নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

ৱিনযপিটকে

ৱিমতিৱিনোদনী-টীকা (পঠমো ভাগো)

গন্থাৰম্ভকথা

কৰুণাপুণ্ণহদযং, সুগতং হিতদাযকং;

নত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিমলং, সঙ্ঘঞ্চ গুণসম্পদং.

ৱণ্ণনা নিপুণাহেসুং, ৱিনযট্ঠকথায যা;

পুব্বকেহি কতা নেকা, নানানযসমাকুলা.

তত্থ কাচি সুৱিত্থিণ্ণা, দুক্খোগাহা চ গন্থতো;

ৱিৰদ্ধা অত্থতো চাপি, সদ্দতো চাপি কত্থচি.

কাচি কত্থচি অপুণ্ণা, কাচি সম্মোহকাৰিনী;

তস্মা তাহি সমাদায, সাৰং সঙ্খেপৰূপতো.

লীনত্থঞ্চ পকাসেন্তো, ৱিৰদ্ধঞ্চ ৱিসোধযং;

উপট্ঠিতনযঞ্চাপি, তত্থ তত্থ পকাসযং.

ৱিনযে ৱিমতিং ছেতুং, ভিক্খূনং লহুৱুত্তিনং;

সঙ্খেপেন লিখিস্সামি, তস্সা লীনত্থৱণ্ণনং.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা

ৱিনযসংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযং নমস্সিতুকামো তস্স ৱিসিট্ঠগুণযোগসন্দস্সনত্থং যো কপ্পকোটীহিপীতিআদিমাহ. ৱিসিট্ঠগুণযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতমত্থং সাধেতি. এত্থ চ সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণপ্পযোজনং তত্থ তত্থ বহুধা পপঞ্চেন্তি আচৰিযা, মযং পন ইধাধিপ্পেতমেৱ পযোজনং দস্সযিস্সাম. তস্মা সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযপণামকৰণং যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তস্সানুভাৱেন হতন্তৰাযো’’তি. ৰতনত্তযপণামকৰণেন হি ৰাগাদিদোসৱিগমতো পঞ্ঞাদিগুণপাটৱতো আযুআদিৱড্ঢনতো পুঞ্ঞাতিসযভাৱাদিতো চ হোতেৱ যথাপটিঞ্ঞাতসংৱণ্ণনায অনন্তৰাযেন পৰিসমাপনং.

তত্থ পঠমং তাৱ ভগৱতো ৱন্দনং কত্তুকামো ‘‘যো কপ্পকোটীহিপি…পে… তস্সা’’তি আহ. ইমিস্সা পন ৱিনযদেসনায কৰুণাপ্পধানঞাণসমুট্ঠিততায কৰুণাপ্পধানমেৱ থোমনং আৰদ্ধং. এসা হি আচৰিযস্স পকতি, যদিদং আৰম্ভানুৰূপথোমনা. কৰুণাগ্গহণেন চেত্থ অপৰিমেয্যপ্পভাৱা সব্বেপি বুদ্ধগুণা নযতো সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা তংমূলকত্তা সেসবুদ্ধগুণানং. তত্থ যোতি ইমস্স অনিযমৱচনস্স নাথোতি ইমিনা সম্বন্ধো. কপ্পকোটীহিপি অপ্পমেয্যং কালন্তি কপ্পকোটিগণনাৱসেনপি ‘‘এত্তকা কপ্পকোটিযো’’তি পমেতুং অসক্কুণেয্যং কালং. অপি-সদ্দেন পগেৱ ৱস্সগণনাযাতি দস্সেতি. অপ্পমেয্যং কালন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, তেন কপ্পকোটিগণনাৱসেন পৰিচ্ছিন্দিতুমসক্কুণেয্যমপি, অসঙ্খ্যেয্যৱসেন পন পৰিচ্ছিন্দিতব্বতো সলক্খং চতুৰসঙ্খ্যেয্যকপ্পকালং অচ্চন্তমেৱ নিৰন্তৰং পঞ্চমহাপঅচ্চাগাদিঅতিদুক্কৰানি কৰোন্তো খেদং কাযিকং পৰিস্সমং পত্তোতি দস্সেতি.

