১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডং
তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১. তেনাতি ৱেদনাসদ্দেন. সব্বপদেহীতি তীহি পদেহি লদ্ধনামো হোতি অৱযৱধম্মেনাপি সমুদাযস্স অপদিসিতব্বতো যথা ‘‘সমং চুণ্ণ’’ন্তি. চোদকো যথাধিপ্পেতমত্থং অপ্পটিপজ্জমানো ৱিভত্তিঅন্তস্সেৱ পদভাৱং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘ননু সুখাযা’’তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো ‘‘অধিপ্পেতপ্পকাৰত্থগমকস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. তেন ‘‘ৱাক্যং ইধ পদন্তি ৱুত্ত’’ন্তি দস্সেতি. হেতুপদসহেতুকপদাদীহীতি আদি-সদ্দেন নহেতুপদঅহেতুকপদহেতুসম্পযুত্তপদানি হেতুৱিপ্পযুত্তপদম্পি ৱা সঙ্গণ্হাতি.
উভযেকপদৱসেনাতি উভযপদৱসেন হেতুদুকসম্বন্ধো, একপদৱসেন সহেতুকদুকসম্বন্ধো. তথাতি উভযেকপদৱসেন. এত্থ চ সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাতিআদিনা যথা হেতুগোচ্ছকে পঠমদুকসম্বন্ধা দুতিযততিযদুকা, পঠমদুকদুতিযদুকসম্বন্ধা চতুত্থছট্ঠদুকা, পঠমদুকততিযদুকসম্বন্ধো পঞ্চমো দুকো, এৱং আসৱগোচ্ছকাদীসুপীতি নযং দস্সেতি. সক্কা হি ইমিনাৱ নযেন তেসুপি দুকন্তৰসম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাতুং, কেৱলং পন আসৱগোচ্ছকাদীসু দুতিযদুকততিযদুকসম্বন্ধো ওসানদুকো, কিলেসগোচ্ছকে চ দুতিযচতুত্থদুকসম্বন্ধোতি. ধম্মানং সাৱসেসনিৰৱসেসভাৱেন তিকদুকানং সপ্পদেসনিপ্পদেসতা ৱুত্তাতি যেহি তিকদুকা সাৱসেসাতি পদিস্সন্তি অপদিস্সন্তি, তে অসঙ্গহিতধম্মাপদেসো. এৱং সতি ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি ৱিসেসনং কিমত্থিযন্তি? এতস্সেৱত্থস্স পাকটকৰণত্থং দট্ঠব্বং. অথ ৱা পদিস্সতি এতেন সমুদাযোতি পদেসো, অৱযৱো. ‘‘সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে অৱতিট্ঠতী’’তি যথাধিপ্পেতং ৱিসেসং দস্সেন্তো ‘‘অসঙ্গহিতো’’তি আহ.
অনৱজ্জত্থো অৱজ্জৱিৰহত্থো. নামং সঞ্ঞা, কিৰিযা কৰণং, পযোজনং ৰথৰথঙ্গৱিভাৱনেন তেসং পকাৰতো যোজনং. কুসেন ঞাণেন লাতব্বাতি কুসলাতি অযমত্থো ঞাণসম্পযুত্তানং তাৱ হোতু, ঞাণৱিপ্পযুত্তানং কথন্তি আহ ‘‘ঞাণৱিপ্পযুত্তানম্পী’’তিআদি. ঞাণৱিপ্পযুত্তাপি হি ঞাণেনেৱ পৱত্তিযন্তি হিতসুখহেতুভূতায পৱত্তিযা পঞ্ঞৱন্তানং পটিপত্তিভাৱতো. ন হি অন্তৰেন যোনিসোমনসিকাৰং কুসলুপ্পত্তি অত্থীতি. ‘‘যদি কুসলস্স উভযভাগগতং সংকিলেসলৱনং পাকটং সিযা, কুসা ৱিয লুনন্তীতি কুসলাতি অযমত্থো যুত্তো সিযা’’তি কোচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘সম্মপ্পধানদ্ৱযং ৱিযা’’তি.
ন চাতিআদিনা ‘‘সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি এত্থ পৰমত্থতো কত্তুকম্মস্স চ ভেদো নত্থি, কপ্পনাসিদ্ধো এৱ পন ভেদোতি দস্সেতি. তত্থ নামৱসেন ৱিঞ্ঞাতাৱিঞ্ঞাতেতি যেসং ‘‘ধম্মা’’তি ইমিনা পৰিযাযেন অৱিঞ্ঞাতা সভাৱা, ‘‘সভাৱং ধাৰেন্তী’’তি ইমিনা চ পৰিযাযেন ৱিঞ্ঞাতা, তেসং ৱসেন এৱং ৱুত্তং. এত্থ চ পঠমো অত্থো সঙ্খতাসঙ্খতধম্মৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো সঙ্খতৱসেন, ততিযো সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মৱসেনাতি দট্ঠব্বং.
কুসলপটিসেধনং কুসলাভাৱো এৱ. অভাৱো হি সত্তাপটিসেধোতি. ধম্মোতি সভাৱধম্মো. অকুসলৱচনেন ন কোচি অত্থো সভাৱধম্মস্স অবোধকত্তাতি অধিপ্পাযো. অথ সিযা অকুসলৱচনেন কোচি অত্থো অসভাৱধম্মবোধকত্তেপি ‘‘পঞ্ঞত্তিধম্মা’’তিআদীসু ৱিয, এৱং সতি ‘‘অনব্যাকতা’’তি চ ৱত্তব্বং সিযা, ততো চাযং চতুক্কো আপজ্জতি, ন তিকো. তস্মাতি যস্মা দুকচতুক্কভাৱো অনব্যাকতৱোহাৰো চ নত্থি, সো চ ৱুত্তনযেন অভাৱমত্তৱচনে আপজ্জতি, তস্মা. সভাৱধাৰণাদীতি আদি-সদ্দেন ‘‘ধাৰীযন্তি পচ্চযেহী’’তি অযমত্থো সঙ্গহিতো. ঞেয্যপৰিযাযেন পন ধম্ম-সদ্দেনাযং দোসোতি ননু অঞেয্যপৰিযাযেপি ধম্ম-সদ্দে ন কোচি দোসোতি? ন, ৱুত্তদোসানতিৱত্তনতো.
পাৰিসেসেনাতি এত্থ ননু অযমকাৰো ন-অত্থত্তযস্সেৱ জোতকো, অথ খো ‘‘অহেতুকা ধম্মা, অভিক্খুকো আৱাসো’’তি তংযোগনিৱত্তিযা, ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তি তংসম্বন্ধিভাৱনিৱত্তিযা. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অসম্বন্ধিতা এত্থ জোতীযতি. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি তংসভাৱনিৱত্তিযা. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিদস্সনং, তগ্গয্হভাৱনিৱত্তিযা, তথা ‘‘অনাসৱা ধম্মা’’তি. ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা অনাৰম্মণা ধম্মা’’তি তংকিচ্চনিৱত্তিযা. ‘‘অৰূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তি তব্ভাৱনিৱত্তিযা. তদঞ্ঞতা হি এত্থ পকাসীযতি. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৱমত্তনিৱত্তিযা. মনুস্সত্তমত্তং নত্থি অঞ্ঞং সমানন্তি সদিসতা হেত্থ সূচিযতি. ‘‘অসমণো সমণপটিঞ্ঞো অপুত্তো’’তি তংসম্ভাৱনগুণনিৱত্তিযা. গৰহা হি এত্থ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি নু ভোতো অনামযা, অনুদৰা কঞ্ঞা’’তি তদপ্পভাৱনিৱত্তিযা. ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি তংসদিসভাৱনিৱত্তিযা. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আৰদ্ধুপ্পাদভাৱতো কালৱিনিমুত্তস্স চ ৱিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা, পগেৱ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিধুৰভাৱো এত্থ ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি তদপৰিযোসাননিৱত্তিযা. তংনিট্ঠানঞ্হেত্থ পকাসীযতীতি এৱমনেকেসং অত্থানং জোতকো, তত্থ কিং ৱুচ্চতে অত্থদ্ৱযমেৱ ৱত্ৱা পাৰিসেসেনাতি? ইতৰেসং এত্থ সুৱিদূৰভাৱতো. ন হি কুসলৱিপ্পযুত্তাদীনং ধম্মানং অকুসলভাৱো যুজ্জতি.
অকুসলসদ্দস্স উচ্চাৰণানন্তৰং ৱিনেয্যানং কুসলপটিপক্খভূতে অত্থে পটিপত্তিভাৱতো তত্থ নিৰুড়্হতা দট্ঠব্বা. ‘‘ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা’’তি ৱুত্তং কিচ্চৱিৰোধাদীনম্পি তদন্তোগধত্তা, ৱিৰুদ্ধসভাৱত্তেপি ৱিনাসকৱিনাসিতব্বভাৱো কুসলাকুসলেসু নিযতোতি দস্সেতুং ‘‘তপ্পহেয্যভাৱতো’’তি আহ. ইতৰথা কুসলানম্পি অকুসলেহি পহাতব্বভাৱে অচ্চন্তং সমুচ্ছিন্নকুসলমূলত্তা অপাযপূৰকা এৱ সত্তা সিযুং. যং পন ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) ৱুত্তং, তং ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৩৩) ৱিয তদাৰম্মণসংকিলেসপ্পহানৱসেন পৰিযাযেন ৱুত্তং. যথাহ ‘‘ন হি কুসলা অকুসলেহি পহাতব্বা’’তি (ধ. স. মূলটী ১).
ফস্সাদিৱচনেহি তংনিদ্দেসভূতেহি. তব্বচনীযভাৱেনাতি তেহি ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তিআদিৱচনেহি অভিধেয্যভাৱেন. যথা অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিঅত্থা কুসলাদিৱচনেহি, এৱং অৱিপাকত্থা অব্যাকতৱচনেন বোধিতা এৱাতি আহ ‘‘অব্যাকতৱচনেনেৱ চা’’তি. কাৰণং অৱত্ৱাতি ইধ ৱুত্তভাৱেন অনুৱত্তমানত্তাতি কাৰণং অৱত্ৱা. অঞ্ঞা…পে… নিৱাৰেতব্বোতি এতেন কুসলাকুসলসদ্দা ৱিয কুসলাকুসলসভাৱানং তদুভযৱিপৰীতসভাৱানং ধম্মানং অব্যাকতসদ্দো বোধকোতি দস্সেতি. ন হি অৱিপাকৱচনং ৱুত্তং, অকুসলৱচনঞ্চ অৱুত্তং. যতো অৱিপাকৱচনস্স অধিকতভাৱো অকুসলস্স চ তব্বচনীযভাৱেন অকথিতভাৱো সিযা, তস্মা ন অকুসলানং অব্যাকততাতি অযং অকুসলানং অনব্যাকতভাৱে যোজনা.
তং পৰিহৰিতুন্তি অব্যাকতনিৱত্তনমাহ. যদি এৱং ‘‘সুখৱিপাকানৱজ্জা’’তি ৱত্তব্বং. অনৱজ্জা হি ব্যভিচাৰিতায ৱিসেসিতব্বাতি? ন, সুখৱিপাকৱচনস্স ৱিসেসনভাৱেন অগ্গহিতত্তা. সুখৱিপাকৱচনেন হি কুসলভাৱে সমত্তো ৱিঞ্ঞাযতি, অনৱজ্জৱচনং পনেত্থ কুসলানং অগৰহিতব্বতাসঙ্খাতং কঞ্চি ৱিসেসমাহ. তেনেৱ চ তস্স ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তস্স পৱত্তিসুখতাদিদস্সনভাৱং সযমেৱ ৱক্খতীতি. মনোসমাচাৰৱিসেসভূতা ফলধম্মা ৱিসেসেন পটিপ্পস্সদ্ধাৱজ্জা নাম হোন্তীতি সমাচাৰত্তযৱসেন তস্মিং সুত্তে অনৱজ্জধম্মানং ৱুত্তত্তা চ তে অনৱসেসতো সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ৱিৰহিতাৱজ্জমত্তা’’তি ৱুত্তং. অৱজ্জৱিনাসনভাৱো দস্সিতো কণ্হসুক্কধম্মানং ৱজ্ঝঘাতকভাৱস্স নিযতত্তা. সৱিপাকতা ৱিপাকধম্মতা. সুখো ৱিপাকো এতেসন্তি সুখৱিপাকাতি ইমিনা সমাসেন কুসলানং সুখৱিপাকৱন্ততা ৱুত্তা. সা চ নেসং ন তংসমঙ্গিতায অসহৱত্তনতোতি তদুপ্পাদনসমত্থতাতি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱুত্তং ‘‘সুখৱিপাকৱিপচ্চনসভাৱং দস্সেতী’’তি. যুত্তমেতন্তি পৰমত্থতো ভেদাভাৱেপি যথাৱুত্তৱচনৱচনীযভাৱসঙ্খাতো ভেদো তস্মিং অভিধেয্যত্থভূতে ৱত্থুস্মিং উপচাৰেন হোতীতি যুত্তমেত্থ লক্খণলক্খিতব্বভাৱেন ভেদৱচনং. ভৱতি হি সদ্দত্থৱিসেসমত্তেনপি অভিন্নে ৱত্থুস্মিং ভেদৱচনং যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি.
ৱিনাপি ভাৱাভিধাযিনা সদ্দেন ভাৱপ্পধানো নিদ্দেসো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘অনৱজ্জৱচনেন অনৱজ্জত্তং আহা’’তি. এৱঞ্চেত্থ পদৱিগ্গহো গহেতব্বো – ন অৱজ্জং অনৱজ্জং, অৱজ্জপটিপক্খতায অগৰহিতব্বসভাৱো. সুখো ৱিপাকো অস্সাতি সুখৱিপাকং, সুখৱিপাকৱিপচ্চনসমত্থতা. অনৱজ্জঞ্চ তং সুখৱিপাকঞ্চাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকং, তং লক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. অথ ৱা পুব্বে ৱিয অনৱজ্জং, ৱিপচ্চনং ৱিপাকো, সুখস্স ৱিপাকো সুখৱিপাকো, অনৱজ্জঞ্চ সুখৱিপাকো চ অনৱজ্জসুখৱিপাকং একত্তৱসেন. তং লক্খণং এতেসন্তি অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা. কিং পনেত্থ কাৰণং পদদ্ৱযপৰিগ্গহে, ননু একেনেৱ পদেন ইট্ঠপ্পসিদ্ধি. যদিপি ‘‘অৱজ্জৰহিতং অনৱজ্জ’’ন্তি ইমস্মিং পন পক্খে অব্যাকতনিৱত্তনত্থং সুখৱিপাকগ্গহণং কত্তব্বং সিযা, সুখৱিপাকগ্গহণে পন কতে অনৱজ্জগ্গহণং ন কত্তব্বমেৱ. ‘‘অৱজ্জপটিপক্খা অনৱজ্জা’’তি এতস্মিং পন পক্খে সুখৱিপাকগ্গহণঞ্চাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘তত্থ অনৱজ্জৱচনেনা’’তিআদি. তেন পৱত্তিসুখসুখৱিপাকতাঅত্তসুদ্ধিৱিসুদ্ধৱিপাকতাঅকুসলঅব্যাকতসভাৱনিৱত্তিৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৱিসেসদীপনতো এৱং ৱিপুলপ্পযোজনত্থো পদদ্ৱযপৰিগ্গহোতি দস্সেতি. সুখ-সদ্দস্স ইট্ঠপৰিযাযতা ৱিয ‘‘নিব্বানপৰমং সুখং (ধ. প. ২০৩-২০৪), সুখা ৱিৰাগতা লোকে (উদা. ১১), তেসং ৱূপসমো সুখো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২) সঙ্খাৰদুক্খূপসমপৰিযাযতাপি ৱিজ্জতি, তংঅৱিপাকতায পন ইধ সুখৱিপাকভাৱো ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সঙ্খা…পে… নত্থী’’তি. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেভূমককুসলানম্পি ৱিৱট্টসন্নিস্সযভাৱেন পৱত্তিসভাৱত্তা কিঞ্চাপি সব্বে কুসলা সঙ্খাৰদুক্খূপসমসুখনিপ্ফাদকা সম্ভৱন্তি, যথাৱুত্তসুখস্স পন অৱিপাকভাৱতো ন এতেন পদেন কুসলানং সুখৱিপাকতা সম্ভৱতীতি. ৱিপক্কভাৱমাপন্নেসু অৰূপধম্মেসু নিৰুড়্হত্তা ৱিপাক-সদ্দস্স ‘‘যদি পনা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি.
যথাসম্ভৱন্তি সহ অৱজ্জেনাতি সাৱজ্জা, গৰহিতব্বভাৱযুত্তা. তেন নেসং গৰহিতব্বসভাৱং দস্সেতি. অঞ্ঞেপি অত্থি দুক্খভাৱেন গৰহিতব্বসভাৱা অকুসলৱিপাকাতি সাৱজ্জৱচনমত্তেন তেসম্পি অকুসলতাপত্তিদোসং দিস্ৱা তং পৰিহৰিতুং দুক্খৱিপাকৱচনমাহ. অৱজ্জ-সদ্দো ৱা ৰাগাদীসু একন্তাকুসলেসু নিৰুড়্হোতি তংসহৱত্তিধম্মানং এৱ সাৱজ্জভাৱে কুসলাব্যাকতেহি অকুসলানং ৱিসেসো সাৱজ্জৱচনেনেৱ দস্সিতো. অব্যাকতেহি পন ৱিসিট্ঠং কুসলাকুসলানং সাধাৰণং সৱিপাকতালক্খণন্তি তস্মিং লক্খণে ৱিসেসদস্সনত্থং দুক্খৱিপাকলক্খণং ৱুত্তং. ইতো পৰং ‘‘দুক্খো ৱিপাকো এতেসন্তি দুক্খৱিপাকা’’তিআদিনা সুখৱিপাকঅনৱজ্জকুসলপদানং ঠানে দুক্খৱিপাকসাৱজ্জঅকুসলপদানি ঠপেত্ৱা যথাৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. যোজনা চ সাৱজ্জৱচনেন অকুসলানং পৱত্তিদুক্খতং দস্সেতি, দুক্খৱিপাকৱচনেন ৱিপাকদুক্খতং. পুৰিমঞ্হি অত্তনো পৱত্তিসভাৱৱসেন লক্খণৱচনং, পচ্ছিমং কালন্তৰে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতাযাতি. তথা পুৰিমেন অকুসলানং অৱিসুদ্ধসভাৱতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন অৱিসুদ্ধৱিপাকতং. পুৰিমেন চ অকুসলে কুসলসভাৱতো নিৱত্তেতি, পচ্ছিমেন অব্যাকতসভাৱতো সৱিপাকত্তদীপকত্তা পচ্ছিমস্স. পুৰিমেন ৱা অৱজ্জৱন্ততাদস্সনতো কিচ্চট্ঠেন ৰসেন অনত্থজননৰসতং দস্সেতি, পচ্ছিমেন সম্পত্তিঅত্থেন অনিট্ঠৱিপাকৰসতং. পুৰিমেন চ উপট্ঠানাকাৰট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানতং, পচ্ছিমেন ফলট্ঠেন দুক্খৱিপাকপচ্চুপট্ঠানতং. পুৰিমেন চ অযোনিসোমনসিকাৰং অকুসলানং পদট্ঠানং পকাসেতি. ততো হি তে সাৱজ্জা জাতাতি. পচ্ছিমেন অকুসলানং অঞ্ঞেসং পদট্ঠানভাৱং ৱিভাৱেতি. তে হি দুক্খৱিপাকস্স কাৰণং হোতীতি. এত্থ চ দুক্খ-সদ্দো অনিট্ঠপৰিযাযৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. অনিট্ঠচতুক্খন্ধৱিপাকা হি অকুসলা, ন দুক্খৱেদনাৱিপাকাৱ. ৱিপাক-সদ্দস্স ফলপৰিযাযভাৱে পন নিস্সন্দৱিপাকেন অনিট্ঠৰূপেনপি দুক্খৱিপাকতা যোজেতব্বা. ৱিপাকধম্মতাপটিসেধৱসেন অব্যাকতানং অৱিপাকলক্খণাতি লক্খণং ৱুত্তন্তি তদত্থং দস্সেন্তো ‘‘অৱিপাকাৰহসভাৱা’’তি আহ. এৱংপকাৰানন্তি অভিঞ্ঞাদিকে সঙ্গণ্হাতি.
ছহি পদেহি তিকেসু, চতূহি দুকেসু যথাক্কমং ছ চত্তাৰো অত্থা ৱুত্তা. ছক্কভাৱো ন ভৱিস্সতীতি এতেন চতুক্কভাৱাভাৱো দস্সিতনযত্তা চোদিতোযেৱাতি দট্ঠব্বং. অত্থভেদো উপপজ্জতীতি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু তীহি ধম্মসদ্দেহি ৱুচ্চমানো সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন অভিন্নো এৱ সো অত্থোতি? ন, জাতিআদিভেদেন ভেদসব্ভাৱতো. ভেদকা হি জাতিআদযো. মাসপদত্থতাযাতি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন. তব্বচনীযভিন্নত্থানন্তি তেহি কালসদ্দাদীহি ৱত্তব্বানং ৱিসিট্ঠত্থানং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘যথা কালসদ্দাদিঅভিধেয্যানং কালাদিঅত্থানং ভিন্নসভাৱানম্পি মাস-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন অভেদো, এৱং জাতিআদিভেদেন ভিন্নানম্পি তেসং তিণ্ণং দ্ৱিন্নঞ্চ অত্থানং ধম্ম-সদ্দাভিধেয্যভাৱেন নত্থি ভেদো’’তি. ৱিনি…পে… মানাতি ধম্ম-সদ্দস্স ৰূপাভেদেপি ভেদকাৰণমাহ. ভিন্নজাতিযত্থৱচনীযতায হি তস্সেৱত্থভেদোতি.
সাধেতুন্তি বোধেতুং. হোতু অসম্বন্ধো, কা নো হানীতি কদাচি ৱদেয্যাতি আসঙ্কায আহ ‘‘পুব্বা…পে… নাম হোন্তী’’তি. সো চাতি সভাৱধাৰণপচ্চযধৰিযমানতাসঙ্খাতো অত্থো ন সক্কা ৱত্তুন্তি যথাৱুত্তস্স অভাৱস্স অপেক্খাৱুত্তিতায ৱুত্তং. ন হি অপেক্খাৱুত্তিনো অন্তৰেন অপেক্খিতব্বং লভন্তি. সতিপি সভাৱধাৰণাদিঅত্থসামঞ্ঞে কুসলজাতিআদিৱিসিট্ঠস্সেৱ তস্স ইধ অধিপ্পেতত্তা একত্থতা ন অনুঞ্ঞাতাতি ৱুত্তং, ৱচনসিলেসৱসেন ৱা. অথ ৱাতিআদিনা তিণ্ণং ধম্মসদ্দানং অভাৱত্তং অসম্পটিচ্ছন্তো নানত্থতাভাৱদোসং পৰিহৰতি.
ঞাপকহেতুভাৱতো উপপত্তি ইধ কাৰণন্তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘কাৰণং নাম যুত্তী’’তি. পুনৰুত্তীতিআদিনা ননু ‘‘কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতী’’তি ৱুত্তত্তা একত্তাপত্তিপি ৱত্তব্বাতি? সচ্চং ৱত্তব্বা, সা পন অভাৱাপত্তিযং এৱ অন্তোগধা নানত্তাভাৱচোদনাসামঞ্ঞেন. ভেদাভেদনিবন্ধনত্তা ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱস্স সো অচ্চন্তমভিন্নেসু নিযমেন নত্থীতি ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱেন অচ্চন্তাভেদং দস্সেতি, ন পন অচ্চন্তং অভিন্নেসুযেৱ ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱং. অথ ৱা অচ্চন্তং অভিন্নেসু অৱিৱটসদ্দত্থৱিৱৰণত্থং পৱত্তা. কস্মা? ৱিসেসনৱিসেসিতব্বাভাৱতোতি এৱং যোজনা কাতব্বা. অমিত্তং অভিভৱিতুং সক্কুণাতীতি সক্কো, ইন্দতীতি ইন্দো, পুৰিমে দদাতীতি পুৰিন্দদোতি এৱং কিৰিযাগুণাদিপৰিগ্গহৱিসেসেন.
