নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
ৱিনযপিটকে
ৱজিৰবুদ্ধি-টীকা
গন্থাৰম্ভকথা
পঞ্ঞাৱিসুদ্ধায দযায সব্বে;
ৱিমোচিতা যেন ৱিনেয্যসত্তা;
তং চক্খুভূতং সিৰসা নমিত্ৱা;
লোকস্স লোকন্তগতস্স ধম্মং.
সঙ্ঘঞ্চ সীলাদিগুণেহি যুত্ত-
মাদায সব্বেসু পদেসু সাৰং;
সঙ্খেপকামেন মমাসযেন;
সঞ্চোদিতো ভিক্খুহিতঞ্চ দিস্ৱা.
সমন্তপাসাদিকসঞ্ঞিতায;
সম্বুদ্ধঘোসাচৰিযোদিতায;
সমাসতো লীনপদে লিখিস্সং;
সমাসতো লীনপদে লিখীতং.
সঞ্ঞা নিমিত্তং কত্তা চ, পৰিমাণং পযোজনং;
সব্বাগমস্স পুব্বেৱ, ৱত্তব্বং ৱত্তুমিচ্ছতাতি. –
ৱচনতো সমন্তপাসাদিকেতি সঞ্ঞা. দীপন্তৰে ভিক্খুজনস্স অত্থং নাভিসম্ভুণাতীতি নিমিত্তং. বুদ্ধঘোসোতি গৰূহি গহিতনামধেয্যেনাতি কত্তা. সমধিকসত্তৱীসতিসহস্সমত্তেন তস্স গন্থেনাতি পৰিমাণং. চিৰট্ঠিতত্থং ধম্মস্সাতি পযোজনং.
তত্ৰাহ – ‘‘ৱত্তব্বং ৱত্তুমিচ্ছতাতি যং ৱুত্তং, তত্থ কথংৱিধো ৱত্তা’’তি? উচ্চতে –
পাঠত্থৱিদূসংহীৰো, ৱত্তা সুচি অমচ্ছৰো;
চতুক্কমপৰিচ্চাগী, দেসকস্স হিতুস্সুকোতি. (মহানি. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা);
তত্ৰ পঠীযতেতি পাঠো. সো হি অনেকপ্পকাৰো অত্থানুৰূপো অত্থাননুৰূপো চেতি. কথং? সন্ধাযভাসিতো ব্যঞ্জনভাসিতো সাৱসেসপাঠো নিৰৱসেসপাঠো নীতো নেয্যোতি. তত্ৰ অনেকত্থৱত্তা সন্ধাযভাসিতো নাম ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা’’তিআদি (ধ. প. ২৯৪). একত্থৱত্তা ব্যঞ্জনভাসিতো নাম ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’ত্যাদি (ধ. প. ১, ২; নেত্তি. ৯০, ৯২; পেটকো. ১৪). সাৱসেসো নাম ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্ত’’মিত্যাদি (মহাৱ. ৫৪; সং. নি. ৪.২৮). ৱিপৰীতো নিৰৱসেসো নাম ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’ত্যাদি (মহানি. ১৫৬; পটি. ম. ৩.৫). যথা ৱচনং, তথা অৱগন্তব্বো নীতো নাম ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’ত্যাদি. যুত্তিযা অনুস্সৰিতব্বো নেয্যো নাম ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে’’ত্যাদি (অ. নি. ১.১৭০).
অত্থোপি অনেকপ্পকাৰো পাঠত্থো সভাৱত্থো ঞেয্যত্থো পাঠানুৰূপো পাঠাননুৰূপো সাৱসেসত্থো নিৰৱসেসত্থো নীতত্থো নেয্যত্থোত্যাদি. তত্থ যো তংতংসঞ্ঞাপনত্থমুচ্চাৰীযতে পাঠো, স পাঠত্থো ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’মিত্যাদীসু (পাৰা. ১; দী. নি. ১.১৯০) ৱিয. ৰূপাৰূপধম্মানং লক্খণৰসাদি সভাৱত্থো ‘‘সম্মাদিট্ঠিং ভাৱেতী’’ত্যাদীসু (ৱিভ. ৪৮৯; সং. নি. ৫.৩) ৱিয. যো ঞাযমানো হিতায ভৱতি, স ঞাতুমৰহত্তা ঞেয্যত্থো ‘‘অত্থৱাদী ধম্মৱাদী’’ত্যেৱমাদীসু (দী. নি. ১.৯, ১৯৪; ৩.২৩৮; ম. নি. ১.৪১১) ৱিয. যথাপাঠং ভাসিতো পাঠানুৰূপো ‘‘চক্খু, ভিক্খৱে, পুৰাণকম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৪.১৪৬) ভগৱতা ৱুত্তমতো চক্খুমপি কম্মন্তি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং পটিবাহযমানেন ৱুত্তো পাঠাননুৰূপো. ৱজ্জেতব্বং কিঞ্চি অপৰিচ্চজিত্ৱা পৰিসেসং কত্ৱা ৱুত্তো সাৱসেসত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.৬০; মহানি. ১০৭) চ, ‘‘সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো’’ত্যাদীসু (ধ. প. ১২৯) ৱিয. ৱিপৰীতো নিৰৱসেসত্থো ‘‘সন্ধাৱিতং সংসৰিতং মমঞ্চেৱ তুম্হাকঞ্চ (দী. নি. ২.১৫৫; মহা. ২৮৭; নেত্তি. ১১৪). তত্ৰ, ভিক্খৱে, কো মন্তা কো সদ্ধাতা…পে… অঞ্ঞত্ৰ দিট্ঠপদেহী’’ত্যাদি (অ. নি. ৭.৬৬). সদ্দৱসেনেৱ ৱেদনীযো নীতত্থো ‘‘ৰূপা সদ্দা ৰসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোৰমা’’ত্যাদীসু (সং. নি. ১.১৫১, ১৬৫; মহাৱ. ৩৩) ৱিয. সম্মুতিৱসেন ৱেদিতব্বো নেয্যত্থো ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ৱলাহকূপমাপুগ্গলা’’ত্যাদীসু ৱিয (অ. নি. ৪.১০১; পু. প. ১৫৭). আহ চ –
‘‘যো অত্থো সদ্দতো ঞেয্যো, নীতত্থং ইতি তং ৱিদূ;
অত্থস্সেৱাভিসামগ্গী, নেয্যত্থো ইতি কথ্যতে’’তি.
এৱং পভেদগতে পাঠত্থে ৱিজানাতীতি পাঠত্থৱিদূ. ন সংহীৰতে পৰপৱাদীহি দীঘৰত্তং তিত্থৱাসেনেত্যসংহীৰো. ভাৱনাযাগমাধিগমসম্পন্নত্তা ৱত্তুং সক্কোতীতি ৱত্তা, সঙ্খেপৱিত্থাৰনযেন হেতুদাহৰণাদীহি অৱবোধযিতুং সমত্থোত্যত্থো. সোচযত্যত্তানং পৰে চেতি সুচি, দুস্সীল্যদুদ্দিট্ঠিমলৱিৰহিতোত্যত্থো. দুস্সীলো হি অত্তানমুপহন্তুনাদেয্যৱাচো চ ভৱত্যপত্তাহাৰাচাৰো ইৱ নিচ্চাতুৰো ৱেজ্জো. দুদ্দিট্ঠি পৰং উপহন্তি, নাৱস্সং নিস্সযো চ ভৱত্যহিৱাড়গহাকুলো ইৱ কমলসণ্ডো. উভযৱিপন্নো সব্বথাপ্যনুপাসনীযো ভৱতি গূথগতমিৱ ছৱালাতং গূথগতো ৱিয চ কণ্হসপ্পো. উভযসম্পন্নো পন সুচি সব্বথাপ্যুপাসনীযো সেৱিতব্বো চ ৱিঞ্ঞূহি, নিৰুপদ্দৱো ইৱ ৰতনাকৰো. নাস্স মচ্ছৰোত্যমচ্ছৰো, অহীনাচৰিযমুট্ঠীত্যত্থো. সুত্তসুত্তানুলোমাচৰিযৱাদঅত্তনোমতিসঙ্খাতস্স চতুক্কস্সাপৰিচ্চাগী, তদত্থস্সেৱ ব্যাখ্যাতেত্যত্থো. অথ ৱা পচ্চক্খানুমানসদ্দত্থাপত্তিপ্পভেদস্স পমাণচতুক্কস্সাপৰিচ্চাগী.
‘‘একংসৱচনং একং, ৱিভজ্জৱচনাপৰং;
ততিযং পটিপুচ্ছেয্য, চতুত্থং পন ঠাপযে’’তি. –
এৱং ৱুত্তচতুক্কস্স ৱা অপৰিচ্চাগী; হিতুস্সুকো ইতি সোতূনং হিতাযোস্সুকো, তেসমৱবোধনং পতি পত্থেতী ত্যত্থো; সো এসো সুচিত্তা পিযো; চতুক্কস্স অপৰিচ্চাগিত্তা গৰু; অসংহীৰত্তা ভাৱনীযো; দেসকত্তা ৱত্তা; হিতুস্সুকত্তা ৱচনক্খমো; পাঠত্থৱিদুত্তা গম্ভীৰকথং কত্তা; অমচ্ছৰত্তা নো চট্ঠানে নিযোজকোতি;
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চট্ঠানে নিযোজকো’’. (অ. নি. ৭.৩৭; নেত্তি. ১১৩) –
ইতিঅভিহিতো দেসকো;
সোতা ইদানি অভিধীযতে –
ধম্মাচৰিযগৰু সদ্ধা-পঞ্ঞাদিগুণমণ্ডিতো;
অসঠামাযো সোতাস্স, সুমেধো অমতামুখো.
তত্থ ধম্মগৰুত্তা কথং ন পৰিভৱতি, আচৰিযগৰুত্তা কথিকং ন পৰিভৱতি, সদ্ধাপঞ্ঞাদিগুণপটিমণ্ডিতত্তা অত্তানং ন পৰিভৱতি, অসঠামাযত্তা অমতাভিমুখত্তা চ অৱিক্খিত্তচিত্তো ভৱতি, সুমেধত্তা যোনিসোমনসিকৰোতীত্যত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি কৰোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৫১).