লোকহিতাযাতি সত্তলোকস্স হিতায. নাথতীতি নাথো, ৱেনেয্যানং হিতসুখং আসীসতীতি অত্থো. অথ ৱা নাথতি ৱেনেয্যগতে কিলেসে উপতাপেতি, নাথতি ৱা যাচতি ৱেনেয্যে অত্তনো হিতকৰণে যাচিত্ৱাপি নিযোজেতীতি নাথো, লোকপটিসৰণো লোকসামী লোকনাযকোতি ৱুত্তং হোতি. মহাকাৰুণিকস্সাতি যো কৰুণায কম্পিতহদযত্তা লোকহিতত্থং অতিদুক্কৰকিৰিযায অনেকপ্পকাৰং তাদিসং দুক্খং অনুভৱিত্ৱা আগতো, তস্স মহাকাৰুণিকস্সাতি অত্থো. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. দুক্খিতেসু ৱা কিৰিযতি পসাৰিযতীতি কৰুণা. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি ৱিবাধেতি, ৱিনাসেতি ৱা পৰস্স দুক্খন্তি অত্থো. পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবাধেতি. কৰুণায নিযুত্তো কাৰুণিকো, মহন্তো কাৰুণিকো মহাকাৰুণিকো, তস্স নমো অত্থূতি পাঠসেসো.

এৱং কৰুণামুখেন সঙ্খেপতো সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং থোমেত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং অসম্বুধন্তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধনিসেৱিতং যং অসম্বুধং জীৱলোকো ভৱা ভৱং গচ্ছতি, তস্স ধম্মৱৰস্স নমোতি সম্বন্ধো. তত্থ অসম্বুধন্তি অসম্বুজ্ঝন্তো, যথাসভাৱং অপ্পটিৱিজ্ঝনতোতি ৱুত্তং হোতি. হেতুঅত্থো হেত্থ অন্তপচ্চযো. যন্তি অনিযমতো সপৰিযত্তিকো নৱলোকুত্তৰধম্মো কম্মভাৱেন নিদ্দিট্ঠো. বুদ্ধনিসেৱিতন্তি তস্সেৱ ৱিসেসনং, সম্মাসম্বুদ্ধেন, পচ্চেকবুদ্ধসাৱকবুদ্ধেহিপি ৱা গোচৰাসেৱনভাৱনাসেৱনাহি যথাৰহং নিসেৱিতং, অজহিতন্তি অত্থো. তত্থ পৰিযত্তিফলনিব্বানানি গোচৰাসেৱনৱসেনেৱ নিসেৱিতানি, মগ্গো পন ভাৱনাসেৱনৱসেনাপি পচ্চৱেক্খণঞাণাদিৱসেন গোচৰাসেৱনৱসেনাপি নিসেৱিতো. ভৱাভৱন্তি ভৱতো ভৱং. অথ ৱা হীনপণীতাদিৱসেন খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ভৱন্তি অত্থো. ৱুড্ঢত্থোপি হি অ-কাৰো দিস্সতি অসেক্খা ধম্মাতিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১১) ৱিয. অথ ৱা ভৱোতি ৱুড্ঢি, অভৱোতি হানি. ভৱোতি ৱা সস্সতদিট্ঠি, অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ৱুত্তপ্পকাৰো ভৱো চ অভৱো চ ভৱাভৱো, তং ভৱাভৱং. গচ্ছতীতি উপগচ্ছতি. জীৱলোকোতি সত্তলোকো. অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসিনোতি ধম্মৱিসেসনং. তত্থ ন ৱিদতি ধম্মানং যথাসভাৱং ন ৱিজানাতীতি অৱিজ্জা, অঞ্ঞাণং. সা আদি যেসং তণ্হাদীনং, তেযেৱ কিলিস্সন্তি এতেহি সত্তাতি কিলেসা, তেযেৱ চ সত্তানং ৱিবাধনট্ঠেন জালসদিসাতি জালং, তং ৱিদ্ধংসেতি সব্বসো ৱিনাসেতি সীলেনাতি অৱিজ্জাদিকিলেসজালৱিদ্ধংসী, তস্স.