ভেদাভেদৱন্তেসূতি ৱিসেসসামঞ্ঞৱন্তেসু. নীল-সদ্দো হি উপ্পলসদ্দসমাযোগো ৰত্তুপ্পলসেতুপ্পলাদিউপ্পলজাতিসামঞ্ঞতো ৱিনিৱত্তেত্ৱা নীলগুণযুত্তমেৱ উপ্পলজাতিৱিসেসং জোতেতি. উপ্পল-সদ্দোপি নীল-সদ্দসমাযুত্তো ভমৰঙ্গাৰকোকিলাদিগতনীলগুণসামঞ্ঞতো অৱচ্ছিন্দিত্ৱা উপ্পলৱত্থুগতমেৱ নীলগুণং পকাসেতীতি ৱিসেসত্থসামঞ্ঞত্থযুত্ততা পদদ্ৱযস্স দট্ঠব্বা. ইমিনা নযেন ইতৰত্ৰাপি ভেদাভেদৱন্ততা যোজেতব্বা. তায তায অনুমতিযাতি তেন তেন সঙ্কেতেন. তে তে ৱোহাৰাতি অচ্চন্তং অভিন্নে অত্থে পৰিযাযভাৱেন অচ্চন্তং ভিন্নে যথাসকং অত্থৱিৱৰণভাৱেন ভেদাভেদৱন্তে ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱেন তা তা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তিযো সিদ্ধাতি অত্থো. সমানেতি একস্মিং. কুসলাদিভাৱন্তি কুচ্ছিতসলনাদিভাৱং. অভিধানত্থোপি হি অনৱজ্জসুখৱিপাকাদিঅভিধেয্যত্থো ৱিয সভাৱধাৰণাদিসামঞ্ঞত্থং ৱিসেসেতীতি.
এত্থাহ ‘‘কিং পন কাৰণং তিকা এৱ পঠমং ৱুত্তা, ন দুকা, তিকেসুপি কুসলত্তিকোৱ, ন অঞ্ঞো’’তি? ৱুচ্চতে – সুখগ্গহণতো অপ্পভেদতো চ তিকা এৱ পঠমং ৱুত্তা. যস্মা তিকেহি বোধিতে কুসলাদিভেদে তব্বিভাগভিন্না হেতুআদযো ৱুচ্চমানা সুৱিঞ্ঞেয্যা হোন্তি. তথা হি ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা কুসলাদিমুখেন হেতুআদযো ৱিভত্তা, কতিপযভেদা চ তিকা দ্ৱাৱীসতিপৰিমাণত্তা.
তেসু পন সব্বসঙ্গহঅসঙ্কৰআদিকল্যাণভাৱেন পঠমং কুসলত্তিকং ৱুত্তং. নিৰৱসেসা হি ৰূপাৰূপধম্মা কুসলত্তিকেন সঙ্গহিতা, ন তথা ৱেদনাত্তিকাদীহি. ননু ৱিপাকত্তিকাদীহিপি নিৰৱসেসা ধম্মা সঙ্গহিতাতি? সচ্চমেতং, তেসু পন অনৱজ্জসাৱজ্জধম্মা ন অসঙ্কৰতো ৱুত্তা যথা কুসলত্তিকে. ননু চ সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকাদীসুপি তে অসঙ্কৰতো ৱুত্তাতি? এৱমেতং, তে পন অকল্যাণভূতে পাপধম্মে আদিং কত্ৱা ৱুত্তা, ন এৱমযং. অযং পন কল্যাণভূতে পুজ্জভৱপৰিনিব্বুতিনিপ্ফাদকে পুঞ্ঞধম্মে আদিং কত্ৱা ৱুত্তো. ইতি ভগৱা সণ্হসুখুমং ৰূপাৰূপদেসনং আৰভন্তো সব্বসঙ্গহঅসঙ্কৰআদিকল্যাণগুণযোগতো পঠমং কুসলত্তিকং দেসেতি, কিঞ্চ তদঞ্ঞত্তিকানং সুখগ্গহণতো. তথা হি কুসলত্তিকমুখেন ‘‘কামাৱচৰকুসলতো চত্তাৰো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা ৱেদনাত্তিকাদযো ৱিভত্তাতি.
কুসলত্তিকেপি চ পধানপাসংসউভযহিতভাৱতো কুসলা ধম্মা পঠমং ৱুত্তা. কুসলা হি ধম্মা সুখৱিপাকত্তা সব্বসঙ্খতধম্মানং উত্তমা অৱজ্জৱিধমনতো ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থা ইধলোকপৰলোকেসু অত্থাৱহা নিস্সৰণাৱহা চ, তস্মা পধানাদিভাৱেন পঠমং ৱুত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা তদনন্তৰং অকুসলা, তদুভযৱিপৰীতসভাৱা তদনন্তৰং অব্যাকতা ৱুত্তা. কুসলৱসেন ৱা অস্সাদো, অকুসলৱসেন আদীনৱো, অব্যাকতধম্মেসু নিব্বানৱসেন নিস্সৰণন্তি ইমিনা অস্সাদাদিক্কমেন, কুসলেসু পতিট্ঠায পণ্ডিতা অকুসলে পজহন্তা অব্যাকতধম্মভূতমগ্গফলং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকৰোন্তীতি ইমিনা ৱা পটিপত্তিক্কমেন অযমনুপুব্বী ঠপিতাতি ৱেদিতব্বা.
কস্মা পনেত্থ সেক্খত্তিকাদীসু ৱিয সৰূপতো পুৰিমপদদ্ৱযপটিক্খেপৱসেন ততিযপদং ন ৱুত্তং ‘‘নেৱকুসলা নাকুসলা’’তি? ৱিসেসদীপনত্থং. যথা হি সেক্খাসেক্খসভাৱেসু ধম্মেসু কোচিপি ধম্মো তদুভযসভাৱেন কেনচিপি পৰিযাযেন কদাচি অব্যাকৰণীযো নাম নত্থীতি সেক্খত্তিকে পদদ্ৱযপটিক্খেপৱসেন ‘‘নেৱসেক্খা নাসেক্খা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং, ন এৱং ইধ. ইধ পন কুসলসভাৱা এৱ ধম্মা অগ্গফলুপ্পত্তিযা তথা ন ব্যাকৰণীযা হোন্তীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দীপনত্থং ‘‘অব্যাকতা’’তি ৱুত্তং. ৱচনমত্তে এৱ ৱা ইদং নানাকৰণং ‘‘অব্যাকতা নেৱকুসলা নাকুসলা’’তি ব্যাকত-সদ্দেন কুসলাকুসলানং বোধিতত্তাতি.
এত্থ চ অকুসলেসু তণ্হায সব্বাকুসলেহি, তেভূমককুসলাকুসলেহি ৱা সমুদযসচ্চং, তংতংঅৱসিট্ঠতেভূমকধম্মেহি দুক্খসচ্চং, লোকুত্তৰকুসলেন মগ্গসচ্চং, অৱসিট্ঠঅব্যাকতৱিসেসেন নিৰোধসচ্চং দস্সিতং হোতি. তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং. কিঞ্চাপি নামৰূপপৰিচ্ছেদভাৱতো সভাৱধম্মনিদ্ধাৰণপধানা অভিধম্মকথা, তেসং পন কুসলাদিৱিসেসে নিদ্ধাৰিতে তস্স উপসম্পাদেতব্বতাদিপি অত্থতো ৱুত্তমেৱ হোতি. অকুসলানং ধম্মানং পহানায কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) এৱমাদিৱচনতো হি কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিদস্সনপৰং ভগৱতো সাসনং, তস্মা কুসলানং উপসম্পাদনং অকুসলানং পহানঞ্চ উপাযো, অব্যাকতৱিসেসস্স সচ্ছিকিৰিযা ফলং, কুসলাদীনং উপসম্পাদনাদিঅত্থা দেসনা আণত্তীতি অযং দেসনাহাৰো.
আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্যসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলা, তপ্পটিপক্খতো অকুসলা, তদুভযৱিপৰীততো অব্যাকতা, সভাৱধাৰণাদিঅত্থেন ধম্মাতি অনুপদৱিচিননং ৱিচযো হাৰো.
পুজ্জভৱফলপৰিনিব্বুতিনিপ্ফত্তি কুসলেহীতি যুজ্জতি সুখৱিপাকত্তা, অপাযদুক্খসংসাৰদুক্খুপ্পত্তি অকুসলেহীতি যুজ্জতি অনিট্ঠফলত্তা, তদুভযফলানং অনুপ্পত্তি অব্যাকতেহীতি যুজ্জতি অৱিপাকধম্মত্তাতি অযং যুত্তি হাৰো.
কুসলা ধম্মা সুখৱিপাকস্স পদট্ঠানং, অকুসলা দুক্খৱিপাকস্স, অব্যাকতা কুসলাকুসলাব্যাকতধম্মানন্তি অযং পদট্ঠানো হাৰো.
কুসলগ্গহণেন যে অনৱজ্জসুখৱিপাকা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি কুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অকুসলগ্গহণেন যে সাৱজ্জদুক্খৱিপাকা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকধম্মধম্মা অনুপাদিন্নুপাদানিযা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা…পে… সৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি অকুসললক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা অব্যাকতগ্গহণেন যে অৱিপাকাৰহা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ৱিপাকা ধম্মা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা উপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযা…পে… অৰণা ধম্মা, তে বোধিতা ভৱন্তি অব্যাকতলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণো হাৰো.
‘‘কুচ্ছিতে পাপধম্মে সলযন্তী’’তিআদিনা নিৰুত্তি ৱেদিতব্বা, কুসলাদিমুখেন ৰূপাৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিসুদ্ধিপৰম্পৰায ‘‘কথং নু খো সত্তা অনুপাদিসেসনিব্বানভাগিনো ভৱেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো, নিদানং অসাধাৰণতো কুসলাদিভেদেন বুজ্ঝনকসত্তা. সাধাৰণতো পন পাকটমেৱ. পঠমং কুসলত্তিকস্স দেসনা ৱিচাৰিতাযেৱাতি অযং চতুব্যূহো হাৰো.
কুসলগ্গহণেন কল্যাণমিত্তপৰিগ্গহো যোনিসোমনসিকাৰপৰিগ্গহো চ. তত্থ পঠমেন সকলং ব্ৰহ্মচৰিযমাৱত্ততি, দুতিযেন চ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা. অকুসলগ্গহণেন ৱুত্তৱিপৰিযাযেন যোজেতব্বং. অব্যাকতগ্গহণেন পন সকলসংকিলেসৱোদানপক্খো যথাৰহমাৱত্ততীতি অযং আৱত্তো হাৰো.
তত্থ কুসলা ভূমিতো চতুধা ৱিভত্তা, সম্পযুত্তপৱত্তিআকাৰাদিতো পন অনেকধা. অকুসলা ভূমিতো একধা ৱিভত্তা, সম্পযুত্তাদিতো অনেকধা. অব্যাকতা পন ৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানৱসেন চতুধা ভূমিসম্পযুত্তাদিতো অনেকধা চ ৱিভত্তাতি অযং ৱিভত্তি হাৰো.
কুসলা ধম্মা অকুসলানং তদঙ্গাদিপ্পহানায ৱীতিক্কমাদিপ্পহানায চ সংৱত্তন্তি, অকুসলা ধম্মা কুসলানং অনুপসম্পজ্জনায, অব্যাকতেসু অসঙ্খতধাতু সব্বসঙ্খতনিস্সৰণাযাতি অযং পৰিৱত্তো হাৰো.
কুসলা অনৱজ্জা পুঞ্ঞানীতি পৰিযাযৱচনং, অকুসলা সাৱজ্জা অপুঞ্ঞানীতি পৰিযায ৱচনং, অব্যাকতা অৱিপাকাৰহা নেৱআচযগামী নঅপচযগামীনোতি পৰিযাযৱচনন্তি অযং ৱেৱচনো হাৰো.
কুসলাদযো ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা পভৱভূমিৱেৱচনপঞ্ঞত্তিৱসেন যথাসম্ভৱং পৰিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৱসেন চ পঞ্ঞত্তাতি অযং পঞ্ঞত্তি হাৰো.
অকুসলানং কুচ্ছিতানং পাপধম্মানং সলনং কুসানং ৱিয কুসানং ৱা ৰাগাদীনং লৱনং এৱংধম্মতাতি অযং পটিচ্চসমুপ্পাদমুখেন অৱতৰণং, তথা কুসেন লাতব্বা কোসল্লসম্ভূতা চাতি পচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তিতায পটিচ্চসমুপ্পাদ…পে… অৱতৰণং, পচ্চযপটিবদ্ধৱুত্তিতায ৱা আদিঅন্তৱন্তা অনিচ্চন্তিকা চাতি অনিচ্চতামুখেন অৱতৰণং, অনিচ্চতা এৱ উদযব্বযপটিপীড়িততায দুক্খাতি দুক্খতামুখেন অৱতৰণং, নিস্সত্তনিজ্জীৱট্ঠেন ধম্মাতি অব্যাপাৰতো সুঞ্ঞতামুখেন অৱতৰণং, এৱং কুসলাতি চত্তাৰো খন্ধা দ্ৱাযতনানি দ্ৱে ধাতুযোতিআদিনা খন্ধাযতনধাতাদিমুখেনপি অৱতৰণং ৱেদিতব্বং. ইমিনা নযেন অকুসলাব্যাকতেসুপি অৱতৰণং দস্সেতব্বন্তি অযং অৱতৰণো হাৰো.
কুসলাতি আৰম্ভো, ধম্মাতি পদসুদ্ধি, নো আৰম্ভসুদ্ধি. তথা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতাতি, ধম্মাতি পন পদসুদ্ধি আৰম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হাৰো.
ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং কুসলাকুসলাব্যাকতাতি. তথা কুসলা ধম্মাতি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা কামাৱচৰং সোমনস্সসহগতন্তিআদি ৱিসেসৱচনং. অকুসলা ধম্মাতিআদীসুপি এসেৱ নযোতি অযং অধিট্ঠানো হাৰো.
কুসলানং ধম্মানং নৱমো খণো চত্তাৰি চ সম্পত্তিচক্কানি যোনিসোমনসিকাৰো এৱ ৱা হেতু, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অকুসলানং ধম্মানং হেতু, কুসলাকুসলা ধম্মা যথাসম্ভৱং অব্যাকতানং ধম্মানং হেতূতি অযং পৰিক্খাৰো হাৰো.
কুসলাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ ভাৱেতব্বগ্গহণঞ্চ. অকুসলাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ পহাতব্বগ্গহণঞ্চ. অব্যাকতাতি পৰিঞ্ঞেয্যগ্গহণঞ্চেৱ সচ্ছিকাতব্বগ্গহণঞ্চ. ধম্মাতি পৰিঞ্ঞাদীনং পৱত্তনাকাৰগ্গহণং. তেন পৰিঞ্ঞেয্যপ্পহানভাৱনাসচ্ছিকৰণানি দীপিতানীতি তদঙ্গাদিৱীতিক্কমাদিপ্পহানানি লোকিযলোকুত্তৰা চ ভাৱনা দস্সিতাতি অযং সমাৰোপনো হাৰো.
কামঞ্চেতং অৱিসেসতো সভাৱধম্মকথনং, ৱিসেসৱন্তো পন ধম্মা ৱিসেসতো নিদ্ধাৰিতা. তথা হি চিত্তেনেৱ সমযো নিযমিতো, তস্মা কুসলগ্গহণেন ৱিসেসতো সাধিট্ঠানো সমথো ৱিপস্সনা চ দস্সিতাতি. তথা তপ্পটিপক্খতো অকুসলগ্গহণেন সাধিট্ঠানা তণ্হা অৱিজ্জা চ, অব্যাকতগ্গহণেন সপৰিৱাৰা চেতোৱিমুত্তি পঞ্ঞাৱিমুত্তি চাতি অযং নন্দিযাৱত্তস্স নযস্স ভূমি.
তথা কুসলগ্গহণেন মূলভাৱৱিসেসতো তীণি কুসলমূলানি, তেসু চ অদোসেন সীলক্খন্ধো, অলোভেন সমাধিক্খন্ধো, অমোহেন পঞ্ঞাক্খন্ধো নীযতি. তথা অকুসলগ্গহণেন তীণি অকুসলমূলানি, তেসু চ লোভেন তদেকট্ঠা অকুসলা ধম্মা. তথা দোসমোহেহি তংতদেকট্ঠা. অব্যাকতগ্গহণেন অপ্পণিহিতানিমিত্তসুঞ্ঞতা নীযন্তীতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.
তথা কুসলগ্গহণেন যতো কোসল্লতো সম্ভূতা কুসলা, তং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. তংসহজাতা তদুপনিস্সযা চ সদ্দহনুস্সহনাপিলাপাৱিক্খেপা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনি. তেহি চ সব্বে সদ্ধম্মা বোধিতা ভৱন্তি. অকুসলগ্গহণেন অকোসল্লপটিচ্ছাদিতাদীনৱেসু কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তাভিনিৱেসভূতা চত্তাৰো ৱিপল্লাসা. অব্যাকতগ্গহণেন যথাৱুত্তইন্দ্ৰিযপচ্চযানি যথাৱুত্তৱিপল্লাসপ্পহানভূতানি চ চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি বোধিতানীতি অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমীতি ইমে তযো অত্থনযা.
তেহি চ সিদ্ধেহি দ্ৱে কম্মনযাপি সিদ্ধা হোন্তীতি. অযং তিকো সব্বধম্মসঙ্গহিতসব্বভাগিযো ৱেদিতব্বোতি ইদং সাসনপট্ঠানং.
অযং তাৱ নেত্তিনযেন কুসলত্তিকৱণ্ণনা.
এৱং ৱেদনাত্তিকাদীসুপি যথাসম্ভৱং চতুসচ্চনিদ্ধাৰণাদিৱিধিনা সোড়স হাৰা পঞ্চ নযা নিদ্দিসিতব্বা, অতিৱিত্থাৰভযেন পন ন ৱিত্থাৰযাম. সক্কা হি ইমিনা নযেন তেসু তেসু তিকদুকেসু তংতংহাৰনযযোজনানুৰূপধম্মনিদ্ধাৰণৱসেন তে তে হাৰনযা ৱিঞ্ঞুনা নিদ্দিসিতুন্তি.
২. তঞ্চ সুখিন্দ্ৰিযং সুখৱেদনা এৱ হোতি সামঞ্ঞস্স ভেদপৰিযাদানতো, ভেদস্স চ সামঞ্ঞপৰিচ্চাগতোতি অধিপ্পাযো. যস্মা পন ৱিসেসসামঞ্ঞানি অৱযৱসমুদাযা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞতো ভিন্নানি, তস্মা ‘‘ন পন…পে… সমানত্থত্তা’’তি ৱুত্তং. ইদানি তমেৱ নেসং ভিন্নতত্ৱং ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. তন্তি সুখহেতূনং কাৰণং. তেন সুখস্স কাৰণং সুখহেতু, সুখস্স কাৰণকাৰণং সুখমূলন্তি দস্সেতি. সুখহেতূনন্তি এত্থ হেতু-সদ্দেন কাৰণভাৱসামঞ্ঞতো হেতুপচ্চযা সঙ্গহিতাতি আহ ‘‘পুঞ্ঞপস্সদ্ধিআদীন’’ন্তি. এত্থ চ সুখমূলসুখহেতূসু ফলূপচাৰেন, সুখাৰম্মণসুখপচ্চযট্ঠানেসু সুখসহচৰিযায, অব্যাপজ্জনিব্বানেসু দুক্খাপগমভাৱেন সুখপৰিযাযো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. ইট্ঠাসূতি সুখুপেক্খানং ৱিপৰিণামাঞ্ঞাণসঙ্খাৰদুক্খতায অনিট্ঠভাৱোপি অত্থীতি ৱিসেসেতি. উপেক্খমেৱ ৱা অপেক্খিত্ৱা ৱিসেসনং কতং. সা হি অকুসলৱিপাকভূতা অনিট্ঠাপি অত্থীতি. এৱমাদীসূতি আদি-সদ্দেন ‘‘সোৱগ্গিকং সুখৱিপাক’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৩) এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ইট্ঠপৰিযাযো হি এত্থ সুখ-সদ্দোতি.
সঙ্খাৰদুক্খাদীসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ঠিতিসুখং ৱিপৰিণামদুক্খং, অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্ৰযং দুক্খৱিপাক’’ন্তিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. যথাক্কমং সুখৱেদনা দুক্খঅনিট্ঠপৰিযাযো হি এত্থ দুক্খ-সদ্দোতি. দুক্খৱেদনাদুক্খৱত্থুআদীসু দুক্খসদ্দপ্পৱত্তি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বা. ৱিপাকাৱিপাকভেদায সব্বাযপি সুখৱেদনায ৱসেন লক্খণস্স ৱুত্তত্তা তদুভযানুকূলমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘সভাৱতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ৱিপাকা সভাৱতো ইট্ঠস্স অনুভৱনলক্খণা. ইতৰা সভাৱতো সঙ্কপ্পতো চ ইট্ঠস্স ইট্ঠাকাৰস্স ৱা অনুভৱনলক্খণাতি দট্ঠব্বং.
অসমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তিতো সমানপচ্চযেহি একজ্ঝং উপ্পত্তি সাতিসযাতি উক্কংসগতিৱিজাননৱসেন ‘‘সমানপচ্চযেহি সহুপ্পত্তিকাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা উপ্পজ্জনং উপ্পাদো, উপ্পজ্জতি এতস্মাতি উপ্পাদোতি দুৱিধোপি উপ্পাদো একুপ্পাদাতি এত্থ একসেসনযেন সঙ্গহিতোতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সমা…পে… অত্থো’’তি ৱুত্তং সিযা. তেন তানি একৱত্থুকানীতি এতস্স চ ‘‘কপ্পেন্তস্সা’’তিআদিনা সম্বন্ধো. তত্থ পুৰিমৱিকপ্পে একং ৱত্থু নিস্সযো এতেসন্তি যোজনা, ন একংযেৱ ৱত্থূতি. একেকভূতস্স ভূতত্তযনিস্সিতত্তা চতুভূতনিস্সিতত্তা চ উপাদাৰূপানং. দুতিযৱিকপ্পে পন একংযেৱ ৱত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি যোজনা. নিস্সযনিস্সিততাসঙ্খাতউপকাৰোপকত্তব্বভাৱদীপনং একৱত্থুকৱচনন্তি দুতিযৱিকপ্পে মহাভূতৱসেন যোজনা কতা. ইতৰথা একং ৱত্থু এতেসূতি সমাসত্থভাৱেন উপাদাৰূপানম্পি পৰিগ্গহো ৱত্তব্বো সিযা. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনানন্তি ইদং নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. কিৰিযমনোধাতুচক্খুৱিঞ্ঞাণাদযোপি হি একাৰম্মণাভিন্নৱত্থুকা চাতি পাকটোযমত্থোতি. সন্তীৰণাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱোট্ঠব্বনজৱনতদাৰম্মণানি সঙ্গয্হন্তি, এতানি চ সম্পটিচ্ছনাদীনি চুতিআসন্নানি ইধাধিপ্পেতানীতি দট্ঠব্বং. তানি হি তদুদ্ধং কম্মজৰূপস্স অনুপ্পত্তিতো একস্মিংযেৱ হদযৱত্থুস্মিং ৱত্তন্তি, ইতৰানি পন পুৰিমপুৰিমচিত্তক্খণুপ্পন্নে হদযৱত্থুস্মিং উত্তৰুত্তৰানি পৱত্তন্তীতি. ছসু ৱা ৱত্থূসু একং হদযৱত্থুযেৱ ৱত্থু এতেসন্তি এৱং পন অত্থে সতি চুতিআসন্নতো ইতৰেসং সম্পটিচ্ছনাদীনং গহণং সিযাতি ঞাতব্বং.
এত্থাহ – ‘‘কস্মা পনেত্থ কুসলত্তিকানন্তৰং ৱেদনাত্তিকোৱ ৱুত্তো’’তি? কিস্মিং পন ৱুচ্চমানে অযমনুযোগো ন সিযা, অপিচ অৱযৱানং অনেকভেদতাদস্সনত্থা তিকন্তৰদেসনা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি কুসলত্তিকেন সব্বধম্মানং তিধা ৱিভাগং দস্সেত্ৱা পুন তদৱযৱানং কুসলাদীনম্পি অনেকভেদভিন্নতং দস্সেন্তেন তেসং ৱেদনাসম্পযোগৱিভাগৱিভাৱনত্থং ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং. কুসলা হি ধম্মা সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা. অকুসলা ধম্মা সিযা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, তথা অব্যাকতা সম্পযোগাৰহাতি. এৱং কুসলাদিধম্মানং পচ্চেকং ৱেদনাভেদেন ৱিভাগদস্সনত্থং কুসলত্তিকানন্তৰং ৱেদনাত্তিকং ৱত্ৱা ইদানি সুখসম্পযুত্তাদীনং পচ্চেকং ৱিপাকাদিভেদভিন্নতং দস্সেতুং ৱেদনাত্তিকানন্তৰং ৱিপাকত্তিকো ৱুত্তো. সুখসম্পযুত্তা হি ধম্মা সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মা, সিযা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা. তথা অদুক্খমসুখসম্পযুত্তা, দুক্খসম্পযুত্তা পন সিযা ৱিপাকা, সিযা ৱিপাকধম্মধম্মাতি ইমিনা নযেন অৱসেসত্তিকানং দুকানঞ্চ তস্স তস্স অনন্তৰৱচনে পযোজনং ৱিভাৱেতব্বং.