তংলক্খণপ্পত্তত্তা ভাৱনা ভৱতি সৱনস্সেত্যুত্তো সোতা.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
ইদানি অস্সাৰম্ভো – তত্থ যোতি অনিযমনিদ্দেসো, তেন ৱিসুদ্ধজাতিকুলগোত্তাদীনং কিলেসমলৱিসুদ্ধিযা, পূজাৰহতায ৱা অকাৰণতং দস্সেত্ৱা যো কোচি ইমিস্সা সমন্তপাসাদিকায আদিগাথায নিদ্দিট্ঠলোকনাথত্তহেতুং যথাৱুত্তহেতুমূলেন থিৰতৰং অচলং কত্ৱা যথাৱুত্তহেতুকালং অচ্চন্তমেৱ পূৰেন্তো অৱসানে যথাৱুত্তহেতুফলং সম্পাদেত্ৱা যথাৱুত্তহেতুফলপ্পযোজনং সাধেতি, সোৱ পৰমপূজাৰহোতি নিযমেতি.
এত্তাৱতা –
ভযসম্মোহদুদ্দিট্ঠি-পণামো নেস সব্বথা;
পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমো এসো, পণামোতি নিদস্সিতো.
তত্ৰ হেতূতি অতিদুক্কৰানি তিংসপাৰমিতাসঙ্খাতানি পুঞ্ঞকম্মানি. তানি হি অচ্চন্তদুক্খেন কসিৰেন ৱচনপথাতীতানুভাৱেন মহতা উস্সাহেন কৰীযন্তীতি অতিদুক্কৰানি নাম. অতিদুক্কৰত্তা এৱ হি তেসং অতিদুল্লভং লোকে অনঞ্ঞসাধাৰণং নাথত্তসঙ্খাতং ফলং ফলন্তি, তং তত্থ হেতুফলং; হেতুমূলং নাম যথাৱুত্তস্স হেতুনো নিপ্ফাদনসমত্থা মহাকৰুণা, সা আদিপণিধানতো পট্ঠায ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তিআদিনা নযেন যাৱ হেতুফলপ্পযোজনা, তাৱ অব্বোচ্ছিন্নং পৱত্ততি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘সকাননা সগ্ৰিৱৰা সসাগৰা,
গতা ৱিনাসং বহুসো ৱসুন্ধৰা;
যুগন্তকালে সলিলানলানিলে,
ন বোধিসত্তস্স মহাতপা কুতো’’তি.
যায সমন্নাগতত্তা ‘‘নমো মহাকাৰুণিকস্স তস্সা’’তি আহ. হেতুকালং নাম চতুঅট্ঠসোড়সঅসঙ্খ্যেয্যাদিপ্পভেদো কালো, যং সন্ধাযাহ ‘‘কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি. তত্থ অচ্চন্তসংযোগত্থে উপযোগৱচনং ৱেদিতব্বং ‘‘মাসং অধীতে, দিৱসং চৰতী’’তিআদীসু ৱিয. কামঞ্চ সো কালো অসঙ্খ্যেয্যৱসেন পমেয্যো ৱিঞ্ঞেয্যো, তথাপি কপ্পকোটিৱসেন অৱিঞ্ঞেয্যতং সন্ধায ‘‘কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কাল’’ন্তি আহ. তত্থ কালযতীতি কালো, খিপতি ৱিদ্ধংসযতি সত্তানং জীৱিতমিতি অত্থো. কল ৱিক্খেপে. তত্থ কপ্পীযতি সংকপ্পীযতি সাসপপব্বতাদীহি উপমাহি কেৱলং সংকপ্পীযতি, ন মনুস্সদিৱসমাসসংৱচ্ছৰাদিগণনায গণীযতীতি কপ্পো. একন্তিআদিগণনপথস্স কোটিভূতত্তা কোটি, কপ্পানং কোটিযো কপ্পকোটিযো. তাহিপি ন পমীযতীতি অপ্পমেয্যো, তং অপ্পমেয্যং. কৰোন্তোতি নানত্থত্তা ধাতূনং দানং দেন্তো, সীলং ৰক্খন্তো, লোভক্খন্ধতো নিক্খমন্তো, অত্তহিতপৰহিতাদিভেদং তং তং ধম্মং পজানন্তো, ৱিৱিধেন ৱাযামেন ঘটেন্তো ৱাযমন্তো, তং তং সত্তাপৰাধং খমন্তো, পটিঞ্ঞাসম্মুতিপৰমত্থসচ্চানি সচ্চাযন্তো, তং তং সত্তহিতং অধিট্ঠহন্তো, সকললোকং মেত্তাযন্তো, মিত্তামিত্তাদিভেদং পক্খপাতং পহায তং তং সত্তং অজ্ঝুপেক্খন্তো চাতি অত্থো. খেদং গতোতি অনন্তপ্পভেদং মহন্তং সংসাৰদুক্খং অনুভৱনট্ঠেন গতো, সম্পত্তোত্যত্থো. সংসাৰদুক্খঞ্হি সাৰীৰিকং মানসিকঞ্চ সুখং খেদযতি পাতযতীতি ‘‘খেদো’’তি ৱুচ্চতি. লোকহিতাযাতি ইদং যথাৱুত্তহেতুফলপ্পযোজননিদস্সনং, ‘‘সংসাৰদুক্খানুভৱনকাৰণনিদস্সন’’ন্তিপি একে –
‘‘‘জাতিসংসাৰদুক্খানং, গন্তুং সক্কোপি নিব্বুতিং;
চিৰল্লিট্ঠোপি সংসাৰে, কৰুণাযেৱ কেৱল’ন্তি. –
চ ৱুত্ত’’ন্তি, তমযুত্তং. ন হি ভগৱা লোকহিতায সংসাৰদুক্খমনুভৱতি. ন হি কস্সচি দুক্খানুভৱনং লোকস্স উপকাৰং আৱহতি. এৱং পনেতং দস্সেতি তিংসপাৰমিতাপভেদং হেতুং, পাৰমিতাফলভূতং নাথত্তসঙ্খাতং ফলঞ্চ. যথা চাহ ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২). তত্থ ভগৱা যথাৱুত্তহেতূহি সত্তানং ৱিনেয্যভাৱনিপ্ফাদনপঞ্ঞাবীজানি ৱপি, হেতুফলেন পৰিপক্কিন্দ্ৰিযভাৱেন পৰিনিপ্ফন্নৱিনেয্যভাৱে সত্তে ৱিনযি, সংসাৰদুক্খতো মোচযীতি অত্থো. ন এৱং সংসাৰদুক্খেন লোকস্স উপকাৰং কিঞ্চি অকাসি, তস্মা কৰোন্তো অতিদুক্কৰানি লোকহিতাযাতি সম্বন্ধো. ইমিস্সা যোজনায সব্বপঠমস্স বোধিসত্তস্স উপ্পত্তিকালতো পট্ঠায বোধিসত্তস্স নাথত্তসঙ্খাতপাৰমিতাহেতুফলাধিগমো ৱেদিতব্বো. যো নাথোতি হি সম্বন্ধো অধিপ্পেতো. ইমস্স পনত্থস্স –
‘‘যদেৱ পঠমং চিত্ত-মুপ্পন্নং তৱ বোধযে;
ত্ৱং তদেৱস্স লোকস্স, পূজিকে পৰিৱসিত্থ’’. –
ইতি ৱচনং সাধকং. পঠমচিত্তস্স পাৰমিতাভাৱো ৰুক্খস্স অঙ্কুৰতো পট্ঠায উপ্পত্তিউপমায সাধেতব্বো. এত্থাহ – ‘‘খেদং গতোতি ৱচনং নিৰত্থকং, যথাৱুত্তনযেন গুণসাধনাসম্ভৱতো’’তি? ন, অন্তৰা অনিৱত্তনকভাৱদীপনতো. দুক্কৰানি কৰোন্তো খেদং গতো এৱ, ন অন্তৰা খেদং অসহন্তো নিৱত্ততীতি দীপেতি. লোকদুক্খাপনযনকামস্স ৱা ভগৱতো অত্তনো দুক্খানুভৱনসমত্থতং দস্সেতি.
‘‘যস্স কস্সচি ৱৰদোস্সং, যাৱাহং সব্বসত্তদুক্খানি;
সব্বানি সব্বকালং যুগং, পদ্মস্সেৱ বুজ্ঝন্তোম্হী’’তি. –
এৱংঅধিপ্পাযস্স অত্তমত্তদুক্খানুভৱনসমত্থতায কাযেৱ কথাতি অতিসযং অত্থং দস্সেতীতি অত্থো. অথ ৱা খেদং গতোতি ব্যাপাৰং পৰিচযং গতোতিপি অত্থো সম্ভৱতি. কম্মাদীসু সব্যাপাৰং পুৰিসং দিস্ৱা সন্তি হি লোকে ৱত্তাৰো ‘‘খিন্নোযং কম্মে, খিন্নোযং সত্তে’’তিআদি. ইমিস্সা যোজনায নাথোতি ইমিনা বুদ্ধত্তাধিগমসিদ্ধং কোটিপ্পত্তং নাথভাৱং পত্ৱা ঠিতকালো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. কেচি ‘‘মহাকাৰুণিকস্সাতি ৱদন্তো বুদ্ধভূতস্সাতি দস্সেতী’’তি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং ৱিয, বোধিসত্তকালেপি তব্বোহাৰসব্ভাৱতো. তস্মা সো এত্তকং কালং দুক্কৰানি কৰোন্তো অৱসানে দুক্কৰপাৰমিতাপাৰিপূৰিযা তাসং ফলভূতং নাথভাৱং পত্ৱা লোকহিতায ব্যাপাৰং গতোতি অযমত্থো নিদস্সিতো হোতি. ‘‘বোধিং গতো’’তি ৱুত্তেপি সুব্যত্তং হেতুফলং দস্সিতং হোতি. বুদ্ধভাৱপ্পত্তস্সেৱ চ নাথস্স নমো কতো হোতি ৱিসেসৱচনসব্ভাৱতো, ন বোধিসত্তস্স. এৱং সন্তেপি ৱিনযাধিকাৰো ইধাধিপ্পেতো. সো চ পব্বজিতকালতো পট্ঠায যাৱমৰণকালা হোতি. তং অতিৱিয পৰিত্তং কালং লজ্জিনো অতিসুকৰং সীলমত্তং এককস্স অত্তনো হিতায অত্তমত্তদুক্খাপনযনাধিপ্পাযেন পৰিপূৰেন্তো কো নাম ইধলোকপৰলোকাতিক্কমসুখং ন গচ্ছেয্য, ননু ভগৱা সকললোকদুক্খাপনযনাধিপ্পাযেন কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালং কৰোন্তো অতিদুক্কৰনিৰস্সাদং খেদং গতোতি অঞ্ঞাপদেসেন গুণং ৱণ্ণেতি আচৰিযো.
