস্সনাদযো তে পচ্চযাতি যোজেতব্বং. ধাতুক্খোভাদীতি আদি-সদ্দেন দেৱতূপসংহাৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. তংসদিসতা দিট্ঠসুতসদিসতা. তংসম্পযুত্ততা দিট্ঠসুতপটিবদ্ধতা. কেনচি ৱুত্তেতি ইমিনা সদ্ধায অনুস্সৱনিব্বত্ততং আহ. আকাৰৱিচাৰণন্তি তেসং তেসং অত্থানং উপট্ঠানাকাৰৱিচাৰণং. কত্থচি অত্থে.
নিযমিতস্সাতি কুসলমেৱ মযা উপ্পাদেতব্বন্তি এৱং নিযমিতস্স. পসাদসিনেহাভাৱো দোসবহুলতায হোতীতি লূখপুগ্গলা দোসবহুলাতি আহ.
আযতনভাৱতোতি কাৰণভাৱতো.
ৱিজ্জমানৱত্থুস্মিন্তি এতেন ‘‘ৱিনাপি দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ দানমযং কুসলং উপচিতং হোতী’’তি কেসঞ্চি অতিধাৱনং নিৱত্তিতং হোতীতি.
ধম্মসৱনস্স ঘোসনং ধম্মসৱনঘোসনং. তস্সাতি ‘‘সদ্দদানং দস্সামী’’তি সদ্দৱত্থূনং ঠানকৰণভেৰিআদীনং সসদ্দপ্পৱত্তিকৰণস্স. চিন্তনং তথা তথা চিত্তুপ্পাদনং. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তেসু. অপৰত্থাতি অভিধম্মপদেসু. অপৰিযাপন্নাতি পদস্স অত্থৱণ্ণনা ‘‘পৰিভোগৰসো’’তিআদিকায অত্থৱণ্ণনায পৰতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানেযেৱ পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বা. তত্থ পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা লক্খণপঞ্ঞত্তিযো অঞ্ঞাযতনত্তা ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অসঙ্গহিতা ধম্মাযতনেনাতি যোজেতব্বং.
‘‘একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জতী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং যথা ন অঞ্ঞাৰম্মণং হোতি চিত্তৱিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, এৱং কম্মৱিসেসে অধিপ্পেতে কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে ন উপ্পজ্জতি তত্থেৱ পৰিযোসিতত্তা, অথ কম্মসামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, ৰূপাদীসু একাৰম্মণন্তি ইদং উদাহৰণং ন সিযাতি? ন, অসদিসভাৱৱিভাৱনৱসেন উদাহটত্তা, ইতৰথা মনোৱিঞ্ঞাণভূতং ইদং চিত্তং ছসুপি ৱিসযেসু পৱত্তনতো অনিবদ্ধাৰম্মণন্তি আৰম্মণং সদিসূদাহৰণভাৱেন ৱুচ্চেয্য আৰম্মণং ৱিয দ্ৱাৰম্পি অনিবদ্ধন্তি. যস্মা পন সতিপি কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰচৰণে যেভুয্যেন ৱুত্তিযা তব্বহুলৱুত্তিযা চ দ্ৱাৰকম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থানং ৱক্খতি, তস্মা পাণাতিপাতাদিভাৱসামঞ্ঞেন কম্মং একত্তনযৱসেন গহেত্ৱা তস্স ৱচীদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তিসব্ভাৱতো কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে ন নুপ্পজ্জতী’’তি. ৰূপাদীসু পন একাৰম্মণং চিত্তং তেনেৱাৰম্মণেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱিসিট্ঠমেৱ গহিতন্তি আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধন্তি ৱুত্তন্তি চিত্তৱিসেসো এৱ গহিতো, ন চিত্তসামঞ্ঞং. ‘‘ননু চ ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনা’’তি আৰম্মণম্পি অনিযমেনেৱ ৱুত্তন্তি? সচ্চমেতং, তত্থ পন যং ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং, তং তেন ৱিনা নপ্পৱত্ততি, কম্মং পন কাযদ্ৱাৰিকাদিভেদং ৱচীদ্ৱাৰাদীসু ন নপ্পৱত্ততীতি ইমস্স ৱিসেসস্স জোতনত্থং পাড়িযং আৰম্মণমেৱ গহিতং, দ্ৱাৰং ন গহিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধ’’ন্তিআদিনা. ৱচীদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানম্পি পাণাতিপাতাদীতি অত্থো.
কামাৱচৰকুসলং
কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা
কম্মদ্ৱাৰানন্তিআদিনা পকাসেতব্বস্স সৰূপং পকাসনুপাযঞ্চ দস্সেতি. নিযতৰূপৰূপৱসেনাতি ধম্মসঙ্গহে নিদ্দিট্ঠনিযতৰূপৰূপৱসেন. অঞ্ঞথা কম্মসমুট্ঠানিককাযে হদযৱত্থুপি গহেতব্বং সিযা. একসন্ততিপৰিযাপন্নো উপাদিন্নককাযো ইধ গহিতোতি চক্খাযতনাদীতি ৱুত্তেসু একো ভাৱো হদযৱত্থু চ গহিতন্তি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘চক্খাযতনাদীনি জীৱিতপৰিযন্তানী’’তি সন্নিৱেসস্স ৱিভাৱিতত্তা.
ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ইচ্ছিতত্তা চলনাকাৰাৱ ৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘পঠমজৱনসমুট্ঠিতা’’তি আহ. দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চালেতুন্তি এতেন দেসন্তৰুপ্পত্তি চলনং, তংনিমিত্তে চ কত্তুভাৱো উপচৰিতোতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা খণিকতা অব্যাপাৰতা চ ধম্মানং ন সম্ভৱেয্যাতি. তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতীতি তংদিসমভিমুখো তদভিমুখো, তস্স ভাৱো তদভিমুখভাৱো, সো এৱ ৱিকাৰো, তংসমঙ্গিনী ৱাযোধাতু তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতী. ইদানি তদভিমুখভাৱৱিকা ৰস্স ৱিঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিপ্পাযসহভাৱী’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা ইমিস্সা অত্থৱণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. তত্থ আৱজ্জনস্সাতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স. যতো বাত্তিংসাতিআদিনা তস্স ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা ন সক্কা পটিসেধেতুন্তি দস্সেতি.
পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থোতি এতেন যথাৱুত্তৱাযোধাতুযা থম্ভনচলনসঙ্খাতকিচ্চনিপ্ফাদনে তস্স আকাৰৱিসেসস্স সহকাৰীকাৰণভাৱমাহ. অনিদস্সনসপ্পটিঘতাদযো ৱিয মহাভূতানং অৱত্থাৱিসেসমত্তং সো আকাৰৱিসেসোতি পৰমত্থতো ন কিঞ্চি হোতীতি ‘‘পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতী’’তি আহ. পৰমত্থতো চিত্তসমুট্ঠানভাৱো পটিসেধিতো. কম্মসমুট্ঠানাদিভাৱস্স পন সম্ভৱোযেৱ নত্থীতি যথাৱুত্তৱিকাৰস্স পৰমত্থতো সব্ভাৱে নকুতোচিসমুট্ঠিতত্তা অপ্পচ্চযত্তং আপন্নং. ন হি ৰূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, অপ্পচ্চযত্তে চ সতি নিচ্চভাৱো আপজ্জতি, ন চ নিব্বানৱজ্জো অত্থো সভাৱধম্মো নিচ্চো অত্থি. চিত্তসমুট্ঠানভাৱো ৱিযাতি ৱিঞ্ঞত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানউপাদাৰূপভাৱো উপচাৰসিদ্ধোতি দস্সেতি.
ৱিঞ্ঞত্তিযা কৰণভূতায. যং কৰণন্তি যং চিত্তকিৰিযং চিত্তব্যাপাৰং. ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতত্তন্তি ইদমেস কাৰেতীতি যদেতং অধিপ্পাযৱিভাৱনং, এতং ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ন দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি কাযিককৰণসঙ্খাতস্স অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতোযেৱ ঞাপেতি, ন সব্ভাৱমত্তেনাতি ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিকাৰগ্গহণম্পি ৱিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৱিসযভাৱমাপন্নো এৱ সদ্দো অত্থং পকাসেতি, নেতৰো. তেনেৱাহ ‘‘ন হি ৱিঞ্ঞত্তী’’তিআদি. যদি পন চিত্তজৰূপানং চলনাকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণাৰম্মণত্তা তেনপি সা গহিতা সিযাতি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং আহ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি.
তালপণ্ণাদিৰূপানীতিআদিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতব্বতং মনোৱিঞ্ঞাণেনেৱ চ ৱিঞ্ঞাতব্বতং দস্সেতি. সঞ্জানাতি এতেনাতি সঞ্ঞাণং, তস্স উদকাদিনো সঞ্ঞাণং তংসঞ্ঞাণং, তস্স আকাৰো তংসঞ্ঞাণাকাৰো, উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰো চ সো তংসঞ্ঞাণাকাৰো চাতি উদকা…পে… কাৰো, তং গহেত্ৱা জানিত্ৱা. তদাকাৰস্সাতি উদকাদিঞাপনাকাৰস্স. যদি যথাৱুত্তৱিকাৰগ্গহণংযেৱ কাৰণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, অথ কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতস্স অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৱলং ৱিকাৰগ্গহণমেৱ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কাৰণং, কিঞ্চৰহীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.
অথ পনাতিআদিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা অনুমানেন গহেতব্বতং দস্সেতি. সাধিপ্পায…পে… নন্তৰন্তি অধিপ্পাযসহিতৱিকাৰেন সহজাতৱণ্ণাযতনগ্গহণসঙ্খাতস্স চক্খুদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণসন্তানস্স অনন্তৰং. অধিপ্পাযগ্গহণস্সাতি অধিপ্পাযৱৱত্থাপকস্স ততিযৱাৰে জৱনস্স. অধিপ্পাযসহভূ ৱিকাৰাভাৱে অভাৱতোতি এতেন যথাৱুত্তৱিকাৰং অধিপ্পাযগ্গহণেন অনুমিনোতি. এৱং সতীতিআদিনা যথানুমিতমত্থং নিগমনৱসেন দস্সেতি. তত্থ উদকাদিগ্গহণেনেৱাতি তালপণ্ণাদীনং ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন উদকাদীনং তত্থ অত্থিভাৱৱিজাননেনেৱ. যথা তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰতং সঞ্ঞাণাকাৰো ৱিঞ্ঞাতোযেৱ হোতি নানন্তৰিযকত্তা, এৱং ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন গন্তুকামতাদিঅধিপ্পাযৱিজাননেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাতা হোতি তদভাৱে অভাৱতোতি উপমাযোজনা.
সভাৱভূতন্তি অন্ৱত্থভূতং. দ্ৱিধাতি ৱিঞ্ঞাপনতো ৱিঞ্ঞেয্যতো চ. কাযৱিঞ্ঞত্তিযা তথাপৱত্তমানায চেতনাসঙ্খাতস্স কম্মস্স কাযকম্মভাৱো নিপ্ফজ্জতি তায উপলক্খিতব্বত্তা, ন পন চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু কেনচি পচ্চযভাৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধা’’তিআদিমাহ. তেন ৱচীদ্ৱাৰুপ্পন্নাপি পাণাতিপাতাদযো সঙ্গহিতাতি তেসং সঙ্গহিতভাৱং দস্সেতি. অথ ৱা কাযদ্ৱাৰুপ্পন্নায কাযকম্মভূতায চেতনায ৱসেন ‘‘তেন দ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বভাৱতো’’তি ৱুত্তং, তস্সাযেৱ দ্ৱাৰন্তৰুপ্পন্নায ৱসেন ‘‘তেন দ্ৱাৰেন নামলাভতো’’তি. মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱো নিচ্ছিতোতি ‘‘একাদসন্নং কিৰিযচিত্তান’’ন্তি আহ.