ননু চেত্থ সপৰিযত্তিকো নৱলোকুত্তৰধম্মো অধিপ্পেতো, তত্থ চ মগ্গোযেৱ কিলেসে ৱিদ্ধংসেতি, নেতৰেতি চে? ৱুচ্চতে – মগ্গস্সাপি নিব্বানমাগম্ম কিলেসৱিদ্ধংসনতো নিব্বানম্পি কিলেসে ৱিদ্ধংসেতি নাম, মগ্গস্স কিলেসৱিদ্ধংসনকিচ্চং ফলেন নিট্ঠিতন্তি ফলম্পি ‘‘কিলেসৱিদ্ধংসী’’তি ৱুচ্চতি, পৰিযত্তিধম্মোপি কিলেসৱিদ্ধংসনস্স উপনিস্সযপচ্চযত্তা ‘‘কিলেসৱিদ্ধংসী’’তি ৱত্তুং অৰহতীতি ন কোচি দোসো. ধম্মৱৰস্স তস্সাতি পুব্বে অনিযমিতস্স নিযামকৱচনং. তত্থ যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চতূসু অপাযেসু সংসাৰদুক্খে চ অপতমানে ধাৰেতীতি ধম্মো. ৱুত্তপ্পকাৰো ধম্মো এৱ অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন ৱৰো পৱৰো অনুত্তৰোতি ধম্মৱৰো, তস্স ধম্মৱৰস্স নমো অত্থূতি অত্থো.

এৱং সঙ্খেপনযেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং থোমেত্ৱা ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং গুণেহীতিআদিমাহ. তত্থ গুণেহি যো যুত্তো, তমৰিযসঙ্ঘং নমামীতি সম্বন্ধো. সীলাদযো গুণা চেত্থ লোকিযলোকুত্তৰা অধিপ্পেতা. ‘‘ৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৱত্তব্বে একদেসসৰূপেকসেসনযেন ‘‘ৱিমুত্তিঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং, আদিসদ্দপৰিযাযেন পভুতিসদ্দেন ৱা ৱিমুত্তিগ্গহণং ৱেদিতব্বং. তত্থ ৱিমুত্তীতি ফলং. ৱিমুত্তিঞাণন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং. পভুতি-সদ্দেন ছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাদযো গুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. কুসলত্থিকানং জনানং পুঞ্ঞাতিসযৱুড্ঢিযা খেত্তসদিসত্তা খেত্তন্তি আহ ‘‘খেত্তং জনানং কুসলত্থিকান’’ন্তি. খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৱকৰণেন তাযতীতি হি খেত্তং. অৰিযসঙ্ঘন্তি এত্থ আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো, সদেৱকেন লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা, অট্ঠ অৰিযপুগ্গলা, অৰিযানং সঙ্ঘো সমূহোতি অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং.

ইদানি ৰতনত্তযপণামজনিতং কুসলাভিসন্দং যথাধিপ্পেতে পযোজনে নিযোজেত্ৱা অত্তনা সংৱণ্ণিযমানস্স ৱিনযস্স সকলসাসনমূলভাৱদস্সনমুখেন সংৱণ্ণনাকৰণস্সাপি সাসনমূলতং দস্সেতুং ইচ্চেৱমিচ্চাদিগাথাদ্ৱযমাহ. পুঞ্ঞাভিসন্দন্তি পুঞ্ঞোঘং, পুঞ্ঞপ্পৱাহং পুঞ্ঞৰাসিন্তি অত্থো. তস্সানুভাৱেনাতি তস্স যথাৱুত্তস্স পুঞ্ঞপ্পৱাহস্স আনুভাৱেন বলেন হতন্তৰাযো ৱিনযং ৱণ্ণযিস্সন্তি সম্বন্ধো.