লোকহিতাযাতি এত্থ লোকিযতি এত্থ দুক্খন্তি লোকো, লুযতে ৱা জাতিজৰামৰণদুক্খেহীতি লোকো, ইমিনা সত্তলোকং জাতিলোকঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্মা তস্স সত্তলোকস্স ইধলোকপৰলোকহিতং অতিক্কন্তপৰলোকানং ৱা উচ্ছিন্নলোকসমুদযানং লোকানং, ইধ জাতিলোকে ওকাসলোকে ৱা দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসঙ্খাতঞ্চ হিতং সম্পিণ্ডেত্ৱা লোকস্স, লোকানং, লোকে ৱা হিতন্তি সৰূপেকদেসেকসেসং কত্ৱা ‘‘লোকহিত’’মিচ্চেৱাহ. নাথোতি সব্বসত্তানং আসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিভেদানুৰূপধম্মদেসনসমত্থতায ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি…পে… তং সুণাথা’’তি (ম. নি. ৩.৪২০) এৱং যাচনট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. ভিক্খূনং ৱীতিক্কমানুৰূপং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনেন দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকায চ কৰুণায উপগন্ত্ৱা তপতি, সুত্তন্তৱসেন ৱা তেসং সব্বসত্তানং অনুসযিতে কিলেসে কৰুণায চ পঞ্ঞায চ উপগন্ত্ৱা তপতি, অভিধম্মৱসেন ৱা তে তে সঙ্খাৰে অনিচ্চাদিলক্খণৱসেন উপপৰিক্খিত্ৱা অত্তনো কিলেসে পঞ্ঞায উপেচ্চ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তপতীতি তপনট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. সদেৱকে লোকে অপ্পটিপুগ্গলত্তা কেনচি অপ্পটিহতধম্মদেসনত্তা পৰমচিত্তিস্সৰিযপ্পৱত্তিতো চ ইস্সৰিযট্ঠেনাপি নাথতেতি নাথো. ‘‘ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসী’’তি (মহাৱ. ৯০) ৱচনতো সম্পহংসনসঙ্খাতেন আসীসট্ঠেন, পণিধানতো পট্ঠায ‘‘কথং নামাহং মুত্তো মোচযিস্সামী’’তিআদিনা নযেন আসীসট্ঠেন ৱা নাথতেতি নাথোতি ৱেদিতব্বো, সম্মাসম্বুদ্ধো. চতূহিপি নাথঙ্গেহি চতুৱেসাৰজ্জচতুপটিসম্ভিদাদযো সব্বেপি বুদ্ধগুণা যোজেতব্বা, অতিৱিত্থাৰিকভযা পন ন যোজিতা.
নমোতি পৰমত্থতো বুদ্ধগুণবহুমানপব্ভাৰা চিত্তনতি, চিত্তনতিপ্পভৱা চ ৱচীকাযনতি. অত্থু মেতি পাঠসেসেন সম্বন্ধো. মহাকাৰুণিকস্সাতি এত্থ সব্বসত্তৱিসযত্তা মহুস্সাহপ্পভৱত্তা চ মহতী কৰুণা মহাকৰুণা. তত্থ পণিধানতো পট্ঠায যাৱঅনুপাদিসেসনিব্বানপুৰপ্পৱেসা নিযুত্তোতি মহাকাৰুণিকো, ভগৱা. এত্থ চ মহাকাৰুণিকস্সাতি ইমিনা যথাৱুত্তহেতুমূলং দস্সেতি. নিক্কৰুণো হি পৰদুক্খেসু উদাসিনো বুদ্ধত্থায পণিধানমত্তম্পি অতিভাৰিযন্তি মঞ্ঞন্তো অপ্পমেয্যং কালং অতিদুক্কৰং হেতুং পূৰেত্ৱা নাথত্তসঙ্খাতং হেতুফলপ্পযোজনভূতং লোকহিতং কথং কৰিস্সতি. তস্মা সব্বগুণমূলভূতত্তা মহাকৰুণাগুণমেৱ ৱণ্ণেন্তো ‘‘নমো মহাকাৰুণিকস্সা’’তি আহ. এত্তাৱতা হেতুঅনুৰূপং ফলং, ফলানুৰূপো হেতু, দ্ৱিন্নম্পি অনুৰূপং মূলং, তিণ্ণম্পি অনুৰূপং পযোজনন্তি অযমত্থো দস্সিতো হোতি.
এৱং অচ্ছৰিযপুৰিসো, নাথো নাথগুণে ঠিতো;
নমোৰহো অনাথস্স, নাথমানস্স সম্পদং.
এত্থ সিযা ‘‘অনেকেসু ভগৱতো গুণেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ‘মহাকাৰুণিকস্সা’তি একমেৱ গহিত’’ন্তি? উচ্চতে –
দোসহীনস্স সত্থস্স, চোদনা তু ন ৱিজ্জতে;
দোসযুত্তমসত্থঞ্চ, তস্মা চোদনা অপত্তকাতি.
ন মযা চোদনা কতা, কিন্তু পুচ্ছা এৱ কতা. অপিচ –
‘‘ফলং সতিপি ৰুক্খেড্ঢে, ন পতত্যৱিকম্পিতে;
চোদনা যা’ত্থু সত্থানং, পুচ্ছনাত্যত্থফলং মহতা.
‘‘নভোত্তুং কুৰুতে সম্মা, গহিতুং নাড্ঢতে ঘটং;
অক্খেপে হি কতে তদি-চ্ছিস্সাণাবুদ্ধিবন্ধনং.
‘‘যথা হিমপদো পদ্ধো, পবুদ্ধো গন্ধলিম্পিযা;
ভিন্নত্থৱিৰমস্সেৱং, সত্থকতাত্থলিম্পিযা’’তি. –
এৱং চেকং –
সম্মাপি চোদনা তং খলু, গুৰৱো ৱিৱাক্যা ৱিৱদ্ধ;
যতিসিস্সা আঘট্টিতাতি-ৱাক্যেনাভ্যধিকং গোপয.
সৰৱতী আচেৰং কিলিট্ঠা, তদিচ্ছিস্সজিতাত্তানং;
জযত্যত্তানমাচেৰো, সদস্সস্সেৱ সাৰথীতি. –
অত্ৰোচ্চতে –
যস্স হি ৱাক্যসহস্সং, ৱাক্যে ৱাক্যে সতঞ্চ জিৱ্হা;
নামং দসবলগুণপদেসং, ৱত্তুং কপ্পেনপি ন সক্কা.
যথা –
বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সাতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথা) –
চোত্তত্তা ন সক্কা ভগৱতং গুণানমৱসেসাভিধাতুং.
অপিচ –
যথা ত্ৱং সত্তানং, দসবল তথা ঞাণকৰুণা;
গুণদ্ৱন্দং সেট্ঠং, তৱ গুণগণা নাম তিগুণাতি. –
সব্বগুণসেট্ঠত্তা মূলত্তা চ একমেৱ ৱুত্তং. অথ ৱা ‘‘ছসু অসাধাৰণঞাণেসু অঞ্ঞতৰত্তা তগ্গহণেন সেসাপি গহিতাৱ সহচৰণলক্খণেনা’’তি চ ৱদন্তি. ৱিসেসতো পনেত্থ অভিধম্মস্স কেৱলং পঞ্ঞাৱিসযত্তা অভিধম্মট্ঠকথাৰম্ভে আচৰিযেন ‘‘কৰুণা ৱিয সত্তেসু, পঞ্ঞা যস্স মহেসিনো’’তি পঞ্ঞাগুণো ৱণ্ণিতো তেসং তেসং সত্তানং আসযানুসযচঅযাধিমুত্তিভেদানুৰূপপৰিচ্ছিন্দনপঞ্ঞায, সত্তেসু মহাকৰুণায চ অধিকাৰত্তা. সুত্তন্তট্ঠকথাৰম্ভে ‘‘কৰুণাসীতলহদযং, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি ভগৱতো উভোপি পঞ্ঞাকৰুণাগুণা ৱণ্ণিতা. ইধ পন ৱিনযে আসযাদিনিৰপেক্খং কেৱলং কৰুণায পাকতিকসত্তেনাপি অসোতব্বাৰহং সুণন্তো, অপুচ্ছিতব্বাৰহং পুচ্ছন্তো, অৱত্তব্বাৰহঞ্চ ৱদন্তো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসীতি কৰুণাগুণোযেৱেকো ৱণ্ণিতোতি ৱেদিতব্বো.
পঞ্ঞাদযা অত্তপৰত্থহেতূ,
তদন্ৱযা সব্বগুণা জিনস্স;
উভো গুণা তে গুণসাগৰস্স,
ৱুত্তা ইধাচৰিযৱৰেন তস্মা.
এত্তাৱতা অট্ঠকথাদিগাথা,
সমাসতো ৱুত্তপদত্থসোভা;
অযম্পি ৱিত্থাৰনযোতি চাহং,
উদ্ধং ইতো তে পটিসংখিপামি.