দ্ৱাৰন্তৰচাৰিনোতি দ্ৱাৰন্তৰভাৱেন পৱত্তনকা. দ্ৱাৰসম্ভেদাতি দ্ৱাৰানং সঙ্কৰণতো. দ্ৱাৰানঞ্হি দ্ৱাৰন্তৰভাৱপ্পত্তিযা সতি কাযদ্ৱাৰস্স ৱচীদ্ৱাৰাদিভাৱো, ৱচীদ্ৱাৰস্স চ কাযদ্ৱাৰাদিভাৱো আপজ্জতীতি তংতংদ্ৱাৰুপ্পন্নকম্মানম্পি সঙ্কৰো সিযা. তেনাহ ‘‘কম্মসম্ভেদোপী’’তি. এৱং সতি কাযকম্মং…পে… ৱৱত্থানং ন সিযা. যদি কম্মানি কম্মন্তৰচাৰীনি হোন্তি, কাযকম্মাদিকস্স ৱচীকম্মাদিকভাৱাপত্তিতো ‘‘কম্মসম্ভেদা দ্ৱাৰসম্ভেদোপী’’তি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘কম্মানম্পি কম্মন্তৰচৰণে এসেৱ নযো’’তি. কম্মন্তৰচৰণং কম্মন্তৰূপলক্খণতা. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱাৰভাৱেনা’’তি. দ্ৱাৰন্তৰচৰণং দ্ৱাৰন্তৰুপ্পত্তি. দ্ৱাৰেতি অত্তনো দ্ৱাৰে. অঞ্ঞস্মিন্তি দ্ৱাৰন্তৰে. কম্মানীতি তংতংদ্ৱাৰিককম্মানি. অঞ্ঞানীতি অঞ্ঞদ্ৱাৰিককম্মানি. দ্ৱাৰে দ্ৱাৰানি ন চৰন্তীতি দ্ৱাৰন্তৰভাৱেন নপ্পৱত্তন্তি, দ্ৱাৰন্তৰং ৱা ন সঙ্কমন্তি. কিঞ্চাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু যেন কেনচি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযভাৱো নত্থি, তথা পন ৱিঞ্ঞত্তিযা পৱত্তমানায এৱ পাণাতিপাতাদি হোতি, নাঞ্ঞথাতি সিযা ৱিঞ্ঞত্তিযা হেতুভাৱো চেতনাযাতি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহী’’তি. কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি কম্মৱৱত্থানস্সেৱ ৱা কাৰণভাৱং সন্ধায ‘‘দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহী’’তি ৱুত্তং. যদিপি ‘‘দ্ৱাৰেহি কম্মানী’’তি ৱুত্তং, ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা’’তি পন ৱুত্তত্তা কম্মেহিপি দ্ৱাৰানি ৱৱত্থিতানীতি অযমত্থোপি সিদ্ধোযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অদ্ৱাৰচাৰীহীতি দ্ৱাৰানং সযং ৱৱত্থিতভাৱমাহ, ন পন অৱৱত্থানং, ৱৱত্থানমেৱাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ৱৱত্থানং ৱিভাৱেতি কম্মানপেক্খাতিআদিনা. তত্থ সমযনিযমিতেন চিত্তেন সমযো ৱিয দ্ৱাৰনিযমিতেহি কম্মেহি দ্ৱাৰানি নিযমিতানীতি অযং সঙ্খেপত্থো.
এৱংসভাৱত্তাতি দ্ৱাৰভূতেহি কাযাদীহি উপলক্খণীযসভাৱত্তা. আণত্তি…পে… মানস্সাতি কাযৱচীকম্মানং ৱচীকাযৱিঞ্ঞত্তীহি পকাসেতব্বতং আহ. কাযাদীহীতি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীহি. তস্মাতি যস্মা দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি কম্মানি সকেন দ্ৱাৰেন উপলক্খিতানেৱ চৰন্তি, তস্মা. নাপি কম্মং দ্ৱাৰস্সাতি যস্মিং দ্ৱাৰন্তৰে কম্মং চৰতি, তস্স দ্ৱাৰস্স অনত্তনিযস্স. তংতংদ্ৱাৰমেৱাতি সকদ্ৱাৰমেৱ. কম্মস্সাতি সকসককম্মস্স. যদি কম্মেহি দ্ৱাৰানি ৱৱত্থিতানি, ‘‘কম্মস্স অনিবদ্ধত্তা’’তি ইদং কথং নীযতীতি আহ ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি.
সাতি ৱিঞ্ঞত্তি. তস্সাতি কম্মস্স. কেনচি পকাৰেনাতি চতুৱীসতিযা পচ্চযপ্পকাৰেসু কেনচি পকাৰেন. তংসহজাতাতি এতেন কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৱেযেৱ কাযকম্মস্স সব্ভাৱো, নাঞ্ঞথাতি পৰিযাযেন ৱিঞ্ঞত্তিযা কম্মস্স কাৰণভাৱং ৱিভাৱেতি. তেনেৱাহ ‘‘উপ্পত্তিট্ঠানভাৱেন ৱুত্তা’’তি. যথাৱুত্তনিযমেনাতিআদিনা কম্মস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱমাহ. তত্থ যথাৱুত্তনিযমেনাতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱৱত্থানযুত্তিসঙ্খাতেন নিযমেন. দ্ৱাৰচৰণেতি অঞ্ঞদ্ৱাৰচৰণে.
কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা
চতূহি অঙ্গেহীতি এত্থ ‘‘সুভাসিতংযেৱ ভাসতি, নো দুব্ভাসিতং. ধম্মংযেৱ, পিযংযেৱ, সচ্চংযেৱ ভাসতি, নো অলিক’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. সুভাসিতসুত্ত) যানি অঙ্গানি সুত্তে ৱুত্তানি, তেসং চেতনাসভাৱং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতভাসনা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাপৱত্তাতি সুভাসিতভাসনাদিভাৱেন পৱত্তা. সহ সম্ভূতত্তাতি সহেৱ উপ্পন্নত্তা. ন হি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সদ্দৰহিতা অত্থি. তথা হি ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ৱাচাগিৰা ব্যপথো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৬) নাতিসুখুমংযেৱ সদ্দৱাচং ৱত্ৱা ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি, তায সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা ৱুত্তত্তা ৰূপাযতনং ৱিয ৱত্থুপৰিত্ততাদিনা সদ্দাযতনম্পি অনিন্দ্ৰিযগোচৰো অত্থীতি চ অধিপ্পাযেন ‘‘যা তায…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি আহ.
ইদানি অৱিসেসেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দস্স সোতৱিঞ্ঞাণাৰম্মণতা পাড়িযং ৱুত্তাতি ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাৱাদস্স পাড়িযা ৱিৰোধং দস্সেতুং ‘‘চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সঙ্গহকাৰস্স অধিপ্পাযে ঠত্ৱা মহাঅট্ঠকথাৱাদস্স পটিসেধেতব্বতং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৱা তং পৰিহৰিতুং ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. সঙ্ঘট্টনাকাৰেন পৱত্তানং ভূতানং সদ্দস্স নিস্সযভাৱতো সঙ্ঘট্টনেন সহেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি. তপ্পচ্চযভাৱোতি উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভাৱো. চিত্তজপথৱীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকাৰৱিসেসো অত্থি. তদাকাৰত্তা হি তেসং পথৱীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টেতীতি ইমমত্থং ৱুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বত্তা ‘‘ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি ৱত্ৱা তমেৱ ৱুত্তনযং ‘‘তব্বিকাৰান’’ন্তিআদিনা ৱিভাৱেতি. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৱো তপ্পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি অত্থো. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৱিধানন্তি ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতী’’তিআদিনা অত্তনা ৱুত্তৱিধানং. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তৱিধানং ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱাতি.
অত্তনো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স দেসন্তৰে পাৰম্পৰিযেন উপ্পাদনং দেসন্তৰুপ্পাদনপৰম্পৰতা. লদ্ধাসেৱনেনাতি লদ্ধপুব্বাভিসঙ্খাৰেন. চিত্তেনেৱাতি পঠমচিত্তেনেৱ. ‘‘সত্ত জৱনানি সত্ত অক্খৰানি নিব্বত্তেন্তীতি ৱাদং পটিক্খিপিত্ৱা একজৱনৱাৰপৰিযাপন্নানি চিত্তানি একমক্খৰং নিব্বত্তেন্তী’’তি ৱদন্তি. কিঞ্চাপি পঠমচিত্তেনপি ঘট্টনা নিপ্ফজ্জতি, একস্সেৱ পন বহুসো পৱত্তনেন অত্থি কোচি ৱিসেসোতি পুৰিমজৱনসমুট্ঠিতাহি ঘট্টনাহি পটিলদ্ধাসেৱনেন সত্তমজৱনেন সমুট্ঠিতা ঘট্টনা পৰিব্যত্তমক্খৰং নিব্বত্তেতীতি উপত্থম্ভনং নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং. লদ্ধাভিসঙ্খাৰেন পন পঠমচিত্তেনপি ঘট্টনা বলৱতী হোতীতি অট্ঠকথাযং ‘‘উপত্থম্ভনকিচ্চং নত্থী’’তি ৱুত্তং সিযা, সব্বমেতং ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা
‘‘সব্বাযপি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা কাযৱচীদ্ৱাৰভাৱো ৱিয সব্বস্সপি চিত্তস্স মনোদ্ৱাৰভাৱো সম্ভৱতী’’তি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘অযং নাম মনো মনোদ্ৱাৰং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বো’’তি ৱত্ৱা তংদ্ৱাৰৱন্তধম্মদস্সনত্থং ‘‘অযং নাম চেতনা’’তিআদি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যস্স দ্ৱাৰং মনো, তং দস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি. যথা পন তিৱিধচতুব্বিধকাযৱচীকম্মানং দ্ৱাৰভাৱতো কাযকম্মদ্ৱাৰৱচীকম্মদ্ৱাৰানি ৱুত্তানি, এৱং মনোকম্মন্তি ৱুত্তঅভিজ্ঝাদীনং দ্ৱাৰভাৱতো ৱট্টহেতুভূতলোকিযকুসলাকুসলসম্পযুত্তমনো এৱ মনোকম্মদ্ৱাৰন্তি সন্নিট্ঠানং কতন্তি দট্ঠব্বং. চেতনায অত্তনো কিচ্চং আৰদ্ধায সম্পযুত্তাপি তং তং সকিচ্চং আৰভন্তীতি সা নে সকিচ্চে পৱত্তেতি নাম, তথা পৱত্তেন্তী চ সম্পযুত্তে একস্মিং আৰম্মণে অৱিপ্পকিণ্ণে কৰোতি ব্যাপাৰেতি চাতি ৱুচ্চতি, তথা সম্পযুত্তানং যথাৱুত্তং অৱিপ্পকিণ্ণকৰণং সম্পিণ্ডনং আযূহনং ব্যাপাৰাপাদনং ব্যাপাৰণং চেতযনন্তি আযূহনচেতযনানং নানত্তং দস্সেন্তো ‘‘ফস্সাদিধম্মেহী’’তিআদিমাহ. তথাকৰণন্তি যথা ফস্সাদযো সকসককিচ্চে পসুতা ভৱন্তি, তথা কৰণং. তেনেৱ যথাৱুত্তেন অৱিপ্পকিণ্ণব্যাপাৰণাকাৰেন সম্পযুত্তানং কৰণং পৱত্তনন্তি দট্ঠব্বং. কম্মক্খযকৰত্তাতি কম্মক্খযকৰমনস্স কম্মদ্ৱাৰভাৱো ন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. যতো ‘‘কম্মপথকথা লোকিযা এৱা’’তি ৱদন্তি.
মনোকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মকথাৱণ্ণনা
সমানকালাপি কাৰণফলকিৰিযা পুব্বাপৰকালা ৱিয ৱত্তুং যুত্তাযেৱ. সেয্যথাপি পটিচ্চসমুপ্পাদে ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. চোপনকিৰিযন্তি ৱিঞ্ঞত্তিদ্ৱযং আহ. তস্সা হি চিত্তসমুট্ঠানকাযসদ্দৱাচাহি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীহি এৱ ৱা পুৰিমপুৰিমাহি পৱত্তেতব্বত্তা ‘‘কাযৱাচাহি চোপনকিৰিযং কৰোতী’’তি ৱুত্তং তব্বিকাৰানং ভূতানং তথাপৱত্তনতো. অথ ৱা কাযৱাচাহীতি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীহি. চোপনকিৰিযন্তি ৰূপকাযস্স থম্ভনচলনকিৰিযং উপাদিন্নকঘট্টনকিৰিযঞ্চ. এসা হি কিৰিযা ‘‘ৰূপকাযং থম্ভেতুং চালেতুং পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো’’তি, ‘‘উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভূতো’’তি চ ৱুত্তত্তা কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীহি নিপ্ফজ্জতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘চোপনকিৰিযানিস্সযভূতা কাযৱাচা’’তি, ‘‘কাযাদীহি কৰণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোন্তি ৱাসিআদীহি ৱিয ছেদনাদি’’ন্তি চ ইদম্পি ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি. ন কেৱলং ধৰমানতাৱ সব্ভাৱো, অথ খো মগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতাপীতি দস্সেন্তো ‘‘অনিৰোধিতেৱা’’তি আহ. অসমুচ্ছিন্নতা চ কাযাদীনং তদুপনিস্সযকিলেসাসমুচ্ছেদেনেৱাতি দট্ঠব্বং. ‘‘কাযাদীহি কৰণভূতেহি চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযং কৰোন্তী’’তি এতেন চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযানিব্বত্তিদ্ৱাৰেন চেতনানিব্বত্তিযেৱ ৱুত্তাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘এৱঞ্চ…পে… যুজ্জন্তী’’তি আহ. এৱঞ্চ কত্ৱা কাযে সতি ৱাচায সতীতিআদিৱচনং অনুলোমিতং হোতি. যায চেতনাযাতি কৰণনিদ্দেসো পন কাযাদীনং চোপনাভিজ্ঝাদিকিৰিযায চ চেতনাহেতুকত্তদস্সনত্থং ৱুত্তোতি.