৩. ৱিপাকনিৰুত্তিঞ্চ লভন্তীতি তেসু ৱিপাকসদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি. সুক্ককণ্হাদীতি আদি-সদ্দেন অকণ্হঅসুক্কফস্সাদিভাৱো পৰিগ্গহিতো. সতি পন পাক-সদ্দস্স ফলপৰিযাযভাৱে ৰূপং ৱিয ন নিহীনো পক্কং ৱিয ৱিসিট্ঠো পাকোতি ৱিপাকোতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সব্যাপাৰতাতি সউস্সাহতা. সন্তানে সব্যাপাৰতাতি এতেন চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতেন কিৰিযাভাৱেন ৱিপাকধম্মানং সন্তানৱিসেসমাহ ‘‘যতো যস্মিং চিত্তুপ্পাদে কুসলাকুসলা চেতনা, তংসন্তানে এৱ তস্সা ৱিপাকুপ্পত্তী’’তি. এত্থ চ ‘‘সব্যাপাৰতা’’তি এতেন আৱজ্জনদ্ৱযং ৱিপাকঞ্চ নিৱত্তেতি, ‘‘অনুপচ্ছিন্নাৱিজ্জাতণ্হামানে’’তি ইমিনা অৱসিট্ঠং কিৰিযং নিৱত্তেতি. উভযেনপি অনুসযসহাযসউস্সাহতালক্খণা ৱিপাকধম্মধম্মাতি দস্সেতি. লোকুত্তৰকুসলানম্পি হি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তি, যতো ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে লোকুত্তৰং…পে… তস্মিং সমযে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৩৪২) অৰিযমগ্গচেতনায অৱিজ্জাউপনিস্সযতা পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে পকাসিতা. নিৰুস্সাহসন্তভাৱলক্খণা ৱিপাকা, উভযৱিপৰীতলক্খণা নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মাতি.
অভিঞ্ঞাদিকুসলানন্তি আদি-সদ্দেন ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতং গতিউপধিকালপযোগাভাৱেন অৱিপাকং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং উপপজ্জৱেদনীযঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. অপৰাপৰিযৱেদনীযং পন সংসাৰপ্পৱত্তিযং অহোসিকম্মাদিভাৱং ন ভজতি. ভাৱনায পহাতব্বাদীতি আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বং সঙ্গণ্হাতি. উভযম্পি ‘‘ৱিপাকানুপ্পাদনে’’তি ৱচনতো গতিউপধিকালপযোগাভাৱেন অনুপ্পন্নৱিপাকমেৱ অধিপ্পেতং ভাৱনায পহাতব্বস্সপি পৱত্তিৱিপাকস্স অনুজাননতো. যেসং পন ভাৱনায পহাতব্বা অৱিপাকা, তেসং মতেন আদি-সদ্দেন দস্সনেন পহাতব্বস্স অহোসিকম্মন্তি এৱংপকাৰস্সেৱ পৰিগ্গহোতি ৱেদিতব্বং.
৪. ‘‘কথমাদিন্না’’তি অযম্পি পঞ্হো লব্ভতি. ‘‘ফলভাৱেনা’’তি হি আদানপ্পকাৰৱচনং. কেসঞ্চি গোত্ৰভুপচ্চৱেক্খণাদীনং উপেতকিৰিযভূতানং তংকত্তুভূতানঞ্চ অত্থানং উপেতব্বসম্বন্ধভাৱতো তদভিধাযিনোপি সদ্দা সম্বন্ধা এৱাতি ‘‘উপেতসদ্দসম্বন্ধিনা’’তি ৱুত্তং. উপেতন্তি হি উপেতব্বত্থে ৱুচ্চমানে অৱস্সং উপেতকিৰিযা উপেতা চ ঞাযতীতি. ‘‘ৰূপধাতুযা খো পন, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা, চেতসো অধিট্ঠানা অভিনিৱেসা অনুসযা’’তিআদীসু ‘‘উপযো’’তি তণ্হাদিট্ঠিযো অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘উপয…পে… দিট্ঠীহী’’তি. যথাসম্ভৱন্তি ‘‘আৰম্মণকৰণৱসেনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তঅত্থেসু যো যো সম্ভৱতি যোজেতুং, সো সোতি অত্থো. ন ৱচনানুপুব্বেনাতি ‘‘কিং পন তং উপেত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তৱচনানুপুব্বেন ন যোজেতব্বো. সব্বপচ্চযুপ্পন্নানন্তি সব্বতেভূমকপচ্চযুপ্পন্নানং. নাপজ্জতি সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসো অনুপযুজ্জতীতি তং পন ৱিসেসং ৱুত্তপ্পকাৰং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘বোধনেয্যা’’তিআদি ৱুত্তং.
উপেতং দীপেতীতি যথা ‘‘পাচৰিযো’’তি এত্থ পগতো আচৰিযো পাচৰিযোতি প-সদ্দো পগতং দীপেতি, এৱং উপ-সদ্দো উপেতং দীপেতি এৱ, ন চেত্থ গতাদিঅত্থানং একন্তেন পচ্চত্তৱচনযোগো ইচ্ছিতোতি. অতিসদ্দো ৱিযাতি চ ইদং সসাধনকিৰিযাদীপনসামঞ্ঞেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযভাৱেনাতি এতেন পুৰিমনিব্বত্তিং ৱিসেসেতি. তেন সহজাতস্সপি উপাদানস্স সঙ্গহো কতো হোতি. সহজাতোপি হি ধম্মো পচ্চযভূতো পুৰিমনিপ্ফন্নো ৱিয ৱোহৰীযতি যথা ‘‘একং মহাভূতং পটিচ্চ তযো মহাভূতা’’তি, ‘‘একং খন্ধং পটিচ্চ তযো খন্ধা’’তি (পট্ঠা. ১.১.৫৩) চ. ধাতুকথাযং পকাসিতন্তি ‘‘উপপত্তিভৱো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তৰসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. কতিহি অসঙ্গহিতো. ন কেহিচি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা অসঙ্গহিতো’’তি (ধাতু. ৬৭) এৱমাদিং সন্ধাযাহ. তস্মা এৱাতি উপাদিন্নসদ্দানপেক্খত্তা এৱ. অৱিসেসেত্ৱাতি উপাদিন্নানুপাদিন্নৱিসেসং অকত্ৱা. উপাদানানং আৰম্মণভাৱানতিৱত্তনতো উপাদানেহি উপাদাতব্বাতি ৱা উপাদানিযা, উপাদাতুং ৱা অৰহন্তীতি উপাদানিযা, উপাদানে নিযুত্তাতি ৱা উপাদানিযা ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বোতি.
৫. ৱিবাধনং পীড়নং কিলমনং উপতাপো পৰিড়াহো অপ্পস্সদ্ধিভাৱো. ৱিদূসিতা মলীনা চ যতো কেচি অকিলেসসভাৱাপি অনিট্ঠফলা গাৰয্হা চ জাতা.
৬. ‘‘সীলমত্তকং, পৰং ৱিয মত্তাযা’’তিআদীসু মত্তা-সদ্দস্স পমাণৱাচকতা দট্ঠব্বা. মৰিযাদৱাচকো ৱা মত্তা-সদ্দো. ৱিচাৰো হেত্থ ঝানঙ্গেসু হেট্ঠিমমৰিযাদো, ন পঠমজ্ঝানউপচাৰজ্ঝানেসু ৱিয ৱিতক্কো. সা পন ৱিচাৰমৰিযাদতা ৱিতক্কাভাৱেন এতেসং জাতাতি অৱিতক্কগ্গহণং কতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অৱিতক্কা হুত্ৱা ৱিচাৰমৰিযাদঝানঙ্গেসু ৱিচাৰহেট্ঠিমকোটিকাতি. অথ ৱা ঈসদত্থো মত্তা-সদ্দো ‘‘মত্তাসুখপৰিচ্চাগা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৱিয. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ৱিতক্কৰহিতা ভাৱনায অতিসুখুমভূতৱিচাৰত্তা ঈসং ৱিচাৰা চ অৱিতক্কৱিচাৰমত্তাতি. ন হি ইতো পৰং ৱিচাৰো অত্থীতি. যদি ৱিতক্কৱিসেসৰহিতা ৱিচাৰমত্তা, এৱং সন্তে অৱিতক্কৱচনং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘ৱিচাৰমত্তৱচনেনা’’তিআদি. যদি ৱিচাৰমত্ততো অঞ্ঞেসম্পি অৱিতক্কানং অত্থিভাৱজোতনত্থং অৱিতক্কৱচনং, অৱিতক্কা চ ৱিচাৰমত্তা অৱিচাৰাতি নিৱত্তেতব্বা গহেতব্বা চ, এৱং সতি ৱিচাৰমত্তা ৱিসেসনং, অৱিতক্কা ৱিসেসিতব্বাতি ৱিচাৰমত্তাৱিতক্কাতি ৱত্তব্বন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো’’তিআদি. যথাকামন্তি ৱত্তুইচ্ছানুৰূপং. যেন যেন হি পকাৰেন ধম্মেসু নিৱত্তেতব্বগহেতব্বভাৱা লব্ভন্তি, তেন তেন পকাৰেন ৱিসেসনৱিসেসিতব্বভাৱো সম্ভৱতীতি. পদানং অনুক্কমো পদানুক্কমো.
অৱিতক্কা সৱিতক্কা চ সৱিচাৰা অৱিচাৰা চাতি অৱিতক্কাসৱিচাৰা সৱিতক্কা অৱিচাৰাতি যোজেতব্বং. উভযেকদেসদস্সনম্পি উভযদস্সনন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘যদি সৱিতক্কসৱিচাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. ইতৰম্পি পকাসেতুন্তি ইদং যথা সৱিতক্কসৱিচাৰেসু চিত্তুপ্পাদেসু ৱিতক্কো অৱিতক্কসৱিচাৰতায ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো’’তি ৱুত্তো, এৱং যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদেসু ৱিচাৰো ‘‘সৱিতক্কঅৱিচাৰো’’তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিতক্কাভাৱেন এতে ৱিচাৰমত্তাতি অযম্পি অত্থো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থংযেৱ মত্তা-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তো. ৱিচাৰমত্তাতি হি ৱিচাৰমত্তৱন্তোতি ৱিঞ্ঞাযমানত্তা তদঞ্ঞৱিসেসৱিৰহসামঞ্ঞতো নিৱত্তেত্ৱা ৱিতক্কৱিসেসৱিৰহসঙ্খাতে অৱিতক্ক-সদ্দো সন্নিধাপিতো ৱিসেসেতি দুতিযজ্ঝানধম্মেতি. যথাহ ‘‘ন ৱিচাৰতো’’তিআদি.
৭. ৱেদযমানাতি অনুভৱমানা. সুখাকাৰেতি ইট্ঠাকাৰে, ইট্ঠানুভৱনাকাৰে ৱা. উদাসিনাতি নতিঅপনতিৰহিতা. সুখদুক্খানং অৱিৰুদ্ধা তেসং ব্যৱধাযিকাভাৱতো. সুখদুক্খানি ৱিয হি সুখদুক্খানং অনন্তৰং পৱত্তনতো ব্যৱধাযিকাভূতা ন তেহি ৱিৰুজ্ঝতি, ন পন সুখদুক্খানি অনন্তৰাপৱত্তিতো. ‘‘উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা’’তি অযং পনত্থো ইধ উপেক্খা-সদ্দস্স সব্বুপেক্খাপৰিযাদানতো ন ৱুত্তো. ন হি লোভসম্পযুত্তাদিউপেক্খা উপপত্তিতো ইক্খতীতি. তস্মাতি যস্মা পীতিসহগতাযেৱ ন সুখসহগতা, সুখসহগতাপি ন পীতিসহগতা এৱাতি পীতিসহগতা সুখসহগতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্না, তস্মা. সতিপি সুখসহগতানং যেভুয্যেন পীতিসহগতভাৱে যেন সুখেন সমন্নাগতা সুখসহগতা এৱ হোন্তি, ন পীতিসহগতা, তং সুখং নিপ্পীতিকসুখন্তি অযং ৱিসেসো ইমিনা তিকেন দস্সিতোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘পীতিসহগতাতি ৱত্ৱা’’তিআদিমাহ.
সিদ্ধোতি সাৱসেসং নিৰৱসেসঞ্চ সুখপীতিযো সঙ্গহেত্ৱা পৱত্তেহি পঠমদুতিযপদেহি যো পীতিসহগতো ধম্মৱিসেসো, তং সুখং, যো চ সুখসহগতো ধম্মৱিসেসো, সা পীতীতি সতিপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠভাৱে পদন্তৰসঙ্গহিতভাৱদীপনতোসিদ্ধো ঞাতো ৱিদিতোতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানসুখং অতিপণীতসুখন্তি ওড়াৰিকঙ্গতো নীহৰিত্ৱা তস্স পণীতভাৱং দস্সেতুং অযং তিকো ৱুত্তো’’তি কেচি ৱদন্তি, তদেতং সব্বেসং সুখৱেদনাসম্পযুত্তধম্মানং ইধ ‘‘সুখসহগতা’’তি ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেতব্বং. তথা হি ‘‘সুখভূমিযং কামাৱচৰে’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৩) ‘‘কামাৱচৰকুসলতো চত্তাৰো সোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা (ধ. স. ১৫৯৮) চ নিদ্দেসো পৱত্তোতি.
৮. নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহ, ন নিব্বানপটিৱিজ্ঝনং, ইতৰথা গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তি অচোদনীযা সিযাতি অধিপ্পাযো. ননু চ দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চকৰণেন সোতাপত্তিমগ্গোৱ দস্সনন্তি উক্কংসগতিৱিজাননেন নিব্বানস্স পটিৱিজ্ঝনমেৱ দস্সনন্তি গোত্ৰভুস্স দস্সনভাৱাপত্তি ন চোদেতব্বাৱাতি? ন, দস্সনসামঞ্ঞস্সেৱ সুয্যমানত্তা দস্সনকত্তব্বকিচ্চকৰণানঞ্চ ভেদেন ৱুত্তত্তা. তত্থ যদিপি ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৮২) ৱিয অভিন্নকালস্সপি ভিন্নকালস্স ৱিয ভেদোপচাৰদস্সনতো ভেদৱচনং যুত্তং, দস্সনৱিসেসে পন অধিপ্পেতে দস্সনসামঞ্ঞৱচনং ন কত্তব্বন্তি দস্সনসামঞ্ঞমত্তং গহেত্ৱা চোদনা কতাতি ‘‘নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধাযাহা’’তি ৱুত্তং. দুতিযততিযমগ্গানম্পি ধম্মচক্খুপৰিযাযসব্ভাৱতো ‘‘ভাৱনাভাৱং অপ্পত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ভাৱনা ৱড্ঢনা. সা চ বহুলং উপ্পত্তিযা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং নিব্বত্তনেনা’’তি. তথা হি সতীতি ‘‘উভযপটিক্খেপৱসেনা’’তি পদস্স দস্সনভাৱনাপটিক্খেপৱসেনাতি অত্থে সতি. ননু লোকিযসমথৱিপস্সনাপি যথাবলং কামচ্ছন্দাদীনং পহাযকা, তত্ৰ কথমিদং ৱুত্তং, ন চ অঞ্ঞো পহাযকো অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞেহী’’তিআদি.
৯. অপ্পহাতব্বহেতুমত্তেসূতি অপ্পহাতব্বহেতুকমত্তেসু. সব্বো কুসলাব্যাকতধম্মো যথাধিপ্পেতত্থো. সমাসো ন উপপজ্জতি অসমত্থভাৱতো. যেসন্তি যে ততিযৰাসিভাৱেন ৱুত্তা ধম্মা, অত্থো তেসং. উভিন্নন্তি ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বতায দ্ৱে পহাতব্বহেতুসদ্দাতি কত্ৱা ৱুত্তং. এতন্তি ‘‘নেৱদস্সনেন নভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থী’’তি এতং ৱচনং. তেহি দস্সনভাৱনাপদেহি যুত্তেন পহাতব্বহেতুকপদেন. এৱঞ্চ কত্ৱাতি এৱং দস্সনভাৱনাপদেহি পহাতব্বহেতুকপদস্স ৱিসুং ৱিসুং যোজনতো. এৱঞ্হি পুৰিমপদদ্ৱয…পে… দস্সনমেতং হোতীতি. এৱন্তি দস্সনভাৱনাহি নপহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৱং অত্থে সতি. ‘‘হেতু…পে… সিযা’’তি এতস্স ‘‘পুৰিমস্মিঞ্হি অত্থে’’তিআদিনা অহেতুকানং অগ্গহিতভাৱদস্সনৱসেন অত্থং ৱত্ৱা ইদানি ‘‘অথ ৱা’’তিআদিনা দুতিযস্সেৱ অত্থস্স যুত্তভাৱং ৱিভাৱেন্তো ‘‘গহেতব্বত্থস্সেৱা’’তিআদিমাহ. সো হি ‘‘এৱমত্থো গহেতব্বো’’তি ৱুত্তত্তা গহেতব্বত্থো.
১০. অঞ্ঞথাতি আৰম্মণকৰণমত্তে অধিপ্পেতে. কথং পনেতং জানিতব্বং ‘‘আৰম্মণং কত্ৱাতি এতেন চতুকিচ্চসাধকং আৰম্মণকৰণং ৱুচ্চতী’’তি? সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো অৰিযমগ্গধম্মানংযেৱ চ অপচযগামিভাৱতো. ‘‘চত্তাৰো মগ্গা অপৰিযাপন্না অপচযগামিনো’’তি (ধ. স. ১০২১) হি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘অৰিযমগ্গানং এতং অধিৱচন’’ন্তি. এতেনেৱ ৱা ৱিসেসুপলক্খণহেতুভূতেন ৱচনেন যথাৱুত্তো আৰম্মণকৰণৱিসেসো ৱিঞ্ঞাযতি. উক্কংসগতিৱিজাননেন ৱা অযমত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চৱেক্খণাদীনন্তি ৱোদানাদযো সঙ্গণ্হাতি. হেতুভাৱেনাতি সম্পাপকহেতুভাৱেন. ঞাপকো কাৰকো সম্পাপকোতি তিৱিধো হি হেতু, তথা ঞাপেতব্বাদিভাৱেন ফলং. যথা নিৰযাদিমনুস্সভাৱাদিগামিপটিপদাভাৱতো অকুসললোকিযকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘আচযগামিনো ধম্মা’’তি ৱুত্তা, ন মিচ্ছাদিট্ঠিআদিলোকিযসম্মাদিট্ঠিআদিধম্মা এৱ, এৱং নিব্বানগামিপটিপদাভাৱতো লোকুত্তৰকুসলচিত্তুপ্পাদা ‘‘অপচযগামিনো’’তি দট্ঠব্বা, ন অৰিযমগ্গধম্মা এৱাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পুৰিমপচ্ছিমান’’ন্তিআদি. তত্থ অৰিযমগ্গস্সেৱ নিব্বানগামিপটিপদাভাৱো পৰিব্যত্তোতি তস্সেৱ অপচযগামিভাৱো যুত্তো, তদনুৱত্তকত্তা পন সেসধম্মে সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং. অপচযে দুক্খপৰিজাননাদিনা সাতিসযং গমনং যেসন্তে অপচযগামিনোতি ‘‘মগ্গা এৱ অপচযগামিনো’’তি ৱুত্তং. পুৰিমপচ্ছিমানন্তি চ ইমস্মিং তিকে পঠমপদদুতিযপদসঙ্গহিতানং অত্থানন্তি অত্থো. ‘‘জযং ৱেৰং পসৱতি (ধ. প. ২০১), চৰং ৱা যদি ৱা তিট্ঠ’’ন্তিআদীসু (ইতিৱু. ৮৬, ১১০; সু. নি. ১৯৫) ৱিয সানুনাসিকো আচয-সদ্দোতি ‘‘অনুনাসিকলোপো কতো’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ ‘‘আচিন’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘আচয’’ন্তি ব্যত্তযৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. আচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তীতি এতেন অপচিনন্তীতি অপচযা, অপচযা হুত্ৱা গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি অযমত্থো নযতো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং.
১১. লোকিযেসু অসেক্খভাৱানাপত্তি দট্ঠব্বাতি কস্মা এৱং ৱুত্তং, ননু –
‘‘সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি, অধিসীলম্পি সিক্খতি অধিচিত্তম্পি সিক্খতি অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতি. সিক্খতীতি খো ভিক্খু তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি (অ. নি. ৩.৮৬). যোপি কল্যাণপুথুজ্জনো অনুলোমপটিপদায পৰিপূৰকাৰী সীলসম্পন্নো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগৰিযানুযোগমনুযুত্তো পুব্বৰত্তাপৰৰত্তং বোধিপক্খিযানং ধম্মানং ভাৱনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰতি ‘অজ্জ ৱা স্ৱে ৱা অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞফলং অধিগমিস্সামী’তি, সোপি সিক্খতীতি সেক্খো’’তি –
ৱচনতো যথাৱুত্তকল্যাণপুথুজ্জনস্সপি সীলাদিধম্মা সেক্খাতি ৱুচ্চন্তীতি? ন, পৰিযাযভাৱতো. নিপ্পৰিযাযেন হি সেক্খাসেক্খভাৱো যথাসম্ভৱং মগ্গফলধম্মেসু এৱাতি লোকিযেসু সেক্খভাৱাসঙ্কাভাৱতো অসেক্খভাৱানাপত্তি ৱুত্তা. তেনেৱাহ ‘‘সীলসমাধী’’তিআদি. অৰহত্তফলধম্মাপি সিক্খাফলভাৱেন পৱত্তনতো হেট্ঠিমফলধম্মা ৱিয সিক্খাসু জাতাতিআদিঅত্থেহি সেক্খা সিযুং, হেট্ঠিমফলধম্মাপি ৱা সিক্খাফলভাৱেন পৱত্তনতো অৰহত্তফলধম্মা ৱিয অসেক্খাতি চোদনং মনসিকত্ৱা ‘‘পৰিনিট্ঠিতসিক্খাকিচ্চত্তা’’তি ৱুত্তং, তথা ‘‘হেট্ঠিমফলেসু পনা’’তিআদি. ‘‘তং এৱ সালিং ভুঞ্জামি, সা এৱ তিত্তিৰী, তানি এৱ ওসধানী’’তিআদীসু তংসদিসেসু তব্বোহাৰো দট্ঠব্বো. এতেন চ সেক্খসদিসা অসেক্খা যথা ‘‘অমনুস্সো’’তি ৱুত্তং হোতীতি অঞ্ঞে. অঞ্ঞত্থ ‘‘অৰিট্ঠ’’ন্তিআদীসু ৱুদ্ধিঅত্থেপি অ-কাৰো দিস্সতীতি ৱুদ্ধিপ্পত্তা সেক্খা অসেক্খাতি অযম্পি অত্থো ৱুত্তো.