দুতিযগাথায অসম্বুধন্তি ধম্মানং যথাসভাৱং অবুজ্ঝন্তো. বুদ্ধনিসেৱিতন্তি বুদ্ধানুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধেহি গোচৰভাৱনাসেৱনাহি যথাৰহং নিসেৱিতং. ভৱা ভৱন্তি ৱত্তমানভৱতো অঞ্ঞং ভৱং গচ্ছতি উপগচ্ছতি, পটিপজ্জতীতি অত্থো. অথ ৱা ভৱোতি সস্সতদিট্ঠি. তস্স পটিপক্খত্তা অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ভৱোতি ৱা ৱুদ্ধি. অভৱোতি হানি. ভৱোতি ৱা দুগ্গতি. অভৱোতি সুগতি. ‘‘অপ্পমাণা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১৩, ১১) ৱিয হি ৱুদ্ধিঅত্থত্তা অকাৰস্স. ভাৱযতীতি ভৱো, জাতি. ভৱতীতি ৱা ভৱো. সৱিকাৰা বহুৱিধখন্ধুপ্পত্তি দীপিতা. অভৱোতি ৱিনাসো, জাতিভাৱং মৰণভাৱঞ্চ গচ্ছতীতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ অৰহন্তানং মৰণম্পি খণিকৱসেন গহেতব্বং. ভৱেসু অভৱো ভৱাভৱো, তং ভৱাভৱং, ভৱেসু অভাৱপঞ্ঞত্তিং গচ্ছতীতি অত্থো. জীৱলোকোতি সত্তলোকো, সঙ্খাৰলোকওকাসলোকানং ভৱাভৱগমনাসম্ভৱতো সত্তলোকং জীৱলোকোতি ৱিসেসেতি. অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনোতি এত্থ নৱপি লোকুত্তৰধম্মা সঙ্গহং গচ্ছন্তি. অপচযগামিতা হি চতুমগ্গধম্মস্স ওধিসো অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসো, সো অস্স অত্থি, তদাৰম্মণং হুত্ৱা তত্থ সহাযভাৱূপগমনেন নিব্বানস্সাপি. যথাহ ‘‘যো খো, আৱুসো, ৰাগক্খযো…পে… ইদং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি. অৰহত্তস্সাপি তথা ৰাগাদিক্খযৱচনসব্ভাৱতো. ফলসামঞ্ঞেন তিণ্ণম্পি ফলানং অত্থীতি নৱৱিধোপেস ‘‘অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসী’’তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা সহচৰণলক্খণকআৰণতায পটিপক্খগোচৰগ্গহণতা. অনভিহিতোপি হি ধম্মস্স তত্ৰাভিহিতোৱ বুজ্ঝিতব্বো ইতি ৱচনতো কাৰণগোচৰগ্গহণেন চত্তাৰিপি ফলানি গহিতানি. নৰকাদীসু অপতমানং ধাৰেতি সুগতিযং উপ্পাদনেনাতি ধম্মো. পুন সুগতিম্হি অজননকাৰী অকুসলধম্মে নিৱাৰেত্ৱা পোসেতি পৱত্তেতি ৱড্ঢেতীতি ধম্মো. সো পন কামৰূপাৰূপভেদতো তিৱিধো অচ্চন্তসুখাৱহনতো, ততোপি উত্তমত্তা ধম্মৱৰো.
এত্থাহ – ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানং অননুবোধা অপ্পটিৱেধা এৱমিদং দীঘমদ্ধানং সন্ধাৱিতং সংসৰিত’ন্তি (দী. নি. ২.১৫৫; মহাৱ. ২৮৭) ৱচনতো চতুসচ্চধম্মং অসম্বুধং ভৱা ভৱং গচ্ছতি জীৱলোকোতি সিদ্ধং. তস্মা যং অসম্বুধং গচ্ছতি, তস্সেৱ ‘‘তস্সা’’তি অন্তে তংনিদ্দেসেন নিযমনতো চতুসচ্চধম্মোপি অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসী ধম্মৱৰোতি চাপজ্জতি. অঞ্ঞথা ‘‘নমো অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনো ধম্মৱৰস্স তস্সা’’তি তংনিদ্দেসেন সমানৱিভত্তিকৰণং ন যুজ্জতি অতিপ্পসঙ্গনিযমনতো, ‘‘অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনো ধম্মৱৰস্সা’’তি ৱচনং ৱিসেসনৱচনং. তস্মা দুক্খসমুদযসচ্চানং তব্ভাৱপ্পসঙ্গো নত্থীতি চে? ন, তংনিদ্দেসেন সমানৱিভত্তিট্ঠানে অৱিসেসিতত্তা. অপি চ মগ্গসচ্চনিৰোধসচ্চেসু ফলানং অপৰিযাপন্নত্তা নৱ লোকুত্তৰধম্মা সঙ্গহিতাতি ৱচনৱিৰোধো, ফলানং অসঙ্গহে ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনাযং ন কেৱলং অৰিযমগ্গো চেৱ নিব্বানঞ্চ, অপি চ অৰিযফলধম্মেহি সদ্ধিং পৰিযত্তিধম্মোপি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰাগৱিৰাগমনেজমসোকং…পে… ধম্মমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি (ৱি. ৱ. ৮৮৭) ৱচনৱিৰোধো চাতি পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধা এসা গাথা সাসনৱিৰুদ্ধা চা’’তি? ৱুচ্চতে – সব্বমেতমযুত্তং ৱুত্তগাথত্থাজাননতো. এত্থ হি আচৰিযেন পৱত্তিপৱত্তিহেতুৱিসযৱিভাগো চ দস্সিতো. কথং? তত্থ অসম্বুধন্তি অসম্বোধো, সো অত্থতো অৱিজ্জা, তায চ তণ্হুপাদানানি গহিতানি, তযোপি তে ধম্মা সমুদযসচ্চং, ভৱাভৱন্তি এত্থ দুক্খসচ্চং ৱুত্তং. সুগতিদুগ্গতিপ্পভেদো হি ভৱো অত্থতো পঞ্চুপাদানক্খন্ধা হোন্তি. ‘‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (মহাৱ. ১) ৱচনতো দুক্খপ্পৱত্তি পৱত্তি নাম, দুক্খসমুদযো পৱত্তিহেতু নাম, অৱিজ্জাসঙ্খাতস্স চ পৱত্তিহেতুস্স অগ্গহিতগ্গহণেন নিৰোধমগ্গসচ্চদ্ৱযং ৱিসযো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা অৱিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণং…পে… দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণ’’ন্তি (ৱিভ. ২২৬).
এত্থ চ নিৰোধসচ্চং বুদ্ধেন গোচৰাসেৱনায আসেৱিতং, মগ্গসচ্চং ভাৱনাসেৱনায. এত্তাৱতা অসম্বুধং বুদ্ধনিসেৱিতং যন্তি উপযোগপ্পত্তো যো ৱিসযো নিৰোধো চ মগ্গো চ, তস্স যথাৱুত্তাৱিজ্জাদিকিলেসজালত্তযৱিদ্ধংসিনো নমো ধম্মৱৰস্সাতি অযং গাথায অত্থো. পৰিযত্তিধম্মোপি কিলেসৱিদ্ধংসনস্স সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযপচ্চযত্তা কিলেসৱিদ্ধংসনসীলতায ‘‘অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসী’’তি ৱত্তুং সম্ভৱতি. এৱঞ্হি সতি ৰাগৱিৰাগাতি গাথত্থো, সো ধম্মং দেসেতি…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি সুত্তত্থো চ অসেসতো গহিতো হোতি. অথ ৱা ইমায গাথায কেৱলং পৰিযত্তিধম্মোৱ গহিতো হোতি, যং সন্ধাযাহ ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি (দী. নি. ১.১৯০; পাৰা. ১), তম্পি অসম্বুধং বুদ্ধেহেৱ নিসেৱিতং গোচৰাসেৱনায অনঞ্ঞনিসেৱিতং. যথাহ ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱংনেত্তিকা ভগৱংপটিসৰণা…পে… ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি (সং. নি. ২.১৪৬).