অট্ঠিতস্স সুসণ্ঠিতস্স ভগৱতো সাসনং যস্মিং ঠিতে পতিট্ঠিতং হোতীতি যোজেতব্বং. তত্থ যস্মিন্তি যস্মিং ৱিনযপিটকে. ঠিতেতি পাড়িতো চ অত্থতো চ অনূনং হুত্ৱা লজ্জীপুগ্গলেসু পৱত্তনট্ঠেন ঠিতে. সাসনন্তি সিক্খত্তযসঙ্গহিতং সাসনং. অট্ঠিতস্সাতি কামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগসঙ্খাতে অন্তদ্ৱযে অট্ঠিতস্স, ‘‘পৰিনিব্বুতস্সপি ভগৱতো’’তিপি ৱদন্তি. সুসণ্ঠিতস্সাতি অন্তদ্ৱযৱিৰহিতায মজ্ঝিমায পটিপদায সুট্ঠু ঠিতস্স. অমিস্সন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, নিকাযন্তৰলদ্ধীহি অসম্মিস্সং কত্ৱা অনাকুলং কত্ৱা ৱণ্ণযিস্সন্তি ৱুত্তং হোতি. নিস্সায পুব্বাচৰিযানুভাৱন্তি পুব্বাচৰিযেহি সংৱণ্ণিতং অট্ঠকথং নিস্সায, ন অত্তনো বলেনাতি অধিপ্পাযো.

অথ পোৰাণট্ঠকথাসু ৱিজ্জমানাসু পুন ৱিনযসংৱণ্ণনা কিংপযোজনাতি? আহ কামঞ্চাতিআদি. তত্থ কামন্তি একন্তেন, যথিচ্ছকং ৱা, সব্বসোতি ৱুত্তং হোতি, তস্স সংৱণ্ণিতোযং ৱিনযোতি ইমিনা সম্বন্ধো. পুব্বাচৰিযাসভেহীতি মহাকস্সপত্থেৰাদযো পুব্বাচৰিযা এৱ অকম্পিযট্ঠেন উত্তমট্ঠেন চ আসভা, তেহি পুব্বাচৰিযৱৰেহীতি ৱুত্তং হোতি. কীদিসা পন তে পুব্বাচৰিযাতি? আহ ঞাণম্বূতিআদি. অগ্গমগ্গঞাণসঙ্খাতেন অম্বুনা সলিলেন নিদ্ধোতানি নিস্সেসতো আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ধোতানি ৱিসোধিতানি ৰাগাদীনি তীণি মলানি কামাসৱাদযো চ চত্তাৰো আসৱা যেহি তে ঞাণম্বুনিদ্ধোতমলাসৱা, তেহি খীণাসৱেহীতি অত্থো. খীণাসৱভাৱেপি ন এতে সুক্খৱিপস্সকাতি আহ ‘‘ৱিসুদ্ধৱিজ্জাপটিসম্ভিদেহী’’তি. তত্থ ৱিজ্জাতি তিস্সো ৱিজ্জা, অট্ঠ ৱিজ্জা ৱা. পটিসম্ভিদাপ্পত্তেসুপি মহাকস্সপত্থেৰাদীনং উচ্চিনিত্ৱা গহিততায তেসং সদ্ধম্মসংৱণ্ণনে সামত্থিযং সাতিসযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সদ্ধম্মসংৱণ্ণনকোৱিদেহী’’তি.

