পঞ্চৱগ্গো

কম্মৱগ্গৱণ্ণনা

৪৮৩. ‘‘উম্মত্তকসম্মুতিং উম্মত্তকে যাচিত্ৱা গতে অসম্মুখাপি দাতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ নিসিন্নেপি ন কুপ্পতি নিযমাভাৱা. অসম্মুখা কতে দোসাভাৱং দস্সেতুং ‘‘অসম্মুখাকতং সুকতং হোতী’’তি ৱুত্তং. দূতেন উপসম্পদা পনেত্থ সম্মুখা কাতুং ন সক্কা. কম্মৱাচানানত্তসভাৱা পত্তনিক্কুজ্জনাদযো হত্থপাসতো অপনেত্ৱা কাতব্বা, তেন ৱুত্তং ‘‘অসম্মুখা কতং সুকতং হোতী’’তি. ‘‘পুচ্ছিত্ৱা চোদেত্ৱা সাৰেত্ৱা কাতব্বং অপুচ্ছিত্ৱা অচোদেত্ৱা অসাৰেত্ৱা কৰোতী’’তি অযং ৱচনত্থো. ঠপেত্ৱা কত্তিকমাসন্তি সো পৱাৰণামাসো, দ্ৱে চ পুণ্ণমাসিযোতি পঠমদুতিযৱস্সূপগতানং পৱাৰণা পুণ্ণমাসা দ্ৱে.

৪৮৫. পদং ৱা ছড্ডেতীতি অত্থো. ক-ৱগ্গাদীসু পঞ্চসু. গৰুকন্তি দীঘং, সংযোগপৰঞ্চ. ‘‘বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স যস্স নক্খমতী’’তি এত্থ ত-কাৰক-কাৰা সংযোগপৰা. দীঘে ৱত্তব্বে ৰস্সন্তি ‘‘সো তুণ্হী অস্সা’’তি ৱত্তব্বে সো তুণ্হি অস্সাতি ৱচনং.

৪৮৬. সেসট্ঠকথাসু ৱুত্তৱচনং কুৰুন্দিযং পাকটং কত্ৱা ‘‘নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৱুত্তং.

৪৮৭-৮. পৰিসুদ্ধসীলা চত্তাৰো ভিক্খূতি পাৰাজিকং অনাপন্না. ন তেসং ছন্দো ৱা পাৰিসুদ্ধি ৱা এতীতি তীসু, দ্ৱীসু ৱা নিসিন্নেসু একস্স, দ্ৱিন্নং ৱা ছন্দপাৰিসুদ্ধি আহটাপি অনাহটাৱ.

অপলোকনকম্মকথাৱণ্ণনা

৪৯৫-৬. কাযসম্ভোগসামগ্গিদানসহসেয্যপটিগ্গহণাদি ইমস্স অপলোকনকম্মস্স ঠানং হোতীতি এৱম্পি অপলোকনকম্মং পৱত্ততীতি অত্থো. কম্মঞ্ঞেৱ লক্খণন্তি কম্মলক্খণং. ওসাৰণনিস্সাৰণভণ্ডুকম্মাদযো ৱিয কম্মঞ্চ হুত্ৱা অঞ্ঞঞ্চ নামং ন লভতি, কম্মমেৱ হুত্ৱা উপলক্খীযতীতি কম্মলক্খণং উপনিস্সযো ৱিয. হেতুপচ্চযাদিলক্খণৱিমুত্তো হি সব্বো পচ্চযৱিসেসো তত্থ সঙ্গয্হতি, এৱম্পি ‘‘কম্মলক্খণমেৱা’’তি ৱুত্তং. কম্মলক্খণং দস্সেতুং ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰজিণ্ণচীৱৰনট্ঠচীৱৰান’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ততো অতিৰেকং দেন্তেন অপলোকেত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং অপলোকনং কম্মলক্খণমেৱ. এৱং সব্বত্থ লক্খণং ৱেদিতব্বং. ইণপলিবোধম্পীতি সচে তাদিসং ভিক্খুং ইণাযিকা পলিবুজ্ঝন্তি. তত্ৰুপ্পাদতো দাতুং ৱট্টতি. অন্তৰসন্নিপাতোতি উপোসথপ্পৱাৰণাদিমহাসন্নিপাতে ঠপেত্ৱা অন্তৰা মঙ্গলুচ্চাৰণাদি. উপনিক্খেপতোতি চেতিযস্স আপদত্থায নিক্খিত্ততো. ‘‘অঞ্ঞা কতিকা কাতব্বা’’তি যে ৰুক্খে উদ্দিস্স পুব্বে কতিকা কতা, তেহি ইমেসং অঞ্ঞত্তাতি ৱুত্তং. ‘‘সচে তত্থ মূলে’’তি পুব্বে ‘‘ইতো পট্ঠায ভাজেত্ৱা খাদন্তূ’’তি ৱচনেন পুগ্গলিকপৰিভোগো পটিক্খিত্তো হোতি. অনুৱিচৰিত্ৱাতি পচ্ছতো পচ্ছতো গন্ত্ৱা. তেসং সন্তিকা পচ্চযং পচ্চাসীসন্তেনাতি অত্থো. মূলভাগন্তি দসমভাগং কত্ৱা. পুব্বকালে দসমভাগং কত্ৱা অদংসু, তস্মা ‘‘মূলভাগো’’তি ৱুত্তং. অকতাৱাসং ৱা কত্ৱাতি উপ্পন্নআযেন. জগ্গিতকালেযেৱ ন ৱাৰেতব্বাতি জগ্গিতা হুত্ৱা পুপ্ফফলভৰিতকালেতি অত্থো. জগ্গনকালেতি জগ্গিতুং আৰদ্ধকালে. ঞত্তিকম্মট্ঠানভেদে পনাতি ঞত্তিকম্মস্স ঠানভেদে.