ততিযগাথায সীলাদযো কিঞ্চাপি লোকিযলোকুত্তৰা যথাসম্ভৱং লব্ভন্তি, তথাপি অন্তে ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি ৱচনতো সীলাদযো চত্তাৰো ধম্মক্খন্ধা লোকুত্তৰাৱ. এত্থ চ ‘‘সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণপ্পভুতীহী’’তি ৱত্তব্বে সৰূপেকসেসং কত্ৱা ‘‘ৱিমুত্তিঞাণপ্পভুতীহী’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ কিঞ্চাপি ৱিমুত্তীতি ফলধম্মাৱ সুত্তে অধিপ্পেতা, তথাপি ‘‘মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা মগ্গং পচ্চৱেক্খতি. পহীনে কিলেসে পচ্চৱেক্খতি. ফলং পচ্চৱেক্খতি. নিব্বানং পচ্চৱেক্খতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১০) ৱচনতো মগ্গাদিপচ্চৱেক্খণঞাণং ৱিমুত্তিঞাণন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিমুত্তি ৱিমোক্খো খযোতি হি অত্থতো একং. ‘‘খযে ঞাণং অনুপ্পাদে ঞাণন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২; দী. নি. ৩.৩০৪) এত্থ খযো নাম মগ্গো, ৰাগক্খযো দোসক্খযোতি ফলনিব্বানানং অধিৱচন’’ন্তি সুত্তে আগতমেৱ. পহীনকিলেসানং খযো পাকতিকো খযো এৱ. পভুতি-সদ্দেন তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদাতি এৱমাদযো গুণা সঙ্গহিতা. সমন্নাগমট্ঠেন অপৰিহীনট্ঠেন চ যুত্তো. খেত্তং জনানং কুসলত্থিকানন্তি ‘‘অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি সুত্ততো কুসলস্স ৱিৰুহনট্ঠানত্তা, সুত্তন্তনযেন উপনিস্সযপচ্চযত্তা চ কামং কুসলস্স খেত্তং হোতি সঙ্ঘো, ন কুসলত্থিকানং জনানং. তস্মা ন যুজ্জতীতি চে? ন, সুত্তত্থসম্ভৱতো. সুত্তে ‘‘অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) হি ৱুত্তং. কস্স লোকস্স? পুঞ্ঞত্থিকস্স খেত্তং সঙ্ঘো, পুঞ্ঞুপনিস্সযত্তা পুঞ্ঞক্খেত্তং হোতি সঙ্ঘো, কুসলত্থিকানন্তি চ ৱুচ্চন্তি. লোকেপি হি দেৱদত্তস্স খেত্তং যঞ্ঞদত্তস্স খেত্তং সালিযৱুপনিস্সযত্তা সালিখেত্তং যৱখেত্তন্তি চ ৱুচ্চতি. অৰিযসঙ্ঘন্তি ৱিগতকিলেসত্তা অৰিযং পৰিসুদ্ধং অৰিযানং, অৰিযভাৱং ৱা পত্তং সীলদিট্ঠিসামঞ্ঞেন সঙ্ঘতত্তা সঙ্ঘং. ‘‘অৰিয-সদ্দেন সম্মুতিসঙ্ঘং নিৱাৰেতী’’তি কেচি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং ৱিমুত্তিঞাণগুণগ্গহণেন ৱিসেসিতত্তা. সিৰসাতি ইমিনা কামং কাযনতিং দস্সেতি, তথাপি উত্তমসঙ্ঘে গুণগাৰৱেন উত্তমঙ্গমেৱ নিদ্দিসন্তো ‘‘সিৰসা নমামী’’ত্যাহ. সিৰস্স পন উত্তমতা উত্তমানং চক্খুসোতিন্দ্ৰিযানং নিস্সযত্তা, তেসং উত্তমতা চ দস্সনানুত্তৰিযসৱনানুত্তৰিযহেতুতায ৱেদিতব্বা. এত্থাহ – অনুসন্ধিকুসলো
‘‘উপোগ্ঘাতো পদঞ্চেৱ, পদত্থো পদৱিগ্গহো;
চোদনাপ্ৰত্যৱজ্জানং, ব্যাখ্যা তন্তস্স ছব্বিধা’’তি. –
এৱমৱত্ৱা কস্মা ৰতনত্তযপণামং পঠমং ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – সতাচাৰত্তা. আচাৰো কিৰেস সপ্পুৰিসানং, যদিদং সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপূজাৱিধানং. তস্মা ‘‘সতাচাৰতো ভট্ঠা মা মযং হোমা’’তি কৰীযতি, চতুগম্ভীৰভাৱযুত্তঞ্চ ৱিনযপিটকং সংৱণ্ণেতুকামস্স মহাসমুদ্দং ওগাহন্তস্স ৱিয পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতস্সাপি মহন্তং ভযং হোতি, ভযক্খযাৱহঞ্চেতং ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণজনিতং পণামপূজাৱিধানং. যথাহ ‘‘এৱং বুদ্ধং সৰন্তান’’ন্তিআদি (সং. নি. ১.২৪৯). অপিচাচৰিযো সত্থুপূজাৱিধানেন অসত্থৰি সত্থাভিনিৱেসস্স লোকস্স যথাভূতং সত্থৰি এৱ সম্মাসম্বুদ্ধে সত্থুসম্ভাৱনং উপ্পাদেতি, অসত্থৰি সত্থুসম্ভাৱনং পৰিচ্চজাপেতি, ‘‘তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং অত্তনো দহতী’’তি ৱুত্তদোসং পৰিহৰতি. অন্তৰাযবহুলত্তা খন্ধসন্ততিযা ৱিপ্পকতায ৱিনযসংৱণ্ণনায অত্তনো আযুৱণ্ণসুখবলানং পৰিক্খযসম্ভৱাসঙ্কায ‘‘অভিৱাদনসীলিস্স…পে… আযু ৱণ্ণো সুখং বল’’ন্তি (ধ. প. ১০৯) ৱুত্তানিসংসে যাৱ সংৱণ্ণনাপৰিযোসানা পত্থেতি. অপি চেত্থ বুদ্ধস্স ভগৱতো পণামপূজাৱিধানং সম্মাসম্বুদ্ধভাৱাধিগমত্থং বুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি. লোকিযলোকুত্তৰভেদস্স, লোকুত্তৰস্সেৱ ৱা সদ্ধম্মস্স পূজাৱিধানং পচ্চেকবুদ্ধভাৱাধিগমত্থং পচ্চেকবুদ্ধযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি. সদ্ধম্মপটিৱেধমত্তাভিলাসিনো হি তে. পৰমত্থসঙ্ঘপূজাৱিধানং পৰমত্থসঙ্ঘভাৱাধিগমত্থং সাৱকযানং পটিপজ্জন্তানং উস্সাহং জনেতি, মঙ্গলাদীনি ৱা সাত্থানি অনন্তৰাযানি চিৰট্ঠিতিকানি বহুমতানি চ ভৱন্তীতি এৱংলদ্ধিকানং চিত্তপৰিতোসনত্থং ‘‘পূজা চ পূজনেয্যান’’ন্তি ভগৱতা পসত্থমঙ্গলং কৰোতি. ৱুচ্চতে চ –
‘‘মঙ্গলং ভগৱা বুদ্ধো, ধম্মো সঙ্ঘো চ মঙ্গলং;
মঙ্গলাদীনি সাত্থানি, সীঘং সিজ্ঝন্তি সব্বসো.
‘‘সত্থু পূজাৱিধানেন, এৱমাদী বহূ গুণে;
লভতীতি ৱিজানন্তো, সত্থুপূজাপৰো সিযা’’তি.
এত্থ চ সত্থুপধানত্তা ধম্মসঙ্ঘানং পূজাৱিধানং সত্থুপূজাৱিধানমিচ্চেৱ দট্ঠব্বং সাসনতো লোকতো চ. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘সত্থা’’তি ধম্মো সুগতেন ৱুত্তো;
নিব্বানকালে যমতো স সত্থা;
সুৱত্থিগাথাসু ‘‘তথাগতো’’তি;
সঙ্ঘো চ ৱুত্তো যমতো স সত্থা.
কিঞ্চ ভিয্যো –
ধম্মকাযো যতো সত্থা, ধম্মো সত্থা ততো মতো;
ধম্মট্ঠিতো সো সঙ্ঘো চ, সত্থুসঙ্খ্যং নিগচ্ছতি.
সন্তি হি লোকে ৱত্তাৰো কোসগতং অসিং গহেত্ৱা ঠিতং পুৰিসং ৱিসুং অপৰামসিত্ৱা ‘‘অসিং গহেত্ৱা ঠিতো এসো’’তি. তেনেৱাহ চাৰিযমাত্ৰচ্চেৱা –
‘‘নমত্থু বুদ্ধৰত্নায, ধম্মৰত্নায তে নমো;
নমত্থু সঙ্ঘৰত্নায, তিৰত্নসমৱানযী’’তি.
অপিচ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণনিমিত্তানুত্তৰৱিমোক্খপাতুভাৱাভিসঙ্খাতং খন্ধসন্তানমুপাদায ‘‘বুদ্ধো’’তি যদি পঞ্ঞাপিযতি, ধম্মো পণামাৰহোতি কা এৱ কথা, সঙ্ঘো চ ‘‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’’তি ৱুত্তত্তা ভাজনন্তি দীপেতি. অথ ৱা ‘‘বুদ্ধসুবোধিতো ধম্মো আচৰিযপৰম্পৰায সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্ততেলমিৱ অপৰিহাপেত্ৱা যাৱজ্জতনা আভতত্তা এৱ মাদিসানম্পি সোতদ্ৱাৰমনুপ্পত্তো’’তি সঙ্ঘস্স আচৰিযো অতীৱ আদৰেন পণামং কৰোতি ‘‘সিৰসা নমামী’’তি.
এৱং অনেকৱিধং পণামপ্পযোজনং ৱদন্তি, আচৰিযেন পন অধিপ্পেতপ্পযোজনং অত্তনা এৱ ৱুত্তং ‘‘ইচ্চেৱমচ্চন্তনমস্সনেয্য’’ন্তিআদিনা চতুত্থগাথায. ইচ্চেৱন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো ৰতনত্তযপূজাৱিধানপৰিসমত্তত্থো. যদি এৱং যথাৱিহিতমত্তমেৱ পূজাৱিধানং অৰহতি ৰতনত্তযং, ন ততো উদ্ধন্তি আপজ্জতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং ‘‘এৱমচ্চন্তনমস্সনেয্য’’ন্তি আহ. তত্থ এৱন্তি ইমিনা যথাৱুত্তৱিধিং দস্সেতি. যথাৱুত্তেন ৱিধিনা, অঞ্ঞেন ৱা তাদিসেন অচ্চন্তমেৱ মুহুত্তমপি অট্ঠত্ৱা অভিক্খণং নিৰন্তৰং নিযমেন নমস্সনাৰহং নমস্সমানস্স হিতমহপ্ফলকৰণতোতি অত্থো. এৱংৱিধং দুল্লভট্ঠেন মহপ্ফলট্ঠেন চ সিদ্ধং ৰতনভাৱং ৰতনত্তযং নমস্সমানো যং পুঞ্ঞাভিসন্দং অলত্থং অলভিং. অকুসলমলং তদঙ্গাদিপ্পহানেন পুনাতীতি পুঞ্ঞং. কিলেসদৰথপ্পটিপ্পস্সদ্ধিযা সীতলত্তা চিত্তং অভিসন্দেতীতি অভিসন্দো. পুঞ্ঞঞ্চ তং অভিসন্দো চাতি পুঞ্ঞাভিসন্দো, তং পুঞ্ঞাভিসন্দং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘পুঞ্ঞমহত্তং’’ন্তি ভণন্তি, ‘‘ৱিপুল’’ন্তি ৱচনতো সো অত্থো ন যুজ্জতীতি আচৰিযো. অথ ৱা পুঞ্ঞানং অভিসন্দো পুঞ্ঞাভিসন্দো, তং পুঞ্ঞাভিসন্দং. সন্দ সৱনেতি ধাতু. তস্মা পুঞ্ঞসোতং পুঞ্ঞুস্সযন্তি অত্থো যুজ্জতি, তং পন ৱিপুলং, ন পৰিত্তন্তি দস্সিতং ৱিপুল-সদ্দেন.