কিলেসজাতং, পৰিক্খাৰবাহুল্লং ৱা সল্লিখতি তনুং কৰোতীতি সল্লেখো, অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমূহো, ইধ পন খীণাসৱাধিকাৰত্তা পৰিক্খাৰবাহুল্লস্স সল্লিখনৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. সল্লেখেন নিব্বত্তং সল্লেখিযং, তস্মিং সল্লেখিযে, ধুতঙ্গপৰিহৰণাদিসল্লেখপঅপত্তিযন্তি ৱুত্তং হোতি. নোসুলভূপমেহীতি সল্লেখপটিপত্তিযা ‘‘অসুকসদিসা’’তি নত্থি সুলভা উপমা এতেসন্তি নোসুলভূপমা, তেহি. মহাৱিহাৰস্সাতি ইমিনা নিকাযন্তৰং পটিক্খিপতি. ৱিহাৰসীসেন হেত্থ তত্থ নিৱাসীনঞ্চেৱ তেহি সমলদ্ধিকানঞ্চ সব্বেসং ভিক্খূনং গহণং দট্ঠব্বং. তস্মা তেসং মহাৱিহাৰৱাসীনং দিট্ঠিসীলৱিসুদ্ধিযা পভৱত্তেন সঞ্ঞাণভূতত্তা ধম্মসঙ্গাহকা মহাকস্সপত্থেৰাদযো ‘‘মহাৱিহাৰস্স ধজূপমা’’তি ৱুত্তা, তেহি অযং ৱিনযো সংৱণ্ণিতো সম্মা অনূনং কত্ৱা ৱণ্ণিতো. কথন্তি আহ ‘‘চিত্তেহি নযেহী’’তি. ৱিচিত্তেহি নযেহি সম্বুদ্ধৱৰন্ৱযেহি সব্বঞ্ঞুবুদ্ধৱৰং অনুগতেহি, ভগৱতো অধিপ্পাযানুগতেহি নযেহীতি ৱুত্তং হোতি.

এৱং পোৰাণট্ঠকথায অনূনভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো সংৱণ্ণনায পযোজনৱিসেসং অজ্ঝেসকঞ্চ দস্সেতুং সংৱণ্ণনাতিআদিমাহ. তত্থ সঙ্খতত্তাতি ৰচিতত্তা. ন কঞ্চি অত্থং অভিসম্ভুণাতীতি ন কঞ্চি অত্থং সাধেতি.

সংৱণ্ণনং তঞ্চাতিআদিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায কৰণপ্পকাৰং দস্সেতি. তত্থ তঞ্চ ইদানি ৱুচ্চমানং সংৱণ্ণনং সমাৰভন্তো সকলাযপি মহাঅট্ঠকথায ইধ গহেতব্বতো মহাঅট্ঠকথং তস্সা ইদানি ৱুচ্চমানায সংৱণ্ণনায সৰীৰং কত্ৱা মহাপচ্চৰিযং যো ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, তথেৱ কুৰুন্দীনামাদীসু ৱিস্সুতাসু অট্ঠকথাসু যো ৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, ততোপি ৱিনিচ্ছযতো যুত্তমত্থং অপৰিচ্চজন্তো অন্তোগধত্থেৰৱাদং কত্ৱা সংৱণ্ণনং সম্মা সমাৰভিস্সন্তি পদত্থসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. এত্থ চ অত্থো কথীযতি এতাযাতি অট্ঠকথা ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা. মহাপচ্চৰিযন্তি মহাপচ্চৰীনামিকং. এত্থ চ পচ্চৰীতি উড়ুম্পং ৱুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৱা কতত্তা তমেৱ নামং জাতং. ‘‘কুৰুন্দীৱল্লিৱিহাৰো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা ‘কুৰুন্দী’তি নামং জাত’’ন্তি ৱদন্তি. আদিসদ্দেন অন্ধকট্ঠকথং সঙ্খেপট্ঠকথঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.

যুত্তমত্থন্তি মহাঅট্ঠকথানযেন, চতুব্বিধৱিনযযুত্তিযা ৱা যুত্তমত্থং. ‘‘অট্ঠকথংযেৱ গহেত্ৱা সংৱণ্ণনং কৰিস্সামী’’তি ৱুত্তে অট্ঠকথাসু ৱুত্তত্থেৰৱাদানং বাহিৰভাৱো সিযাতি তেপি অন্তোকত্তুকামো ‘‘অন্তোগধথেৰৱাদ’’ন্তি আহ, থেৰৱাদেপি অন্তোকত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

তং মেতি গাথায সোতূহি পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেতি. তত্থ ধম্মপ্পদীপস্সাতি ধম্মো এৱ মোহন্ধকাৰৱিদ্ধংসনতো পদীপসদিসত্তা পদীপো অস্সাতি ধম্মপ্পদীপো, ভগৱা, তস্স. পতিমানযন্তাতি পূজেন্তা মনসা গৰুং কৰোন্তা নিসামেন্তু সুণন্তু.