সভাৱতো উপকাৰকতো মগ্গে সতি সব্ভাৱতো চ বোজ্ঝঙ্গা মগ্গে অন্তোগধাতি আহ ‘‘ন চ ন সক্কা’’তিআদি.
কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি তংতংদ্ৱাৰে সংসন্দনন্তি যথা কম্মপথং পত্তানং, এৱং কম্মপথং অপ্পত্তানম্পি সতিপি দ্ৱাৰন্তৰুপ্পত্তিযং যথাসকং দ্ৱাৰেহেৱ নামগ্গহণন্তি ৱদন্তি, এৱং সতি অট্ঠকথায ৱিৰোধো. দুতিযত্থস্স চ অভাৱো সিযা, তস্মা তংতংদ্ৱাৰে সংসন্দনন্তি যস্মিং যস্মিং দ্ৱাৰে কম্মপথং অপ্পত্তা অকুসলচেতনাদযো পৱত্তা, তাসং তেন তেনেৱ দ্ৱাৰেন নামগ্গহণং. তং পন তংতংদ্ৱাৰপক্খিকভাৱকৰণতো তত্থ অৱৰোধনন্তি ৱুত্তং. যথা হি কম্মপথং পত্তা কাযকম্মাদিসঙ্খাতা চেতনা দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পন্নাপি কাযকম্মাদিনামমেৱ লভন্তি, ন এৱং কম্মপথং অপ্পত্তা. তা পন যত্থ যত্থ দ্ৱাৰে উপ্পজ্জন্তি, তেন তেনেৱ দ্ৱাৰেন কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতন্তিআদিনামং লভন্তি. এৱং নামগ্গহণমেৱ হি তেসং তংতংদ্ৱাৰপক্খিককৰণং ৱুত্তং. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘কিঞ্চাপি ৱচীদ্ৱাৰে চোপনপ্পত্তং কম্মপথং, অপ্পত্ততায পন কাযকম্মং ন হোতি, কেৱলং ৱচীদুচ্চৰিতং নাম হোতী’’তি ৱুত্তং.
সতিপি পাণাতিপাতাদিচেতনায ৱচীদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তিযং যথাৱুত্তযেভুয্যতব্বহুলৱুত্তিযা কাযকম্মাদিভাৱৱৱত্থাপনং কাযাদিকস্স তংতংদ্ৱাৰভাৱৱৱত্থাপনঞ্চ কম্মদ্ৱাৰাভেদনং. তঞ্হি কম্মদ্ৱাৰানং অসংকিণ্ণভাৱেন পতিট্ঠাপনং. যং সন্ধায ‘‘আণত্তিসমুট্ঠিতেসূ’’তি অট্ঠকথাযং ৱক্খতি. কেচি পন ‘‘একেকস্মিং দ্ৱাৰে অনেকেসং কম্মানং পৱত্তিদস্সনম্পি দ্ৱাৰসংসন্দন’’ন্তি ৱদন্তি. যথা পৱত্তো ব্যাপাদো কম্মপথো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তি পৱত্তি ব্যাপাদস্স দস্সিতা. কাযদ্ৱাৰিকচেতনায সহকাৰীকাৰণভাৱতো কাযকম্মৱোহাৰলাভা, অভিজ্ঝাদীনং পৰসন্তকস্স অত্তনো পৰিণামনৱসেন ‘‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তূ’’তিআদিনা চ অপ্পৱত্তত্তা মনোকম্মৱোহাৰৱিৰহা, অচেতনাসভাৱতো ৱা পাণাতিপাতাদিৱসেন অব্বোহাৰিকা, পাণাতিপাতাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বাতি অত্থো. এত্থাতি অব্বোহাৰিকভাৱে.
দসৱিধা ইদ্ধি…পে… তব্বা ৱিত্থাৰেনাতি অধিপ্পাযো.
তেনাধিপ্পেতন্তি ‘‘অকুসলং ৱচীকম্মং মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতী’’তি ৱদন্তেন অধিপ্পেতং. ‘‘ন উপোসথক্খন্ধকে ৱুত্ত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু তেন উপোসথক্খন্ধকতো সুত্তং আহটন্তি? কিঞ্চাপি আহটং, তত্থ অৱুত্তোযেৱ পন সো তেন ৱুত্তোতি গহিতোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ অৱুত্তমেৱা’’তিআদিমাহ.
‘‘সুগতিদুগ্গতীসু উপপজ্জনং সুকতদুক্কটকম্মতো ন হোতি, খন্ধসিৱাদীহি পন হোতীতি গহেত্ৱা ‘নত্থি দিন্ন’ন্তিআদিনা পৰামসন্তস্স ৱসেন ‘মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… পৰিভণ্ডাদীনি কৰোতী’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. অভিজ্ঝাদিপধানত্তাতি এতেন ৱিজ্জমানেসুপি ব্যাপাদাদীসু যদা কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চেতনা বলৱতী হোতি, ন তথা ইতৰে, তদা পধানভাৱতো চেতনা কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি চ ৱোহাৰং লভতি. সো খো পনস্সা পধানভাৱো পাণাতিপাতাদিসিদ্ধিযা ৱিঞ্ঞাযতি. যদা পন তেসুযেৱ দ্ৱাৰেসু অভিজ্ঝাদযো বলৱন্তো হোন্তি, ন তথা চেতনা, তদা তত্থ ৱিজ্জমানাপি চেতনা অপধানভাৱতো কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি চ ৱোহাৰং ন লভতি. অভিজ্ঝাদযো পন পধানভাৱতো সতিপি কাযঙ্গৱাচঙ্গচোপনে সকেন ৱৱত্থানেন মনোকম্মন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তীতি দস্সেতি. যে পন ‘‘তীসুপি দ্ৱাৰেসু কম্মপথভাৱেন অপ্পত্তিযা দ্ৱাৰত্তযেপি কম্মপথপ্পত্তমনোকম্মেন সহ পৱত্তিযা চ চেতনা এত্থ কম্মন্তি ন ৱুচ্চতী’’তি ৱদন্তি, তেহি অভিজ্ঝাদীনং পধানসভাৱংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং সিযা. অথ ৱা চেতনায নিপ্পৰিযাযকম্মভাৱতো পৰিযাযকম্মে অনৱৰোধেতব্বত্তা ‘‘অব্বোহাৰিকা’’তি ৱুত্তং. অত্তনো সভাৱেনেৱ পন সা এত্থাপি কম্মন্তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামী’’তিআদি (কথা. ৫৩৯). অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাযেৱ পধানং কত্ৱা ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘সভাৱেনেৱ সা মনোকম্ম’’ন্তিআদি. অথ ৱা কম্মপথপ্পত্তঅভিজ্ঝাদীহি কাযৱচীদ্ৱাৰে সহজাতা চেতনা কাযৱচীকম্মৱসেন অব্বোহাৰিকা চেতনাসঙ্খাতমনোকম্মত্তাতি. যদি অভিজ্ঝাদযো পধানা, ন চেতনা, এৱং সতি অভিজ্ঝাদযো চেত্থ কম্মং, ন চেতনা, অভিজ্ঝাদিপক্খিকা ৱা সা সিযাতি অনুযোগং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে’’তিআদি. ‘‘চেতনাপি…পে… মনোদ্ৱাৰে এৱ সমুট্ঠহন্তী’’তি ইদং মনোদ্ৱাৰে চেতনায অভিজ্ঝাদীহি মনোকম্মভাৱে নিব্বিসেসভাৱদস্সনন্তি কত্ৱা ‘‘চেতনা…পে… অধিপ্পাযো’’তি আহ. চেতনা চেতনাকম্মং, অভিজ্ঝাদযো চেতনাসম্পযুত্তকম্মন্তি এত্তকমেৱ হি এত্থ ৱিসেসোতি. এত্থ চ চেতনায কাযৱচীকম্মভাৱো সিযাতি আসঙ্কায অভাৱতো মনোদ্ৱাৰে অকুসলকাযৱচীকম্মানং অনুপ্পত্তিতো চ অব্বোহাৰিকাতি ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ৱিৰতিৱিসিট্ঠাতি ৱিৰতিতো চেতনায পধানভাৱমাহ. তত্থ ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা’’তিআদিনা (কথা. ৫৩৯) আগমম্হি ‘‘পাণাতিপাতাদিপটিপক্খভূতা’’তি যুত্তিং দস্সেতি. যস্মা চ পট্ঠানে চেতনাৱ ‘‘কম্মপচ্চযো’’তি ৱুত্তা, ন ৱিৰতি, অভিজ্ঝাদযো ৱা, তস্মা নিপ্পৰিযাযেন কম্মং ‘‘চেতনা’’তি অনভিজ্ঝাদযো ‘‘চেতনাপক্খিকা ৱা’’তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. অসঙ্কৰতো কম্মদ্ৱাৰানি ৱৱত্থপেন্তো ‘‘ৰক্খতী’’তি, ৱিপৰিযাযেন ‘‘ভিন্দতী’’তি ৱুত্তোতি ৰক্খণভিন্দনানি অনাসেত্ৱা নাসেত্ৱা চ কথনন্তি ৱুত্তানীতি.
কম্মকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযো ৱিকপ্পো পঠমচতুত্থৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰেসুযেৱ লব্ভতি, ন ইতৰত্থ ‘‘সোতং ঘান’’ন্তিআদিনা অৱুত্তত্তা, ইতৰথাপি ৱা অৱিভত্তিকে নিদ্দেসে লব্ভতি. যতো সংৱৰৱসেন পাতিমোক্খসীলং পৱত্ততি, তং দুস্সীল্যন্তি আহ ‘‘দুস্সীল্যং পাণাতিপাতাদিচেতনা’’তি. ইতৰা সংৱৰৱিনিমুত্তা অভিজ্ঝাদোমনস্সযুত্তা তপ্পধানা ৱা অকুসলধম্মা সতিপটিপক্খা অকুসলা ধম্মা. আৰম্মণে চিত্তৱোস্সগ্গৱসেন পৱত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো পমাদো. ৱীৰিযপনোদনভাৱতো থিনমিদ্ধং ‘‘কোসজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং, থিনমিদ্ধপ্পধানো ৱা চিত্তুপ্পাদো.
অসুদ্ধতাতি অকেৱলতা অঞ্ঞেন সম্মিস্সতা. দ্ৱাৰঞ্হি দ্ৱাৰন্তৰিককম্মস্স দ্ৱাৰং হোন্তং তেন মিস্সিতং ৱিয হোতি. তেনেৱাহ ‘‘মুসাৱাদাদিনোপি কাযদ্ৱাৰে পৱত্তিসব্ভাৱা’’তি. কেচি পন ‘‘অৱিঞ্ঞেয্যমানন্তৰানং দ্ৱাৰন্তৰচিত্তানং অন্তৰন্তৰা অপ্পৱত্তিতো সুদ্ধন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং অনেকস্সপি জৱনৱাৰস্স কাযকম্মাদিভাৱেন পবন্ধনৱসেন পৱত্তি অত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. অৱিৰুদ্ধং হোতীতি অকুসলকাযকম্মাদিভাৱেন অৱধাৰেত্ৱা অসংৱৰং ৱত্ৱা পুন তস্সেৱ ৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰাদীসু উপ্পত্তিৱচনং কাযদ্ৱাৰূপলক্খিতো অসংৱৰো দ্ৱাৰন্তৰে পৱত্তোপি কাযদ্ৱাৰিকো এৱাতি এৱং সংৱণ্ণনায সতি ন ৱিৰুজ্ঝতীতি অত্থো. ইদানি তং অৱিৰুজ্ঝনাকাৰং ‘‘অসংৱৰো হী’’তিআদিনা ৱিভাৱেতি. সদ্ৱাৰেতি অত্তনো দ্ৱাৰে. অসংৱৰো দ্ৱাৰন্তৰে উপ্পজ্জমানোপি সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোতি ৱুচ্চতীতি এতেন ৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰে উপ্পন্নোপি কাযিকো অসংৱৰো চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোত্ৱেৱ ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. এস নযো ইতৰত্থাপি. কম্মং অঞ্ঞদ্ৱাৰেতি কম্মস্স দ্ৱাৰন্তৰচৰণং পাকটন্তি কত্ৱা ৱুত্তং.
এৱং সতীতি চোপনসঙ্খাতে কাযঅসংৱৰদ্ৱাৰে অসংৱৰোতি এত্তকে এৱ গহিতে. কম্মপথভাৱপ্পত্তস্সেৱ কম্মভাৱো অট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি আহ ‘‘কম্মপথভাৱপ্পত্ততায ৱচীমনোকম্ম’’ন্তি. সেসন্তি দ্ৱাৰন্তৰানুপলক্খিতং. তথা ন ৱুচ্চতীতি কাযকম্মন্তি ন ৱুচ্চতীতি অত্থো. তত্থেৱ ৱক্খামাতি কম্মপথসংসন্দনে ৱক্খাম. ‘‘সো হি কাযদ্ৱাৰে চোপনপ্পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. কম্মপথসংসন্দনকথা) ‘‘চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিনা চ ৱচীকম্মাদীনঞ্চ কম্মপথপ্পত্তানং অসংৱৰভূতানং কাযকম্মাদিভাৱে আপন্নে ‘‘চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং অকুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিনা অপৱাদেন নিৱত্তি দট্ঠব্বাতি এৱং ৱক্খমানতং সন্ধাযাহ. অন্তোগধতা দট্ঠব্বা পচ্চযসন্নিস্সিতআজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলানং ঞাণৱীৰিযেহি সাধেতব্বত্তাতি অধিপ্পাযো.
অকুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা
সৰসেন অত্তনো সভাৱেন. যায চেতনায পৱত্তমানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স পচ্চযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকৰণহেতু তংমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি, সা তাদিসপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো নাম. লদ্ধুপক্কমানি হি ভূতানি ন পুৰিমভূতানি ৱিয ৱিসদানীতি সমানজাতিযানং ভূতানং কাৰণং ন হোন্তীতি. একস্সপি পযোগস্স সহসা নিপ্ফাদনৱসেন কিচ্চসাধিকায বহুক্খত্তুং পৱত্তজৱনেহি লদ্ধাসেৱনায চ সন্নিট্ঠাপকচেতনায ৱসেন পযোগস্স মহন্তভাৱো. সতিপি কদাচি খুদ্দকে চেৱ মহন্তে চ পাণে পযোগস্স সমভাৱে মহন্তং হনন্তস্স চেতনা তিব্বতৰা উপ্পজ্জতীতি ৱত্থুস্স মহন্তভাৱোতি তদুভযং চেতনায বলৱভাৱেনেৱ হোতীতি আহ ‘‘পযোগ…পে… ভাৱতো’’তি. যথাৱুত্তপচ্চযৱিপৰিযাযেপীতি পযোগৱত্থুআদিপচ্চযানং অমহত্তেপি. তংতংপচ্চযেহীতি গুণৱন্ততাদিপচ্চযেহি. এত্থ চ হন্তব্বস্স গুণৱন্ততায মহাসাৱজ্জতা ৱত্থুমহন্ততায ৱিয দট্ঠব্বা. কিলেসানং উপক্কমানং দ্ৱিন্নঞ্চ মুদুতায তিব্বতায চ অপ্পসাৱজ্জতা মহাসাৱজ্জতা চ যোজেতব্বা. পাণো পাণসঞ্ঞিতা ৱধকচিত্তঞ্চ পুব্বভাগসম্ভাৰা, উপক্কমো ৱধকচেতনাসমুট্ঠাপিতো, পঞ্চসম্ভাৰৱতী পাণাতিপাতচেতনাতি সা পঞ্চসম্ভাৰৱিনিমুত্তা দট্ঠব্বা. এস নযো অদিন্নাদানাদীসুপি.
মন্তপৰিজপ্পনেন পৰস্স সন্তকহৰণং ৱিজ্জামযো, ৱিনা মন্তেন পৰসন্তকস্স কাযৱচীপযোগেহি আকড্ঢনং তাদিসইদ্ধিযোগেন ইদ্ধিমযো পযোগোতি অদিন্নাদানস্সপি ছ পযোগা সাহত্থিকাদযো ৱেদিতব্বা.
অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমনে মিচ্ছাচাৰো মহাসাৱজ্জো, ন তথা উভিন্নং সমানচ্ছন্দভাৱে. ‘‘চত্তাৰো সম্ভাৰাতি ৱুত্তত্তা অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমনে সতিপি মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৱাসনে পুৰিমুপ্পন্নসেৱনাভিসন্ধিপযোগাভাৱতো মিচ্ছাচাৰো ন হোতি অভিভুয্যমানস্সা’’তি ৱদন্তি. সেৱনচিত্তে সতি পযোগাভাৱো ন পমাণং ইত্থিযা সেৱনপ্পযোগস্স যেভুয্যেন অভাৱতো. পুৰিসস্সেৱ হি যেভুয্যেন সেৱনপ্পযোগো হোতীতি ইত্থিযা পুৰেতৰং সেৱনচিত্তং উপট্ঠাপেত্ৱা নিপন্নাযপি মিচ্ছাচাৰো ন সিযাতি আপজ্জতি, তস্মা পুৰিসস্স ৱসেন উক্কংসতো চত্তাৰো সম্ভাৰা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. অঞ্ঞথা ইত্থিযা পুৰিসকিচ্চকৰণকালে পুৰিসস্সপি সেৱনপ্পযোগাভাৱতো মিচ্ছাচাৰো ন সিযাতি. কেচি পন ‘‘অত্তনো ৰুচিযা পৱত্তিতস্স তীণি অঙ্গানি, বলক্কাৰেন পৱত্তিতস্স তীণীতি সব্বানি অগ্গহিতগ্গহণেন চত্তাৰী’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
দুট্ঠচিত্তস্স অমৰণাধিপ্পাযস্স ফৰুসকাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা ফৰুসচেতনা ফৰুসৱাচা. মৰণাধিপ্পাযে পন সতি অত্থসিদ্ধিতদভাৱেসু পাণাতিপাতা ব্যাপাদা চ হোন্তীতি. যং পতি ফৰুসৱাচা পযুজ্জতি, তস্স সম্মুখাৱ সীসং এতি. ‘‘পৰম্মুখেপি ফৰুসৱাচা হোতী’’তি ৱদন্তি.
যদি চেতনায সব্বদা কম্মপথভাৱাভাৱতো অনিযতো কম্মপথভাৱোতি কম্মপথৰাসিম্হি অৱচনং, ননু অভিজ্ঝাদীনম্পি কম্মপথং অপ্পত্তানং অত্থিতায অনিযতো কম্মপথভাৱোতি তেসম্পি কম্মপথৰাসিযং অৱচনং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, কম্মপথতাতংসভাগতাহি তেসং তত্থ ৱুত্তত্তা. যদি এৱং চেতনাপি তত্থ ৱত্তব্বা সিযাতি? সচ্চমেতং, সা পন পাণাতিপাতাদিকাতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৱোতি ন ৱুত্তং সিযা. চেতনায হি ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামি,’’‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনেহি কম্মভাৱো দীপিতো. কম্মংযেৱ চ সুগতিদুগ্গতীনং তদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানঞ্চ পথভাৱেন পৱত্তং কম্মপথোতি ৱুচ্চতীতি পাকটো তস্সা কম্মপথভাৱো. অভিজ্ঝাদীনং পন চেতনাসমীহনভাৱেন সুচৰিতদুচ্চৰিতভাৱো, চেতনাজনিততংবন্ধতিভাৱেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানং পথভাৱো চাতি ন তথা পাকটো কম্মপথভাৱোতি তে এৱ কম্মপথৰাসিভাৱেন ৱুত্তা. অতথাজাতিযত্তা ৱা চেতনা তেহি সদ্ধিং ন ৱুত্তা সিযা. ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.
পাণাতিপাতাদীনং আৰম্মণানেৱ তব্বিৰতিআৰম্মণানীতি পঞ্চ সিক্খাপদা পৰিত্তাৰম্মণা এৱাতি ৱচনেন অদিন্নাদানাদীনং সত্তাৰম্মণতাৱচনস্স ৱিৰোধং চোদেতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘ৱীতিক্কমিতব্বতোযেৱ হি ৱেৰমণী নাম হোতী’’তি. সযমেৱ পৰিহৰিস্সতীতি সিক্খাপদৱিভঙ্গে পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনং সন্ধায ৱদতি. তত্থ হি ‘‘যস্মা সত্তোতি সঙ্খ্যং গতে সঙ্খাৰেযেৱ আৰম্মণং কৰোতি, তস্মা পৰিত্তাৰম্মণাতি ৱুচ্চন্তী’’তি ৱুত্তং.
দুগ্গততাদীনীতি আদি-সদ্দেন ‘‘অলদ্ধালাভো লদ্ধৱিনাসো ইচ্ছিতানং ভোগানং কিচ্ছপটিলাভো ৰাজাদীহি সাধাৰণভোগতা দুক্খৱিহাৰো সাসঙ্কৱিহাৰো’’তি এৱমাদযো সঙ্গহিতা. কেচি পন ‘‘দিট্ঠেৱ ধম্মে ভোগজানিআদযো নিস্সন্দফল’’ন্তি ৱদন্তি.
কুসলকম্মপথকথাৱণ্ণনা
তাসঞ্চ ৱিৰতীনং চেতনাসম্পযুত্তত্তা চেতনাদ্ৱাৰেন সুগতিদুগ্গতিতদুপ্পজ্জনসুখদুক্খানং পথভাৱো যুত্তোতি অধিপ্পাযো.
কম্মপথসংসন্দনকথাৱণ্ণনা
তথাতি কম্মপথপ্পত্তানং. কেচীতি ধম্মসিৰিত্থেৰং সন্ধাযাহ. সো হি কম্মপথপ্পত্তানমেৱ দুস্সীল্যাদীনং সুসীল্যাদীনঞ্চ কম্মপথেহি অত্থতো নানত্তাভাৱদস্সনং, তেসং ৱা ফস্সদ্ৱাৰাদীহি অৱিৰোধভাৱেন দীপনং কম্মপথসংসন্দনন্তি ৱদতি. কম্মপথতা নত্থীতি এতেন যথাৱুত্তানং অসংৱৰসংৱৰানং তেসং ৱাদে কম্মপথসংসন্দনে অসঙ্গহিততং দস্সেতি. যে পন সঙ্গহং লভন্তি, তেসং গহণে পযোজনাভাৱং দস্সেতুং ‘‘তিৱিধ…পে… দস্সনেনা’’তি ৱুত্তং. এৱং পুৰিমপক্খে সঙ্খেপতো দোসং ৱত্ৱা দুতিযপক্খেপি ৱত্তুং ‘‘ন চ দুচ্চৰিতান’’ন্তিআদিমাহ. তেন যে দুচ্চৰিতসুচৰিতঅসংৱৰসংৱৰা অনুচৰীযন্তি, তেসং কাযকম্মাদিতা ৱিধীযতীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অসংৱৰো অকুসলং মনোকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিনা হি ৱুত্তন্তি. যদি চাতিআদিনা অনৱসেসপৰিযাদানাভাৱমাহ. উপ্পত্তি ন ৱত্তব্বাতি কম্মপথ…পে… ৱদন্তেহি ‘‘মনোকম্মং ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতী’’তি ন ৱত্তব্বন্তি অত্থো. অথ ৱা যদি কম্মপথপ্পত্তানেৱ দুস্সীল্যাদীনি কাযকম্মাদিনামেহি অট্ঠকথাযং ৱুত্তানীতি এৱং ৱদন্তেহি অট্ঠকথাচৰিযেহি মনোকম্মস্স ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পত্তি ন ৱত্তব্বাতি অত্থো. তংতংকম্মভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি ‘‘তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতী’’তিআদিং (ৱিভ. ৯১৩) সন্ধাযাহ.
কম্মন্তৰম্পি তংদ্ৱাৰিককম্মমেৱ সিযাতি পাণাতিপাতাদিকস্স ৱচীকম্মাদিভাৱমাসঙ্কতি. তস্মাতি যস্মা কেসঞ্চি অসংৱৰানং সংৱৰানঞ্চ কম্মপথতা নত্থি, কাযদুচ্চৰিতাদীনঞ্চ কম্মপথেহি নানত্তাভাৱদস্সনেন পযোজনং নত্থি, ন চ দুচ্চৰিতাদীনং ফস্সদ্ৱাৰানং ৱসেন উপ্পত্তি দীপিতা, ন চাযং ৱিধি নিৰৱসেসসঙ্গাহিকা, কম্মানঞ্চ সঙ্কৰো আপজ্জতি, অট্ঠকথাযঞ্চ পুব্বাপৰৱিৰোধো, তস্মাতি অত্থো. সমাননামতা কাযকম্মাদিতা. সামঞ্ঞনামাৱিজহনং কাযকম্মাদিভাৱাৱিজহনং. উভযেসন্তি কম্মপথাকম্মপথানং. উপ্পত্তিপৰিযাযৱচনাভাৱতোতি এতেন ফস্সদ্ৱাৰঅসংৱৰদ্ৱাৰাদীনং তংদ্ৱাৰিককম্মানঞ্চ অত্থতো নানত্তাভাৱেপি তথা তথা পৱত্তদেসনাৱসেন তে ৱিচাৰিতাতি দস্সেতি. ‘‘অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন ন উপ্পজ্জতী’’তিআদিকো দুতিযৱিনিচ্ছযো.
কাযে ৱাচায চ…পে… সিদ্ধিতোতি এতেন চোপনপ্পত্তং অকুসলং মনোকম্মং চোপনং অপ্পত্ততো ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘কাযৱচীকম্ম’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন কাযৱচীকম্মভাৱতোতি দস্সেতি. তেন কাযৱচীগহণং যথাৱুত্তচোপনপ্পত্তং এৱ ৱিভাৱেতীতি দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ – ‘‘চোপনপ্পত্তং অকুসলং কাযদ্ৱাৰে ৱচীদ্ৱাৰে চ মনোকম্মং হোতী’’তি. তং-সদ্দে ৱুত্তে যং-সদ্দো অব্যভিচাৰিতসম্বন্ধতায ৱুত্তোযেৱ হোতীতি কত্ৱা ‘‘যং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. উপ্পাদমত্তপৰিচ্ছিন্নেনাতি ছফস্সদ্ৱাৰিককম্মেনাতি অত্থো. মত্ত-সদ্দেন ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থেন মনোকম্মতাৱিসেসং নিৱত্তেতি. নিযমস্স এৱ-সদ্দস্স অকতত্তা ‘‘কাযৱচীকম্মমেৱ হোতী’’তি অৱুত্তত্তা. ইদানি নিযমাকৰণেন লদ্ধগুণং দস্সেন্তো ‘‘ন পন সব্বম্পী’’তিআদিমাহ.