পঞ্চমগাথা যস্মিং ৱিনযপিটকে পাড়িতো চ অত্থতো চ অনূনং লজ্জীপুগ্গলেসু পৱত্তনট্ঠেন ঠিতে সকলং তিৱিধম্পি সাসনং তেস্ৱেৱ পুগ্গলেসু পতিট্ঠিতং হোতি. কস্স সাসনন্তি চে? অট্ঠিতস্স ভগৱতো. ভগৱা হি ঠিতিহেতুভূতায উচ্ছেদদিট্ঠিযা অভাৱেন অট্ঠিতোতি ৱুচ্চতি. উচ্ছেদদিট্ঠিকো হি পৰলোকে নিৰপেক্খো কেৱলং কামসুখল্লিকানুযোগমনুযুঞ্জন্তো তিট্ঠতি, ন পৰলোকহিতানি পুঞ্ঞানি কত্তুং ব্যাৱটো হোতি, সস্সতদিট্ঠিকো তানি কত্তুং আযূহতি. ভগৱা পন তথা অতিট্ঠন্তো অনাযূহন্তো মজ্ঝিমং পটিপদং পটিপজ্জন্তো সযঞ্চ ওঘং তৰি, পৰে চ তাৰেসি. যথাহ ‘‘অপ্পতিট্ঠং খ্ৱাহং, আৱুসো, অনাযূহং ওঘমতৰি’’ন্তি (সং. নি. ১.১). চতুব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন সত্তেসু সুট্ঠু সম্মা চ ঠিতস্সাতি অত্থৱসেন ৱা সুসণ্ঠিতস্স. সুসণ্ঠিতত্তা হেস কেৱলং সত্তানং দুক্খং অপনেতুকামো হিতং উপসংহৰিতুকামো সম্পত্তিযা চ পমোদিতো অপক্খপতিতো চ হুত্ৱা ৱিনযং দেসেতি, তস্মা ইমস্মিং ৱিনযসংৱণ্ণনাধিকাৰে সাৰুপ্পায থুতিযা থোমেন্তো আহ ‘‘সুসণ্ঠিতস্সা’’তি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘মনাপিযে চ খো, ভিক্খৱে, কম্মৱিপাকে পচ্চুপট্ঠিতে’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৫; ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৬) সুত্তস্স, ‘‘সুসণ্ঠানা সুৰূপতা’’তি (খু. পা. ৮.১১) সুত্তস্স চ ৱসেন সুসণ্ঠিতস্সাতি অত্থো ৱুত্তো, সো অধিপ্পেতাধিকাৰানুৰূপো ন হোতি. অমিস্সন্তি কিং ৱিনযং অমিস্সং, উদাহু পুব্বাচৰিযানুভাৱন্তি? নোভযম্পি. অমিস্সা এৱ হি ৱিনযট্ঠকথা. তস্মা ভাৱনপুংসকৱসেন অমিস্সং তং ৱণ্ণযিস্সন্তি সম্বন্ধো. পুব্বাচৰিযানুভাৱন্তি অট্ঠকথা ‘‘যস্মা পুৰে অট্ঠকথা অকংসূ’’তি ৱচনতো তেসং আনুভাৱো নাম হোতি. কিঞ্চি অপুব্বং দিস্ৱা সন্তি হি লোকে ৱত্তাৰো ‘‘কস্সেস আনুভাৱো’’তি. অথ ৱা ভগৱতো অধিপ্পাযং অনুগন্ত্ৱা তংতংপাঠে অত্থং ভাৱযতি ৱিভাৱযতি, তস্স তস্স ৱা অত্থস্স ভাৱনা ৱিভাৱনাতি আনুভাৱো ৱুচ্চতি অট্ঠকথা.
পুব্বাচৰিযানুভাৱে সতি কিং পুন তং ৱণ্ণযিস্সন্তি ইমিনা আৰম্ভেনাতি ততো ৱুচ্চন্তি ছট্ঠসত্তমট্ঠমনৱমগাথাযো. তত্থ অৰিযমগ্গঞাণম্বুনা নিদ্ধোতমলত্তা ৱিসুদ্ধৱিজ্জেহি, তেনেৱ নিদ্ধোতাসৱত্তা ৱিসুদ্ধপটিসম্ভিদেহি, ৱিসুদ্ধপটিসম্ভিদত্তা চ সদ্ধম্মসংৱণ্ণনকোৱিদেহীতি যোজনা ৱেদিতব্বা. কেচি ‘‘পুব্বাচৰিযাতি ৱুত্তে লোকাচৰিযাপি, সাসনে ৰাহুলাচৰিযাদযোপি সঙ্গয্হন্তি, তে অপনেতুং কামঞ্চাতিআদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘তং ৱণ্ণযিস্স’’ন্তি ৱুত্তত্তা পুব্বট্ঠকথায ঊনভাৱো দস্সিতোতি চে? ন, চিত্তেহি নযেহি সংৱণ্ণিতোতি দস্সেতুং ‘‘কামঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. সদ্ধম্মং সংৱণ্ণেতুং কোৱিদেহি, তায সংৱণ্ণনায ৱা কোৱিদেহি সদ্ধম্মসংৱণ্ণনকোৱিদেহি.
সল্লেখিযেতি কিলেসজাতং বাহুল্লং ৱা সল্লিখতি তনুং কৰোতীতি সল্লেখো, সল্লেখস্স ভাৱো সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে. নোসুলভূপমেহীতি অসুলভূপমেহি. মহাৱিহাৰস্সাতি মহাৱিহাৰৱংসস্স. পঞ্ঞায অচ্চুগ্গতট্ঠেন ধজো উপমা এতেসন্তি ধজূপমা, তেহি ধজূপমেহি. সম্বুদ্ধৱৰং অনুঅযেহি অনুগতেহি সম্বুদ্ধৱৰন্ৱযেহি, বুদ্ধাধিপ্পাযানুগেহীতি অধিপ্পাযো. ইধ ৱৰ-সদ্দো ‘‘সামং সচ্চানি বুদ্ধত্তা সম্বুদ্ধো’’তি ৱচনতো পচ্চেকবুদ্ধাপি সঙ্গয্হন্তি. তস্মা তে অপনেতুং ৱুত্তো.
অট্ঠকথায ঊনভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো কৰণৱিসেসং তস্স পযোজনঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সংৱণ্ণনা’’তিআদিমাহ. ন কিঞ্চি অত্থং অভিসম্ভুণাতীতি কিঞ্চি পযোজনং ফলং হিতং ন সাধেতীতি অত্থো ‘‘ন তং তস্স ভিক্খুনো কিঞ্চি অত্থং অনুভোতী’’তিআদীসু (পাৰা. ৫৩৮) ৱিয. অজ্ঝেসনং বুদ্ধসিৰিৱ্হযস্সাতি ইমিনা যস্মা সহম্পতিব্ৰহ্মুনা অজ্ঝিট্ঠেন ধম্মো দেসিতো ভগৱতা, সাৰিপুত্তস্স অজ্ঝেসনং নিস্সায ৱিনযো পঞ্ঞত্তো, তস্মা অযম্পি আচৰিযো তং আচৰিযৱত্তং পূজেন্তো ইমং সংৱণ্ণনং বুদ্ধসিৰিত্থেৰস্স যাচনং নিস্সায অকাসীতি দস্সেতি. সমনুস্সৰন্তোতি তস্সাভাৱং দীপেতি আদৰঞ্চ.
ততো পৰং দ্ৱে গাথাযো কত্তব্বৱিধিদস্সনত্থং ৱুত্তা. তেন তাসু অট্ঠকথাসু ৱুত্তৱিনিচ্ছযপচ্চযৱিমতিং ৱিনোদেতি, একট্ঠকথায কুসলস্স ৱা ‘‘অযং নযো অট্ঠকথাযং নত্থী’’তি পটিক্খেপং নিৱাৰেতি, অযুত্তত্থপৰিচ্চাগেন তত্থ অভিনিৱিট্ঠানং অভিনিৱেসং পৰিচ্চজাপেতি, থেৰৱাদদস্সনেন ৱিনযৱিনিচ্ছযং পতি ৱিনযধৰানং কাৰণোপপত্তিতো উহাপোহক্কমং দস্সেতি, অযুত্তত্থেৰৱাদপটিক্খেপেন পুগ্গলপ্পমাণতং পটিক্খিপতীতি ইমে চানিসংসা কত্তব্বৱিধিদস্সনেন দস্সিতা হোন্তি. সংৱণ্ণনং তঞ্চ সমাৰভন্তো তস্সা সংৱণ্ণনায মহাঅট্ঠকথং সৰীৰং কত্ৱা সমাৰভিস্সং, মহাপচ্চৰিযম্পি যো ৱুত্তো ৱিনিচ্ছযো, তথেৱ কুৰুন্দীনামাদীসু লোকে ৱিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু চ যো ৱুত্তো ৱিনিচ্ছযো, ততোপি ৱিনিচ্ছযতো মহাঅট্ঠকথানযেন, ৱিনযযুত্তিযা ৱা যুত্তমত্থং তস্স সৰীৰস্স অলঙ্কাৰং ৱিয গণ্হন্তো সমাৰভিস্সং. কিং সংৱণ্ণনমেৱ, ন অঞ্ঞন্তি দস্সনত্থং পুন সংৱণ্ণনাগ্গহণং. অথ ৱা অন্তোগধত্থেৰৱাদং সংৱণ্ণনং কত্ৱা সমাৰভিস্সন্তি যোজনা ৱেদিতব্বা. থেৰৱাদা হি বহিঅট্ঠকথায ৱিচৰন্তি. এত্থ আদি-সদ্দেন চূড়পচ্চৰিঅন্ধকঅৰিযট্ঠকথাপন্নৱাৰাদযোপি সঙ্গহিতা. তত্থ পচ্চৰী নাম সীহড়ভাসায উড়ুম্পং কিৰ, তস্মিং নিসীদিত্ৱা কতত্তা তমেৱ নামং জাতং. কুৰুন্দীৱল্লিৱিহাৰো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুৰুন্দী নাম জাতা.
সম্ম সমাৰভিস্সন্তি কত্তব্বৱিধানং সজ্জেত্ৱা অহং ঠিতো, তস্মা তং মে নিসামেন্তূতি গাথায তং সংৱণ্ণনং মে মম, মযা ৱা ৱুচ্চমানন্তি পাঠসেসো. নিসামেন্তু পস্সন্তু পঞ্ঞাচক্খুনা সুণন্তু ৱা সদ্ধাৱীৰিযপীতিপামোজ্জাভিসঙ্খাৰেন সঙ্খৰিত্ৱা পূজযন্তা সক্কচ্চং ধম্মং. কস্স ধম্মং? ধম্মপ্পদীপস্স তথাগতস্স. কিং দস্সেতি? পদীপট্ঠানিযো হি ধম্মো হিতাহিতপ্পকাসনতো, পদীপধৰট্ঠানিযো ধম্মধৰো তথাগতো, তস্মা পৰিনিব্বুতেপি তস্মিং তথাগতে তত্থ সোকং অকত্ৱা সক্কচ্চ ধম্মং পটিমানযন্তা নিসামেন্তূতি দস্সেতি. অথ ৱা ‘‘ধম্মকাযা তথাগতা’’তি (দী. নি. ৩.১১৮) ৱচনতো ধম্মো চ সো পদীপো চাতি ধম্মপ্পদীপো, ভগৱা.