১২. কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. ৱিতক্কাদিৱিক্খম্ভনসমত্থতাপি হেত্থ লব্ভতীতি. অকুসলৱিদ্ধংসনৰসত্তা ৱা কুসলানং তত্থ সাতিসযকিচ্চযুত্ততং পৰিত্তধম্মেহি মহগ্গতানং পকাসেতুং ‘‘কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতাযা’’তি ৱুত্তং. ৱিপাককিৰিযেসু দীঘসন্তানতাৱ, ন কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতা ৱিপুলফলতা চাতি অত্থো. ‘‘ৱিপুলং ফলং ৱিপুলফল’’ন্তি এৱং পন অত্থে গয্হমানে ৱিপাকেসুপি ৱিপুলফলতা লব্ভতেৱ. সোপি একসেসনযেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. মহন্তেহি গতা পটিপন্নাতি অযং পনত্থো তিণ্ণম্পি সাধাৰণোতি. গুণতো অযং এত্তকোতি সত্তানং পমাণং কৰোন্তা ৱিয পৱত্তন্তীতি ওড়াৰিকা কিলেসা ‘‘পমাণকৰা’’তি ৱুত্তা. তেহি পৰিতো খণ্ডিতা পৰিচ্ছিন্নাতি পৰিত্তা. সতিপি কেহিচি পৰিচ্ছিন্নত্তে মহাপমাণভাৱেন গতা পৱত্তাতি মহগ্গতা. পৰিচ্ছেদকৰানং কিলেসানং সুখুমানম্পি অগোচৰভাৱতো তেহি ন কথঞ্চিপি পৰিচ্ছিন্না ৱীতিক্কন্তাতি অপৰিচ্ছিন্না অপ্পমাণা, যতো তে ‘‘অপৰিযাপন্না’’তিপি ৱুচ্চন্তি.
১৪. তিত্তিং ন জনেন্তি সন্ততৰতায অসেচনকভাৱতো. এত্থ চ ‘‘পমাণকৰেহী’’তিআদিকো অত্থৱিকপ্পো ‘‘অতপ্পকত্থেনা’’তিআদিকায হীনত্তিকপদৱণ্ণনায পৰতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানে এৱ পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বো.
১৫. লোকিযসাধুজনেহিপি অতিজিগুচ্ছনীযেসু আনন্তৰিযকম্মনত্থিকৱাদাদীসু পৱত্তি ৱিনা ৱিপল্লাসবলৱভাৱেন ন হোতীতি ‘‘ৱিপৰিযাসদড়্হতাযা’’তি ৱুত্তং. এতেনাতি ‘‘ৱিপাকদানে সতী’’তিআদিনা সতিপি কালনিযমে ৱিপাকুপ্পাদনে সাসঙ্কৱচনেন. তস্মাতি যস্মা যথাৱুত্তনযেন নিযততায অতিপ্পসঙ্গো দুন্নিৱাৰো, তস্মা. বলৱতা…পে… পৱত্তীতি এতেন অসমানজাতিকেন অনিৱত্তনীযৱিপাকতং, সমানজাতিকেন চ ৱিপাকানুপ্পাদনেপি অনন্তৰং ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থতায অৱিহন্তব্বতং অনন্তৰিকানং দস্সেতি. যতো তেসং ৱিপাকধম্মতা ৱিয সভাৱসিদ্ধা নিযতানন্তৰিযতা. অঞ্ঞস্স…পে… দানতোতি ইমিনাপি অসমানজাতিকাদীহি অনিৱত্তনীযফলতং এৱ ৱিভাৱেতি.
চোদকো অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননূ’’তিআদিনা অতিপ্পসঙ্গমেৱ চোদেতি. ইতৰো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি. একন্তেতি অৱস্সম্ভাৱিনি. সন্নিযতত্তাতি সম্পাদনে জননে নিযতভাৱতো. উপৰতা অৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কা যেসু তানি উপৰতাৱিপচ্চ…পে… সঙ্কানি, তব্ভাৱো উপ…পে… সঙ্কত্তং, তস্মা. ‘‘ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি বলৱতাপি আনন্তৰিযেন অনুপহন্তব্বতং আহ. উপত্থম্ভকানি অনুবলপ্পদাযকানি হোন্তি উপ্পত্তিযা সন্তানস্স ৱিসেসিতত্তা. তেন নেসং ৱিপাকানুপ্পাদনেপি অমোঘৱুত্তিতং আহ.
১৬. মগ্গকিচ্চং পৰিঞ্ঞাদি. অট্ঠঙ্গিকমগ্গসম্মাদিট্ঠিমগ্গসম্পযুত্তালোভাদোসসঙ্খাতেহি মগ্গহেতূহি মগ্গসম্পযুত্তখন্ধসেসমগ্গঙ্গসম্মাদিট্ঠীনং সহেতুকভাৱদস্সনতো তিণ্ণং নযানং অসঙ্গহিতসঙ্গণ্হনৱসেনাতি ৱুত্তং. হেতুবহুতাৱসেনাতি বহুহেতুকস্স পঠমনযস্স অনন্তৰং বহুহেতুকতাসামঞ্ঞেন নিক্খেপকণ্ডপাড়িযং ততিযং ৱুত্তনযো ইধ অট্ঠকথাযং দুতিযং ৱুত্তো. যথাসকং পচ্চযেহি পৱত্তমানেসু নিৰীহকেসু ধম্মেসু কেসঞ্চি অনুৱত্তনীযভাৱো ন কেৱলং ধম্মসভাৱতোযেৱ, অথ খো পুৰিমধম্মানং পৱত্তিৱিসেসেনপি হোতীতি আহ ‘‘পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেনা’’তি. পৱত্তিৱিসেসো হি পুৰিমপুৰিমানং চিত্তচেতসিকানং উত্তৰুত্তৰেসু ৱিসেসাধানং ভাৱনাপুব্বাভিসঙ্খাৰোতি. অনুৱত্তযমানোতি গৰুকাৰযমানো. উদাহৰণৱসেনাতি নিদস্সনৱসেন, ন নিৰৱসেসদস্সনৱসেন. যস্মা পনাতিআদিনা যথাৱুত্তং অত্থং পাঠন্তৰেন সাধেতি. তত্থ হি অধিপতিপচ্চযস্স পচ্চনীযে ঠিতত্তা মগ্গো অধিপতি মগ্গাধিপতীতি অযমত্থো লব্ভতীতি. সমানসদ্দত্থৱসেনাতি সতিপি অঞ্ঞপদত্থসমানাধিকৰণসমাসত্থভেদে মগ্গাধিপতিসদ্দত্থভেদাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং.
১৭. উপ্পন্ন-সদ্দো উপ্পাদাদিং পটিপজ্জমানো, পত্ৱা ৱিগতো চাতি দুৱিধেসু অত্থেসু উভযেসম্পি ৱাচকো, ন পুৰিমানংযেৱাতি তমত্থং দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ উপ্পন্নভাৱো উপ্পাদাদিপ্পত্ততা. তেন অতীতাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. তেনেৱাহ ‘‘সব্বো উপ্পন্নভাৱো’’তি. উপ্পন্নধম্মভাৱো ‘‘উপ্পন্না ধম্মা’’তি পদেন গহিতধম্মভাৱো, ৱত্তমানধম্মভাৱোতি অত্থো. যো ৱা উপ্পাদাদিপ্পত্তো অত্তনো চ সভাৱং ধাৰেতি পচ্চযেহি চ ধাৰীযতি, সো উপ্পন্নধম্মোতি পচ্চুপ্পন্নভাৱো উপ্পন্নধম্মভাৱোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উপ্পন্নধম্মে ৱত্ৱা ‘‘অনুপ্পন্না’’তি ৱচনং ন যথাধিগতপটিসেধনন্তি কথমিদং পচ্চেতব্বন্তি আহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. কেচি পনেত্থ ‘‘উপ্পন্নাতি পদেন অতীতাপি সঙ্গহিতা. যদি ন সঙ্গহিতা, নিব্বানং ৱিয তেপি নৱত্তব্বাতি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং পন তেসং মতিমত্তমেৱ. অযং পন তিকো দ্ৱিন্নং অদ্ধানং ৱসেন পূৰেত্ৱা দস্সিতোতি অট্ঠকথাযং ৱক্খতীতি. এৱং সন্তে কস্মা অতীতা নৱত্তব্বাতি ন ৱুত্তাতি? ধম্মৱসেন অসঙ্গহিতত্তাভাৱতো. ধম্মৱসেন হি অসঙ্গহিতং নিব্বানং তত্থ নৱত্তব্বং জাতং, ন চ নিযোগতো অতীতা নাম ধম্মা কেচি অত্থি, যে ইধ অসঙ্গহিতত্তা নৱত্তব্বা সিযুন্তি. ফলনিব্বত্তিতো কাৰণস্স পুৰেতৰং নিব্বত্তি ইধ পৰিনিট্ঠিতসদ্দেন ৱুচ্চতি, ন তস্স হুত্ৱা ৱিগতভাৱোতি আহ ‘‘অনাগতে ৱা’’তি. যতো মেত্তেয্যস্স ভগৱতো উপ্পজ্জনকফলম্পি ‘‘উপ্পাদী’’তি ৱুচ্চতি.
২০. যস্স ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱাতিআদিনা ‘‘তেনানন্দা’’তিআদিপাড়িযা হেট্ঠাপাড়িং অত্থৱসেন দস্সেতি. অযঞ্হি তত্থ পাড়ি –
‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতি সন্নিসাদেতি একোদিং কৰোতি সমাদহতি. ইধানন্দ, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এৱং খো…পে… সমাদহতি. সো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসি কৰোতি, তস্স অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতি. এৱং সন্তমেতং, আনন্দ, ভিক্খু এৱং সম্পজানাতি অজ্ঝত্তং খো মে সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. সো বহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা সুঞ্ঞতং…পে… সো আনেঞ্জং মনসি কৰোতি, তস্স আনেঞ্জং মনসিকৰোতো আনেঞ্জায চিত্তং ন পক্খন্দতি…পে… মুচ্চতীতি, ইতিহ তত্থ সম্পজানো হোতি. তেনানন্দ, ভিক্খুনা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৮).
তত্থ অজ্ঝত্তসুঞ্ঞতাদীসূতি অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা অজ্ঝত্তবহিদ্ধা চ সুঞ্ঞতায আনেঞ্জে চ. পঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তেতি পাদকভূতপঠমজ্ঝানাদিসমাধিনিমিত্তে. অপগুণপাদকজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতস্স হি অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং মনসিকৰোতো তত্থ চিত্তং ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি বহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো ‘‘কালেন অত্তনো সন্তানে, কালেন পৰস্স সন্তানে নু খো কথ’’ন্তি অজ্ঝত্তবহিদ্ধা মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ততো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতুকামো ‘‘অৰূপসমাপত্তিযং নু খো কথ’’ন্তি আনেঞ্জং মনসি কৰোতি, তত্থপি ন পক্খন্দতি. ‘‘ইদানি মে চিত্তং ন পক্খন্দতী’’তি ৱিস্সট্ঠৱীৰিযেন ন ভৱিতব্বং, পাদকজ্ঝানমেৱ পন সাধুকং পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বং, এৱমস্স ৰুক্খং ছিন্দতো ফৰসুম্হি অৱহন্তে পুনপ্পুনং নিসিতনিসিতং কাৰেত্ৱা ছিন্দন্তস্স ছিজ্জে ফৰসু ৱিয কম্মট্ঠানে মনসিকাৰো ৱহতীতি দস্সেতুং ‘‘তস্মিংযেৱা’’তিআদি ৱুত্তন্তি.
অত্থতো চ অসমানত্তাতি ইদং কস্মা ৱুত্তং. ননু যেসু অত্থেসু অজ্ঝত্ত-সদ্দো ৱত্ততি, তে সব্বে দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতত্থনিদ্ধাৰণত্থং অত্থুদ্ধাৰৱসেনেতং ৱুত্তং. চক্খাদীসু চ অজ্ঝত্তিক-সদ্দো অজ্ঝত্তানং অব্ভন্তৰতাৱিসেসমুপাদায পৱত্ততি, যতো তে অজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তাতি ৱুচ্চন্তি. অপিচ ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানী’’তি ইদং অজ্ঝত্তিক-সদ্দস্স চক্খাদীনং অজ্ঝত্তভাৱৱিভাৱনসব্ভাৱতো ইধ উদাহৰণৱসেন ৱুত্তং. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং অজ্ঝত্তিকদুকে ‘‘অজ্ঝত্তাৱ অজ্ঝত্তিকা’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্চ সতি ন এত্থ সদ্দতো অসমানতাপি সিযা, তস্মাযেৱ যথাৱুত্তচোদনং ৱিসোধেন্তো ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদিমাহ. তেনাতি তস্মা. তংৱাচকস্সাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৱাচকস্স সক্কা ৱত্তুং তদত্থস্স অজ্ঝত্তভাৱসব্ভাৱতো.
‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকাৰামো সঙ্গণিকাৰতো সঙ্গণিকাৰামতং অনুযুত্তো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.১৮৬) পব্বজিতাসাৰুপ্পস্স নেক্খম্মসুখাদিনিকামলাভিতায অভাৱস্স চ দস্সনেন সঙ্গণিকাৰামতায, ‘‘নাহং, আনন্দ, একং ৰূপম্পি সমনুপস্সামি, যত্থ ৰত্তস্স যথাভিৰতস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপৰি…পে… উপাযাসা’’তি (ম. নি. ৩.১৮৬) এৱং ৰূপাদিৰতিযা চ আদীনৱং ৱত্ৱা সচে কোচি দুপ্পঞ্ঞজাতিকো পব্বজিতো ৱদেয্য ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো খেত্তে পৱিট্ঠা গাৱিযো ৱিয অম্হেযেৱ গণতো নীহৰতি, একীভাৱে নিযোজেতি, সযং পন ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি পৰিৱুতো ৱিহৰতী’’তি, তস্স ৱচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং চক্কৱাড়পৰিযন্তায পৰিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি তথাগতো এককোৱাতি দস্সনত্থং ‘‘অযং খো পনা’’তি দেসনা আৰদ্ধাতি আহ ‘‘তপ্পটিপক্খৱিহাৰদস্সনত্থ’’ন্তি. তত্থ সব্বনিমিত্তানন্তি ৰূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তানং. অজ্ঝত্তন্তি ৱিসযজ্ঝত্তং. সুঞ্ঞতন্তি অনত্তানুপস্সনানুভাৱনিব্বত্তফলসমাপত্তিং. তেনেৱাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. তত্থ দুতিযে ৱিকপ্পে ঠান-সদ্দো কাৰণপৰিযাযো দট্ঠব্বো. সচ্চকসুত্তেনাতি মহাসচ্চকসুত্তেন. তত্থ হি –
‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৱেস্সন, অনেকসতায পৰিসায ধম্মং দেসেতা, অপিস্সু মং একমেকো এৱং মঞ্ঞতি ‘মমেৱাৰব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ন খো পনেতং, অগ্গিৱেস্সন, এৱং দট্ঠব্বং. যাৱদেৱ ৱিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পৰেসং ধম্মং দেসেতীতি. সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি, একোদিং কৰোমি, সমাদহামি ‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭) –
আগতন্তি.
২২. অঞ্ঞেহি অনিদস্সনেহি অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি. ধম্মসভাৱসামঞ্ঞেনাতিআদিনা কিঞ্চাপি ৰূপাযতনতো অঞ্ঞো নিদস্সনভাৱো নাম নত্থি, ধম্মসভাৱো পন অত্থি. ততো চ ৰূপাযতনস্স ৱিসেসো নিদস্সনভাৱেন কতোতি তদঞ্ঞধম্মৱিসেসকৰো নিদস্সনভাৱো ৰূপাযতনতো অনঞ্ঞোপি অঞ্ঞো ৱিয কত্ৱা উপচৰিতোতি দস্সেতি. অত্থৱিসেসো সামঞ্ঞৱিসেসত্থভেদো. সযং সম্পত্তানং ফোট্ঠব্বধম্মানং, নিস্সযৱসেন সম্পত্তানং ঘানজিৱ্হাকাযানং গন্ধৰসানঞ্চ, ইতৰেসং অসম্পত্তানং. অঞ্ঞমঞ্ঞপতনং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স যোগ্যদেসে অৱট্ঠানং, যেন পটিহননভাৱেন. ব্যাপাৰাদীতি চিত্তকিৰিযাৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেন অক্খিপটলাদীনং হেট্ঠা উপৰি চ সংসীদনলঙ্ঘনাদিপ্পৱত্তিমাহ. ৱিকাৰুপ্পত্তি ৱিসদিসুপ্পত্তি, ৱিসযস্স ইট্ঠানিট্ঠভাৱেন অনুগ্গহো উপঘাতো চাতি অত্থো.
তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১-৬. সমানদেসগ্গহণানং একস্মিংযেৱ ৱত্থুস্মিং গহেতব্বানং, একৱত্থুৱিসযানং ৱা. অথ ৱা সমানদেসানং একৱত্থুকত্তা সমানগহেতব্বভাৱানং একুপ্পাদিতোতি অত্থো. যে ধম্মা হেতুসহগতা, তে হেতূহি সহ সঙ্গয্হন্তি. যো চ তেসং সহেতুকভাৱো, সো সহজাতাদীহি হেতূহি কতোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সমা…পে… সব্ভাৱ’’ন্তি. আদি-সদ্দেন চেত্থ সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনাদিহেতুব্যাপাৰে পৰিগ্গণ্হাতি. একীভাৱূপগমনন্তি এককলাপভাৱেন পৱত্তমানানং চিত্তচেতসিকানং সংসট্ঠতায সমূহঘনভাৱেন দুৱিঞ্ঞেয্যনানাকৰণতংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ধম্মনানত্তাভাৱেপীতি সভাৱত্থভেদাভাৱেপি. পদত্থনানত্তেনাতি নানাপদাভিধেয্যতাভেদেন. এতেন পকাৰন্তৰাপেক্খং দুকন্তৰৱচনন্তি দস্সেতি. অনেকপ্পকাৰা হি ধম্মা. তেনেৱ ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তি (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ৱুত্তং. অযঞ্চ অত্থো তিকেসুপি দট্ঠব্বো. যেসং ৱিনেয্যানং যেহি পকাৰৱিসেসেহি ধম্মানং ৱিভাৱনে কতে পটিৱেধো হোতি, তেসং তপ্পকাৰভেদেহি ধম্মানং ৱিভাৱনং. যেসং পন যেন একেনেৱ পকাৰেন ৱিভাৱনে পটিৱেধো হোতি, তেসম্পি তং ৱত্ৱা ধম্মিস্সৰত্তা তদঞ্ঞনিৰৱসেসপ্পকাৰৱিভাৱনঞ্চ দেসনাৱিলাসোতি আহ ‘‘দেসেতব্বপ্পকাৰজানন’’ন্তিআদি. ননু একেন পকাৰেন জানন্তস্স তদঞ্ঞপ্পকাৰৱিভাৱনং অফলং হোতীতি? ন হোতি পটিসম্ভিদাপ্পভেদস্স উপনিস্সযত্তা. তে পকাৰা এতেসন্তি তপ্পকাৰা, তব্ভাৱো তপ্পকাৰতা. ইমিনা ধম্মানং ৱিজ্জমানস্সেৱ পকাৰৱিসেসস্স ৱিভাৱনং দেসনাৱিলাসোতি দস্সেতি.
অঞ্ঞত্থাপীতি ‘‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’’তিআদীসু. যথা পঠমদুকেকদেসে গহেত্ৱা দুতিযততিযদুকেহি সদ্ধিং ছট্ঠদুকনযে যোজনা ‘‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’’তিআদযো তযো দুকা লব্ভন্তি, এৱং দুতিযততিযদুকেকদেসে গহেত্ৱা পঠমদুকেন সদ্ধিং যোজনায ‘‘সহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, অহেতুকা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুসম্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপি, হেতুৱিপ্পযুত্তা ধম্মা হেতূপি ন হেতূপী’’তি চত্তাৰো দুকা লব্ভন্তি, তে পন ৱুত্তনযেনেৱ সক্কা দস্সেতুন্তি ন দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. অথ ৱা পাড়িযং ৱুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুৰিমেহি দ্ৱীহি নিন্নানাকৰণতো এতে ন ৱুত্তা. সন্নিৱেসৱিসেসমত্তমেৱ হেত্থ ৱিসেসোতি. তেনেৱ হি নিন্নানত্থত্তা পাড়িযং আগতদুকেসু যথানিদ্ধাৰিতদুকানং যথাসম্ভৱং অৱৰোধনেন অৱুত্ততং দস্সেতুং ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিমাহ.
অথ ৱা ‘‘এতেন ৱা গতিদস্সনেনা’’তিআদিনা ৱক্খমাননযেন ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’’তিআদীনং সম্ভৱন্তানং দুকানং সঙ্গহে সতি এতেসম্পি সঙ্গহো সিযা. যতো ৱা দুকতো পদং নিদ্ধাৰেত্ৱা দুকন্তৰং ৱুচ্চতি, তেন সতি চ নানত্তে দুকন্তৰং লব্ভতি, ন চেত্থ কোচি ৱিসেসো যথাৱুত্তদুকেহীতি সংৱণ্ণনাসু ন দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ যথা সহেতুকদুকতো হেতুসম্পযুত্তদুকস্স, হেতুসহেতুকদুকতো চ হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকস্স পদত্থমত্ততো নানত্তং, ন সভাৱত্থতো. এৱং সন্তেপি সহেতুকহেতুসহেতুকদুকে ৱত্ৱা ইতৰেপি ৱুত্তা, এৱং হেতুসম্পযুত্তহেতুহেতুসম্পযুত্তদুকাদীহি সভাৱত্থনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্তসম্ভৱতো ধম্মনানত্তাভাৱেপি পদত্থনানত্তেন দুকন্তৰং ৱুচ্চতীতি ৱুত্তত্তা ‘‘হেতুসহগতা ধম্মা, ন হেতুসহগতা ধম্মা, হেতুসহজাতা ধম্মা, ন হেতুসহজাতা ধম্মা. হেতুসংসট্ঠা ধম্মা, হেতুৱিসংসট্ঠা ধম্মা. হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা, ন হেতুসমুট্ঠানা ধম্মা. হেতুসহভুনো ধম্মা, ন হেতুসহভুনো ধম্মা’’তিআদীনং, তথা ‘‘হেতূ চেৱ ধম্মা হেতুসহগতা চা’’তিআদীনং, ‘‘ন হেতূ খো পন ধম্মা হেতুসহগতাপি, ন হেতুসহগতাপী’’তিআদীনঞ্চ সম্ভৱন্তানং অনেকেসং দুকানং সঙ্গহো অনুঞ্ঞাতো ৱিয দিস্সতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘এতেন ৱা গতিদস্সনেনা’’তিআদি. এৱং আসৱগোচ্ছকাদীসুপি অযমত্থো যথাসম্ভৱং ৱত্তব্বো. ধম্মানং ৱা সভাৱকিচ্চাদিং বোধেতব্বাকাৰঞ্চ যাথাৱতো জানন্তেন ধম্মসামিনা যত্তকা দুকা ৱুত্তা, তত্তকেসু ঠাতব্বং. অদ্ধা হি তে দুকা ন ৱত্তব্বা, যে ভগৱতা ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. ন হেতুহেতুসম্পযুত্তদুকো ছট্ঠদুকেন নিন্নানত্থোতি অধিপ্পাযো. তেসূতি পঠমদুকততিযদুকেসু. যদি দুকন্তৰেহি দুকন্তৰপদেহি চ সমানত্থত্তা এতেসং দুকানং দুকন্তৰপদানঞ্চ অৱচনং, এৱং সতি ছট্ঠদুকে পঠমপদম্পি ন ৱত্তব্বং চতুত্থদুকে দুতিযপদেন সমানত্থত্তা. তথা চ ছট্ঠদুকোযেৱ ন হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুত্থদুকে’’তিআদি. দুকপূৰণত্থন্তি ইদং সমানত্থতংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, দেসনাৱিসেসো পন ৱিজ্জতিযেৱ. অত্থন্তৰতাভাৱেপি পকাৰভেদহেতুকং দুকন্তৰৱচনন্তি দস্সিতো হি অযমত্থোতি. এতেন গতিদস্সনেনাতি অত্থৱিসেসাভাৱেপি ছট্ঠদুকপূৰণসঙ্খাতেন নযদস্সনেন. পঠমদুকে…পে… দস্সিতো পাড়িযং ৱুত্তেহি চতুত্থপঞ্চমেহি, অট্ঠকথাযং দস্সিতেহি পুৰিমেহি দ্ৱীহি, ইধ দস্সিতেহি চতূহি. তেসূতি দুতিযততিযদুকেসু. পঠমদুকপক্খেপেন দস্সিতো পাড়িযং ছট্ঠদুকেন ইতৰত্ৰ চ ইতৰদুকেহীতি ৱেদিতব্বং.