‘‘নিযমস্স অকতত্তা’’তিআদি পুৰিমনযোতি অধিপ্পেতো. ৱত্তুঅধিপ্পাযানুৰোধিনী সদ্দপ্পৱত্তীতি সমাসপদে একদেসোপি আকড্ঢীযতি অধিকাৰৱসেনাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কম্ম-সদ্দমত্তেন সম্বন্ধং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. যং পন ৱদন্তীতিআদিনা এত্থ পদকাৰমতস্স অযুত্ততং দস্সেতি. তত্থ চেতনাপক্খিকানন্তি কাযৱচীকম্মভূতচেতনাপক্খিকানং. সতন্তি সমানানং. তংতংদ্ৱাৰকম্মপথানঞ্চাতি ইদং ইমস্স চিত্তস্স কম্মপথভাৱেন পৱত্তং কালং সন্ধায ৱুত্তং, ন সব্বদা, কম্মপথভাৱেনেৱ পৱত্তনতো. চ-সদ্দেন ৱা অকম্মপথসঙ্গহো দট্ঠব্বো. অথ ৱা তংতংদ্ৱাৰা চ তংতংদ্ৱাৰকম্মপথা চ তংতংদ্ৱাৰকম্মপথাতি ‘‘তংতংদ্ৱাৰা’’তি পদেন অকম্মপথানং সংৱৰানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেন সভাৱেনাতি মনোকম্মস্স দ্ৱাৰভাৱেন, ন অত্তনোতি অধিপ্পাযো. এৱমিধাপীতি চিত্তজনিতো চিত্তসম্পযুত্তস্স কম্মস্স দ্ৱাৰভাৱো চিত্তেপি উপচৰিতোতি অত্থো. ৱত্তব্বমেৱ নত্থি অনন্তৰপচ্চযভূতমনোৰহিতস্স চিত্তস্স অভাৱতোতি.
দ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কমাভাৱনিযমাভাৱে সব্বাৰম্মণতাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. ন হি…পে… অত্থীতি পধানে অসম্ভৱতো অপ্পধানং অধিকৰীযতীতি দস্সেতি.
ধম্মুদ্দেসৱাৰকথা
ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা
‘‘তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’’তিআদিকায পাড়িযা ফস্সাদীনং কামাৱচৰতাদিদস্সনে ন তপ্পৰভাৱো, সভাৱদস্সনে এৱ পন তপ্পৰভাৱোতি দস্সেতি ‘‘ন হি ফস্সাদীন’’ন্তিআদিনা.
চিত্তকিৰিযাভাৱেনাতি চিত্তব্যাপাৰভাৱেন. ফস্সস্স সম্পজ্জনমুপ্পজ্জনমেৱ. সন্নিপতিতপ্পৱত্তিযা পচ্চযো হোতীতি এতেন চিত্তাৰম্মণসন্নিপাতকাৰণং ফস্সো চিত্তাৰম্মণসন্নিপাতোতি ৱুত্তোতি দস্সেতি. ফস্সো হি চিত্তস্স আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্তিতো তস্স আৰম্মণে সন্নিপতিতপ্পৱত্তিযা পচ্চযোতি চ ৱুচ্চতি. সা চস্স ফুসনাকাৰপ্পৱত্তি সাখগ্গে ঠিতং দিস্ৱা ভূমিসণ্ঠিতস্স অৱীৰকপুৰিসস্স জঙ্ঘচলনং, অম্বিলঅম্বপক্কাদিং খাদন্তং দিস্ৱা মুখে খেড়ুপ্পত্তি, দযালুকস্স পৰং হঞ্ঞমানং দিস্ৱা সৰীৰকম্পনন্তি এৱমাদীসু পৰিব্যত্তা হোতি. তব্বিসেসভূতা ৰূপধম্মাতি যথা পটিহননৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতৰং উপ্পজ্জমানেসু ৰূপধম্মৱিসেসেসু সঙ্ঘট্টনপৰিযাযো, এৱং চিত্তাৰম্মণানং ৱিসযকৰণৱিসযভাৱপ্পত্তি পটিহননাকাৰেন হোতি. সো চ চিত্তনিস্সিতো ধম্মৱিসেসো সঙ্ঘট্টনপৰিযাযেন ৱুত্তো, যদাহ ‘‘এৱ’’ন্তিআদি. কেচি পন ‘‘সঙ্ঘট্টনৰসো ফস্সো পঞ্চদ্ৱাৰিকোৱ, ন ইতৰো ৱত্থাৰম্মণসঙ্ঘট্টনাভাৱতো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি উপচাৰসিদ্ধত্তা সঙ্ঘট্টনস্স. ইতৰথা পঞ্চদ্ৱাৰিকস্সপি তং ন সম্ভৱেয্যাতি. ইন্দ্ৰিযমনসিকাৰেসু যথাপৱত্তমানেসু তংতংআৰম্মণে ৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তেসং তথাপৱত্তিযেৱ ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱকৰণং.
‘‘যং খো, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱুচ্চতি কামানং অস্সাদো’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৯.৩৪) সুখৱেদনাৱ অস্সাদোতি আহ ‘‘অস্সাদভাৱতো’’তি. ফুসনাদিভাৱেন আৰম্মণগ্গহণং একদেসানুভৱনন্তি অনুপচৰিতমেৱ ফস্সাদীনং অনুভৱনকিচ্চমাহ.
নিমিত্তেনাতি নীলাদিনা দীঘাদিনা চ নিমিত্তেন. এতেনুপাযেনাতি যথা ঞাণপ্পধানে চিত্তুপ্পাদে সঞ্ঞা ঞাণমনুৱত্ততি, এৱং সমাধিপ্পধানে সমাধিন্তি দস্সেতি.
পবন্ধতীতি পট্ঠপেতি সম্পযুত্তধম্মে সকসককিচ্চে পট্ঠপেতি. তেনেৱ হি তদত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘পৱত্তেতী’’তি আহ.
ৱিজ্জমানতাৱাচী হোতি-সদ্দো, ৱিজ্জমানতা চ সঙ্খতধম্মানং উপ্পজ্জনেন ৱিনা নত্থীতি ‘‘চিত্তং ন তথা অত্থতো নুপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. তেন যস্মা চিত্তং ন নুপ্পজ্জতি উপ্পজ্জতি এৱ, তস্মা চিত্তং হোতীতি ৱুত্তন্তি অযমেত্থ অট্ঠকথায অত্থো. এৱমৱট্ঠিতে হোতি-উপ্পজ্জতি-সদ্দানং সমানত্থত্তেন ন কিঞ্চি পযোজনং দিস্সতি. অথ ৱা ভৱনং নাম সত্তা, সত্তা চ উপ্পাদাদিনা সমঙ্গিতাতি ফস্সাদীনং খণত্তযপৰিযাপন্নতা ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দেন ৱুত্তা. তত্থ যো ভাৱো উপ্পাদসমঙ্গী, ন সো ন হোতি নাম, তস্মা উপ্পজ্জতি-সদ্দেন ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স হোতি-সদ্দৱচনীযতা ন ন সম্ভৱতি. উপ্পন্নং হোতীতি এত্থ পন কিঞ্চাপি উপ্পন্ন-সদ্দেনেৱ উপ্পাদাদিসমঙ্গিতা ৱুচ্চতি, তব্ভাৱানতিৱত্তি পন হোতি-সদ্দেন ৱুত্তা খণত্তযৱীতিৱত্তেপি উপ্পন্ন-সদ্দস্স ৱত্তনতো, তস্মা ন এত্থ উপ্পজ্জতি-সদ্দেন সমানত্থতাসব্ভাৱদস্সনং ৱিয উপ্পজ্জতিদস্সনম্পি ৱিৰুজ্ঝতি পাকটকৰণভাৱতো. ইতৰথা ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি ইমিনাৱ চিত্তস্স ৱিজ্জমানভাৱো দস্সিতোতি কিং পুন ৱিজ্জমানভাৱদস্সনেনাতি ন ন সক্কা ৱত্তুং, সমযৱৱত্থানৱসেন সৱিসেসং ৱুত্তম্পি চিত্তং ফস্সাদীহি সহুপ্পত্তিযা সুট্ঠুতৰং নিব্বিসেসন্তি দস্সেতুং চিত্তস্স পুন ৱচনং. উদ্দিট্ঠধম্মানংযেৱ চেত্থ নিদ্দেসৱাৰে ৱিভজনং, ন ৱিভঙ্গে ৱিয পাড়িযা আৰুড়্হসব্বপদানন্তি ‘‘উদ্দেসৱাৰে সঙ্গণ্হনত্থং নিদ্দেসৱাৰে ৱিভজনত্থ’’ন্তি অযম্পি অত্থো নিচ্চলো. তথা হি ‘‘যস্মিং সমযে ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’’তিআদীসু মগ্গাদযো ন ৱিভত্তা. অপিচ অধিপতিভাৱেন ইন্দ্ৰিযেসু ৱিয ফস্সৱেদনাসঞ্ঞাচেতনাহি সহ সব্বচিত্তুপ্পাদসাধাৰণৰাসিযং গহেতব্বত্তা সমযৱৱত্থানে ৱুত্তম্পি চিত্তং ফস্সপঞ্চমকে ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা
ৱিতক্কনন্তি ৱিতক্কনকিৰিযা, সা চ ৱিতক্কস্স অত্তনো পচ্চযেহি পৱত্তিমত্তমেৱাতি ভাৱনিদ্দেসো ৱসৱত্তিভাৱনিৱাৰণায হোতি. যস্মিং আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি, তং তস্স গহণযোগ্যং কৰোন্তো ৱিতক্কো আকোটেন্তো ৱিয পৰিৱত্তেন্তো ৱিয চ হোতীতি তস্স আকোটনলক্খণতা পৰিযাহননৰসতা চ ৱুত্তা. ইদঞ্চ লক্খণং কিচ্চসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱুত্তং. ধম্মানঞ্হি সভাৱৱিনিমুত্তা কাচি কিৰিযা নাম নত্থি, তথা গহেতব্বাকাৰো. বোধনেয্যজনানুৰোধেন পন পৰমত্থতো একসভাৱোপি সভাৱধম্মো পৰিযাযৱচনেহি ৱিয সমাৰোপিতৰূপেহি বহূহি পকাৰেহি পকাসীযতি. এৱঞ্হি সো সুট্ঠু পকাসিতো হোতীতি.
ৱিপ্ফাৰো নাম ৱিতক্কস্স থিনমিদ্ধপটিপক্খো আৰম্মণে অনোলীনতা অসঙ্কোচো, সো পন অভিনিৰোপনভাৱতো চলনং ৱিয হোতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৱিপ্ফাৰৱাতি ৱিচলনযুত্তো’’তি ৱুত্তং. উপচাৰপ্পনাসু সন্তানেন পৱত্তিযন্তি এতেন যথা অপুব্বাৰম্মণে পঠমাভিনিপাতভূতো ৱিতক্কো ৱিপ্ফাৰৱা হোতি, ন তথা একস্মিংযেৱ আৰম্মণে নিৰন্তৰং অনুপ্পবন্ধৱসেন পৱত্তিযং, নাতিৱিপ্ফাৰৱা পন তত্থ হোতি সন্নিসিন্নভাৱতোতি দস্সেতি. তেনেৱাহ ‘‘নিচ্চলো হুত্ৱা’’তিআদি.
‘‘পীতিসুখেন অভিসন্দেতী’’তিআদিৱচনতো (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭) পীতিযা ফৰণং কাযৱিসযন্তি যথা তং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পণীতৰূপেহী’’তি ৱুত্তং.
ৱিসাৰস্স ব্যগ্গভাৱস্স পটিপক্খো সভাৱো অৱিসাৰো, ন ৱিসাৰাভাৱমত্তং. অৱিসাৰাৱিক্খেপানং সমাধানভাৱতো অত্থতো ৱিসেসাভাৱেপি সমুখেন সম্পযুত্তমুখেন চ উভযং ৱুত্তন্তি দস্সেতুং ‘‘অৱিসা…পে… ৱিক্খেপো’’তি ৱুত্তং. ৱিসেসতোতি অতিসযেনাতি ৱা অত্থো গহেতব্বো. সুখঞ্হি সমাধিস্স ৱিসেসকাৰণং ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৯; অ. নি. ৩.৯৬; ৬.১০; ১১.১২) ৱচনতো.