ইদং পনেত্থ পকিণ্ণকং – অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো এৱ কৰোতি, ন গণো, ন পুগ্গলো, তং অপলোকনকম্মস্স কম্মলক্খণেকদেসং ঠপেত্ৱা ইতৰং চতুব্বিধম্পি কম্মং ৱেদিতব্বং. অত্থি সঙ্ঘকম্মং সঙ্ঘো চ কৰোতি, গণো চ কৰোতি, পুগ্গলো চ কৰোতি, তং পুব্বে ঠপিতং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যস্মিং ৱিহাৰে দ্ৱে তযো জনা ৱসন্তি, তেহি নিসীদিত্ৱা কতম্পি সঙ্ঘেন কতসদিসমেৱ. যস্মিং পন ৱিহাৰে একো ভিক্খু হোতি, তেন ভিক্খুনা’’তিআদি (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬). অত্থি গণকম্মং সঙ্ঘো চ কৰোতি, গণো চ কৰোতি, পুগ্গলো চ কৰোতি, তং যো পাৰিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞেসং সন্তিকে কৰীযতি, তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং গণোৱ কৰোতি, ন সঙ্ঘো, ন পুগ্গলো, তং যো পাৰিসুদ্ধিউপোসথো অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰোচনৱসেন কৰীযতি, তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি পুগ্গলকম্মং পুগ্গলোৱ কৰোতি, ন সঙ্ঘো, ন গণো, তং অধিট্ঠানুপোসথৱসেন ৱেদিতব্বং. অত্থি গণকম্মং একচ্চোৱ গণো কৰোতি, একচ্চো ন কৰোতি, তত্থ অঞত্তিকং দ্ৱেযেৱ কৰোন্তি, ন তযো. সঞত্তিকং তযোৱ কৰোন্তি, ন ততো ঊনা ৱা অধিকা ৱাতি.

অপঞ্ঞত্তেপঞ্ঞত্তৱগ্গৱণ্ণনা

৫০০. ককুসন্ধকোণাগমনকস্সপা এৱ হি সত্ত আপত্তিক্খন্ধে পঞ্ঞপেসুং. ৱিপস্সীআদযো পন ওৱাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিংসু, ন সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসুং.

নিগমনকথাৱণ্ণনা

উভতোৱিভঙ্গখন্ধকপৰিৱাৰেহি ৱিভত্তং দেসনং অত্থি তস্স ৱিনযপিটকস্স, নামেন সমন্তপাসাদিকা নাম সংৱণ্ণনা ‘‘সমন্তপাসাদিকা নামা’’তি ৱুত্তৱচনসংৱণ্ণনা সমত্তাতি আহ. তত্থ পধানঘৰে. ইদ্ধা অত্থৱিনিচ্ছযাদীহি.