৭-১৩. পচ্চযভাৱমত্তেন…পে… অত্থিতন্তি এতেন ন পটিলদ্ধত্ততাসঙ্খাতা সসভাৱতাৱ অত্থিতা, অথ খো পটিপক্খেন অনিৰোধো অপ্পহীনতা অনিপ্ফাদিতফলতা কাৰণাসমুগ্ঘাতেন ফলনিব্বত্তনাৰহতা চাতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা হি ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি এত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৱচনেন যেন ৱিনা যং ন হোতি, তং অতীতাদিপি কাৰণং সঙ্গহিতমেৱাতি. তেনেৱাহ ‘‘ন সহেতু…পে… কালানমেৱা’’তি. সমে…পে… দীপেতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতন্তি. অযমেতেসং ৱিসেসোতি অযং পচ্চযনিব্বত্তানং পচ্চযৱন্ততা অনেকপচ্চযনিপ্ফাদিততা চ দুকদ্ৱযে পুৰিমপদত্থানং ভেদো, ইতৰেসং পন পুৰিমপদসঙ্গহিতধম্মৱিধুৰসভাৱতাযাতি. অৱিনি…পে… ঠপনতোতি ‘‘এত্তকা’’তি পভেদপৰিচ্ছেদনিদ্ধাৰণৱসেন অভিধম্মমাতিকাযং ধম্মানং অৱুত্তত্তা ৱুত্তং. সুত্তন্তমাতিকাযং পন নিদ্ধাৰিতসৰূপসঙ্খাৱিসেসত্তা ৱিনিচ্ছিতত্থপৰিচ্ছেদাযেৱ অৱিজ্জাদযো ৱুত্তাতি. ‘‘পথৱীআদি ৰূপ’’ন্তি এতস্মিং অত্থৱিকপ্পে অনেকহেতুকেসু চিত্তুপ্পাদেসু হেতূনং সহেতুকভাৱো ৱিয সব্বেসং পথৱীআদীনং ৰূপিভাৱো সিদ্ধোতি আহ ‘‘পুৰিম…পে… পজ্জতী’’তি. ন হি তেসু নিযতো কত্থচি সংসামিভাৱোতি. অনিচ্চানুপস্সনায ৱা লুজ্জতি ছিজ্জতি ৱিনস্সতীতি গহেতব্বো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. তেনেৱাতি দুক্খসচ্চভাৱেন পৰিঞ্ঞেয্যভাৱেনাতি অত্থো.
দুকবহুতা আপজ্জতীতি কস্মা ৱুত্তং, ননু ৱীসতি দুকা ৱিভত্তা, ‘‘অৱুত্তোপি যথালাভৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি চ ৱক্খতীতি দুকবহুতা ইচ্ছিতা এৱাতি? সচ্চমেতং, তংযেৱ পন দুকবহুতং অনিচ্ছন্তো এৱমাহ. অপিচ দুকবহুতা আপজ্জতি, সা চ খো ৱিঞ্ঞাণভেদানুসাৰিনী, তত্ৰাপি কামাৱচৰকুসলতো ঞাণসম্পযুত্তানি, তথা মহাকিৰিযতো মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনন্তি এৱংপকাৰানং সব্বধম্মাৰম্মণৱিঞ্ঞাণানং অনামসনতো ন ব্যাপিনীতি দস্সেতি ‘‘দুকবহুতা’’তিআদিনা. অব্যাপিভাৱে পন দোসং দস্সেন্তো ‘‘তথা চ…পে… সিযা’’তি আহ. নিদ্দেসেন চ ৱিৰুদ্ধন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তিআদিনা ৰূপাযতনাদীনং পচ্চেকচক্খুৱিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যতং, সোতৱিঞ্ঞাণাদিনা কেনচি নৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চ দস্সেন্তেন নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসেন ‘‘দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’’তি ইদং ৱচনং ৱিৰুদ্ধং, তথা অত্থুদ্ধাৰনিদ্দেসেনপি অত্থতো ন সমেতীতি অত্থো. তত্থাতি তস্সং নিক্খেপৰাসিসংৱণ্ণনাযং. যো চ পটিসেধো কতো অত্থনানত্ততো দুকং দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. ন হি সম…পে… সেধেতুন্তি এতেন ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তি এত্তকেসু নিদ্দেসপদেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি পাড়িতো এৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি দস্সেতি.
তথেৱাতি উভিন্নং কেচিন-সদ্দানং অনিযমতো চক্খুসোতাদিনিস্সযৱোহাৰেন চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণাদিকো ভিন্নসভাৱোযেৱ ধম্মো অত্থোতি দস্সনৱসেন. ৰূপাযতনমেৱ হি চক্খুসোতৱিঞ্ঞাণেহি ৱিঞ্ঞেয্যাৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো ‘‘কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যং কেনচি নৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ৱুচ্চতীতি. যদি এৱং ইমস্মিম্পি পক্খে দুকবহুতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ন চেত্থা’’তিআদি. ৱিঞ্ঞাতব্বভেদেনাতি ৱিঞ্ঞাতব্বৱিসেসেন, ৱিঞ্ঞেয্যেকদেসেনাতি অত্থো. দুকভেদোতি দুকৱিসেসো, কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যদুকো, তপ্পভেদোযেৱ ৱা. সমত্তো পৰিযত্তো পৰিপুণ্ণোতি অত্থো. যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা তত্তকা দুকাতি দুকভেদাপজ্জনপ্পকাৰদস্সনং. এৱঞ্চ সতীতিআদিনা ইমিস্সা সংৱণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’’তি ৰূপাযতনস্সেৱ ৱুত্তত্তা অত্থভেদাভাৱতো কথমযং দুকো হোতীতি আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণনানত্তেনা’’তিআদি. যদি পন সব্বৱিঞ্ঞাতব্বসঙ্গহে দুকোসমত্তো হোতি, নিক্খেপৰাসিনিদ্দেসো কথং নীযতীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.
এত্থ পন যথা ৱিঞ্ঞাণনানত্তেন ৱিঞ্ঞাতব্বং ভিন্দিত্ৱা দুকে ৱুচ্চমানে সতিপি ৱিঞ্ঞাতব্বানং বহুভাৱে যত্তকা ৱিঞ্ঞাতব্বা, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গহিতধম্মেকদেসেসু দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তিদস্সনভাৱতো. এৱং দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্তেন দুকে ৱুচ্চমানেপি যত্তকানি ৱিঞ্ঞাণানি, তত্তকা দুকাতি নত্থি দুকবহুতা দুকসঙ্গ…পে… ভাৱতো এৱ. ন হি একংযেৱ ৱিঞ্ঞাণং ‘‘কেনচি কেনচী’’তি ৱুত্তং, কিন্তু অপৰম্পীতি সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গহে দুকো সমত্তো হোতি, ন চ কত্থচি দুকস্স পচ্ছেদো অত্থি ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণানং ৱিয মনোৱিঞ্ঞাণস্সপি ৱিসযস্স ভিন্নত্তা. ন হি অতীতাৰম্মণং ৱিঞ্ঞাণং অনাগতাদিআৰম্মণং হোতি, অনাগতাৰম্মণং ৱা অতীতাদিআৰম্মণং, তস্মা যথালদ্ধৱিসেসেন ৱিসিট্ঠেসু মনোৱিঞ্ঞাণভেদেসু তস্স তস্স ৱিসযস্স আলম্বনানালম্বনৱসেন দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তেনেৱ চ অট্ঠকথাযং ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যঞ্চেৱ অৱিঞ্ঞেয্যঞ্চাতি অযমত্থো অত্থি, তস্মা সো অৱুত্তোপি যথালাভৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি ভূমিভেদৱসেন যথালাভং দস্সেস্সতি. ‘‘ৱৱত্থানাভাৱতো’’তি ইদম্পি অনামট্ঠৱিসেসং মনোৱিঞ্ঞাণসামঞ্ঞমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং. পাড়ি পন ইন্দ্ৰিযৱিঞ্ঞাণেহি নযদস্সনৱসেন আগতাতি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ কত্ৱা ইমিস্সাপি অত্থৱণ্ণনায ‘‘কেনচী’’তি পদং অনিযমেন সব্বৱিঞ্ঞাণসঙ্গাহকন্তি সিদ্ধং হোতি, নিদ্দেসেন চ ন কোচি ৱিৰোধো. চক্খুৱিঞ্ঞেয্যনসোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱেহি দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি দস্সিতা, ন পন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাচক্খুৱিঞ্ঞেয্যভাৱেহি ৱিসেসকাৰণাভাৱতো. কিঞ্চ ‘‘যে ৱা পনা’’তি পদন্তৰসম্পিণ্ডনতোপি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা’’তি (ধ. স. ১১০১) এত্তাৱতা দুকপদদ্ৱযপ্পৱত্তি দস্সিতাতি ৱিঞ্ঞাযতি. পদন্তৰভাৱদস্সনত্থো হি যেৱাপন-সদ্দো যথা ‘‘যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বে তে কুসলমূলা. যে ৱা পন কুসলমূলা, সব্বে তে ধম্মা কুসলা’’তিআদীসু (যম. ১.মূলযমক.১). অঞ্ঞথা ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা. যে তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা, ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা’’তি পাড়ি অভৱিস্স. যং পন ৱদন্তি ‘‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা…পে… ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি ইমিনা অত্থতো দ্ৱে দুকা ৱুত্তা হোন্তী’’তি, তদপি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাচক্খুৱিঞ্ঞেয্যতং সোতৱিঞ্ঞেয্যাসোতৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং, ন পন ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যনসোতৱিঞ্ঞেয্যতং সোতৱিঞ্ঞেয্যনচক্খুৱিঞ্ঞেয্যতঞ্চা’’তি দট্ঠব্বং. এতেন পাড়িপটিসেধনঞ্চ নিৱাৰিতং দট্ঠব্বং পটিসেধনস্সেৱ অভাৱতো. তথা যস্স আৰম্মণস্স ৱিজাননভাৱেন যো অত্থো ৱুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং ‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তো, সোযেৱ ততো অঞ্ঞস্স অৱিজাননভাৱেন ৱুচ্চমানো অনিযমদস্সনত্থং পুন ‘‘কেনচী’’তি ৱুত্তোতি তদত্থদস্সনে তেনেৱাতি অযং পদত্থো ন সম্ভৱতীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি. এৱমেত্থ যথা অট্ঠকথা অৱট্ঠিতা, তথা অত্থো যুজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.
১৪-১৯. সন্তানস্স অজঞ্ঞমলীনভাৱকৰণতো কণ্হকম্মৱিপাকহেতুতো চ অপৰিসুদ্ধত্তা ‘‘অসুচিভাৱেন সন্দন্তী’’তি ৱুত্তং. তত্থাতি ৱণে. পগ্ঘৰণক…পে… সদ্দোতি এতেন আসৱো ৱিয আসৱোতি অযম্পি অত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. গোত্ৰভু…পে… ৱুত্তানীতি এতেন গোত্ৰভুগ্গহণং উপলক্খণং যথা ‘‘কাকেহি সপ্পি ৰক্খিতব্ব’’ন্তি দস্সেতি. গোত্ৰভুসদিসা গোত্ৰভূতি পন অত্থে সতি গুণপ্পধানত্থানং একেন সদ্দেন অৱচনীযত্তা ৱোদানাদযোৱ ৱুত্তা ভৱেয্যুং. অথ ৱা গোত্ৰভূতি একসেসেন সামঞ্ঞেন ৱা অযং নিদ্দেসোতি ৱেদিতব্বং. অভিৱিধিৱিসযং অৱধিন্তি ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা ৱত্তব্বং.
সম্পযুত্তেহি আসৱেহি তংসহিততা আসৱসহিততা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা সহেতুকানং সম্পযুত্তেহি হেতূহি সহেতুকতা, ন এৱং সাসৱাতি ৱুত্তধম্মানং সম্পযুত্তেহি আসৱেহি সাসৱতা, অথ খো ৱিপ্পযুত্তেহীতি. দুকন্তৰে অৱুত্তপদভাৱোযেৱেত্থ দুকযোজনায ঞাযাগততা. যদি এৱং হেতুগোচ্ছকে কথন্তি আহ ‘‘হেতুগোচ্ছকে পনা’’তিআদি. পঠমে দুকে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি চতুত্থদুকমাহ. পঠমে দুকে ততিযস্স পক্খেপে দ্ৱেতি ‘‘আসৱা চেৱ ধম্মা আসৱৱিপ্পযুত্তা চ, আসৱৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা নো চ আসৱা’’তি ইমিনা সদ্ধিং পঞ্চমদুকমাহ. পঠমস্স দুতিযে দুকে পক্খেপে একোতি ‘‘নো আসৱা ধম্মা সাসৱাপি অনাসৱাপী’’তি অযমেকো. ততিযে পঠমস্স পক্খেপে দ্ৱেতি ‘‘আসৱা ধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপি, নো আসৱাধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপী’’তি ইমে দ্ৱে. ততিযে দুতিযস্স পক্খেপে একোতি ‘‘সাসৱা ধম্মা আসৱসম্পযুত্তাপি আসৱৱিপ্পযুত্তাপী’’তি একো. দুতিযে ততিযস্স পক্খেপে একোতি ছট্ঠদুকমাহ. তীহীতি চতুত্থপঞ্চমছট্ঠেহি. ইতৰেতি তদৱসিট্ঠা পঞ্চ. তে পন পঠমে ততিযদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, দুতিযে পঠমদুকদুতিযপদপক্খেপে একো, ততিযে পঠমস্স একেকপদপক্খেপে দ্ৱে, ততিযে দুতিযদুকপঠমপদপক্খেপে একোতি এৱং ৱেদিতব্বা. ‘‘সাসৱা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপি. আসৱসম্পযুত্তা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপি. আসৱৱিপ্পযুত্তা ধম্মা আসৱাপি নো আসৱাপী’’তি এতেসম্পি, ‘‘আসৱসহগতা ধম্মা নো আসৱসহগতা ধম্মা’’তি এৱমাদীনঞ্চ অগ্গহণে কাৰণং গহণনযো চ পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
এস নযোতি যো এস পঠমদুকে দুতিযদুকপক্খেপাদিকো উপাযো ইধ আসৱগোচ্ছকে ৱুত্তো, এস নযো সংযোজনগোচ্ছকাদীসু দুকন্তৰনিদ্ধাৰণেতি অত্থো. তত্থ পাড়িযং অনাগতদুকা সংযোজনগোচ্ছকে তাৱ ‘‘সংযোজনা চেৱ ধম্মা সংযোজনৱিপ্পযুত্তা চ, সংযোজনৱিপ্পযুত্তা চেৱ ধম্মা নো চ সংযোজনা, সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপি, নো সংযোজনা ধম্মা সংযোজনিযাপি অসংযোজনিযাপি, সংযোজনিযা ধম্মা সংযোজনসম্পযুত্তাপি সংযোজনৱিপ্পযুত্তাপী’’তি পঞ্চ. এৱং গন্থওঘযোগউপাদানগোচ্ছকেসু পচ্চেকং পঞ্চ. নীৱৰণগোচ্ছকে পন নীৱৰণানং নীৱৰণৱিপ্পযুত্তভাৱাভাৱতো ‘‘নো নীৱৰণা ধম্মা নীৱৰণিযাপি অনীৱৰণিযাপি, নো নীৱৰণা ধম্মা নীৱৰণসম্পযুত্তাপি নীৱৰণৱিপ্পযুত্তাপি, নীৱৰণিযা ধম্মা নীৱৰণসম্পযুত্তাপি নীৱৰণৱিপ্পযুত্তাপী’’তি তযো. তথা পৰামাসগোচ্ছকে ‘‘নো পৰামাসা ধম্মা পৰামট্ঠাপি অপৰামট্ঠাপি, নো পৰামাসা ধম্মা পৰামাসসম্পযুত্তাপি পৰামাসৱিপ্পযুত্তাপি, পৰামট্ঠা ধম্মা পৰামাসসম্পযুত্তাপি পৰামাসৱিপ্পযুত্তাপী’’তি. কিলেসগোচ্ছকে ‘‘নো কিলেসা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপি, নো কিলেসা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, নো কিলেসা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৱিপ্পযুত্তাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা সংকিলিট্ঠাপি অসংকিলিট্ঠাপি, সংকিলেসিকা ধম্মা কিলেসসম্পযুত্তাপি কিলেসৱিপ্পযুত্তাপি, অসংকিলিট্ঠা ধম্মা সংকিলেসিকাপি অসংকিলেসিকাপী’’তি ছ দুকাতি এৱং ৱেদিতব্বা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
২০-২৫. পচ্চযভাৱেনাতি সংযোজনত্থং দস্সেতি. যথাসকং পচ্চযভাৱো এৱ হি কামৰাগাদীনং ৱট্টসংযোজনন্তি. যদি এৱং কথং কামৰাগাদীনংযেৱ সংযোজনভাৱোতি আহ ‘‘সতিপী’’তিআদি. অঞ্ঞেসন্তি সংযোজনেহি অঞ্ঞেসং কিলেসাভিসঙ্খাৰাদীনং. তপ্পচ্চযভাৱেতি তেসং কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টানং পচ্চযভাৱে. ওৰম্ভাগিযুদ্ধংভাগিযভাৱেন সঙ্গহিতা পৰিচ্ছিন্না ওৰ…পে… সঙ্গহিতা, তেহি কামৰাগাদীহি ৱিসেসপচ্চযভূতেহি. কামকম্মভৱাদীনং কামূপপত্তিভৱাদিনিপ্ফাদনেপি নিযমোতি কত্ৱা আহ ‘‘তংতং…পে… হোতী’’তি. তেন সংযোজনানং ভাৱে যথাৱুত্তনিযমানং কম্মূপপত্তিভৱানং ভাৱং দস্সেত্ৱা তদভাৱে অভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ন চা’’তিআদিমাহ. বন্ধনং অসেৰিভাৱকৰণং অন্দুবন্ধনাদযো ৱিয. গন্থকৰণং অৱচ্ছিন্নতাকৰণং. চক্কলকং পাদপুঞ্ছনৰজ্জুমণ্ডলং. ন চোদেতব্বন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা পচুৰজনস্স পস্সিতুং অসক্কুণেয্যত্তা যথাৱুত্তৱিসেসস্স সদ্ধেয্যতং আহ. তিৱিধো হি অত্থো কোচি পচ্চক্খসিদ্ধো যো ৰূপাদিধম্মানং পচ্চত্তৱেদনীযো অনিদ্দিসিতব্বাকাৰো, সব্বধম্মানং সভাৱলক্খণন্তি ৱুত্তং হোতি. কোচি অনুমানসিদ্ধো যো ঘটাদীসু পটাদীসু চ পসিদ্ধেন পচ্চযাযত্তভাৱেন ঘটপট-সদ্দাদীনং অনিচ্চতাদিআকাৰো, কোচি ওকপ্পনসিদ্ধো যো পচুৰজনস্স অচ্চন্তমদিট্ঠো সদ্ধাৱিসযো সগ্গনিব্বানাদি. তত্থ যস্স সত্থুনো ৱচনং পচ্চক্খসিদ্ধে অনুমানসিদ্ধে চ অত্থে ন ৱিসংৱাদেতি অৱিপৰীতপ্পৱত্তিযা, তস্স ৱচনেন সদ্ধেয্যত্থসিদ্ধীতি তথাৰূপো চ ভগৱাতি ‘‘ধম্মানং সভাৱ…পে… ন চোদেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. এস নযো ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু.
২৬-৩৭. যথা সৰভেহি অতিক্কমিতব্বা পব্বতৰাজি সৰভনিযা, এৱং ওঘনিযাতি সদ্দসিদ্ধীতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি.
৫০-৫৪. ৱিপৰিযেসগ্গাহো পৰামসনন্তি ‘‘পৰতো’’তি এত্থ ন ধম্মসভাৱতো অঞ্ঞথামত্তং পৰন্তি অধিপ্পেতং, অথ খো তব্বিপৰিযাযোতি আহ ‘‘পৰতোতি নিচ্চাদিতো’’তি.
৫৫-৬৮. যদি সভাৱতো অৱিজ্জমানং, কথমাৰম্মণভাৱোতি আহ ‘‘ৱিচিত্তসঞ্ঞায সঞ্ঞিত’’ন্তি, পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধন্তি অত্থো. দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্ততায নিৰন্তৰভাৱূপগমনং সংসট্ঠভাৱোতি ‘‘সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা ন সংসট্ঠতা’’তি ৱুত্তং. তেসং অৰূপক্খন্ধানং. ইতৰেহি ৰূপনিব্বানেহি. কিং পন কাৰণং সমানুপ্পাদনিৰোধানং এককলাপভূতানং অৰূপধম্মানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠতা ৱুচ্চতি, ন পন তথাভূতানম্পি ৰূপধম্মানন্তি আহ ‘‘এস হি তেসং সভাৱো’’তি. তেন যদিপি কেচি অৰূপধম্মা ৱিসুং আৰম্মণং হোন্তি, দন্ধপ্পৱত্তিকত্তা পন ৰূপধম্মানংযেৱ সুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তং, ন অৰূপধম্মানন্তি তেসং সংসট্ঠভাৱো তদভাৱো চ ইতৰেসং সভাৱসিদ্ধোতি দস্সেতি. সমূহঘনতায ৱা দুব্বিভাগতৰত্তা নত্থি অৰূপধম্মানং ৱিসুং আৰম্মণভাৱোতি দুৱিঞ্ঞেয্যনানত্তত্তা তেসংযেৱ সংসট্ঠতা. অমুঞ্চিত্ৱা তদধীনৱুত্তিতায গহেতব্বতো বুদ্ধিযা.
৮৩-১০০. কামতণ্হা কামো উত্তৰপদলোপেন যথা ৰূপভৱো ৰূপং. এৱং সেসেসুপি. আৰম্মণকৰণৱসেনাতি এতেন কামৰূপাৰূপতণ্হানং ৱিসযভাৱো যথাক্কমং কামৰূপাৰূপাৱচৰতায কাৰণন্তি দস্সেতি. অৱস্সঞ্চেতমেৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কামাৱচৰাদিভাৱো অপৰিপুণ্ণৱিসযো সিযা. যদি হি আলম্বিতব্বধম্মৱসেন ভূমিপৰিচ্ছেদো, এৱং সতি অনাৰম্মণানং সঙ্গহো ন সিযা. অথ ৱিপাকদানৱসেন, এৱম্পি অৱিপাকানং সঙ্গহো ন সিযা, তস্মা আৰম্মণকৰণৱসেন পৰিযাপন্নানং ভূমিপৰিচ্ছেদো কাতব্বো. এৱঞ্হি সতি কামাৱচৰাদিভাৱো পৰিপুণ্ণৱিসযো সিযা. তেনেৱাহ ‘‘এৱঞ্হি সতী’’তিআদি. অপৰিযাপন্নানং পন লোকতো উত্তিণ্ণভাৱেন অনুত্তৰভূমিতা. অকামাৱচৰাদিতা নাপজ্জতীতি অব্যাপিতদোসং পৰিহৰতি, কামাৱচৰাদিতা নাপজ্জতীতি অতিব্যাপিতদোসং. ননু চ ইমস্মিং পক্খে কামতণ্হা কতমা, কামাৱচৰধম্মাৰম্মণা তণ্হা, কামাৱচৰধম্মা কতমে, কামতণ্হাৱিসযাতি ইতৰীতৰনিস্সযতা দোসোতি? ন, অৱীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায কিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৱেন গহেত্ৱা তংসভাৱায ৱিসযভাৱেন কামাৱচৰধম্মানং উপলক্খেতব্বত্তা.
ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাঠেন সমত্থেন্তো ‘‘নিক্খেপকণ্ডেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ হি কামতণ্হায আলম্বিতব্বত্তা কামধাতুপৰিযাপন্নধম্মা চ কামভৱসঙ্খাতে কামে ওগাড়্হা হুত্ৱা চৰন্তি, নাঞ্ঞত্থাতি এত্থাৱচৰাতি ৱুত্তন্তি. ৱিসেসত্থিনা ৱিসেসো অনুপযুজ্জতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘লোকস্স ৱসেন পৰিযাপন্ননিচ্ছযতো’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু পৰিযাপন্ন-সদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি ভগৱতো তদুচ্চাৰণানন্তৰং ৱিনেয্যানং তদত্থপটিপত্তিতো. পৰিচ্ছেদকাপেক্খা পৰিচ্ছিন্নতাতি ‘‘পৰিচ্ছেদকাৰিকায তণ্হাযা’’তি ৱুত্তং. সা হি ধম্মানং কামাৱচৰাদিভাৱং পৰিচ্ছিন্দতি. পৰি-সদ্দো চেত্থ ‘‘উপাদিন্না’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৱিয সসাধনং কিৰিযং দীপেতীতি অযমত্থো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
নিয্যানকৰণসীলা নিয্যানিকা যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি, নিয্যানসীলা এৱ ৱা. ৰাগদোসমোহাৱ গহিতাতি ঞাযতি, ইতৰথা পহানেকট্ঠতাৱচনং নিপ্পযোজনং সিযা. ‘‘ৰণোহতা ন জোতন্তি, চন্দসূৰিযা সতাৰকা’’তিআদীসু ৰণ-সদ্দস্স ৰেণুপৰিযাযতা দট্ঠব্বা. সম্পহাৰপৰিযাযত্তা যুদ্ধ-সদ্দস্স সম্পহাৰো চ পহৰিতব্বাধাৰোতি অকুসলসেনাৱ ‘‘সৰণা’’তি ৱুত্তা. দুক্খাদীনন্তি ফলভূতানং দুক্খৱিঘাতউপাযাসপৰিড়াহানং সভাগভূতায চ মিচ্ছাপটিপদায. তন্নিব্বত্তকসভাৱানং অকুসলানন্তি এতেন সব্বেসম্পি অকুসলানং সৰণতং দস্সেতি.