ইন্দ্ৰিযৰাসিৱণ্ণনা
তত্থাতি সদ্দহনসঙ্খাতে অধিমোক্খলক্খণে. পুগ্গলো সদ্দহতীতি ইমিনাপি সদ্ধায আহিতৱিসেসানং তংসম্পযুত্তধম্মানং সদ্দহনকিৰিযায কত্তুভাৱমেৱ ৱিভাৱেতি. অৱযৱব্যাপাৰো হি সমুদাযে ৱোহৰীযতীতি. ন কেৱলং পসাদনীযৱত্থুস্মিং অপ্পসাদনাকাৰপ্পৱত্তমেৱ অকুসলং অস্সদ্ধিযং, অথ খো অপ্পসাদনীযৱত্থুস্মিং পসাদনাকাৰপ্পৱত্তম্পীতি দস্সেতুং ‘‘মিচ্ছাধিমোক্খো’’তি ৱুত্তং. তেন পূৰণাদীসু পসাদস্স অস্সদ্ধিযতমাহ. পসাদভূতোতি এতেন অপ্পসাদভূতং অস্সদ্ধিযং নিৱত্তেতি. ৱত্থুগতোতি ইমিনা মিচ্ছাধিমোক্খং. ‘‘পসাদভূতো নিচ্ছযো’’তি ইমিনা পন ৱিভাৱিতমেৱত্থং পাকটং কৰোন্তো ‘‘ন যেৱাপনকাধিমোক্খো’’তি আহ. অকালুস্সিযং পসাদো, তং পন অসঙ্খোভভাৱতো ‘‘অনাৱিলভাৱো’’তি ৱুত্তং. তঞ্হি সম্পযুত্তেসু ৱিদহন্তী সদ্ধা অকালুস্সিযপচ্চুপট্ঠানা. এৱমেতন্তি অধিমুচ্চনাকাৰেন পন গহেতব্বত্তা অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা. বুদ্ধাদিৱত্থূনীতি এত্থ ইধলোকপৰলোককম্মফলসম্বন্ধাপি সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. ‘‘সদ্ধাহত্থো, মহানাম, অৰিযসাৱকো’’তি, ‘‘সদ্ধীধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪), ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৱুট্ঠী’’তি (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭) এৱমাদিৱচনতো কুসলধম্মানং আদানাদীসু হত্থাদযো ৱিয সদ্ধা দট্ঠব্বা.
‘‘ইধ ভিক্খুনা কম্মং কত্তব্বং হোতি. তস্স এৱং হোতি ‘কম্মং খো মে কত্তব্বং ভৱিস্সতি, কম্মং খো পন মে কৰোন্তস্স ন সুকৰং বুদ্ধানং সাসনং মনসি কাতুং, হন্দাহং ৱীৰিযং আৰভামি অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’’তি (দী. নি. ৩.৩৩৫) –
আদিকা অনুৰূপপচ্চৱেক্খণা.
তংমূলকানীতি গন্তব্বমগ্গাদিমূলকানি. এত্থ চ মগ্গো গন্তব্বো হোতীতিআদযো অট্ঠকথাযং দস্সনৱসেনেৱ ৱুত্তা, ন পাড়িযং আগতানুক্কমেনাতি দট্ঠব্বং.
কৰণাদিকালে ৱিয চিৰকতাদিআৰম্মণং ৱিভূতং কত্ৱা পৱত্তন্তী সতি তং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠন্তী অনিস্সজ্জন্তী চ হোতি. যং আৰম্মণং সম্মুট্ঠং, তং পিলৱিত্ৱা গতং ৱিয চলিতং ৱিয চ হোতি, তপ্পটিপক্খভাৱেন পন অসম্মুট্ঠন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘উদকে অলাবু ৱিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ সাৰণন্তি এতেন ‘‘সৰন্তি তাযা’’তি ইমমেৱত্থং ৱিভাৱেতি. সৰণকিৰিযায হি পৱত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৱেন সতি পচ্চযো. তস্সা হি তথা পচ্চযভাৱে সতি তে ধম্মা সাৰিতা অসম্মুট্ঠকতা অপিলাৱিতাহোন্তীতি. ‘‘ইমেহি নাম হেতূহি পচ্চযেহি চ এতে ধম্মা সম্ভৱন্তী’’তি সম্ভৱতো. ‘‘ইমং নাম ফলং নিব্বত্তেন্তী’’তি ফলতো ধম্মা উপ্পজ্জনেন ৱিপচ্চনেন চ নিপ্ফন্না নাম হোন্তীতি. ৱত্থুভূতাতি আৰম্মণভূতা.
সতিপি সব্বেসং সাৰম্মণধম্মানং আৰম্মণগ্গহণে ন চিত্তং ৱিয পৰে পৰিচ্ছিজ্জগাহিনোতি ‘‘পৰিচ্ছিন্নোপলদ্ধিৱসেন জানাতী’’তি চিত্তং ৱুত্তং. চেতসিকেসু হি কেচি ৱিসযং পৰিচ্ছিজ্জ গহেতুং ন সক্কোন্তি, কেচি পন পৰিচ্ছেদমত্তেযেৱ তিট্ঠন্তি, ন ৱিঞ্ঞাণং ৱিয ৱিসযং গণ্হন্তীতি যে আসঙ্কিতব্বা, তেসু তদভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ন সঞ্ঞা…পে… ৱিজ্ঝনৱসেনা’’তি আহ.
পীতিযা চ সোমনস্সভাৱো আপজ্জতীতি ইদং পীতি চ সোমনস্সঞ্চ পীতিসোমনস্সন্তি পীতিসোমনস্সানং তুল্যযোগং সন্ধায ৱুত্তং. সোমনস্সস্সেৱ পন ‘‘আজঞ্ঞৰথো’’তি ৱিয পীতিযুত্তং সোমনস্সং পীতিসোমনস্সন্তি পধানভাৱো ইচ্ছিতোতি ন পীতিযা সোমনস্সভাৱপ্পত্তি. ন হি পধানে ৱিজ্জমানে অপ্পধানং উপযুজ্জতি, পীতিগ্গহণঞ্চেত্থ পীতিযুত্তস্স সোমনস্সস্স যেভুয্যেন ভাৱতো পৰিব্যত্তকিচ্চতো চ কতং, ন চ নিপ্পীতিকসোমনস্সস্স অসঙ্গহো. ৰুড়্হীসদ্দেসু কিৰিযায অনচ্চন্তিকভাৱতো. পীতিযা পন উপলক্খণভাৱেন অযমত্থো সুট্ঠু যুজ্জতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পীতিউপলক্খিতং ৱা’’তিআদি.
পৱত্তং উপাদিন্নক্খন্ধং. চিৰট্ঠিতিকং হোতীতি এতেন ন কেৱলং অনুপালেতব্বধম্মানং খণট্ঠিতিযাযেৱ, অথ খো পবন্ধানুপচ্ছেদস্সপি জীৱিতং কাৰণন্তি দস্সেতি. অঞ্ঞথা হি আযুক্খযমৰণং ন যুজ্জেয্যাতি. অৱিসেসেনাতি কাৰণৱিসেসানপেক্খেন জীৱিতিন্দ্ৰিযতাসামঞ্ঞেন. যদিপি অৰূপাসঞ্ঞভৱেসু ৰূপাৰূপধম্মা নপ্পৱত্তন্তি, তেহি পন পুৰিমপচ্ছিমভৱেসু চৰিমপঠমধম্মা সমানজাতিযেন অব্যৱহিততায নিৰন্তৰাযেৱ নাম হোন্তীতি ‘‘যাৱ পৰিনিব্বানং অৱিচ্ছিন্নং পৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. অনুপালনাদিকস্সাতি অনুপালনপৱত্তনট্ঠপনানিযেৱ ৱদতি. জীৱমানৱিসেসপ্পচ্চযভাৱতোতি সহজাতানং জীৱমানতাৱিসেসস্স পচ্চযভাৱতো. ইন্দ্ৰিযবদ্ধস্স হি মতৰূপতো কম্মজস্স চ উতুজাদিতো ৱিসেসো জীৱিতিন্দ্ৰিযকতোতি.
মগ্গঙ্গৰাসিৱণ্ণনা
অৱিপৰীতনিয্যানিকভাৱেনাতি ইদং সম্মা-সদ্দস্স দিট্ঠি-আদিসদ্দানঞ্চ সমানাধিকৰণতাৱসেন দিট্ঠিআদীনং অৱিসেসভূতস্স নিয্যানিকভাৱস্স সম্মা-সদ্দেন ৱিসেসিতব্বত্তা ৱুত্তং. অৱিপৰীতত্থো হি সম্মা-সদ্দো, ন নিয্যানিকত্থোতি. অৱিপৰীতনিয্যানিকত্থো এৱ ৱা সম্মা-সদ্দো. অনেকত্থা হি নিপাতাতি. এৱমেৱাতি অৱিপৰীতনিয্যানিকভাৱেন.
বলৰাসিৱণ্ণনা
পতিস্সৱো ৱচনসম্পটিগ্গহোতি অধিপ্পাযেন ‘‘সপ্পতিস্সৱং পতিস্সৱভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গাৰৱ’’ন্তি আহ. তত্থ তত্থ পাকটভাৱেনাতি অজ্ঝত্তভূতেসু জাতিযাদীসু বহিদ্ধাভূতেসু ভিক্খুআদীসু হিৰোত্তপ্পানং অনুৰূপপচ্চৱেক্খণৱসেন সসম্ভাৰপথৱীআদীসু পথৱীধাতুআদীনং ৱিয ৱিভূতকিচ্চভাৱেনাতি অত্থো.
মূলৰাসিৱণ্ণনা
এৱঞ্হি উপমায সমেতীতি যথা অসুচিম্হি পতিতপুৰিসস্স সতিপি কাযেন অল্লীযনে ভাৱো অনল্লীনো, এৱং অলোভোপি আৰম্মণকৰণৱসেন গহিতেপি আৰম্মণে অলগ্গভাৱেন অনল্লীনভাৱো অনল্লীনাকাৰো এৱ পৱত্ততি. এৱংসভাৱো হি সো ধম্মোতি. কিঞ্চি দুস্সীল্যং দোসসমুট্ঠানং সব্বম্পি দুস্সীল্যং দোসূপনিস্সযন্তি ‘‘দোসসমুট্ঠানতং দোসূপনিস্সযতঞ্চা’’তি ৱুত্তং. তেন অদোসো দোসস্সেৱ উজুৱিপচ্চনীকো, তংমুখেন দুস্সীল্যস্সাতি দস্সেতি.
তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনাতি যো সো একত্তুপগতো পঠমজ্ঝানাদিঅপ্পনাচিত্তুপ্পাদো আসন্নূপচাৰাহিতৱিসেসো নীৱৰণাদিপৰিপন্থৱিসুদ্ধিযা ৱিসুদ্ধো, তদাৱৰণৱিসযৱিৰহেন চ সমপ্পৱত্তঅপ্পনাসমাধিসঙ্খাতং মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপন্নো, এৱং পটিপন্নত্তা এৱ তত্থুপগমনেন তত্থ চ পক্খন্দো, ৱিসোধেতব্বস্স ৱিক্খেপস্স কিলেসসংসগ্গস্স চ অভাৱতো ৱিসোধনসমাধানএকত্তুপট্ঠানব্যাপাৰৱিৰহেন ৱিসুদ্ধিসমথপটিপত্তিএকত্তুপট্ঠানাকাৰে অজ্ঝুপেক্খন্তো অভিব্যত্তৰূপায সহজাততত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খায কিচ্চৱসেন উপেক্খানুব্ৰূহিতো, তস্মিংযেৱ জাতা সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা যুগনদ্ধধম্মা. তে যথা অঞ্ঞং অনতিৱত্তমানা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, এৱং ভাৱনা ব্ৰূহনা. তথা যানি তত্থ সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি নানাকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিৰসেন একৰসানি হুত্ৱা পৱত্তানি. যঞ্চ তত্থ তদুপগং, তেসং অনতিৱত্তনএকৰসভাৱানং অনুচ্ছৱিকং ৱীৰিযং ৱাহীযতি পৱত্তীযতি, যা চস্স তস্মিং খণে পৱত্তা পগুণবলৱভাৱাপত্তিসঙ্খাতা আসেৱনা. সব্বেসং এতেসং আকাৰানং ভাৱনা উপ্পাদনা ৱড্ঢনা, অযং তত্থ জাতানং…পে… আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা নাম.
যস্মা পনাযং ভাৱনাকাৰো ‘‘পঠমস্স ঝানস্স পটিপদাৱিসুদ্ধি আদী’’তিআদিনাপি (পটি. ম. ১.১৫৮) পাড়িযং আগতো এৱ, ঞাণেন চ সংকিলেসৱোদানেসু তং তং আদীনৱং আনিসংসঞ্চ দিস্ৱা তথা তথা নিপ্ফাদেতব্বো, তস্মা ‘‘এৱং ৱুত্তায পঞ্ঞাসাধনায ভাৱনাযা’’তি ৱুত্তং. অপ্পৱত্তীতি যস্মিং ধম্মে সতি যথাৱুত্তা ভাৱনা নপ্পৱত্ততি, সো ধম্মো পটিপক্খভাৱনাপৰামসনেন অভাৱনাতি ৱুত্তোতি অধিপ্পাযো. ন হি অভাৱমত্তস্স অমোহো পটিপক্খোতি যুজ্জতীতি. তপ্পটিপক্খভূতা অকুসলা কামচ্ছন্দাদযো দট্ঠব্বা. পমাদৱিসেসো ৱা অভাৱনা. সো হি ‘‘কুসলানং ৱা ধম্মানং অনাসেৱনা অভাৱনা অবহুলীকম্ম’’ন্তিআদিনা নিদ্দিট্ঠোতি.