সম্মা উদিতো সমুদিতো, তে গুণে অকিচ্ছেন অধিগতো অধিকপ্পমাণগুণেহি ৱা সমুদিতো, তেন সমুদিতেন ‘‘গতানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসতী’’তি ৱুত্তায সতিযা উপ্পাদিতা সদ্ধাদযো পৰমৱিসুদ্ধা নাম সমন্নাৰক্খত্তা. ইতি সতিপি সদ্ধাদীহি ৱুত্তা হোতি. এৱং সন্তে এত্থ ৱুত্তে চতুব্বিধে সীলে পাতিমোক্খসংৱৰসীলং সদ্ধা মণ্ডেতি. সদ্ধাসাধনঞ্হি তং. ইন্দ্ৰিযসংৱৰাজীৱপাৰিসুদ্ধিপচ্চযপৰিভোগসীলানি পটিমণ্ডেন্তি সতিৱীৰিযপঞ্ঞাযোতি যথাযোগং ৱেদিতব্বং. অপিচ সদ্ধা চ বুদ্ধিৰহিতা অৱিসুদ্ধা হোতি বুদ্ধিযা পসাদহেতুত্তা. বুদ্ধিযো পন তস্সানুভাৱেন পৰমৱিসুদ্ধা নাম হোন্তি. পঞ্ঞা সদ্ধাৰহিতা কেৰাটিকপক্খং ভজতি, সদ্ধাযুত্তা এৱ ৱিসুদ্ধা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিৰহিতং উদ্ধচ্চায সংৱত্ততি, ন সমাধিযুত্তন্তি ৱীৰিযস্স সুদ্ধৱচনতো সমাধিপি ৱুত্তো হোতি, এৱং পৰমৱিসুদ্ধা সদ্ধাদযোপি পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেন্তীতি ঞাতব্বং. কথং? পটিপত্তিদেসকে সত্থৰি চ পটিপত্তিযঞ্চ পটিপত্তিফলে চ সদ্ধায ৱিনা সীলসমাদানং, সমাদিন্নৱিসোধনঞ্চ কাতুং ন সক্কাতি সদ্ধা পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেতি. তত্থ ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৫৫; ম. নি. ১.৭৪; সং. নি. ১.২৪৯) সত্থৰি চ পূজেতুং সক্কোতি. পটিপত্তিযং সীলৱিপত্তিসম্পত্তিমূলকে সন্দিট্ঠিকসম্পৰাযিকফলে চ সদ্ধাপৱত্তি ৱিত্থাৰতো ঞাতব্বা, সীলৱিপত্তিসম্পত্তিনিমিত্তং আদীনৱমানিসংসঞ্চ আদীনৱপৰিচ্চাগে, আনিসংসসম্পাদনে চ উপাযং দিস্ৱা তথা পৱত্তমানা পঞ্ঞা পাতিমোক্খসংৱৰং পটিমণ্ডেতি. ‘‘অতিসীত’’ন্তিআদিনা অপ্পৱত্তনাৰহং কোসজ্জং ‘‘যো চ সীতঞ্চ উণ্হঞ্চা’’তি ৱুত্তানুসাৰেন পজহিত্ৱা অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অসংৱৰসংৱৰানং অনুপ্পাদনপজহনউপ্পাদনৱড্ঢনৱসেন পৱত্তমানৱীৰিযং পাতিমোক্খং পটিমণ্ডেতি, ইমিনা নযেন ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীসুপি যোজেতব্বং. চতুন্নম্পি সঙ্গহৱত্থূনং অনুকূলসমুদাচাৰো ইধ আচাৰোতি ৱেদিতব্বো. অজ্জৱ-ৱচনেন লাভসক্কাৰহেতু কাযদুচ্চৰিতাদিকুটিলকৰমাযাসাঠেয্যপটিপক্খঅজ্জৱধম্মসমাযোগদীপনেন অলোভজ্ঝাসযতা দীপিতা. মদ্দৱ-ৱচনেন কক্খড়ভাৱকৰপটিঘাদিপটিপক্খভূতমেত্তাদিমদ্দৱধম্মসমাযোগদীপনেন হিতজ্ঝাসযাদীনি দীপিতানি হোন্তি. আদি-সদ্দেন ‘‘খন্তি চ সোৰচ্চঞ্চ সাখল্যঞ্চ পটিসন্থাৰো চা’’তিআদিনা (ধ. স. দুকমাতিকা ১২৫-১২৬) ৱুত্তধম্মেহি সমাযোগো দীপিতো হোতি. ইধ ৱুত্তা অজ্জৱমদ্দৱাদযো গুণা সীলসম্পত্তিযা হেতূ চ হোন্তি সীলসম্পত্তিফলঞ্চ তংসম্পাদনতো. সকসমযোতি চতুপৰিসা. এতেন সভাগদুক্খভাৱাভাৱো সূচিতো. অথ ৱা সকসমযোতি সোগতং পিটকত্তযং সকসমযো এৱ গহনং দুদ্দীপনত্তা, সকসমযস্স সন্নিট্ঠানং সকসমযগহনং –

‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকাৰমেৱ চ;

দুদ্দসা চতুৰো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্কৰা’’তি. (ৱিভ. অট্ঠ. ২২৫) –

ৱুত্তত্তা যথা সকসমযস্স গহনপদেন যোজনা ৱুত্তা, তথা পৰসমযস্সপি. পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেনাতি অনেন তিখিণেন ঞাণেন কতসিলানিসিতসত্থসদিসসভাৱপঞ্ঞা ৱুত্তা. তিপিটকসঙ্খাতায পৰিযত্তিযা পভেদো তিপিটকপৰিযত্তিপ্পভেদো. তস্মিং পভেদে. তন্তি চ তন্তিঅত্থো চ সাসনং নাম. ইধ ‘‘তন্তি এৱা’’তি ৱদন্তি. যস্মিং অযং সংৱণ্ণনা নিট্ঠাপিতা, তস্মিং কালে পটিৱেধঞাণাভাৱতো সুতমযং সন্ধায ‘‘অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৱেনা’’তি ৱুত্তং. কৰণসম্পত্তিযা জনিতত্তা সুখৱিনিগ্গতং. সুখৱিনিগ্গতত্তা মধুৰোদাতৱচনলাৱণ্ণযুত্তেনাপি যোজেতব্বং, ঈদিসং ৱচনং সোতসুখঞ্চ সন্নিৱেসসম্পত্তিসুখঞ্চ হোতি. ‘‘ৱেয্যাকৰণেনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘মহাৱেয্যাকৰণেনা’’তি ৱুত্তত্তা সিক্খানিৰুত্তিছন্দোৱিচিত্যাদিপটিমণ্ডিতপাণিনিযন্যাসাধাৰণধাৰণসভাৱো সূচিতো ভৱতি. যুত্তৱাদিনাতিআদীসু যুত্তমুত্তৱাদিনা ঠানুপ্পত্তিযপঞ্ঞায সমন্নাগতেনাতি অত্থো. ওজাভেদেপি আযুসত্তিকৰণতাদিসামত্থযোগানং মহাকৱিনা ৰচিতগন্থস্স মহন্তত্তা ৱা ‘‘তিপিটকপৰিযত্তিপ্পভেদে’’তিআদীহি সাসনে, হেতুৱিসযে, সদ্দে চাতি ইমেসু তীসু ঠানেসু পাটৱভাৱং দীপেন্তো ৱেনযিকবুদ্ধিসম্পত্তিসব্ভাৱমস্স সূচেতি. যেসং পুগ্গলানং পভিন্না পটিসম্ভিদাদি, তে পভিন্নপটিসম্ভিদাদযো ধম্মা. তেহি পৰিৱাৰিতো উক্খিত্তসন্ততিউপচ্ছেদমকত্ৱা অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনৱড্ঢনৱসেন ৱাৰিতো সো পভিন্নপটিসম্ভিদাপৰিৱাৰো. তস্মিং পভিন্নপটিসম্ভিদাপৰিৱাৰে উত্তৰিমনুস্সধম্মেতি অত্থো. ছড়ভিঞ্ঞচতুপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণপটিমণ্ডিতে পন ছড়ভিঞ্ঞা উত্তৰিমনুস্সধম্মা এৱ. চতূসু পটিসম্ভিদাসু অত্থপটিসম্ভিদায একদেসোৱ. তদুভযং সযং উত্তৰিমনুস্সধম্মপৰিযাপন্নং কথং উত্তৰিমনুস্সধম্মং পটিমণ্ডেতীতি চে? ৰুক্খং ৰুক্খস্স অৱযৱভূতপুপ্ফাদযো ৱিয সযঞ্চ যেসং উত্তৰিমনুস্সধম্মানং অৱযৱত্তাতি. কামাৱচৰধম্মপৰিযাপন্নপটিসম্ভিদাঞাণং উত্তৰিমনুস্সধম্মানং অনৱযৱভূতং উত্তৰিমনুস্সধম্মং পটিমণ্ডেতি, পুৰিসস্স অনৱযৱভূতো অলঙ্কাৰো ৱিয পুৰিসং. অথ ৱা কামাৱচৰপঅসম্ভিদাপৰিৱাৰো ছড়ভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাদিপ্পভেদগুণে পটিমণ্ডেতি. লোকুত্তৰপটিসম্ভিদং সন্ধায পুন পটিসম্ভিদাৱচনঞ্চ. সাসনে উপ্পজ্জিত্ৱা সাসনস্স অলঙ্কাৰভূতেন, যস্মিং ৱংসে উপ্পন্নো, তস্সেৱ ৱা অলঙ্কাৰভূতেন. সঙ্খেপৱিত্থাৰেসু ইতৰীতৰকৰণং, অপ্পসন্নপসন্নানং পসাদুপ্পাদনাভিৱুড্ঢিকৰণং, ৱুত্তানং গম্ভীৰানং গম্ভীৰুত্তানভাৱকৰণন্তি এৱং ছব্বিধাচৰিযগুণযোগতো ৱিপুলবুদ্ধি নাম. যে ধম্মচিন্তনং অতিধাৱন্তা কেচি উচ্ছেদাদিনানপ্পকাৰং অন্তং ৱা গণ্হন্তি, ‘‘সব্বং ঞেয্যং পঞ্ঞত্তি এৱা’’তি ৱা ‘‘পৰমত্থো এৱা’’তি ৱা গণ্হন্তি, তেসং বুদ্ধি মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সমলা নাম হোতি, ইমস্স পন বুদ্ধি ধম্মচিন্তাতিধাৱনৰহিতত্তা ৱিসুদ্ধা নাম হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিপুলৱিসুদ্ধবুদ্ধিনা’’তি. গৰূহি ‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) ৱুত্তগুণেহি যুত্তগৰূহি. গুণেহি থিৰভাৱং গতত্তা থেৰেন.