বুদ্ধেনাতিআদিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনসুদ্ধিদস্সনমুখেন পমাণভাৱং দস্সেত্ৱা অনুসিক্খিতব্বতং দস্সেতি. তত্থ যথেৱ বুদ্ধেন যো ধম্মো ৱিনযো চ ৱুত্তো, সো তস্স বুদ্ধস্স যেহি পুত্তেহি মহাকস্সপত্থেৰাদীহি তথেৱ ঞাতো, তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিমচ্চজন্তা সীহড়ট্ঠকথাচৰিযা যস্মা পুৰে অট্ঠকথা অকংসূতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তত্থ ধম্মোতি সুত্তাভিধম্মে সঙ্গণ্হাতি. ৱিনযোতি সকলং ৱিনযপিটকং. ৱুত্তোতি পাড়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৱতা ৱুত্তো. ন হি ভগৱতা অব্যাকতং নাম তন্তিপদং অত্থি, তত্থ তত্থ ভগৱতা পৱত্তিতপকিণ্ণকদেসনাযেৱ হি অট্ঠকথা. তথেৱ ঞাতোতি যথেৱ বুদ্ধেন ৱুত্তো, তথেৱ একপদম্পি একক্খৰম্পি অৱিনাসেত্ৱা অধিপ্পাযঞ্চ অৱিকোপেত্ৱা ঞাতো ৱিদিতোতি অত্থো. তেসং মতিমচ্চজন্তাতি তেসং বুদ্ধপুত্তানং মতিসঙ্খাতং থেৰপৰম্পৰায উগ্গহেত্ৱা আভতং অব্বোচ্ছিন্নং পাড়িৱণ্ণনাৱসেন চেৱ পাড়িমুত্তকৱসেন চ পৱত্তং সব্বং অট্ঠকথাৱিনিচ্ছযং অপৰিচ্চজন্তা. অট্ঠকথা অকংসূতি মহাঅট্ঠকথামহাপচ্চৰিআদিকা সীহড়ট্ঠকথাযো অকংসু. ‘‘অট্ঠকথামকংসূ’’তিপি পাঠো, তত্থাপি সোযেৱত্থো.

তস্মাতি যস্মা তেসং বুদ্ধপুত্তানং অধিপ্পাযং অৱিকোপেত্ৱা পুৰে অট্ঠকথা অকংসু, তস্মা. যং অট্ঠকথাসু ৱুত্তং, তং সব্বম্পি পমাণন্তি যোজনা. হীতি নিপাতমত্তং হেতুঅত্থস্স তস্মাতি ইমিনাযেৱ পকাসিতত্তা, অৱধাৰণত্থো ৱা, পমাণমেৱাতি. যদি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং সব্বম্পি পমাণং, এৱং সতি তত্থ পমাদলেখাপি পমাণং সিযাতি আহ ‘‘ৱজ্জযিত্ৱান পমাদলেখ’’ন্তি, অপৰাপৰং লিখন্তেহি পমাদেন সতিং অপচ্চুপট্ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ লিখিতব্বং অঞ্ঞত্থ লিখনাদিৱসেন পৱত্তিতা পমাদলেখা নাম, সা চ সমন্তপাসাদিকাযং তত্থ তত্থ সযমেৱ আৱিভৱিস্সতি. পুন যস্মাতি পদস্স সম্বন্ধদস্সনৱসেন অযং অত্থযোজনা – যস্মা অট্ঠকথাসু ৱুত্তং ইধ ইমস্মিং সাসনে সিক্খাসু সগাৰৱানং পণ্ডিতানং পমাণমেৱ, যস্মা চ অযং ৱণ্ণনাপি ভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিমত্তৱিসিট্ঠতায অত্থতো অভিন্না, ততো এৱ পমাণভূতাৱ হেস্সতি, তস্মা অনুসিক্খিতব্বাতি.