একন্তেন অলব্ভনেয্যদস্সনত্থং ‘‘জৰাধম্মো’’তি ৱুত্তং. তথা হি পাড়িযং ‘‘জাতিধম্মানং, ভিক্খৱে, সত্তানং এৱং ইচ্ছা উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩৭৩) ইচ্ছিতালাভো ৱিভত্তো. অলোভানুভাৱেন কাযানুপস্সনায, অমোহানুভাৱেন চিত্তধম্মানুপস্সনায সিদ্ধি পাকটাযেৱাতি অপাকটং অদোসানুভাৱেন ৱেদনানুপস্সনাসিদ্ধিং ৱিভাৱেন্তো ‘‘সুখৱিপৰিণামে’’তিআদিমাহ. অযঞ্চ যোজনা অলোভাদীনং ৱিসেসপচ্চযতং সন্ধায কতা, অৱিসেসেন পন সব্বে সব্বেসং পচ্চযা. সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ উপ্পন্নস্স দুক্খস্স অসহনৱসেনেৱ উপ্পজ্জতীতি দোসো তংদস্সনস্স আসন্নপটিপক্খো, ন ৰাগো ৱিয দূৰপটিপক্খো.
কম্মপথৰাসিৱণ্ণনা
অভিজ্ঝাদযো ৱিয অনভিজ্ঝাদযোপি ন একন্তং কম্মপথভূতাযেৱাতি আহ ‘‘কম্মপথতাতংসভাগতাহী’’তি. মনোকম্মপথভাৱেন পৱত্তনকম্মভাৱতো হি এতেসং কম্মপথৰাসিভাৱেন সঙ্গহো, ন সব্বদা কম্মপথাযেৱাতি. তেন যো অঞ্ঞোপি ধম্মো অনিযতো কম্মপথভাৱেন পাকটো চ, তস্সপি কম্মপথতাৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেতি.
পস্সদ্ধাদিযুগলৱণ্ণনা
সমন্তি সম্মা. চেতিযৱন্দনাদিঅত্থন্তি চেতিযৱন্দনাদিহেতু. সমথচতুসচ্চকম্মট্ঠানৱসেন তব্ভেদৱসেন চ সব্বকম্মট্ঠানভাৱনাভিযুত্তানং মুদুমজ্ঝিমতিক্খিন্দ্ৰিযতাদিভেদৱসেন সব্বযোগীনং চিত্তস্স লীনুদ্ধচ্চাদিকালৱসেন সব্বদা হিতাহিতধম্মূপলক্খণভাৱতো যথাসভাৱং পটিৱেধভাৱতো চ সতিসম্পজঞ্ঞানং পাৰিবন্ধকহৰণভাৱনাৱড্ঢনানি অৱিসেসতো দট্ঠব্বানি. যথা অপ্পনাকোসল্লেন ৱিনা সমথো সমথমন্তৰেন যথাভূতাৱবোধো চ নত্থীতি নানাক্খণিকা সমাধিপঞ্ঞা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৱিসেসকাৰণং, এৱং পটিৱেধে একক্খণিকাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং নিমিত্তভাৱেনা’’তি. পঞ্ঞায হি সাতিসযং অৱভাসিযমানে ৱিসযে সমাধি একত্তৱসেন অপ্পেতুং সক্কোতি, সমাধিম্হি চ মজ্ঝিমং সমথনিমিত্তং পটিপন্নে পঞ্ঞা আৰম্মণেসু ৱিসদা ৱহতীতি. সমং পৱত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তনেন সমং অৱিসমং একৰসভাৱেন পৱত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞসহাযভাৱূপগমনেন যোগিনো মনোৰথধুৰাকড্ঢনে ৰথধুৰাকড্ঢনে ৱিয আজানেয্যযুগো যুগলকো হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তমানেন নদ্ধা বদ্ধা ৱিযাতি ৱা যুগনদ্ধা. অধিচিত্তমনুযুত্তেহি ৱীৰিযসমাধযো সমং যোজেতব্বাতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং পুব্বে গহিতাপি তে পুন গহিতাতি দস্সেতুং ৱীৰিযসমাধিযোজনত্থাযাতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তং পন সমাধিৱীৰিযযোগস্স ৱিভাৱনং হোতীতি ‘‘যোগৱচনত্থাযাতি অত্থো’’তি আহ.
যেৱাপনকৱণ্ণনা
যথা তথা ৱাতি সম্মা মিচ্ছা ৱা. অনধিমুচ্চন্তোতি ‘‘ইদং কৰিস্সামি, এতং কৰিস্সামী’’তি এৱং পৱত্তপুব্বভাগসন্নিট্ঠানহেতুকেন পযোগকালসন্নিট্ঠানেন অনিচ্ছিনন্তো. যত্থ হি অনিচ্ছযো, তত্থ অপ্পটিপত্তি এৱাতি. সংসপ্পনং সংসযো. সো হি ‘‘আসপ্পনা পৰিসপ্পনা’’তি ৱুত্তো. অসতিপি ব্যাপাৰে তত্ৰমজ্ঝত্ততায সতি তংসম্পযুত্তধম্মা সকসককিচ্চৱসেন অনূনানধিকতায অলীনঅনুদ্ধততায চ সংৱত্তন্তীতি সা তেসং তথাপৱত্তিযা পচ্চযভূতা ঊনাধিকভাৱং নিৱাৰেতি ৱিযাতি ঊনাধিকনিৱাৰণৰসা ৱুত্তা. তথা পৱত্তিপচ্চযত্তাযেৱ তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততাতি চ ৱুত্তা.
ঝানপদস্সাতি ঝানসদ্দস্স. তেসূতি পঞ্চসু. পঞ্চ হি অঙ্গানি ঝানপদস্স অত্থোতি ইদং সংৱণ্ণিযমানত্তাযেৱ ইমং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি সব্বস্মিং চিত্তুপ্পাদে পঞ্চেৱ ঝানঙ্গানি. পদসমূহো ৱাক্যং, পদকোট্ঠাসো ৱা ফস্সপঞ্চমকাদি ধম্মৰাসি. ৱুত্তং পূৰিতন্তি ছপণ্ণাসাদিতায পূৰণৱসেন. ফস্সপচ্চযা ৱেদনা ‘‘ফুট্ঠো ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ৪.৯৩) ফস্সো ৱেদনাদীনং পচ্চযো. যদিপি ছন্দাদযো যথাৱুত্তৰাসিকিচ্চাভাৱতো তেসু ন ৱত্তব্বা, ৱিসুং ৰাসিঅন্তৰভাৱেন পন সৰূপতো ৱত্তব্বাতি চোদনং মনসি কত্ৱা ‘‘ৱুত্তানম্পী’’তিআদিমাহ.
ধম্মুদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কামাৱচৰকুসলং
নিদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা
২. সন্তেতি সভাৱতো ৱিজ্জমানে. ফস্সস্স ৱিসযৱিসযীনং সন্নিপতনাকাৰেন গহেতব্বত্তা ফুসনং ৱিসযে চিত্তস্স সন্নিপতনং ৱুত্তং. ‘‘চিন্তনট্ঠেন চিত্তং, মননট্ঠেন মনো’’তিআদিনা চিত্তাদিসদ্দা চিন্তনাদিব্যাপাৰমুখেন অত্তনো অত্থং ৱিভাৱেন্তীতি আহ ‘‘চিত্তং মনোতিআদীসু ৱিয কিচ্চৱিসেসং অনপেক্খিত্ৱা’’তি. যথা লোকে ৱিকতমেৱ ৱেকতং, ৱিসযো এৱ ৱেসযন্তি ৱুচ্চতি, এৱং মনো এৱ মানসন্তি সদ্দমত্তৱিসেসো. নীলাদি-সদ্দা ৱিয ৱত্থাদীসু চিত্তেসু পৰিসুদ্ধভাৱনিবন্ধনা পণ্ডৰসদ্দস্স পৱত্তীতি তস্স গুণৱিসেসাপেক্খতা ৱুত্তা. যথা কাযিকং সাতন্তি এত্থ কাযপ্পসাদনিস্সিতন্তি অত্থো, এৱং চেতসিকং সাতন্তি এত্থ চেতোনিস্সিতং সাতন্তি নিস্সযৱিসেসাপেক্খতা ৱুত্তা. একক্খণিকা নানাক্খণিকা চ চিত্তস্স ঠিতি নাম, তস্স অৱত্থাৱিসেসোতি অৱত্থাৱিসেসাপেক্খো চিত্তস্স ঠিতীতি এৱংপকাৰো নিদ্দেসো. ‘‘ন লুব্ভতী’’তি ৱুত্তস্স চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৱা পৱত্তিআকাৰভাৱেন অলুব্ভনাতি অলোভো ৱুত্তোতি অঞ্ঞস্স কিৰিযাভাৱৱিসেসাপেক্খো অলুব্ভনাতি নিদ্দেসো. ৱুত্তনযেনেৱ অলুব্ভিতস্স ভাৱো অলুব্ভিতত্তন্তি অযং নিদ্দেসো অঞ্ঞস্স ভাৱভূততাৱিসেসাপেক্খো ৱুত্তো. কত্তুকৰণভাৱাদযো সভাৱধম্মানং অজ্ঝাৰোপনৱসেনেৱ সিজ্ঝন্তি, ভাৱনিদ্দেসো পন অজ্ঝাৰোপনানপেক্খো, ততোযেৱ চ ৱিসেসন্তৰৱিনিমুত্তো ৱিনিৱত্তো ৱিসেসতো নিজ্জীৱভাৱগিভাৱতো সভাৱনিদ্দেসো নাম হোতীতি ফস্সোতি ইদং ফুসনট্ঠেন ‘‘ধম্মমত্তদীপনং সভাৱপদ’’ন্তি ৱুত্তং. আৰম্মণং ফুসন্তস্স চিত্তস্স পৱত্তিআকাৰো ফুসনব্যাপাৰো হোতীতি ‘‘ফুসনকিৰিযা ফুসনাকাৰো’’তি ৱুত্তং. সম্ফুসনাতি সং-সদ্দো ‘‘সমুদযো’’তিআদীসু ৱিয সমাগমত্থদীপকোতি আহ ‘‘সমাগমফুসনা’’তি. ‘‘ফুসামি নেক্খম্মসুখ’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ২৭২) পটিলাভোপি ফুসনা সম্ফুসনাতি চ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ন পটিলাভসম্ফুসনা’’তি.
অপৰেন ৱেৱচনেন. বহুস্সুতভাৱসম্পাদিকায পঞ্ঞায পণ্ডিচ্চপৰিযাযো. সিপ্পাযতনাদীসু দক্খতাভূতায কোসল্লপৰিযাযো, যত্থ কত্থচি তিক্খসুখুমায নেপুঞ্ঞপৰিযাযো, সম্মা ধম্মে পঞ্ঞপেন্তিযা ৱেভব্যাপৰিযাযোতি এৱমাদিনা তেসু তেসু পঞ্ঞাৱিসেসেসু তে তে পৰিযাযৱিসেসা ৱিসেসেন পৱত্তাতি তেসং পঞ্ঞাৱিসেসানং নানাকালে লব্ভমানতা ৱুত্তা, ইতৰেপি অনুগতা হোন্তি যেভুয্যেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থনানত্তেন পঞ্ঞাদিঅত্থৱিসেসেন. কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তন্তি এৱংপকাৰা নিদ্দেসা সভাৱাকাৰভাৱদীপনৱসেন ব্যঞ্জনৱসেনেৱ ৱিভাগৱচনং. পণ্ডিচ্চন্তিআদযো পঞ্ঞাৱিসেসনিবন্ধনত্তা অত্থৱসেন ৱিভাগৱচনন্তি ইমমত্থমাহ ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা. এৱমাকাৰো পনাতি পুৰিমাকাৰতো ৱিসেসো অত্থতো ৱিভত্তিগমনস্স কাৰণং ৱুত্তং.