সীলেন সীলস্স ৱা ৱিসুদ্ধিযা সীলৱিসুদ্ধিযা. অৱিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৱা পঠমং অভিনিব্বত্তত্তা লোকজেট্ঠস্স. লোকস্স ৱা গম্ভীৰে মহন্তে সীলাদিক্খন্ধে এসি গৱেসীতি মহেসীতি.

এত্তাৱতা সমধিকসত্তৱীসতিসহস্সপৰিমাণায সমন্তপাসাদিকসঞ্ঞিতায ৱিনযট্ঠকথায সব্বপদেসু ৱিনিচ্ছযজাতং সঙ্খিপিত্ৱা গণ্ঠিট্ঠানৱিকাসনা কতা হোতি, তথাপি যং এত্থ লিখিতং, তং সুট্ঠু ৱিচাৰেত্ৱা পাড়িঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা যে আচৰিযা বুদ্ধস্স ভগৱতো মহানুভাৱং, ৱিনযপিটকস্স চ ৱিচিত্ৰনযগম্ভীৰত্থতং সল্লক্খেত্ৱা পোৰাণানং কথামগ্গং অৱিনাসেত্ৱা অত্তনো মতিং পহায কেৱলং সদ্ধম্মট্ঠিতিযা, পৰানুগ্গহকামতায চ ৱিনযপিটকং পকাসেন্তা ঠিতা, তেসং পাদমূলে ৱন্দিত্ৱা খন্তিসোৰচ্চাদিগুণসমন্নাগতেন হুত্ৱা ৱত্তসম্পত্তিযা তেসং চিত্তং আৰাধেত্ৱা পৱেণিযা আগতং ৱিনিচ্ছযং কথাপেত্ৱা উপধাৰেত্ৱা যং তেন সংসন্দতি, তং গহেতব্বং, ইতৰং ছড্ডেতব্বং. ইতৰথা তুণ্হীভূতেন ভৱিতব্বং. ৱিনিচ্ছযসঙ্কৰকৰেন পন ন ভৱিতব্বমেৱ. কস্মা? সাসনস্স নাসহেতুত্তা. হোতি চেত্থ –

‘‘অসম্বুধং বুদ্ধমহানুভাৱং,

ধম্মস্স গম্ভীৰনযত্থতঞ্চ;

যো ৱণ্ণযে তং ৱিনযং অৱিঞ্ঞূ,

সো দুদ্দসো সাসননাসহেতু.

পাড়িং তদত্থঞ্চ অসম্বুধঞ্হি,

নাসেতি যো অট্ঠকথানযঞ্চ;

অনিচ্ছযং নিচ্ছযতো পৰেহি,

গাহেতি তেহেৱ পুৰক্খতো সো.

অনুক্কমেনেৱ মহাজনেন,

পুৰক্খতো পণ্ডিতমানিভিক্খু;

অপণ্ডিতানং ৱিমতিং অকত্ৱা,

আচৰিযলীড়ং পুৰতো কৰোতী’’তি.

সমন্তপাসাদিকায গণ্ঠিপদাধিপ্পাযপ্পকাসনা সমত্তা.

ৱজিৰবুদ্ধিটীকা নিট্ঠিতা.