অভিধম্মদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা
১০১-১০৮. ৱিজ্জাসভাগতায, ন সঙ্কপ্পাদযো ৱিয ৱিজ্জায উপকাৰকভাৱতো. ‘‘অভেজ্জং…পে… ৰুহতী’’তি উভযম্পি অনৱসেসপ্পহানমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. কিঞ্চাপি হি হেট্ঠিমমগ্গেহিপি পহীযমানা কিলেসা তেন তেন ওধিনা অনৱসেসমেৱ পহীযন্তি, যে পন অৱসিট্ঠা ভিন্দিতব্বা, তে লোভাদিকিলেসভাৱসামঞ্ঞতো পুন ৱিৰুড়্হা ৱিয হোন্তি. অৰহত্তমগ্গে পন উপ্পন্নে ন এৱং অৱসিট্ঠাভাৱতো. তদুপচাৰেন নিস্সযৱোহাৰেন. কুসলেহি তাপেতব্বাতি ৱা তপনিযা, তদঙ্গাদিৱসেন বাধিতব্বা পহাতব্বাতি অত্থো. সমানত্থানি অধিৱচনাদীনং সঙ্খাদিভাৱতো. ‘‘সব্বেৱ ধম্মা অধিৱচনপথা’’তিআদিনা অধিৱচনাদীনং ৱিসযভাৱে ন কোচি ধম্মো ৱজ্জিতো, ৱচনভাৱো এৱ চ অধিৱচনাদীনং ৱক্খমানেন নযেন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সব্বঞ্চ ৱচনং অধিৱচনাদিভাৱং ভজতী’’তি.
১০৯-১১৮. অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৱা সযমেৱ অত্তনো নামকৰণসভাৱো নামকৰণট্ঠোতি, তেন অৰূপধম্মানং ৱিয ওপপাতিকনামতায পথৱীআদীনম্পি নামভাৱো সিযাতি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং ‘‘নামন্তৰানাপজ্জনতো’’তি আহ. ন হি ৱিনা পথৱীআদিনামেনপি ৰূপধম্মা ৱিয কেসাদিনামেহি ৱিনা ৱেদনাদিনামেহি অঞ্ঞেন নামেন অৰূপধম্মা পিণ্ডাকাৰতো ৱোহৰীযন্তীতি. যং পন পৰস্স নামং কৰোতি, তস্স অঞ্ঞাপেক্খং নামকৰণন্তি নামকৰণসভাৱতা নত্থীতি সামঞ্ঞনামাদিকৰণানং নামভাৱো নাপজ্জতি. যস্স চঞ্ঞেহি নামং কৰীযতি, তস্স নামকৰণসভাৱতায অভাৱোযেৱাতি নত্থি নামভাৱো. যে পন অনাপন্ননামন্তৰা সভাৱসিদ্ধনামা চ, তে ৱেদনাদযোৱ নামং নামাতি দস্সেন্তো ‘‘অত্তনাৱা’’তিআদিমাহ. ফস্সাদীনং আৰম্মণাভিমুখতা তং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘অৱিনাভাৱতো’’তি ৱুত্তং. অধিৱচনসম্ফস্সো মনোসম্ফস্সো, সো নামমন্তৰেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পাকটোতি নিদস্সনভাৱেন ৱুত্তো. ৰুপ্পনসভাৱেনাতি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পকাসকপকাসিতব্বভাৱেনপি হি ৱিনাপি নামেন ৰূপধম্মা পাকটা হোন্তীতি. অথ ৱা পকাসকপকাসিতব্বভাৱো ৱিসযিৱিসযভাৱো চক্খুৰূপাদীনং সভাৱো, সো ৰুপ্পনসভাৱে সামঞ্ঞে অন্তোগধোতি দট্ঠব্বং.
১১৯-১২৩. ইতো পুব্বে পৰিকম্মন্তিআদিনা সমাপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা ৱিয সমাপত্তিকুসলতাপি ঝানলাভীনংযেৱ হোতীতি ৱুত্তং ৱিয দিস্সতি. ‘‘ইতৰেসম্পি অনুস্সৱৱসেন সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদপঞ্ঞা লব্ভতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘এৱং সীলৱিসোধনাদিনা সমাপত্তিং অপ্পেতীতি জাননকপঞ্ঞা সহ পৰিকম্মেন অপ্পনাপৰিচ্ছেদজাননকপঞ্ঞা’’তি কেচি. ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো ৱুট্ঠানৱসিতা. পুব্বেতি সমাপজ্জনতো পুব্বে.
১২৪-১৩৪. সোভনে ৰতো সুৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চন্তি আহ ‘‘সোভনকম্মৰততা’’তি. সুট্ঠু ৱা ওৰতো ৱিৰতো সোৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চন্তি. অযং পনত্থো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো এৱ. অপ্পটিসঙ্খানং মোহো. কুসলভাৱনা বোধিপক্খিযধম্মানং ৱড্ঢনা. সঞ্ঞাণং উপলক্খণং. সৱিগ্গহং সবিম্বকং. উপলক্খেতব্বাকাৰং ধম্মজাতং, আৰম্মণং ৱা. অৱিক্খেপোতি চিত্তৱিক্খেপপটিপক্খো. উজুৱিপচ্চনীকতায হি পহানৱুট্ঠানেন চ অৱিক্খেপো ৱিক্খেপং পটিক্খিপতি, পৱত্তিতুং ন দেতীতি.
১৩৫-১৪২. কাৰণসীলং লোকিযং. ফলসীলং লোকুত্তৰং তেন সিজ্ঝতীতি কত্ৱা, লোকিযস্সপি ৱা সীলস্স কাৰণফলভাৱো পুব্বাপৰভাৱেন দট্ঠব্বো. সম্পন্নসমুদাযস্স পৰিপুণ্ণসমূহস্স. অকুসলা সীলা অকুসলা সমাচাৰা. সীলসম্পদা সীলসম্পত্তি সীলগুণাতি অত্থো. সহোত্তপ্পং ঞাণন্তি ওত্তপ্পস্স ঞাণপ্পধানতং আহ, ন পন ঞাণস্স ওত্তপ্পসহিততামত্তং. ন হি ওত্তপ্পৰহিতং ঞাণং অত্থীতি. অধিমুত্ততা অভিৰতিৱসেন নিৰাসঙ্কাপৱত্তি. নিস্সটতা ৱিসংযুত্ততা. এত্থ চ অধিমুত্ততানিস্সটতাৱচনেহি তদুভযপৰিযাযা দ্ৱে ৱিমুত্তিযো একসেসনযেন ইধ ‘‘ৱিমুত্তী’’তি ৱুত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘চিত্তস্স চ অধিমুত্তি নিব্বানঞ্চা’’তি. উপ্পজ্জতি এতেনাতি উপ্পাদো, ন উপ্পাদোতি অনুপ্পাদো, তব্ভূতে অনুপ্পাদপৰিযোসানে ৱিমোক্খন্তে অনুপ্পাদস্স অৰিযমগ্গস্স কিলেসানং ৱা অনুপ্পজ্জনস্স পৰিযোসানেতি ঠানফলেহি অৰিযফলমেৱ উপলক্খীযতীতি দট্ঠব্বং.
মাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযৱণ্ণনা
১. অপ্পেতুন্তি নিগমেতুং. ‘‘পদভাজনীযং ন ৱুত্ত’’ন্তি পদভাজনীযাৱচনেন অপ্পনাৱৰোধং সাধেত্ৱা পদভাজনীযাৱচনস্স কাৰণং ৱদন্তো ‘‘সৰূপেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদীসু হোতি-সদ্দো অত্থি-সদ্দেন অনানত্থোতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘দুতিযেন হোতি-সদ্দেনা’’তি. পুব্বে অট্ঠকথাধিপ্পাযেন ৱত্ৱা যথাৱুত্তস্স পাড়িপ্পদেসস্স অপ্পনাৱৰোধো সমত্থিতোতি অত্তনো অধিপ্পাযং দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খেপেনা’’তিআদিমাহ.
ঞাতুং ইচ্ছিতোতি লক্খণস্স পুচ্ছাৱিসযতং দস্সেতুং ৱুত্তং. যেন কেনচীতি দস্সনাদিৱিসেসযুত্তেন, ইতৰেন ৱা. অৱত্থাৱিসেসো হি ঞাণস্স দস্সনতুলনতীৰণানি. ‘‘অদিট্ঠত’’ন্তিআদীসু আহাতি যোজেতব্বং, সব্বত্থ চ লক্খণস্সাতি. তঞ্হেত্থ অধিকতন্তি. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি এতেন দিট্ঠং সংসন্দতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. ৱিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৱিমতিচ্ছেদনাতি এতাসম্পি সদ্দত্থো নযতো দস্সিতো, অত্থতো পন সব্বাপি তথাপৱত্তং ৱচনং, তদুপ্পাদকো ৱা চিত্তুপ্পাদোতি ৱেদিতব্বং.
অঞ্ঞমঞ্ঞতো পভিজ্জতীতি পভেদো, ৱিসেসো, তেন পভেদেন. ধম্মানং দেসনন্তি কিঞ্চাপি সমযভূমিজাতিআৰম্মণসভাৱাদিৱসেন অনৱসেসপ্পভেদপৰিগ্গহতো নিদ্দেসদেসনাৱ ৱত্তুং যুত্তা, তথাপি কুসলাদিমাতিকাপদসঙ্গহিতৱিসেসোযেৱ ইধ পভেদোতি অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘পভেদ…পে… দেসনং আহা’’তি. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুসল…পে… দীপেত্ৱাতি ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ধম্মুদ্দেসৱাৰ ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা). ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তিআদিনা চ পভেদৱন্তোৱ সাতিসযং নিদ্দিট্ঠা, ন পন মাতিকাযং ৱুত্তপ্পভেদোতি পভেদৱন্তদস্সনং নিদ্দেসো. ইদং ৱুত্তং হোতীতিআদিনা ‘‘পভেদে…পে… দস্সনত্থ’’ন্তি ইমস্স ৱাক্যস্স পিণ্ডত্থমাহ. যদি ধম্মা এৱ পুচ্ছিতব্বা ৱিস্সজ্জেতব্বা চ, কস্মা কুসলাতি পভেদৱচনন্তি আহ ‘‘তে পনা’’তিআদি. ন হি পভেদেহি ৱিনা পভেদৱন্তো অত্থীতি. ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তি এতেন ‘‘ফস্সো হোতী’’তি, ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি চ আদিনা উদ্দিট্ঠনিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং কুসলভাৱো ৱিস্সজ্জিতো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ইমে ধম্মা কুসলাতি ৱিস্সজ্জনেপী’’তি আহ. ইমস্মিঞ্হীতি হি-সদ্দো কাৰণত্থো. তেন যস্মা ধম্মাৱ দেসেতব্বা, তে চ কুসলা…পে… ভেদা দেসেতব্বা, তস্মাতি এৱং ৱা যোজনা. ধম্মানমেৱাতি অৱধাৰণফলং দস্সেতি ‘‘অৱোহাৰদেসনাতো’’তি. অত্থানঞ্চাতি চ-সদ্দেন ‘‘ফস্সো ফুসনা’’তি এৱমাদিসভাৱনিৰুত্তিং যথাৱুত্তধম্মাদিঞাণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ‘‘ইতি এৱং অযং পৱত্তেতব্বো নিৱত্তেতব্বো চা’’তি তথা তথা ৱিধেতব্বভাৱো ইতিকত্তব্বতা, তায যুত্তো ইতি…পে… যুত্তো, তস্স ৱিধেতব্বস্সাতি অত্থো, ৱিসেসনত্তা পভেদস্সাতি অধিপ্পাযো.
ইতিকত্তব্বতাযুত্তস্স ৱিসেসিতব্বত্তা উদ্দেসো ধম্মপ্পধানো, তস্মা তত্থ ধম্মস্স ৱিসেসিতব্বত্তা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি অযং পদানুক্কমো কতো. পুচ্ছা সংসযিতপ্পধানা অনিচ্ছিতনিচ্ছযনায পৱত্তেতব্বত্তা. তেন সব্বধম্মেসু সমুগ্ঘাটিতৱিচিকিচ্ছানুসযানম্পি পুচ্ছা দেসেতব্বপুগ্গলগতসংসযাপত্তিং অত্তনি আৰোপেত্ৱা সংসযাপন্নেহি ৱিয পৱত্তীযতীতি দস্সেতি. কামাৱচৰাদিভেদো ৱিয কুসলাদিভাৱেন কুসলাদিভেদো ধম্মভাৱেন নিযতোতি ধম্মাতি ৱুত্তে নিচ্ছযাভাৱতো ‘‘কুসলা নু খো অকুসলা নু খো’’তিআদিনা সংসযো হোতীতি আহ ‘‘কুসলাদিভেদো পন সংসযিতো’’তি. ধম্মভাৱো পন কুসলাদীসু একন্তিকত্তা নিচ্ছিতোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘ন চ ধম্মভাৱো সংসযিতো’’তি. তেন সংসযিতো নিচ্ছেতব্বভাৱেন পধানো এত্থ কুসলভাৱো, ন তথা ধম্মভাৱোতি ধম্মা কুসলাতি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
চিত্তুপ্পাদসমযেতি চিত্তস্স উপ্পজ্জনসমযে. ‘‘অথ ৱিজ্জমানে’’তি এত্থ অথ-সদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পচ্ছা’’তি. ভোজনগমনাদীহি সমযেকদেসনানত্তং দস্সেত্ৱা অৱসেসনানত্তং দস্সেতুং ‘‘সমৱাযাদী’’তি ৱুত্তং. ৱিসেসিতাতি এতেন ‘‘নিযমিতা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰতি, তস্মা যথাৱুত্তচিত্তৱিসেসিতব্বতো সমযতোতি অত্থো. যথাধিপ্পেতানন্তি কামাৱচৰাদিৱিসেসযুত্তানং. ‘‘তস্মিং সমযে’’তি চিত্তুপ্পত্তিযা ৱিসেসিতব্বোপি সমযো যেন চিত্তেন উপ্পজ্জমানেন ৱিসেসীযতি, তস্সেৱ চিত্তস্স ‘‘যস্মিং সমযে’’তি এত্থ সযং ৱিসেসনভাৱং আপজ্জতি. তথা ‘‘তস্মিং সমযে’’তি এত্থ ৱিসেসনভূতং চিত্তং অত্তনা ৱিসেসিতব্বসমযস্স উপকাৰত্থং ‘‘যস্মিং সমযে…পে… চিত্ত’’ন্তি ৱিসেসিতব্বভাৱং আপজ্জতি. উপকাৰোতি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱচ্ছেদকাৱচ্ছিন্দিতব্বভাৱোতি দট্ঠব্বং. পুৰিমধম্মানং ভঙ্গসমকালং, ভঙ্গানন্তৰমেৱ ৱা পচ্ছিমধম্মানং উপ্পত্তি পুৰিমপচ্ছিমানং নিৰন্তৰতা কেনচি অনন্তৰিততা. যায ভাৱপক্খস্স বলৱভাৱেন পটিচ্ছাদিতো ৱিয হুত্ৱা অভাৱপক্খো ন পঞ্ঞাযতীতি তদেৱেতন্তি গহণৱসেন পচুৰজনো ৱিপৰিযেসিতো, সোযমত্থো অলাতচক্কেন সুপাকটো হোতি. তেনেৱাহ ‘‘একীভূতানমিৱা’’তি. একসমূহৱসেন একীভূতানমিৱ পৱত্তি সমূহঘনতা, দুব্বিঞ্ঞেয্যকিচ্চভেদৱসেন একীভূতানমিৱ পৱত্তি কিচ্চঘনতাতি যোজনা. এত্থ চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱেন পৱত্তমানানং অনেকেসং ধম্মানং কালসভাৱব্যাপাৰাৰম্মণেহি দুব্বিঞ্ঞেয্যভেদতায একীভূতানমিৱ গহেতব্বতা যথাক্কমং সন্ততিঘনতাদযোতি দট্ঠব্বং.
সহকাৰীকাৰণসন্নিজ্ঝং সমেতীতি সমযো, সমৱেতীতি অত্থোতি সময-সদ্দস্স সমৱাযত্থতং দস্সেন্তো ‘‘পচ্চযসামগ্গি’’ন্তি আহ. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেন্তি এত্থ, এতেন ৱা, সমাগচ্ছন্তি ধম্মা সহজাতধম্মেহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহো. পচ্চযন্তৰসমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সম্বন্ধো এতি সৱিসযে পৱত্ততি, সম্বন্ধা ৱা অযন্তি এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমযনং সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপ্পৱত্তীতি সমযো, পহানং. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বো অধিগন্তব্বোতি অৱিপৰীতো সভাৱো অভিসমযো. অভিমুখভাৱেন সম্মা ৱা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, অৱিৰাধেত্ৱা ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা তস্স তস্স অত্থস্স ৱাচকো সময-সদ্দো এৱাতি সউপসগ্গোপি ৱুত্তো. তানেৱাতি পীড়নাদীনেৱ. ৱিপ্ফাৰিকতা সেৰিভাৱেন কিৰিযাসু উস্সাহনপৰিনিপ্ফন্নো.
কেসুচীতি অকুসলৱিপাকাদীসু. খণস্স অসম্ভৱো তেন ৱিনাভাৱোতি আহ ‘‘ননূ’’তিআদি. ধম্মেনেৱাতি ৱিসেসন্তৰৰহিতেন. তংযেৱ হি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং ৱিসেসং দস্সেতি ‘‘ন তস্স পৱত্তিত্থা’’তিআদিনা. যথা ৱা তথা ৱাতি কালেন লোকো পৱত্ততি নিৱত্ততীতি ৱা কালো নাম ভাৱো ৱত্তনলক্খণো ভাৱানং পৱত্তিওকাসদাযকোতি ৱা যেন তেন পকাৰেন. ইধ উত্তমহেতুনো সম্ভৱো এৱ নত্থীতি হেতুহেতুসাধাৰণহেতূযেৱ পটিসেধেতি. তপ্পচ্চযতং অনেকপচ্চযতং.
পকতিস্সৰৱাদগ্গহণং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. পজাপতিপুৰিসকালৱাদাদযোপি ‘‘এককাৰণৱাদো’’তি. ৱা-সদ্দেন ৱা তেসম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱযৱ…পে… দাযো ৱুত্তো অৱযৱধম্মেন সমুদাযস্স অপদিসিতব্বত্তা, যথা ‘‘সমং চুণ্ণং, অলঙ্কতো দেৱদত্তো’’তি চ. অনিপ্ফাদনং নিপ্ফাদনাভাৱো অহেতুভাৱো. নিপ্ফাদেতুং অসমত্থস্স পন পচ্চযন্তৰানং সহস্সেপি সমাগতে নত্থেৱ সমত্থতাতি আহ ‘‘নিপ্ফাদনসমত্থস্সা’’তি. এত্থ চ সহকাৰীকাৰণাযত্তা ফলুপ্পাদনা পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি ৱুত্তাতি অপেক্খা ৱিযাতি অপেক্খা দট্ঠব্বা.
নিব্যাপাৰেসু অব্যাৱটেসু. একেকস্মিন্তি অট্ঠকথাযং আমেডিতৱচনস্স লুত্তনিদ্দিট্ঠতং দস্সেতি. সতি চ আমেডিতে সিদ্ধো বহুভাৱোতি. অন্ধসতং পস্সতীতি চ পচ্চত্তৱচনং নিদ্ধাৰণে ভুম্মৱসেন পৰিণামেত্ৱা ‘‘অন্ধসতে’’তি আহ. তথা একেকস্মিন্তি ইমিনা ৱিসুং অসমত্থতা জোতিতাতি অন্ধসতং পস্সতীতি সমুদিতং পস্সতীতি অত্থতো অযমত্থো আপন্নোতি আহ ‘‘অন্ধসতং সহিতং পস্সতীতি অধিপ্পাযো’’তি. অঞ্ঞথাতি যথাৰুতৱসেন অত্থে গয্হমানে. যস্মা অসা…পে… সিদ্ধো সিৱিকুব্বহনাদীসু, তস্মা নাযমত্থো সাধেতব্বো. ইদানি তস্সত্থস্স সুপাকটভাৱেন অসাধেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৱিসু’’ন্তিআদিমাহ.
এতেনুপাযেনাতি যোযং খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. অত্তনো দুল্লভতাযাতি এত্থ খণত্থো ৱা সময-সদ্দো খণসঙ্খাতো সমযোতি অত্থো ৱুত্তো. এতেন উপাযভূতেন নযভূতেন. যোজনা কাতব্বাতি এত্থাযং যোজনা – সমৱায…পে… ৱুত্তিং দীপেতি সযং পচ্চযসামগ্গিভাৱতো, সমৱাযত্থো ৱা সময-সদ্দো সমৱাযসঙ্খাতো সমযো. সো যায পচ্চযসামগ্গিযা সতীতি ইমস্স অত্থস্স পকাসনৱসেন ধম্মানং অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতি. কাল…পে… পৰিত্ততং দীপেতি অত্তনো অতিপৰিত্ততায. সমূহ…পে… সহুপ্পত্তিং দীপেতি সযং ধম্মানং সমুদাযভাৱতো. হেতু…পে… ৱুত্তিতং দীপেতি সতি এৱ অত্তনি অত্তনো ফলানং সম্ভৱতোতি. অত্থপক্খে চ সদ্দপক্খে চ যস্মিং অতিপৰিত্তে কালে যস্মিং ধম্মসমুদাযে যম্হি হেতুম্হি সতীতি এতস্স অত্থস্স ঞাপনৱসেন তদাধাৰায তদধীনায চ কুসলধম্মপ্পৱত্তিযা দুপ্পটিৱিজ্ঝতং অনেকেসং সহুপ্পত্তিং পৰাধীনপ্পত্তিঞ্চ দীপেতীতি.
দড়্হধম্মা ধনুগ্গহাতি দড়্হধনুনো ইস্সাসা. দড়্হধনু নাম দ্ৱিসহস্সথামং ৱুচ্চতি. দ্ৱিসহস্সথামন্তি চ যস্স আৰোপিতস্স জিযাবদ্ধো লোহসীসাদীনং ভাৰো দণ্ডে গহেত্ৱা যাৱ কণ্ডপ্পমাণা উক্খিত্তস্স পথৱিতো মুচ্চতি. সিক্খিতাতি দসদ্ৱাদসৱস্সানি আচৰিযকুলে উগ্গহিতসিপ্পা. কতহত্থাতি ধনুস্মিং চিণ্ণৱসীভাৱা. কোচি সিপ্পমেৱ উগ্গণ্হাতি, কতহত্থো ন হোতি, ইমে পন ন তথাতি দস্সেতি. কতুপাসনাতি ৰাজকুলাদীসু দস্সিতসিপ্পা. চতুদ্দিসা ঠিতা অস্সূতি একস্মিংযেৱ পদেসে থম্ভং ৱা ৰুক্খং ৱা যং কিঞ্চি একংযেৱ নিস্সায চতুদ্দিসাভিমুখা ঠিতা সিযুন্তি অত্থো. এৱং ৱুত্তজৱনপুৰিসস্সাতি ন এৱৰূপো পুৰিসো কোচি ভূতপুব্বো অঞ্ঞত্ৰ বোধিসত্তেন. সো হি জৱনহংসকালে এৱৰূপমকাসি. সুত্তে পন অভূতপৰিকপ্পনৱসেন উপমামত্তং আহটং. তপ্পৰভাৱাতি তপ্পৰভাৱতো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনে একন্তব্যাৱটসভাৱতোতি অত্থো. যে পন ‘‘তপ্পৰভাৱো’’তি পঠন্তি, তেসং পচ্চযাযত্তৱুত্তিদীপনতো তপ্পৰভাৱো হেতুসঙ্খাতস্স সমযস্স, তস্মা তস্স পৰাযত্তৱুত্তিদীপনতা ৱুত্তাতি যোজনা. সমুদাযাযত্ততাদীপনে তপ্পৰো, তদেকদেসাযত্ততাদীপনে তপ্পৰো ন হোতীতি আহ ‘‘অতপ্পৰভাৱতো’’তি.