পটিক্খিপনং পটিসেধনং পটিক্খেপো, তস্স নানত্তং ৱিসেসো পটিক্খেপনানত্তং, সদ্ধম্মগৰুতায পটিক্খেপো সদ্ধম্মগৰুতাপটিক্খেপো, তেন সদ্ধম্মগৰুতাপটিক্খেপেন নানত্তং সদ্ধম্মগৰুতাপটিক্খেপনানত্তং. তং সদ্ধম্মগৰুতাপটিক্খেপনানত্তং পন কোধগৰুতাদিভেদভিন্নন্তি ‘‘কোধগৰুতাদিৱিসিট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং. কোধাদীহি ৱিসিট্ঠো ভিন্নো সদ্ধম্মগৰুতায পটিক্খেপো পটিসেধনং কোধাদিৱিসিট্ঠপটিক্খেপো. কোধগৰুতাদিযেৱ, তস্স নানত্তেন সদ্ধম্মগৰুতাপটিপক্খনানত্তেনাতি কোধগৰুতা সদ্ধম্মগৰুতায পটিপক্খো. মক্খলাভসক্কাৰগৰুতা সদ্ধম্মগৰুতায পটিপক্খোতি সদ্ধম্মগৰুতায পটিপক্খভাৱৱিসেসেন অসদ্ধম্মগৰুতা তব্ভাৱেন একীভূতাপি নানত্তং গতা. যস্মা পন কোধো অত্থতো দোসোযেৱ. মক্খো দোসপ্পধানা পৰগুণৱিদ্ধংসনাকাৰপ্পৱত্তা অকুসলা খন্ধা. তগ্গৰুতা চ তেসং সাদৰঅভিসঙ্খৰণৱসেন পৱত্তনমেৱ. লাভগৰুতা চতুন্নং পচ্চযানং সক্কাৰগৰুতা, তেসংযেৱ সুসঙ্খতানং লদ্ধকামতা. তদুভযেসু চ আদৰকিৰিযা তথাপৱত্তা ইচ্ছাযেৱ, তস্মা ‘‘সদ্ধম্মগৰুতাপটিপক্খনানত্তেন অসদ্ধম্মা নানত্তং গতা’’তি ৱুত্তং. তথা হি চত্তাৰো অসদ্ধম্মা ইচ্চেৱ উদ্দিট্ঠা. অসদ্ধম্মগৰুতাতি এত্থ চ পুৰিমস্মিং ৱিকপ্পে ‘‘ন সদ্ধম্মগৰুতা’’তি সদ্ধম্মগৰুতা ন হোতীতি অত্থো. দুতিযস্মিং সদ্ধম্মগৰুতায পটিপক্খোতি সদ্ধম্মগৰুতা এৱ ৱা পটিপক্খো, তস্স নানত্তেন সদ্ধম্মগৰুতাপটিপক্খনানত্তেনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কোধমক্খগৰুতানঞ্হি সদ্ধম্মৱিসেসা পৱত্তিভেদভিন্না মেত্তা পটিপক্খো. লাভসক্কাৰগৰুতানং অপ্পিচ্ছতা সন্তোসা. তেন কোধগৰুতা ন সদ্ধম্মগৰুতাতি কোধগৰুতা কাযচি সদ্ধম্মগৰুতায পটিপক্খোতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতি. তথা মক্খগৰুতাদীসুপি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘চত্তাৰো সদ্ধম্মা সদ্ধম্মগৰুতা ন কোধগৰুতা…পে… সদ্ধম্মগৰুতা ন সক্কাৰগৰুতা’’তি (অ. নি. ৪.৪৪) আগততন্তিপি সমত্থিতা ভৱতি. লোভো ন হোতীতি অলোভো লুব্ভনা ন হোতীতি অলুব্ভনাতি এৱমাদিকো অলোভোতিআদীনং লোভাদিৱিসিট্ঠো পটিক্খেপো ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিকেহি ৱিসদিসভাৱতো ‘‘ফস্সাদীহি নানত্ত’’ন্তি ৱুত্তো. ফস্সাদীহীতি চেত্থ অলুব্ভনাদযোপি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং. লোভাদিপটিপক্খেনাতি ‘‘লোভপটিপক্খো অলোভো’’তিআদিনা যোজেতব্বং. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ. অলোভাদোসামোহানং ৱিধুৰতায পটিপক্খভাৱেন চ লব্ভমানো অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসো লোভাদিৱিসিট্ঠপটিক্খেপভাৱেন লোভাদিপটিপক্খভাৱেন চ ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অলোভা…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি. বহূহি পকাৰেহি দীপেতব্বত্থতা মহত্থতা. আদৰৱসেন সোতূনং.
৩. যদিপি একস্মিং খণে একংযেৱ আৰম্মণং হোতি, ছসুপি পন আৰম্মণেসু উপ্পত্তিৰহত্তা ‘‘তেহি ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সাতি সাতস্স সুখস্স. জাতাতি এতস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘কাৰণভাৱেন ফস্সত্থং পৱত্তা’’তি ৱুত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা চেতসিকসাতসঙ্খাতা সোমনস্সৱেদনা সহেৱ উপ্পজ্জতি, এৱং তদনুৰূপফস্সসহিতা হুত্ৱা পৱত্তা তজ্জাতি ৱুত্তা. সাদযতীতি অধিগমাসীসায অনঞ্ঞনিন্নং কৰোতি.
৫. ন তস্সা তজ্জতাতি তস্সা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা তস্সাৰুপ্পা ‘‘তস্স জাতা’’তি ৱা উভযথাপি তজ্জতা ন যুজ্জতি. যদিপি ফস্সো ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসেসপচ্চযো ন হোতি, তথাপি সো তস্স পচ্চযো হোতিযেৱাতি তস্স তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজতা ৱত্তব্বাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ তদেৱা’’তিআদি. তেহি আৰম্মণেহি জাতা তজ্জাতি ইমিনাপি অত্থেন তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি ৱত্তুং ন সক্কা. ৱিঞ্ঞাণস্স পন তজ্জতাপঞ্ঞত্তি লব্ভতেৱ. তথা হি ‘‘কিং ৱা এতেনা’’তিআদিনা ফস্সাদীনং তথা দেসেতব্বতং আহ.
৭. চিত্তস্স আৰম্মণে আনযনাকাৰপ্পৱত্তো ৱিতক্কো অত্থতো আৰম্মণং তত্থ আকড্ঢন্তো ৱিয হোতীতি ‘‘আৰম্মণস্স আকড্ঢনং ৱিতক্কন’’ন্তি ৱুত্তং.
৮. আৰম্মণস্স অনুমজ্জনাকাৰপ্পৱত্তো ৱিচাৰো তত্থ পৰিব্ভমন্তো ৱিয সমন্ততো চৰন্তো ৱিয চ হোতীতি ‘‘সমন্ততো চৰণং ৱিচৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.
১১. তথা অৱট্ঠানমত্তভাৱতোতি পাণৱধাদিসাধনঅৱট্ঠানমত্তভাৱতো, ন বলৱভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
১৪. যেন ধম্মেন চিত্তে আৰম্মণং উপতিট্ঠতি জোততি চ, সো ধম্মো উপট্ঠানং জোতনন্তি চ ৱুত্তোতি আহ ‘‘উপট্ঠানং জোতনঞ্চ সতিযেৱা’’তি.
১৬. সণ্হট্ঠেনাতি সুখুমট্ঠেন.
৩০. ভাৱোতি হিৰিযনং ৱদতি.
৩৩. ন ব্যাপাদেতব্বোতি অব্যাপজ্জ-সদ্দস্স কম্মত্থতং আহ.
৪২-৪৩. যদি অনৱজ্জধম্মানং সীঘসীঘপৰিৱত্তনসমত্থতা লহুতা, সাৱজ্জধম্মানং কথন্তি আহ ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণান’’ন্তিআদি. তেসং ভাৱো গৰুতাতি এতেন সতিপি সব্বেসং অৰূপধম্মানং সমানখণত্তে মোহসম্পযুত্তানং সাতিসযো দন্ধো পৱত্তিআকাৰোতি দস্সেতি. সো পন তেসং দন্ধাকাৰো সন্তানে পাকটো হোতি.
৪৪-৪৫. অপ্পটিঘাতো অৱিলোমনং.
৪৬-৪৭. কিলিন্নন্তি অৱস্সুতং.
৫০-৫১. পচ্চোসক্কনং মাযা যা অচ্চসৰাতিপি ৱুচ্চতি. অৰুমক্খনং ৱণালেপনং. ৱেড়ু এৱ দাতব্বভাৱেন পৰিগ্গহিতো ৱেড়ুদানং নাম.
নিদ্দেসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কোট্ঠাসৱাৰকথাৱণ্ণনা
৫৮-১২০. তেতি ফস্সপঞ্চমকাদযো. সঙ্গহগমনেনেৱাতি সাধাৰণতাদিনা কেনচি সদিসতালেসেন, ন ফস্সাদযো ৱিয ৱিসুং ধম্মভাৱেনেৱাতি অত্থো. তথা অৱিপ্পকিণ্ণত্তাতি ফস্সাদযো ৱিয সৰূপেন ৱিসুং ৱিসুং অৱুত্তত্তা. যদিপি ছন্দাদযো সঙ্গহসুঞ্ঞতৱাৰেসুপি সৰূপেন ন ৱুত্তা, খন্ধাযতনধাতুৰাসীসু পন সঙ্গহিতাযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তংনিদ্দেসেতি সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসে. খন্ধানং ধাতাযতনভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱতো অখন্ধভাৱনিৱাৰণেন অনাযতনাধাতুভাৱনিৱাৰণম্পি দট্ঠব্বং. ন যেৱাপনকা ঠপেতব্বাতি খন্ধাদিৰাসিঅন্তোগধতং সন্ধায ৱুত্তং. উদ্দেসাদীসু পন ‘‘যেৱাপনাত্ৱেৱ ৱুত্তানং তেসং তথাযেৱ সঙ্গহো যুত্তো’’তি অট্ঠকথাযং ‘‘ঠপেত্ৱা যেৱাপনকে’’তি ৱুত্তং. সৰূপেন অৱুত্তানম্পি চিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং খন্ধাদিভাৱো ন ৱাৰেতব্বোতি ন যেৱাপনকা ঠপেতব্বাতি ৱুত্তন্তি উভযেসম্পি অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো.
আহাৰপচ্চযসঙ্খাতেনাতি উপত্থম্ভকপচ্চযসঙ্খাতেন. সো চ আহাৰানং উপত্থম্ভকভাৱো পাকটোতি কত্ৱা ৱুত্তো, ন জনকত্তাভাৱতো. ওজট্ঠমকৰূপস্স হি ৱেদনাদীনঞ্চ আহাৰণতো তেসং জনকত্তং লব্ভতীতি. যদি উপত্থম্ভকো ইধ পচ্চযোতি অধিপ্পেতো, কবড়ীকাৰাহাৰস্স তাৱ হোতু, ইতৰেসং কথন্তি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. সহজাতাদিপচ্চযেতি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযে ৱদতি, মহাচতুক্কং ৱা, একেনাকাৰেনাতি ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকভাৱমাহ. সো এৱ চ নেসং আহৰণকিচ্চং. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱচনতো চেতনায ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৱো সাতিসযোতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণং ৱিসেসেনা’’তি.
যথাগতমগ্গোতি ৱুত্তো কাৰণফলানং অভেদূপচাৰেনাতি দট্ঠব্বং, নানাক্খণিকো অট্ঠঙ্গিকমগ্গো উপনিস্সযো এতস্সাতি অট্ঠঙ্গিকমগ্গূপনিস্সযো. অৰিযমগ্গস্স যথাগতমগ্গপৰিযাযো ৱুচ্চমানো তস্স যা পুৰিমকালভূতা অভেদোপচাৰসিদ্ধা আগমনাৱত্থা ততো নাতিৱিলক্খণাতি ইমমত্থং ৱিভাৱেতীতি আহ ‘‘পুব্বভাগ…পে… দীপিতা’’তি. ৱিঞ্ঞাণস্স চিত্তৱিচিত্ততা ৱিজাননভাৱৱিসেসা এৱাতি আহ ‘‘ৱিজাননমেৱ চিত্তৱিচিত্ততা’’তি. ৱেদনাক্খন্ধাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘দ্ৱাযতনানি হোন্তী’’তিআদীসু ৱুত্তমনাযতনাদযোপি সঙ্গণ্হাতি. তপ্পটিক্খেপোতি তস্স জাতিনিদ্দেসভাৱস্স পটিক্খেপো. কতো হোতীতি এতেন আহাৰিন্দ্ৰিযঝানমগ্গফলহেতুযো যত্তকা ইমস্মিং চিত্তে লব্ভন্তি, তে সব্বেপি ‘‘একো ৱিঞ্ঞাণাহাৰো হোতী’’তিআদিনা অৱুত্তাপি অত্থতো ৱুত্তাযেৱাতি দস্সেতি. এস নযো অঞ্ঞত্থাপি.
কোট্ঠাসৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুঞ্ঞতৱাৰাদিৱণ্ণনা
১২১-১৪৫. যথাৱুত্তে সমযেতি ৱুত্তপ্পকাৰসমূহে.
১৪৬. উস্সাহনং পেসনং নিযোজনং.
১৫৬-১৫৯. নাতিসমাহিতাযাতি নানাৱজ্জনূপচাৰং সন্ধায ৱদতি. যেৱাপনকেহিপি নিব্বিসেসতং দস্সেতি কৰুণামুদিতানম্পি উপ্পজ্জনতো.
কাযৱচীকিৰিযা কাযৱচীপৱত্তি, ৱিঞ্ঞত্তি এৱ ৱা. অসমত্তভাৱনন্তি পুব্বভাগভাৱনমাহ.