যো ধম্মৱিনযো যথা বুদ্ধেন ৱুত্তো, সো তথেৱ বুদ্ধপুত্তেহি সাৱকেহি ঞাতো অৱবুদ্ধো, যেহি তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিং অধিপ্পাযং অচ্চজন্তা নিৰৱসেসং গণ্হন্তা. পুৰেতি পুৰা, পোৰাণত্থেৰা ৱা. অট্ঠকথাতি অট্ঠকথাযো, উপযোগবহুৱচনং.
যং অত্থজাতং অট্ঠকথাসু ৱুত্তং, তং সব্বম্পি পমাদলেখকানং পমাদলেখমত্তং ৱজ্জযিত্ৱা. কিং সব্বেসম্পি পমাণং? ন, কিন্তু সিক্খাসু সগাৰৱানং ইধ ৱিনযম্হি পণ্ডিতানং, মহাঅট্ঠকথাযং পন সচ্চেপি অলিকেপি দুক্কটমেৱ ৱুত্তং, তং পমাদলেখন্তি ৱেদিতব্বং. পমাদলেখং ৱজ্জযিত্ৱা পমাণং হেস্সতীতি সম্বন্ধো.
ততো চাতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তঅত্থজাততো তন্তিক্কমং পাড়িক্কমং. সুত্তন্তা সুত্তাৱযৱা. অন্তোতি হিদং অব্ভন্তৰাৱযৱসম্ভাৱনাদীসু দিস্সতি. সুত্তন্তেসু ভৱা সুত্তন্তিকা, তেসং সুত্তন্তিকানং, সুত্তন্তগন্থেসু আগতৱচনানন্তি অত্থো. অথ ৱা অমীযতীতি অন্তো, সাধীযতীতি অধিপ্পাযো. কেন সাধীযতি? সুত্তেন, সুত্তস্স অন্তো সুত্তন্তো, কো সো? সো সো অত্থৱিকপ্পো, তস্মিং সুত্তন্তে নিযুত্তানি ৱচনানি সুত্তন্তিকানি. তেসং সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং. তস্স তস্স আগমসুত্তস্স অভিধম্মৱিনযসুত্তস্স চানুৰূপং পৰিদীপযন্তী, অযং তাৱেত্থ সমাসতো অত্থৱিভাৱনা – ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদীনং (সং. নি. ২.৪১; ৫.৪৭৯; অ. নি. ৬.১০; পাৰা. ১) সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং আগমসুত্তন্তানুৰূপং. ‘‘ৱিৱাদাধিকৰণং সিযা কুসলং সিযা অকুসলং সিযা অব্যাকত’’ন্তি (চূড়ৱ. ২২০) এৱমাদীনং অভিধম্মসুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং অভিধম্মসুত্তন্তানুৰূপন্তি এৱমাদি. হেস্সতীতি ভৱিস্সতি, কৰীযিস্সতীতি অধিপ্পাযো. ৱণ্ণনাপীতি এত্থ অপি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, সো তস্মাতি পদেন যোজেতব্বো. কথং? পণ্ডিতানং পমাণত্তাপি ৱিত্থাৰমগ্গস্স সমাসিতত্তাপি ৱিনিচ্ছযস্স অসেসিতত্তাপি তন্তিক্কমস্স অৱোক্কমিতত্তাপি সুত্তন্তিকৱচনানং সুত্তন্তট্ঠকথানুৰূপং দীপনতোপি তস্মাপি সক্কচ্চং অনুসিক্খিতব্বাতি. এত্থ ‘‘তন্তিক্কমং অৱোক্কমিত্ৱা’’তি ৱচনেন সিদ্ধেপি ‘‘অট্ঠকথাচৰিযা ৱেৰঞ্জকণ্ডাদীসু ‘সুত্তন্তিকানং ভাৰো’তি গতা, মযং পন ৱত্ৱাৱ গমিস্সামা’’তি দস্সেতুং ‘‘সুত্তন্তিকান’’ন্তি ৱুত্তং কিৰ.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
বাহিৰনিদানকথাৱণ্ণনা
তদঙ্গৱিনযাদিভেদেন ৱিনযস্সবহুত্তা ৱিনযো তাৱ ৱৱত্থপেতব্বো. ‘‘বুদ্ধেন ধম্মো ৱিনযো চ ৱুত্তো’’তি পুব্বে ৱুত্তত্তা ইদানি ‘‘ৱুত্তং যেনা’’তি ন ৱত্তব্বন্তি চে? তস্স এৱমাদিৱচনং সন্ধায ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. ধাৰিতং যেন চাভতং. যত্থপ্পতিট্ঠিতঞ্চেতন্তি ৱচনং সকলম্পি ৱিনযপিটকং সন্ধায ৱুত্তং. অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি আহচ্চ ভাসিতং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি ভগৱতো অতীতাদীসু অপ্পচ্চক্খং কিঞ্চি অত্থি. যদি অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতি, পদসোধম্মাপত্তিং ন জনেয্যাতি চে? ন, সাৱকভাসিতস্সপি পদসোধম্মাপত্তিজননতো. নিযমাভাৱা অতিপ্পসঙ্গোতি চে? ন, পদসোধম্মসিক্খাপদট্ঠকথাযং ‘‘সঙ্গীতিত্তযং আৰুড়্হো’’তি ৱিসেসিতত্তা. তথা অট্ঠকথাযম্পি সঙ্গীতিং আৰুড়্হত্তা ‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি…পে… সংসাৰোতি পৱুচ্চতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস) এৱমাদিৱচনং, যঞ্চ সঙ্গীতিআৰুড়্হক্কমানুগতং, তং পদসোধম্মাপত্তিং জনেতীতি আযস্মা উপতিস্সো.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা
পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চাতি এত্থ চ-সদ্দো অতিৰেকত্থো, তেন অঞ্ঞাপি অত্থীতি দীপেতি. তম্পি সালৱনং উপগন্ত্ৱা মিত্তসুহজ্জে অপলোকেত্ৱা নিৱত্তনতো উপৱত্তনন্তি পাকটং জাতং কিৰ. যমকসালানন্তি একা কিৰ সালপন্তি সীসভাগে, একা পাদভাগে. তত্ৰাপি একো তৰুণসালো সীসভাগস্স আসন্নে হোতি, একো পাদভাগস্স, মূলখন্ধৱিটপপত্তেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসিব্বিত্ৱা ঠিতসালানন্তিপি ৱুত্তং. অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং ‘‘কতকিচ্চো পীতিজ হাস চেতো অৱেৰমুখেনাভতকুণ্ডলেনা’’তিআদীসু ৱিয. পৰিনিব্বানে পৰিনিব্বানহেতু, তস্মিং ঠানে ৱা মা সোচিত্থ চিত্তেন, মা পৰিদেৱিত্থ ৱাচায ‘‘পৰিদেৱনং ৱিলাপ’’ন্তি ৱচনতো. মহাসমণেনাতি নিস্সক্কত্থে কৰণৱচনং. সূৰিযং’সূভি পটুকৰা’ভা’ৰিণস্স তাণা ইত্যত্ৰেৱ. যঞ্চ ভগৱতো অনুগ্গহং, তস্স অনুগ্গহস্সাতি আচৰিযা. একচ্চে পন ‘‘যং যস্মা অহং অনুগ্গহিতো’’তি ৱদন্তি. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৱসনকিচ্চানি, মযা পৰিভুঞ্জিত্ৱা অপনীতানি. যদি সুযুত্তানি ধাৰেস্সসীতি পুচ্ছতি, কৱচসদিসানি সাণানি. ইস্সৰিযসদিসা নৱ অনুপুব্বৱিহাৰাদযো. অট্ঠ সমাপত্তিযো নিৰোধসমাপত্তি চ পটিলাভক্কমেন ‘‘অনুপুব্বৱিহাৰা’’তি ৱুত্তা.
অনাগতে সন্নিকট্ঠে, তথাতীতে চিৰন্তনে;
কালদ্ৱযেপি কৱীহি, পুৰাসদ্দো পযুজ্জতে.