ততোতি তাহি অট্ঠকথাহি. ভাসন্তৰমেৱ হিত্ৱাতি সীহড়ভাসংযেৱ অপনেত্ৱা. ৱিত্থাৰমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৱাতি পোৰাণট্ঠকথাসু যথাঠানে ৱত্তব্বম্পি পদত্থৱিনিচ্ছযাদিকং অতিৱিত্থিণ্ণেন ৱচনক্কমেন চেৱ ৱুত্তমেৱ অত্থনযং অপ্পমত্তকৱিসেসেন পুনপ্পুনং কথনেন চ তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং তাদিসং ৱিত্থাৰমগ্গং পহায সল্লহুকেন অত্থৱিঞ্ঞাপকেন পদক্কমেন চেৱ ৱুত্তনযসদিসং ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা চ সঙ্খেপনযেনেৱ ৱণ্ণযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. সাৰত্থদীপনিযং পন ৱিনযটীকাযং ‘‘পোৰাণট্ঠকথাসু উপৰি ৱুচ্চমানম্পি আনেত্ৱা তত্থ তত্থ পপঞ্চিতং ঞত্তিচতুত্থেন কম্মেন…পে… উপসম্পন্নোতি ভিক্খূতি এত্থ অপলোকনাদীনং চতুন্নম্পি কম্মানং ৱিত্থাৰকথা ৱিয তাদিসং ৱিত্থাৰমগ্গং সঙ্খিপিত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তং তন্তিক্কমং কঞ্চি অৱোক্কমিত্ৱাতি এত্থেৱ ৱত্তুং যুত্তং. অঞ্ঞত্থ পাড়িযা ৱত্তব্বং অঞ্ঞত্থ কথনঞ্হি তন্তিক্কমং ৱোক্কমিত্ৱা কথনং নাম. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তথেৱ ৱণ্ণিতুং যুত্তৰূপং হুত্ৱা অনুক্কমেন আগতং পাড়িং পৰিচ্চজিত্ৱা সংৱণ্ণনতো সীহড়ট্ঠকথাসু অযুত্তট্ঠানে ৱণ্ণিতং যথাঠানেযেৱ ৱণ্ণনতো চ ৱুত্তং ‘তন্তিক্কমং কঞ্চি অৱোক্কমিত্ৱা’’’তি. তস্মা যথাৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. কথং পন ৱিত্থাৰমগ্গস্স সঙ্খিপনে ৱিনিচ্ছযো ন হীযতীতি? আহ ‘‘ৱিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৱা’’তি. সঙ্খিপন্তোপি পুনপ্পুনং ৱচনাদিমেৱ সঙ্খিপন্তো, ৱিনিচ্ছযং পন অট্ঠকথাসু সব্বাসুপি ৱুত্তং সব্বম্পি অসেসযিত্ৱা, কিঞ্চিমত্তম্পি অপৰিহাপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তন্তিক্কমং কঞ্চি অৱোক্কমিত্ৱাতি কঞ্চি পাড়িক্কমং অনতিক্কমিত্ৱা, অনুক্কমেনেৱ পাড়িং ৱণ্ণযিস্সামাতি অত্থো.

সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থন্তি ৱেৰঞ্জকণ্ডাদীসু আগতানং ঝানকথাদীনং সুত্তন্তৱচনানং সীহড়ট্ঠকথাসু ‘‘সুত্তন্তিকানং ভাৰো’’তি ৱত্ৱা অৱণ্ণিতব্বট্ঠানং অত্থং তংতংসুত্তানুৰূপং সব্বসো পৰিদীপযিস্সামাতি অধিপ্পাযো. হেস্সতীতি ভৱিস্সতি, কৰীযিস্সতীতি ৱা অত্থো. এত্থ চ পঠমস্মিং অত্থৱিকপ্পে ‘‘ভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিকং চতুব্বিধং কিচ্চং নিপ্ফাদেত্ৱা সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং পৰিদীপযন্তী অযং ৱণ্ণনা ভৱিস্সতী’’তি ৱণ্ণনাৱসেন সমানকত্তুকতা ৱেদিতব্বা. পচ্ছিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে পন ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তভাসন্তৰপৰিচ্চাগাদিকং কত্ৱা সুত্তন্তিকানং ৱচনানমত্থং পৰিদীপযন্তী অযং ৱণ্ণনা অম্হেহি কৰীযিস্সতী’’তি এৱং আচৰিযৱসেন সমানকত্তুকতা ৱেদিতব্বা.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