ননু চ তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো ৱোহাৰমত্তকো, সো কথং আধাৰো তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি আহ ‘‘কালোপি হী’’তিআদি. যদি কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, কা পনেত্থ লক্খণকিৰিযাতি আহ ‘‘ইহাপী’’তিআদি. লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা সত্তাসঙ্খাতায লক্খণকিৰিযায যুত্তো সমযো, তস্মা তত্থ ভূমিনিদ্দেসোতি.
উদ্দানতোতি যদি সঙ্খেপতোতি অত্থো. ননু চ অৱসিট্ঠকিলেসাদযো ৱিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৱত্থুকামে সমৱৰুদ্ধো ঞাণং ৱিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৱ কামো সিযাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. সহিতস্সাতি ৱিসযৱিসযিভাৱেন অৱট্ঠিতস্স. ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি কিঞ্চাপি সব্বে কামা উদ্দিট্ঠা, ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তিআদিনা পন ৱিসযস্স ৱিসেসিতত্তা ওৰম্ভাগিযকিলেসভূতো কামৰাগো ইধ কিলেসকামোতি গহিতোতি ‘‘তেনা’’তিআদিমাহ. চোদকো তস্স অধিপ্পাযং অজানন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিনা অনুযুঞ্জতি. ইতৰো পন ‘‘বহলকিলেসস্সা’’তিআদিনা অত্তনো অধিপ্পাযং ৱিৱৰতি.
কামাৱচৰধম্মেসু ৱিমানকপ্পৰুক্খাদিপ্পকাৰেসু পৰিত্তকুসলাদীসু ৱা. ননু চ ‘‘চতুন্নং অপাযান’’ন্তি ৱিসযস্স ৱিসেসিতত্তা ৰূপাৰূপধাতুগ্গহণস্স অসম্ভৱোযেৱাতি? ন, ‘‘উদ্দানতো দ্ৱে কামা’’তি নিৰৱসেসতো কামানং উদ্দিট্ঠত্তা. উদ্দিট্ঠেপি হি কামসমুদাযে যথা তদেকদেসোৱ গয্হতি, তং দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো’’তিআদিমাহ. কামৰাগো পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো. কামতণ্হা কামাৱচৰধম্মৱিসযা তণ্হা. নিৰোধতণ্হা উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো. ইধাতি একাদসৱিধে পদেসে. যদি অনৱসেসপ্পৱত্তি অধিপ্পেতা, ‘‘দুৱিধোপেসো’’তি ন ৱত্তব্বং ৱত্থুকামেকদেসস্স ইধ অপ্পৱত্তনতোতি অনুযোগেন যেভুয্যভাৱতো অনৱসেসো ৱিয অনৱসেসোতি ৱা অত্থো গহেতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্থুকামোপী’’তিআদিমাহ. অনৱসেসসদিসতা চেত্থ সভাৱভিন্নস্স কস্সচি অনৱসেসতো. এৱঞ্চ কত্ৱাতি কিলেসকামৱত্থুকামানং অনৱসেসপৰিপুণ্ণভাৱেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. চাসদ্দস্স ৰস্সত্তং কতন্তি কামাৱচৰসদ্দে হেতুকত্তুঅত্থো অন্তোনীতোতি দস্সেতি.
ৱিসযেতি ৱত্থুস্মিং অভিধেয্যত্থেতি অত্থো. নিমিত্তৱিৰহেতি এতেন ৰুড়্হীসু কিৰিযা ৱিভাগকৰণায, ন অত্তকিৰিযাযাতি দস্সেতি. কুসলভাৱন্তি জাতকবাহিতিকসুত্তঅভিধম্মপৰিযাযেন কথিতং কুসলত্তং. তস্সাতি সুখৱিপাকভাৱস্স. তস্স পচ্চুপট্ঠানতং ৱত্তুকামতাযাতি এতেন ‘‘অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণ’’ন্তি এত্থ সুখসদ্দো ইট্ঠপৰিযাযো ৱুত্তোতি দস্সেতি. সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চং সঞ্ঞাণকৰণপটিৱিজ্ঝনানি, তদুভযৱিধুৰা আৰম্মণূপলদ্ধি ‘‘ৱিজানাতী’’তি ইমিনা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘সঞ্ঞা…পে… গহণ’’ন্তি. ননু চ ফস্সাদিকিচ্চতোপি ৱিসিট্ঠকিচ্চং চিত্তন্তি? সচ্চমেতং, সো পন ৱিসেসো ন তথা দুৰৱবোধো, যথা সঞ্ঞাপঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণানন্তি সঞ্ঞাপঞ্ঞাকিচ্চৱিসিট্ঠলক্খণতায ৱিঞ্ঞাণলক্খণমাহ. অনন্তৰধম্মানং পগুণবলৱভাৱস্স কাৰণভাৱেন পৱত্তমানো সন্তানং চিনোতি নাম. তথাপৱত্তি চ আসেৱনপচ্চযভাৱোতি আহ ‘‘আসেৱনপচ্চযভাৱেন চিনোতী’’তি.
চিত্তকতমেৱাতি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণকতমেৱ. নানত্তাদীনং ৱৱত্থানন্তি এত্থ ৱৱত্থানং পচ্চেকং যোজেতব্বং. ৱৱত্থানং পৰিচ্ছেদো অসঙ্কৰভাৱো. তেন চ ধম্মো নিচ্ছিতো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিচ্ছিততা’’তি. লিঙ্গনানত্তাদীনীতি এত্থ ইত্থিপুৰিসসণ্ঠানৱসেন লিঙ্গনানত্তং. দেৱমনুস্সতিৰচ্ছানাদিৱসেন ইত্থিলিঙ্গস্স পুথুত্তং, তথা পুৰিসলিঙ্গস্স. দেৱাদিভেদে ইত্থিলিঙ্গে পচ্চেকং নানত্তকাযতাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসদিসসভাৱস্স দেসাদিভেদভিন্নস্স চ ৱিসেসস্স ৱসেন পভেদো ৱেদিতব্বো. তথা পুৰিসলিঙ্গে. লিঙ্গনিব্বত্তকস্স ৱা কম্মস্স যথাৱুত্তনানত্তাদিৱসেন লিঙ্গস্স নানত্তাদীনি যোজেতব্বানি. লিঙ্গনানত্তাদীসু পৱত্তত্তা সঞ্ঞাদীনং নানত্তাদীনি. তেনেৱাহ ‘‘কম্মনানত্তাদীহি নিব্বত্তানি হি তানী’’তি. অপদাদিনানাকৰণদস্সনেন লিঙ্গনানত্তং দস্সিতং. তস্মিঞ্চ দস্সিতে সঞ্ঞানানত্তাদযো দস্সিতা এৱাতি আৱত্ততি ভৱচক্কন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগ…পে… ঘটেন্তো’’তি. ইত্থিলিঙ্গপুৰিসলিঙ্গাদি ৱিঞ্ঞাণাধিট্ঠিতস্স ৰূপক্খন্ধস্স সন্নিৱেসৱিসেসো. সঞ্ঞাসীসেন চত্তাৰো খন্ধা ৱুত্তা. ৱোহাৰৱচনেন চ পঞ্চন্নং খন্ধানং ৱোহৰিতব্বভাৱেন পৱত্তি দীপিতা, যা সা তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৱেসহেতূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘লিঙ্গাদি…পে… যোসানানী’’তি আহ.
‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা, সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা’’তি (অ. নি. ১.৫৬-৫৭), ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) চ এৱমাদিৱচনতো চিত্তহেতুকং কম্মন্তি আহ ‘‘কম্মঞ্হি চিত্ততো নিব্বত্ত’’ন্তি. যথাসঙ্খ্যন্তি কম্মতো লিঙ্গং লিঙ্গতো সঞ্ঞাতি অত্থো. ন পুৰিমৱিকপ্পে ৱিয কম্মতো লিঙ্গসঞ্ঞা লিঙ্গতো লিঙ্গসঞ্ঞাতি উভযতো উভযপ্পৱত্তিদস্সনৱসেন. ‘‘ভেদং গচ্ছন্তি ইত্থাযং পুৰিসোতি ৱা’’তি ভেদস্স ৱিসেসিতত্তা ইত্থাদিভাৱেন ৱোহৰিতব্বভাৱো ইধ ভেদোতি ‘‘ইত্থিপুৰিসাদিৱোহাৰং গচ্ছন্তী’’তি ৱুত্তং. অদ্ধদ্ৱযৱসেনাতি অতীতপচ্চুপ্পন্নদ্ধদ্ৱযৱসেন. গুণাভিব্যাপনং কিত্তীতি আহ ‘‘পত্থটযসত’’ন্তি. কম্মনানাকৰণেন ৱিনা কম্মনিব্বত্তনানাকাৰণাভাৱতো ‘‘কম্মজেহি…পে… নানাকৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. অৱিপচ্চনোকাসো অট্ঠানভূতা, গতিকালোপি ৱা. কামাৱচৰং অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং ৰূপধাতুযা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিং জনেত্ৱা অনোকাসতায তদাৰম্মণং অজনেন্তং এত্থ নিদস্সেতব্বং. একচ্চচিত্তকৰণস্স অধিপ্পেতত্তা চক্খাদিৱেকল্লেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অজনকং কম্মৱিঞ্ঞাণং অৱসেসপচ্চযৱিকলে অনোগধং দট্ঠব্বং. তদপি কালগতিপযোগাদীতি আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি. এত্থ চ ‘‘সহকাৰীকাৰণৱিকলং ৱিপাকস্স অচ্চন্তং ওকাসমেৱ ন লভতি, ইতৰং ৱিপাকেকদেসস্স লদ্ধোকাসন্তি, ইদমেতেসং নানত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ৱিপাকস্স ওকাসলাভে সতি সহাযকাৰণৱিকলতাৱ নত্থীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং.
ভৱতু তাৱ ভৱিত্ৱা অপগতং ভূতাপগতং, অনুভৱিত্ৱা অপগতং পন কথন্তি আহ ‘‘অনুভূতভূতা’’তিআদি. তেন অনুভূত-সদ্দেন যো অত্থো ৱুচ্চতি, তস্স ভূত-সদ্দোযেৱ ৱাচকো, ন অনু-সদ্দো, অনু-সদ্দো পন জোতকোতি দস্সেতি. সাখাভঙ্গসদিসা হি নিপাতোপসগ্গাতি. কিৰিযাৱিসেসকত্তঞ্চ উপসগ্গানং অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং তেহি ৱত্তব্বৱিসেসস্স জোতনভাৱেনেৱ অৱচ্ছিন্দনন্তি যত্তকা ধাতুসদ্দেন অভিধাতব্বা অত্থৱিসেসা, তেসং যং সামঞ্ঞং অৱিসেসো, তস্স ৱিসেসে অৱট্ঠাপনং তস্স তস্স ৱিসেসস্স জোতনমেৱাতি আহ ‘‘সামঞ্ঞ…পে… ৱিসেসীযতী’’তি. অনুভূত-সদ্দো বহুলং কম্মত্থে এৱ দিস্সতীতি তস্স ইধ কত্তুঅত্থৱাচিতং দস্সেতুং ‘‘অনুভূতসদ্দো চা’’তিআদিমাহ. সতিপি সব্বেসং চিত্তুপ্পাদানং সৱেদযিতভাৱতো আৰম্মণানুভৱনে, সৱিপল্লাসে পন সন্তানে চিত্তাভিসঙ্খাৰৱসেন পৱত্তিতো অব্যাকতেহি ৱিসিট্ঠো কুসলাকুসলানং সাতিসযো ৱিসযানুভৱনাকাৰোতি অযমত্থো ইধাধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো ‘‘ৱত্তুং অধিপ্পাযৱসেনা’’তি আহ. ভূতাপগতভাৱাভিধানাধিপ্পাযেনাতি কুসলাকুসলস্স আকড্ঢনুপাযমাহ.
উপ্পতিতকিচ্চনিপ্ফাদনতো উপ্পতিতসদিসত্তা ‘‘উপ্পতিত’’ন্তি ৱুত্তং. উপ্পজ্জিতুং আৰদ্ধোতি অনাগতস্সপি তস্সেৱ উপ্পন্ন-সদ্দেন ৱুত্ততায কাৰণমাহ. এত্থ চ ৰজ্জনাদিৱসেন আৰম্মণৰসানুভৱনং সাতিসযন্তি অকুসলঞ্চ কুসলঞ্চ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধতাসামঞ্ঞেন ‘‘সব্বসঙ্খতং ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘ৱিপাকানুভৱনৱসেন তদাৰম্মণং. অৱিপক্কৱিপাকস্স সব্বথা অৱিগতত্তা ভৱিত্ৱা ৱিগততামত্তৱসেনকম্মঞ্চ ভূতাপগত’’ন্তি ৱুত্তং. তেনেৱ তত্থ ওকাসকতুপ্পন্নন্তি ৱিপাকমেৱাহ. ইধ পন কম্মম্পীতি. আৰম্মণকৰণৱসেন ভৱতি এত্থ কিলেসজাতন্তি ভূমীতি ৱুত্তা উপাদানক্খন্ধা. অগ্গিআহিতো ৱিযাতি ভূমিলদ্ধন্তি ৱত্তব্বতায উপাযং দস্সেতি. এতেনাতি কম্মং. এতস্সাতি ৱিপাকো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং.
অৱিক্খম্ভিতত্তাতি অৱিনোদিতত্তা. সভূমিযন্তি সকভূমিযং. ৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি পুন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৱা. খণত্তযেকদেসগতং খণত্তযগতন্তি ৱুত্তন্তি যথাৱুত্তস্স উদাহৰণস্স উপচাৰভাৱমাহ. তেন উপ্পন্না ধম্মা পচ্চুপ্পন্না ধম্মাতি ইদমেত্থ উদাহৰণং যুত্তন্তি দস্সেতি. পধানেনাতি পধানভাৱেন. দেসনায চিত্তং পুব্বঙ্গমন্তি লোকিযধম্মে দেসেতব্বে চিত্তং পুব্বঙ্গমং কত্ৱা দেসনা ভগৱতা উচিতাতি দস্সেতি. ধম্মসভাৱং ৱা সন্ধাযাতি লোকিযধম্মানং অযং সভাৱো যদিদং তে চিত্তজেট্ঠকা চিত্তপুব্বঙ্গমা পৱত্তন্তীতি দস্সেতি. তেন তেসং তথাদেসনায কাৰণমাহ, সব্বে অকুসলা ধম্মা চিত্তৱজ্জাতি অত্থো. কেচীতি পদকাৰা. ফস্সাদযোপীতি পি-সদ্দেন ৰাগাদযো সম্পিণ্ডেতি. কালভেদাভাৱেপি পচ্চযভাৱেন অপেক্খিতো ধম্মো পুৰিমনিপ্ফন্নো ৱিয ৱোহৰীযতীতি আহ ‘‘পঠমং উপ্পন্নো ৱিযা’’তি. অনুপচৰিতমেৱস্স পুব্বঙ্গমভাৱং দস্সেতুং ‘‘অনন্তৰপচ্চযমন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘খীণা ভৱনেত্তী’’তিআদিৱচনতো (দী. নি. ২.১৫৫; নেত্তি. ১১৪) নেত্তিভূতায তণ্হায যুত্তং চিত্তং নাযকন্তি আহ ‘‘তণ্হাসম্পযুত্তং ৱা’’তি.
‘‘যং তস্মিং সমযে চেতসিকং সাত’’ন্তি নিদ্দিট্ঠত্তা সোমনস্সৱেদনা সাতসভাৱাতি আহ ‘‘সভাৱৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি. নিপ্পৰিযাযেন মধুৰ-সদ্দো ৰসৱিসেসপৰিযাযো, ইট্ঠভাৱসামঞ্ঞেন ইধ উপচাৰেন ৱুত্তোতিআহ ‘‘মধুৰং ৱিযা’’তি. পৰমত্থতো তণ্হাৱিনিমুত্তো নন্দিৰাগো নন্দিৰাগভাৱো ৱা নত্থীতি ‘‘ন এত্থ সম্পযোগৱসেন সহগতভাৱো অত্থী’’তি, ‘‘নন্দিৰাগসহগতা’’তি চ ৱুচ্চতি. তেন ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘সহগতসদ্দো তণ্হায নন্দিৰাগভাৱং জোতেতী’’তি. অৱত্থাৱিসেসৱাচকো ৱা সহ-সদ্দো ‘‘সনিদস্সনা’’তিআদীসু ৱিয, সব্বাসুপি অৱত্থাসু নন্দিৰাগসভাৱাৱিজহনদীপনৱসেন নন্দিৰাগভাৱং গতা নন্দিৰাগসহগতাতি তণ্হা ৱুত্তা. গত-সদ্দস্স ৱা ‘‘দিট্ঠিগত’’ন্তিআদীসু ৱিয অত্থন্তৰাভাৱতো নন্দিৰাগসভাৱা তণ্হা ‘‘নন্দিৰাগসহগতা’’তি ৱুত্তা, নন্দিৰাগসভাৱাতি অত্থো. ইধাপীতি ইমিস্সং অট্ঠকথাযং. ইমস্মিম্পি পদেতি ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তি এতস্মিম্পি পদে. অযমেৱত্থোতি সংসট্ঠো এৱ. যথাদস্সিতসংসট্ঠসদ্দোতি অত্থুদ্ধাৰপ্পসঙ্গেন পাড়িতো অট্ঠকথায আগতসংসট্ঠসদ্দো. সহজাতেতি সহজাতত্থে.
কালৱিসেসানপেক্খো কম্মসাধনো আভট্ঠ-সদ্দো ভাসিতপৰিযাযোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অভাসিতব্বতা অনাভট্ঠতা’’তি. পাড়িযন্তি ইমিস্সা পঠমচিত্তুপ্পাদপাড়িযং. অভাসিতত্তা এৱাতি অসঙ্খাৰিকভাৱস্স অৱুত্তত্তা এৱ. কাৰণপৰিযাযত্তা ৱত্থুসদ্দস্স পচ্চযভাৱসামঞ্ঞতো দ্ৱাৰভূতধম্মানম্পি সিযা ৱত্থুপৰিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৱাৰং ৱত্থূতি ৱুত্ত’’ন্তি. তেন ৱত্থু ৱিয ৱত্থূতি দস্সেতি. মনোদ্ৱাৰভূতা ধম্মা যেভুয্যেন হদযৱত্থুনা সহ চৰন্তীতি দ্ৱাৰেন…পে… হদযৱত্থু ৱুত্তন্তি আহ যথা ‘‘কুন্তা পচৰন্তী’’তি. সকিচ্চভাৱেনাতি অত্তনো কিচ্চভাৱেন, কিচ্চসহিততায ৱা. অঞ্ঞাসাধাৰণোতি স-সদ্দস্স অত্থমাহ. সকো হি ৰসো সৰসোতি.
অনন্তৰচিত্তহেতুকত্তা চিত্তস্স একসমুট্ঠানতা ৱুত্তা, সহজাতচিত্তফস্সহেতুকত্তা চেতসিকানং দ্ৱিসমুট্ঠানতা. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানা ধম্মা, ফুট্ঠো ভিক্খৱে ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩) হি ৱুত্তং.
সুখুমৰজাদিৰূপন্তি অণুতজ্জাৰিৰূপমাহ. পৰমাণুৰূপে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. ৱত্থুপৰিত্ততাযাতি এতেন অনেককলাপগতানি বহূনিযেৱ ৰূপাযতনানি সমুদিতানি সংহচ্চকাৰিতায সিৱিকুব্বহনঞাযেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো, ন একং কতিপযানি ৱাতি দস্সেতি. ননু চ এৱং সন্তে চক্খুৱিঞ্ঞাণং সমুদাযাৰম্মণং আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি সমুদাযস্সেৱ অভাৱতো. ন হি পৰমত্থতো সমুদাযো নাম কোচি অত্থি. ৱণ্ণাযতনমেৱ হি যত্তকং যোগ্যদেসে অৱট্ঠিতং, সতি পচ্চযন্তৰসমাযোগে তত্তকং যথাৱুত্তেন ঞাযেন চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযো হোতি অৱিকপ্পকত্তা তস্স. তদভিনিহটং পন মনোৱিঞ্ঞাণং অনেকক্খত্তুং উপ্পজ্জমানং পুৰিমসিদ্ধকপ্পনাৱসেন সমূহাকাৰেন সণ্ঠানাদিআকাৰেন চ পৱত্ততীতি কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স একং ৱণ্ণাযতনং আৰম্মণং, উদাহু অনেকানীতি ন চোদেতব্বমেতং. ন হি পচ্চক্খৱিসযে যুত্তিমগ্গনা যুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো অচ্ছৰাসঙ্ঘাতক্খণেন অনেককোটিসঙ্খায চিত্তুপ্পত্তিযা পৱত্তনতো চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতায সমানেপি ঘটসৰাৱাদিৱণ্ণানং যোগ্যদেসাৱট্ঠানে পুৰিমমনসিকাৰানুৰূপং ‘‘ঘটো’’তি ৱা ‘‘সৰাৱো’’তি ৱা পঠমং তাৱ একো মনোৱিঞ্ঞাণসন্তানেন পৰিচ্ছিজ্জতি, পচ্ছা ইতৰো চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযা ব্যৱহিতেনাতি অৱিসেসৱিদুতায পন ঘটসৰাৱাদিবুদ্ধিযা অভেদাপত্তিপৰিকপ্পনাতি. ঈদিসীপেত্থ চোদনা অচোদনাতি দট্ঠব্বা. খণপৰিত্ততাযাতি পবন্ধক্খণস্স ইত্তৰতায. পবন্ধৱসেন হি পচ্চেকং ৰূপাৰূপধম্মা ৱিৰোধিঅৱিৰোধিপচ্চযসমাযোগে লহুং দন্ধঞ্চ নিৰুজ্ঝনতো পৰিত্তকালা দীঘকালা চ হোন্তি, সভাৱলক্খণৱসেন পন একপৰিচ্ছেদা এৱাতি. যথা চ ৰূপাযতনং, এৱং ইতৰানিপি. সদ্দাদযোপি হি ৱত্থুপৰিত্ততাদিভাৱেন লব্ভন্তীতি. অচ্চাসন্নাদিতাযাতি আদি-সদ্দেন অনাৱজ্জনং কেনচি পটিচ্ছন্নতাতি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৱিসযিধম্মং ৱিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৱিসযোতি অনঞ্ঞত্থভাৱাপেক্খো ৱিসযোতি আহ ‘‘ৱিসযো অনঞ্ঞত্থভাৱেনা’’তি. ন হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো ৰূপাযতনাদিতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে পৱত্তন্তীতি. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিযাতি গোচৰোতি সম্বহুলচাৰিতাপেক্খো গোচৰোতি আহ ‘‘গোচৰো তত্থ চৰণেনা’’তি. বহুলঞ্হি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি ৰূপাদযো গয্হন্তি, ন তথা মনোৱিঞ্ঞাণেনাতি. তেসন্তি মনোৱিঞ্ঞাণেন গয্হমানানং ৰূপাযতনাদীনং. ‘‘ৱচনস্স অনুপপত্তিতো’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পঞ্চদ্ৱাৰে পৱত্তমনোৱিঞ্ঞাণধাতুং সন্ধায তেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতীতি ৱচনং উপপজ্জতিযেৱাতি? ন, নিযমাভাৱতো. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰাভিনিহটংযেৱ মনো ইধ ‘‘মনো’’তি ৱুত্তন্তি নিযমহেতু অত্থীতি, এতংযেৱ ৱা চোদনং মনসি কত্ৱা দিব্বচক্খুঞাণাদিগ্গহণং কতং. এৱংৱণ্ণোতিআদিৱচনতো পুব্বেনিৱাসঅতীতানাগতংসঞাণাদযোপি ইধ সম্ভৱন্তি. ইতৰথাতি ৰূপং সদ্দন্তিআদিনা.