সত্থুসাসনমেৱ পৰিযত্তি সত্থুসাসনপৰিযত্তি, সা সুত্তগেয্যাদিৱসেন নৱঙ্গা. তিপিটকমেৱ সব্বপৰিযত্তিপ্পভেদং ধাৰেন্তীতি তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰা. ‘‘ৱিনা ন সক্কা’’তি ন ৱত্তব্বং ‘‘তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰে’’তি ৱুত্তত্তা, এৱং সন্তেপি অত্থি ৱিসেসো তেহি সম্মুখাপি অসম্মুখাপি সুতং, থেৰেন পন অসম্মুখাপটিগ্গহিতং নাম নত্থীতি. ন ৱাযন্তি এত্থ ৱাতি ৱিভাসা, অঞ্ঞাসিপি ন অঞ্ঞাসিপীতি অত্থো. তত্ৰ উচ্চিননে. বহুসদ্দো ৱিপুল্লত্থো ‘‘অনন্তপাৰং বহু ৱেদিতব্বমিত্য’’ত্ৰেৱ. পুব্বে ‘‘তিপিটকসব্বপঅযত্তিপ্পভেদধৰে’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘বহু চানেন…পে… পৰিযত্তো’’তি ন যুজ্জতীতি চে? ন, তিপিটকস্স অনন্তত্তা, তস্মা অম্হে উপাদায তেন বহু পৰিযত্তোতি অধিপ্পাযো. ইতৰথা আনন্দত্থেৰো তেহি অপ্পস্সুতোতি আপজ্জতি, ‘‘অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থী’’তি ৱচনৱিৰোধো চ. অড্ঢমাসো অতিক্কন্তোতি এত্থ একো দিৱসো নট্ঠো, সো পাটিপদদিৱসো, কোলাহলদিৱসো নাম সো, তস্মা ইধ ন গহিতো. সংৱেগৱত্থুং কিত্তেত্ৱা কীড়নতো সাধুকীড়নং নাম. স্ৱেপীতি অপি-সদ্দো অপেক্খামন্তানুঞ্ঞায. সুভসুত্তং ‘‘অচিৰপৰিনিব্বুতে ভগৱতী’’তি (দী. নি. ১.৪৪৪) ৱুত্তত্তা চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সেসু অন্তোগধং ন হোতীতি চে? ন, ভগৱতো কালে লদ্ধনযত্তা কথাৱত্থু ৱিয. ছড্ডিতা পতিতা উক্লাপা ছড্ডিতপতিতউক্লাপা. আণা এৱ অপ্পটিহতট্ঠেন চক্কন্তি আণাচক্কং. একতো এত্থ নিপতন্তীতি একনিপাতনং. আকাসেন আগন্ত্ৱা নিসীদীতি একেতি এতং দুতিযৱাৰে গমনং সন্ধাযাতি আযস্মা উপতিস্সো. পঠমং ৱা আকাসেন গন্ত্ৱা পৰিসং পত্ৱা ভিক্খুপন্তিং অপীড়েন্তো পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা আসনে এৱ অত্তানং দস্সেসি. উভযথা চ আপাথং গতো, তেন উভযম্পি যুজ্জতি, অঞ্ঞথা দ্ৱীসু একং অভূতং আপজ্জতি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পুচ্ছি…পে… আযস্মা উপালিত্থেৰো ৱিস্সজ্জেসীতি ইদং পুব্বে ‘‘পঠমং আৱুসো উপালী’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ৪৩৯) ৱুত্তপুচ্ছাৱিস্সজ্জনং সঙ্খিপিত্ৱা সঙ্গীতিকাৰকেহি দস্সিতৱচনন্তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. তথা হোতু, কিমত্থং পনেত্থ ‘‘নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৱত্থুম্পি পুচ্ছী’’তি এৱং পুব্বে দস্সিতানুক্কমেন অৱত্ৱা ‘‘ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এৱং অনুক্কমো কতোতি? ‘‘ৱত্থুমূলকত্তা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা উপ্পটিপাটিযা ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি একে. এত্থ পন ৱিচাৰণা ৱেৰঞ্জকণ্ডে সম্পত্তে কৰীযতি. ৰাজাগাৰকেতি এৱংনামকে উয্যানে. অভিৰমনাৰহং কিৰ ৰাজাগাৰম্পি. তত্থ, যস্স ৱসেনেতং এৱং নামং লভতি. অথ খো ‘‘আযস্মা মহাকস্সপো’’তিআদিনা পুব্বে ৱুত্তমেৱ সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেতি সঙ্গীতিকাৰকো ৱসীগণো. যদি এৱং যথা নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছীতি এত্থ পুচ্ছাক্কমো দস্সিতো, তথা আনন্দত্থেৰস্স ৱিস্সজ্জনক্কমোপি কিমত্থং ন দস্সিতোতি চে? ইমিনানুক্কমেন সঙ্গহং পঞ্চপি নিকাযা অনাৰুড়্হাতি দস্সনত্থং. কথং পন আৰুড়্হাতি? আযস্মা মহাকস্সপো পঞ্চপি নিকাযে অনুক্কমেনেৱ পুচ্ছি, আনন্দত্থেৰো পন অনুক্কমেনেৱ পুচ্ছিতম্পি অপুচ্ছিতম্পি তস্স তস্স সুত্তস্স সভাৱং অন্তৰা উপ্পন্নং ৱত্থুং উদ্দেসনিদ্দেসক্কমং মাতিকাৱিভঙ্গক্কমন্তি এৱমাদিসব্বং অনুৰূপৱচনং পক্খিপিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি, তেনেৱাহ ‘‘এতেনেৱ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছী’’তি. অথ ৱা ‘‘অম্বলট্ঠিকাযং ৰাজাগাৰকে’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি উপ্পটিপাটিৱচনেনপি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘অম্বলট্ঠিকাযং ৱিহৰতি ৰাজাগাৰকে’’তি হি ৱুত্তং.
গহকাৰন্তি ইমস্স অত্তভাৱগেহস্স কাৰকং তণ্হাৱড্ঢকিং গৱেসন্তো যেন ঞাণেন সক্কা সো দট্ঠুং, তস্সত্থায দীপঙ্কৰপাদমূলে কতাভিনীহাৰো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসাৰং তং ঞাণং অৱিন্দন্তো ৱিচৰিন্তি অত্থো. দুক্খা জাতি পুনপ্পুনন্তি ইদং গহকাৰকগৱেসনস্স কাৰণৱচনং. সব্বা তে ফাসুকাতি তৱ সব্বা অনৱসেসকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. গহকূটং নাম অৱিজ্জা. সোমনস্সসহগতং ঞাণং সোমনস্সমযং. ন হি সোমনস্সমযং ঞাণং খন্ধসভাৱভেদতো. দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনাতি যেভুয্যতায ৱুত্তং, তং পন তত্থ তত্থ পকাসযিস্সাম. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে চ ৱিনযে চাতি এত্থ পাণাতিপাতো অকুসলন্তি এৱমাদীসু মৰণাধিপ্পাযস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপ্পযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা অকুসলং, ন পাণসঙ্খাতজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদকসঙ্খাতো অতিপাতো. তথা অদিন্নস্স পৰসন্তকস্স আদানসঙ্খাতা ৱিঞ্ঞত্তি অব্যাকতো ধম্মো, তব্বিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অকুসলো ধম্মোতি (পট্ঠা. ১.১.২৭) এৱমাদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে পটিবলো ৱিনেতুং. জাতৰূপৰজতং পৰসন্তকং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তস্স যথাৱত্থুং পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটেসু অঞ্ঞতৰং, ভণ্ডাগাৰিকসীসেন দিয্যমানং গণ্হন্তস্স পাচিত্তিযং, অত্তত্থায গণ্হন্তস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং, কেৱলং লোলতায গণ্হন্তস্স অনামাসদুক্কটং, ৰূপিযছড্ডকসম্মতস্স অনাপত্তীতি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ৱিনযেপি পটিবলো ৱিনেতুন্তি অত্থো. ভাৱেতীতি ৱড্ঢেতি, এতেন ফলৱসেন জৱনৱসেন চ চিত্তস্স ৱুদ্ধিং দস্সেতি. ‘‘অৱিসিট্ঠ’’ন্তি পাঠো, সাধাৰণন্তি অত্থো.
দেসেন্তস্স ৱসেনেত্থ, দেসনা পিটকত্তযং;
সাসিতব্বৱসেনেতং, সাসনন্তিপি ৱুচ্চতি.
কথেতব্বস্স অত্থস্স, ৱসেনাপি কথাতি চ;
দেসনা সাসনা কথা, ভেদম্পেৱং পকাসযে.
সাসনস্স নপুংসকত্তা ‘‘যথা…পে… ধম্মসাসনানী’’তি ৱুত্তং. দুচ্চৰিতসংকিলেসং নাম অত্থতো চেতনা, তথাকাৰপ্পৱত্তচিত্তুপ্পাদো ৱা. অনিচ্চাদিলক্খণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৱত্তত্তা ৱিপস্সনাচিত্তানি ৱিসযতো লোকিযা’ভিসমযো অসম্মোহতো লোকুত্তৰো, লোকুত্তৰো এৱ ৱা অভিসমযো ৱিসযতো নিব্বানসঙ্খাতস্স অত্থস্স, ইতৰস্স মগ্গাদিকস্স অসম্মোহতোতিপি একে. এত্থ ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুত্তং ঞাণং, তং কথং গম্ভীৰন্তি চে? গম্ভীৰস্স উদকস্স পমাণগ্গহণকালে দীঘেন পমাণেন ভৱিতব্বং, এৱং অলব্ভনেয্যভাৱদস্সনত্থং ইদানীতি ৱুত্তন্তি একে. যস্স চত্থায মগ্গফলত্থায. তঞ্চ অত্থং নানুভোন্তি নাধিগচ্ছন্তি কঞ্চি অত্তনা অধিপ্পেতং, ইতিৱাদপমোক্খঞ্চ. কস্মা? অত্থস্স অনুপপৰিক্খিত্ৱা গহিতত্তা. অধিগতফলত্তা পটিৱিদ্ধাকুপ্পো. পুন খীণাসৱগ্গহণেন অৰহন্তমেৱ দস্সেতি, ন সেক্খং. সো হি যথা ভণ্ডাগাৰিকো ৰঞ্ঞো কটকমকুটাদিং গোপেত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে উপনেতি, এৱং সহেতুকানং সত্তানং মগ্গফলত্থায ধম্মং দেসেসি. তাসংযেৱ তত্থ ৱিনযপিটকে পভেদতো ৱুত্তত্তা, ৱাযমিত্ৱা তা এৱ পাপুণাতীতি আচৰিযা. কিমত্থং তিস্সোৱ ৱিজ্জা তত্থ ৱিভত্তাতি? সীলসম্পত্তিযা এতপৰমুপনিস্সযভাৱতো. ‘‘অপৰেহিপি সত্তহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ৱিনযধৰো হোতি. আপত্তিং জানাতি, অনাপত্তিং, লহুকং আপত্তিং, গৰুকং আপত্তিং, অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি…পে… দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি…পে… আসৱানঞ্চ খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (পৰি. ৩২৭) সুত্তমেত্থ সাধকং. ৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা সীলসম্পত্তিং নিস্সায আসৱক্খযঞাণেন সহেৱ ৱিয দিব্বচক্খুপুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণানি পটিলভতি. ৱিসুং এতেসং পৰিকম্মকিচ্চং নত্থীতি দস্সনত্থং তাসংযেৱাতি ৱুত্তন্তি চ ৱদন্তি একে. অভিধম্মে পন তিস্সোৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো চ পটিসম্ভিদা অঞ্ঞে চ সম্মপ্পধানাদযো গুণৱিসেসা ৱিভত্তা. কিঞ্চাপি ৱিভত্তা, তথাপি ৱিসেসতো পঞ্ঞাজাতিকত্তা চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতীতি দস্সনত্থং তাসং তত্থেৱাতি অৱধাৰণৱিপল্লাসো কতো. অত্তনা দুগ্গহিতেন ধম্মেনাতি পাঠসেসো. কত্তৰি চেতং কৰণৱচনং, হেতুত্থে চ, অত্তনা দুগ্গহিতহেতূতি অধিপ্পাযো. কস্মা পনাতি ‘‘অনুলোমিকো’’তি ৱুত্তত্থং দীপেতি.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনানযো.
দুতিযসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা
পন্নভাৰাতি পতিতক্খন্ধভাৰা. ‘‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.২২) হি ৱুত্তং. ‘‘সম্মুখা ভৱিস্সাম ন ভৱিস্সামা’’তি ৱত্তাৰো. তেসু দহৰা কিৰ. জম্মিন্তি লামকং.