ভোজন …পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং যায কম্মঞ্ঞতায ৰূপকাযস্স কল্লতা হোতি, তস্সা পচ্চযনিদস্সনং. ভোজনে হি সম্মাপৰিণতে সপ্পাযে চ উতুভোজনে সম্মুপযুত্তে সম্মাপযোগসঙ্খাতে কাযিকচেতসিকৱীৰিযে চ সমাৰদ্ধে লহুতাদিসব্ভাৱেন কাযো কম্মক্খমো হোতি সব্বকিৰিযানুকূলোতি. অথ ৱা ভোজন…পে… উস্সাহাদীহীতি ইদং কাযস্স কল্যতায ৱিয উপদ্দুততাযপি কাৰণৱচনং. ৱিসমভোজনাপৰিণামাদিতো হি কাযস্স উপদ্দৱকৰা ৱাতাদযো উপ্পজ্জন্তীতি. অনুৱত্তন্তস্সাতি পদং ‘‘জযং ৱেৰং পসৱতী’’তিআদীসু (ধ. প. ২০১) ৱিয হেতুঅত্থৱসেন ৱেদিতব্বং. জাগৰণনিমিত্তঞ্হি ইধ অনুৱত্তনং অধিপ্পেতন্তি. অথ ৱা অনুৱত্তন্তস্সাতি ইদং পকতিযা দিট্ঠাদিৱসেন আপাথগমনুপনিস্সযানং কল্যতাদিনিব্বত্তানং কাযিকসুখাদীনং সম্ভৱদস্সনং. কাযকল্যতাদিং অননুৱত্তন্তস্স হি যথাৱুত্তউপনিস্সযাভোগাভাৱেন ৱুত্তপ্পকাৰং আপাথগমনং ন সিযাতি. যথানুভূতে ৰূপাদিৱিসযে চিত্তস্স ঠপনং আৱজ্জনং চিত্তপণিদহনং. যথানুভূতেন ৰূপাদিনা সদিসং অসদিসং সম্বন্ধঞ্চ সদিসাসদিসসম্বন্ধং, তস্স দস্সনাদি সদিসাসদিসসম্বন্ধদস্সনাদি, চিত্তপণিদহনঞ্চ সদিসাসদিস…পে… দস্সনাদি চ চিত্ত…পে… দস্সনাদযো তে পচ্চযাতি যোজেতব্বং. ধাতুক্খোভাদীতি আদি-সদ্দেন দেৱতূপসংহাৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. তংসদিসতা দিট্ঠসুতসদিসতা. তংসম্পযুত্ততা দিট্ঠসুতপটিবদ্ধতা. কেনচি ৱুত্তেতি ইমিনা সদ্ধায অনুস্সৱনিব্বত্ততং আহ. আকাৰৱিচাৰণন্তি তেসং তেসং অত্থানং উপট্ঠানাকাৰৱিচাৰণং. কত্থচি অত্থে.
নিযমিতস্সাতি কুসলমেৱ মযা উপ্পাদেতব্বন্তি এৱং নিযমিতস্স. পসাদসিনেহাভাৱো দোসবহুলতায হোতীতি লূখপুগ্গলা দোসবহুলাতি আহ.
আযতনভাৱতোতি কাৰণভাৱতো.
ৱিজ্জমানৱত্থুস্মিন্তি এতেন ‘‘ৱিনাপি দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ দানমযং কুসলং উপচিতং হোতী’’তি কেসঞ্চি অতিধাৱনং নিৱত্তিতং হোতীতি.
ধম্মসৱনস্স ঘোসনং ধম্মসৱনঘোসনং. তস্সাতি ‘‘সদ্দদানং দস্সামী’’তি সদ্দৱত্থূনং ঠানকৰণভেৰিআদীনং সসদ্দপ্পৱত্তিকৰণস্স. চিন্তনং তথা তথা চিত্তুপ্পাদনং. অঞ্ঞত্থাতি সুত্তেসু. অপৰত্থাতি অভিধম্মপদেসু. অপৰিযাপন্নাতি পদস্স অত্থৱণ্ণনা ‘‘পৰিভোগৰসো’’তিআদিকায অত্থৱণ্ণনায পৰতো বহূসু পোত্থকেসু লিখীযতি, যথাঠানেযেৱ পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বা. তত্থ পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা লক্খণপঞ্ঞত্তিযো অঞ্ঞাযতনত্তা ছ অজ্ঝত্তিকাযতনানি অসঙ্গহিতা ধম্মাযতনেনাতি যোজেতব্বং.
‘‘একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জতী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং যথা ন অঞ্ঞাৰম্মণং হোতি চিত্তৱিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, এৱং কম্মৱিসেসে অধিপ্পেতে কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে ন উপ্পজ্জতি তত্থেৱ পৰিযোসিতত্তা, অথ কম্মসামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, ৰূপাদীসু একাৰম্মণন্তি ইদং উদাহৰণং ন সিযাতি? ন, অসদিসভাৱৱিভাৱনৱসেন উদাহটত্তা, ইতৰথা মনোৱিঞ্ঞাণভূতং ইদং চিত্তং ছসুপি ৱিসযেসু পৱত্তনতো অনিবদ্ধাৰম্মণন্তি আৰম্মণং সদিসূদাহৰণভাৱেন ৱুচ্চেয্য আৰম্মণং ৱিয দ্ৱাৰম্পি অনিবদ্ধন্তি. যস্মা পন সতিপি কম্মানং দ্ৱাৰন্তৰচৰণে যেভুয্যেন ৱুত্তিযা তব্বহুলৱুত্তিযা চ দ্ৱাৰকম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থানং ৱক্খতি, তস্মা পাণাতিপাতাদিভাৱসামঞ্ঞেন কম্মং একত্তনযৱসেন গহেত্ৱা তস্স ৱচীদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তিসব্ভাৱতো কম্মস্স অনিবদ্ধত্তাতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘কাযদ্ৱাৰাদীসু একদ্ৱাৰিককম্মং অঞ্ঞস্মিং দ্ৱাৰে ন নুপ্পজ্জতী’’তি. ৰূপাদীসু পন একাৰম্মণং চিত্তং তেনেৱাৰম্মণেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ৱিসিট্ঠমেৱ গহিতন্তি আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধন্তি ৱুত্তন্তি চিত্তৱিসেসো এৱ গহিতো, ন চিত্তসামঞ্ঞং. ‘‘ননু চ ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা যং যং ৱা পনা’’তি আৰম্মণম্পি অনিযমেনেৱ ৱুত্তন্তি? সচ্চমেতং, তত্থ পন যং ৰূপাদীসু একাৰম্মণং চিত্তং, তং তেন ৱিনা নপ্পৱত্ততি, কম্মং পন কাযদ্ৱাৰিকাদিভেদং ৱচীদ্ৱাৰাদীসু ন নপ্পৱত্ততীতি ইমস্স ৱিসেসস্স জোতনত্থং পাড়িযং আৰম্মণমেৱ গহিতং, দ্ৱাৰং ন গহিতন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধ’’ন্তিআদিনা. ৱচীদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানম্পি পাণাতিপাতাদীতি অত্থো.
কামাৱচৰকুসলং
কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা
কম্মদ্ৱাৰানন্তিআদিনা পকাসেতব্বস্স সৰূপং পকাসনুপাযঞ্চ দস্সেতি. নিযতৰূপৰূপৱসেনাতি ধম্মসঙ্গহে নিদ্দিট্ঠনিযতৰূপৰূপৱসেন. অঞ্ঞথা কম্মসমুট্ঠানিককাযে হদযৱত্থুপি গহেতব্বং সিযা. একসন্ততিপৰিযাপন্নো উপাদিন্নককাযো ইধ গহিতোতি চক্খাযতনাদীতি ৱুত্তেসু একো ভাৱো হদযৱত্থু চ গহিতন্তি ন সক্কা ৱত্তুং ‘‘চক্খাযতনাদীনি জীৱিতপৰিযন্তানী’’তি সন্নিৱেসস্স ৱিভাৱিতত্তা.
ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিঞ্ঞত্তিগ্গহণস্স ইচ্ছিতত্তা চলনাকাৰাৱ ৱাযোধাতু ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতাতি কদাচি আসঙ্কেয্যাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘পঠমজৱনসমুট্ঠিতা’’তি আহ. দেসন্তৰুপ্পত্তিহেতুভাৱেন চালেতুন্তি এতেন দেসন্তৰুপ্পত্তি চলনং, তংনিমিত্তে চ কত্তুভাৱো উপচৰিতোতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা খণিকতা অব্যাপাৰতা চ ধম্মানং ন সম্ভৱেয্যাতি. তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতীতি তংদিসমভিমুখো তদভিমুখো, তস্স ভাৱো তদভিমুখভাৱো, সো এৱ ৱিকাৰো, তংসমঙ্গিনী ৱাযোধাতু তদভিমুখভাৱৱিকাৰৱতী. ইদানি তদভিমুখভাৱৱিকা ৰস্স ৱিঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিপ্পাযসহভাৱী’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱাতিআদিনা ইমিস্সা অত্থৱণ্ণনায লদ্ধগুণং দস্সেতি. তত্থ আৱজ্জনস্সাতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স. যতো বাত্তিংসাতিআদিনা তস্স ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকতা ন সক্কা পটিসেধেতুন্তি দস্সেতি.
পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থোতি এতেন যথাৱুত্তৱাযোধাতুযা থম্ভনচলনসঙ্খাতকিচ্চনিপ্ফাদনে তস্স আকাৰৱিসেসস্স সহকাৰীকাৰণভাৱমাহ. অনিদস্সনসপ্পটিঘতাদযো ৱিয মহাভূতানং অৱত্থাৱিসেসমত্তং সো আকাৰৱিসেসোতি পৰমত্থতো ন কিঞ্চি হোতীতি ‘‘পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতী’’তি আহ. পৰমত্থতো চিত্তসমুট্ঠানভাৱো পটিসেধিতো. কম্মসমুট্ঠানাদিভাৱস্স পন সম্ভৱোযেৱ নত্থীতি যথাৱুত্তৱিকাৰস্স পৰমত্থতো সব্ভাৱে নকুতোচিসমুট্ঠিতত্তা অপ্পচ্চযত্তং আপন্নং. ন হি ৰূপং অপ্পচ্চযং অত্থি, অপ্পচ্চযত্তে চ সতি নিচ্চভাৱো আপজ্জতি, ন চ নিব্বানৱজ্জো অত্থো সভাৱধম্মো নিচ্চো অত্থি. চিত্তসমুট্ঠানভাৱো ৱিযাতি ৱিঞ্ঞত্তিযা চিত্তসমুট্ঠানউপাদাৰূপভাৱো উপচাৰসিদ্ধোতি দস্সেতি.
ৱিঞ্ঞত্তিযা কৰণভূতায. যং কৰণন্তি যং চিত্তকিৰিযং চিত্তব্যাপাৰং. ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতত্তন্তি ইদমেস কাৰেতীতি যদেতং অধিপ্পাযৱিভাৱনং, এতং ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰৰহিতেসু ৰুক্খচলনাদীসু ন দিট্ঠং, হত্থচলনাদীসু পন দিট্ঠং, তস্মা ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণৱিনিমুত্তো কোচি ৱিকাৰো অত্থি কাযিককৰণসঙ্খাতস্স অধিপ্পাযস্স ঞাপকোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ঞাপকো চ হেতু ঞাপেতব্বমত্থং সযং ঞাতোযেৱ ঞাপেতি, ন সব্ভাৱমত্তেনাতি ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰং ৱিকাৰগ্গহণম্পি ৱিঞ্ঞাযতি. তথা হি ৱিসযভাৱমাপন্নো এৱ সদ্দো অত্থং পকাসেতি, নেতৰো. তেনেৱাহ ‘‘ন হি ৱিঞ্ঞত্তী’’তিআদি. যদি পন চিত্তজৰূপানং চলনাকাৰো ৱিঞ্ঞত্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণাৰম্মণত্তা তেনপি সা গহিতা সিযাতি আসঙ্কায নিৱত্তনত্থং আহ ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি.
তালপণ্ণাদিৰূপানীতিআদিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱিঞ্ঞাতব্বতং মনোৱিঞ্ঞাণেনেৱ চ ৱিঞ্ঞাতব্বতং দস্সেতি. সঞ্জানাতি এতেনাতি সঞ্ঞাণং, তস্স উদকাদিনো সঞ্ঞাণং তংসঞ্ঞাণং, তস্স আকাৰো তংসঞ্ঞাণাকাৰো, উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰো চ সো তংসঞ্ঞাণাকাৰো চাতি উদকা…পে… কাৰো, তং গহেত্ৱা জানিত্ৱা. তদাকাৰস্সাতি উদকাদিঞাপনাকাৰস্স. যদি যথাৱুত্তৱিকাৰগ্গহণংযেৱ কাৰণং অধিপ্পাযগ্গহণস্স, অথ কস্মা অগ্গহিতসঙ্কেতস্স অধিপ্পাযগ্গহণং ন হোতীতি? ন কেৱলং ৱিকাৰগ্গহণমেৱ অধিপ্পাযগ্গহণস্স কাৰণং, কিঞ্চৰহীতি আহ ‘‘এতস্স পনা’’তিআদি.
অথ পনাতিআদিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা অনুমানেন গহেতব্বতং দস্সেতি. সাধিপ্পায…পে… নন্তৰন্তি অধিপ্পাযসহিতৱিকাৰেন সহজাতৱণ্ণাযতনগ্গহণসঙ্খাতস্স চক্খুদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণসন্তানস্স অনন্তৰং. অধিপ্পাযগ্গহণস্সাতি অধিপ্পাযৱৱত্থাপকস্স ততিযৱাৰে জৱনস্স. অধিপ্পাযসহভূ ৱিকাৰাভাৱে অভাৱতোতি এতেন যথাৱুত্তৱিকাৰং অধিপ্পাযগ্গহণেন অনুমিনোতি. এৱং সতীতিআদিনা যথানুমিতমত্থং নিগমনৱসেন দস্সেতি. তত্থ উদকাদিগ্গহণেনেৱাতি তালপণ্ণাদীনং ৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন উদকাদীনং তত্থ অত্থিভাৱৱিজাননেনেৱ. যথা তালপণ্ণাদীনং উদকাদিসহচাৰিপ্পকাৰতং সঞ্ঞাণাকাৰো ৱিঞ্ঞাতোযেৱ হোতি নানন্তৰিযকত্তা, এৱং ৱিপ্ফন্দমানৱণ্ণগ্গহণানন্তৰেন পুৰিমসিদ্ধসম্বন্ধানুগ্গহিতেন গন্তুকামতাদিঅধিপ্পাযৱিজাননেনেৱ ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাতা হোতি তদভাৱে অভাৱতোতি উপমাযোজনা.
সভাৱভূতন্তি অন্ৱত্থভূতং. দ্ৱিধাতি ৱিঞ্ঞাপনতো ৱিঞ্ঞেয্যতো চ. কাযৱিঞ্ঞত্তিযা তথাপৱত্তমানায চেতনাসঙ্খাতস্স কম্মস্স কাযকম্মভাৱো নিপ্ফজ্জতি তায উপলক্খিতব্বত্তা, ন পন চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু কেনচি পচ্চযভাৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধা’’তিআদিমাহ. তেন ৱচীদ্ৱাৰুপ্পন্নাপি পাণাতিপাতাদযো সঙ্গহিতাতি তেসং সঙ্গহিতভাৱং দস্সেতি. অথ ৱা কাযদ্ৱাৰুপ্পন্নায কাযকম্মভূতায চেতনায ৱসেন ‘‘তেন দ্ৱাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বভাৱতো’’তি ৱুত্তং, তস্সাযেৱ দ্ৱাৰন্তৰুপ্পন্নায ৱসেন ‘‘তেন দ্ৱাৰেন নামলাভতো’’তি. মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সপি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকভাৱো নিচ্ছিতোতি ‘‘একাদসন্নং কিৰিযচিত্তান’’ন্তি আহ.
দ্ৱাৰন্তৰচাৰিনোতি দ্ৱাৰন্তৰভাৱেন পৱত্তনকা. দ্ৱাৰসম্ভেদাতি দ্ৱাৰানং সঙ্কৰণতো. দ্ৱাৰানঞ্হি দ্ৱাৰন্তৰভাৱপ্পত্তিযা সতি কাযদ্ৱাৰস্স ৱচীদ্ৱাৰাদিভাৱো, ৱচীদ্ৱাৰস্স চ কাযদ্ৱাৰাদিভাৱো আপজ্জতীতি তংতংদ্ৱাৰুপ্পন্নকম্মানম্পি সঙ্কৰো সিযা. তেনাহ ‘‘কম্মসম্ভেদোপী’’তি. এৱং সতি কাযকম্মং…পে… ৱৱত্থানং ন সিযা. যদি কম্মানি কম্মন্তৰচাৰীনি হোন্তি, কাযকম্মাদিকস্স ৱচীকম্মাদিকভাৱাপত্তিতো ‘‘কম্মসম্ভেদা দ্ৱাৰসম্ভেদোপী’’তি কাযকম্মং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱৱত্থানং ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘কম্মানম্পি কম্মন্তৰচৰণে এসেৱ নযো’’তি. কম্মন্তৰচৰণং কম্মন্তৰূপলক্খণতা. তেনেৱাহ ‘‘দ্ৱাৰভাৱেনা’’তি. দ্ৱাৰন্তৰচৰণং দ্ৱাৰন্তৰুপ্পত্তি. দ্ৱাৰেতি অত্তনো দ্ৱাৰে. অঞ্ঞস্মিন্তি দ্ৱাৰন্তৰে. কম্মানীতি তংতংদ্ৱাৰিককম্মানি. অঞ্ঞানীতি অঞ্ঞদ্ৱাৰিককম্মানি. দ্ৱাৰে দ্ৱাৰানি ন চৰন্তীতি দ্ৱাৰন্তৰভাৱেন নপ্পৱত্তন্তি, দ্ৱাৰন্তৰং ৱা ন সঙ্কমন্তি. কিঞ্চাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু যেন কেনচি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযভাৱো নত্থি, তথা পন ৱিঞ্ঞত্তিযা পৱত্তমানায এৱ পাণাতিপাতাদি হোতি, নাঞ্ঞথাতি সিযা ৱিঞ্ঞত্তিযা হেতুভাৱো চেতনাযাতি ৱুত্তং ‘‘দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহী’’তি. কাযকম্মং ৱচীকম্মন্তি কম্মৱৱত্থানস্সেৱ ৱা কাৰণভাৱং সন্ধায ‘‘দ্ৱাৰেহি কাৰণভূতেহী’’তি ৱুত্তং. যদিপি ‘‘দ্ৱাৰেহি কম্মানী’’তি ৱুত্তং, ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা’’তি পন ৱুত্তত্তা কম্মেহিপি দ্ৱাৰানি ৱৱত্থিতানীতি অযমত্থোপি সিদ্ধোযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অদ্ৱাৰচাৰীহীতি দ্ৱাৰানং সযং ৱৱত্থিতভাৱমাহ, ন পন অৱৱত্থানং, ৱৱত্থানমেৱাতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং ৱৱত্থানং ৱিভাৱেতি কম্মানপেক্খাতিআদিনা. তত্থ সমযনিযমিতেন চিত্তেন সমযো ৱিয দ্ৱাৰনিযমিতেহি কম্মেহি দ্ৱাৰানি নিযমিতানীতি অযং সঙ্খেপত্থো.
এৱংসভাৱত্তাতি দ্ৱাৰভূতেহি কাযাদীহি উপলক্খণীযসভাৱত্তা. আণত্তি…পে… মানস্সাতি কাযৱচীকম্মানং ৱচীকাযৱিঞ্ঞত্তীহি পকাসেতব্বতং আহ. কাযাদীহীতি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তীহি. তস্মাতি যস্মা দ্ৱাৰন্তৰে চৰন্তানিপি কম্মানি সকেন দ্ৱাৰেন উপলক্খিতানেৱ চৰন্তি, তস্মা. নাপি কম্মং দ্ৱাৰস্সাতি যস্মিং দ্ৱাৰন্তৰে কম্মং চৰতি, তস্স দ্ৱাৰস্স অনত্তনিযস্স. তংতংদ্ৱাৰমেৱাতি সকদ্ৱাৰমেৱ. কম্মস্সাতি সকসককম্মস্স. যদি কম্মেহি দ্ৱাৰানি ৱৱত্থিতানি, ‘‘কম্মস্স অনিবদ্ধত্তা’’তি ইদং কথং নীযতীতি আহ ‘‘পুব্বে পনা’’তিআদি.
সাতি ৱিঞ্ঞত্তি. তস্সাতি কম্মস্স. কেনচি পকাৰেনাতি চতুৱীসতিযা পচ্চযপ্পকাৰেসু কেনচি পকাৰেন. তংসহজাতাতি এতেন কাযৱিঞ্ঞত্তিযা সব্ভাৱেযেৱ কাযকম্মস্স সব্ভাৱো, নাঞ্ঞথাতি পৰিযাযেন ৱিঞ্ঞত্তিযা কম্মস্স কাৰণভাৱং ৱিভাৱেতি. তেনেৱাহ ‘‘উপ্পত্তিট্ঠানভাৱেন ৱুত্তা’’তি. যথাৱুত্তনিযমেনাতিআদিনা কম্মস্স উপ্পত্তিট্ঠানভাৱে ব্যভিচাৰাভাৱমাহ. তত্থ যথাৱুত্তনিযমেনাতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱৱত্থানযুত্তিসঙ্খাতেন নিযমেন. দ্ৱাৰচৰণেতি অঞ্ঞদ্ৱাৰচৰণে.
কাযকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাৱণ্ণনা
চতূহি অঙ্গেহীতি এত্থ ‘‘সুভাসিতংযেৱ ভাসতি, নো দুব্ভাসিতং. ধম্মংযেৱ, পিযংযেৱ, সচ্চংযেৱ ভাসতি, নো অলিক’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩; সু. নি. সুভাসিতসুত্ত) যানি অঙ্গানি সুত্তে ৱুত্তানি, তেসং চেতনাসভাৱং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতভাসনা’’তিআদি ৱুত্তং. তথাপৱত্তাতি সুভাসিতভাসনাদিভাৱেন পৱত্তা. সহ সম্ভূতত্তাতি সহেৱ উপ্পন্নত্তা. ন হি ৱচীৱিঞ্ঞত্তি সদ্দৰহিতা অত্থি. তথা হি ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ৱাচাগিৰা ব্যপথো’’তিআদিনা (ধ. স. ৬৩৬) নাতিসুখুমংযেৱ সদ্দৱাচং ৱত্ৱা ‘‘যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তী’’তি, তায সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযা ৱুত্তত্তা ৰূপাযতনং ৱিয ৱত্থুপৰিত্ততাদিনা সদ্দাযতনম্পি অনিন্দ্ৰিযগোচৰো অত্থীতি চ অধিপ্পাযেন ‘‘যা তায…পে… ৱিঞ্ঞাযতী’’তি আহ.
ইদানি অৱিসেসেন চিত্তসমুট্ঠানসদ্দস্স সোতৱিঞ্ঞাণাৰম্মণতা পাড়িযং ৱুত্তাতি ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো ন সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাৱাদস্স পাড়িযা ৱিৰোধং দস্সেতুং ‘‘চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. এৱং সঙ্গহকাৰস্স অধিপ্পাযে ঠত্ৱা মহাঅট্ঠকথাৱাদস্স পটিসেধেতব্বতং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো অধিপ্পাযে ঠত্ৱা তং পৰিহৰিতুং ‘‘মহাঅট্ঠকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. সঙ্ঘট্টনাকাৰেন পৱত্তানং ভূতানং সদ্দস্স নিস্সযভাৱতো সঙ্ঘট্টনেন সহেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতি. তপ্পচ্চযভাৱোতি উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভাৱো. চিত্তজপথৱীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনে পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো চিত্তসমুট্ঠানমহাভূতানং একো আকাৰৱিসেসো অত্থি. তদাকাৰত্তা হি তেসং পথৱীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টেতীতি ইমমত্থং ৱুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বত্তা ‘‘ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি ৱত্ৱা তমেৱ ৱুত্তনযং ‘‘তব্বিকাৰান’’ন্তিআদিনা ৱিভাৱেতি. তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পচ্চযভাৱো তপ্পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি অত্থো. অঞ্ঞম্পি সব্বং ৱিধানন্তি ‘‘ন চিত্তসমুট্ঠানাতি এতেন পৰমত্থতো অভাৱং দস্সেতী’’তিআদিনা অত্তনা ৱুত্তৱিধানং. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তৱিধানং ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তমেৱাতি.