বাহিৰনিদানকথা

ইদানি সংৱৰৱিনযপহানৱিনযাদীসু বহূসু ৱিনযেসু অত্তনা ‘‘তং ৱণ্ণযিস্সং ৱিনয’’ন্তি এৱং সংৱণ্ণেতব্বভাৱেন পটিঞ্ঞাতং ৱিনযং দস্সেন্তো আহ তত্থাতিআদি. তত্থ তত্থাতি যথাৱুত্তাসু গাথাসু. তাৱ-সদ্দো পঠমন্তি ইমস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো, তেন পঠমং ৱিনযং ৱৱত্থপেত্ৱা পচ্ছা তস্স ৱণ্ণনং কৰিস্সামাতি দীপেতি. ৱৱত্থপেতব্বোতি নিযমেতব্বো. তেনেতং ৱুচ্চতীতি যস্মা ৱৱত্থপেতব্বো, তেন হেতুনা এতং ৱিনযো নামাতিআদিকং নিযামকৱচনং ৱুচ্চতীতি অত্থো. অস্সাতি ৱিনযস্স. মাতিকাতি উদ্দেসো. সো হি নিদ্দেসপদানং জননীঠানে ঠিতত্তা মাতা ৱিযাতি ‘‘মাতিকা’’তি ৱুচ্চতি.

ইদানি সংৱণ্ণেতব্বমত্থং মাতিকং পট্ঠপেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ৱুত্তং যেনাতিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি – এতং তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতিআদিনিদানৱচনপটিমণ্ডিতং ৱিনযপিটকং যেন পুগ্গলেন ৱুত্তং, যস্মিং কালে ৱুত্তং, যস্মা কাৰণা ৱুত্তং, যেন ধাৰিতং, যেন চ আভতং, যেসু পতিট্ঠিতং, এতং যথাৱুত্তৱিধানং ৱত্ৱা ততো তেন সমযেনাতিআদিপাঠস্স অত্থং অনেকপ্পকাৰতো দস্সেন্তো ৱিনযস্স অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি.

এত্থ চ ৱুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইদং ৱচনং তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱাতিআদিনিদানৱচনমত্তং অপেক্খিত্ৱা ৱত্তুকামোপি ৱিসুং অৱত্ৱা ‘‘নিদানেন আদিকল্যাণং, ইদমৱোচাতি নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণ’’ন্তি ৱচনতো নিদাননিগমনানিপি সত্থুদেসনায অনুৱিধানত্তা তদন্তোগধানেৱাতি নিদানস্সাপি ৱিনযপাড়িযংযেৱ অন্তোগধত্তা ৱুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইদম্পি ৱিনযপিটকসম্বন্ধংযেৱ কত্ৱা মাতিকং ঠপেতি. মাতিকায হি এতন্তি ৱুত্তং ৱিনযপিটকংযেৱ সামঞ্ঞতো সব্বত্থ সম্বন্ধমুপগচ্ছতি.

ইদানি পন তং ৱিসুং নীহৰিত্ৱা দস্সেন্তো তত্থ ৱুত্তং যেনাতিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু. ইদন্তি তেন সমযেনাতিআদিনিদানৱচনং. হি-সদ্দো যস্মাতি অত্থো দট্ঠব্বো, যস্মা বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতি, তস্মাতি ৱুত্তং হোতি. অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতীতি অত্তনা পচ্চক্খং কত্ৱা ৱুত্তৱচনং ন হোতি. অথ ৱা অত্তনো পচ্চক্খকালে ধৰমানকালে ৱুত্তৱচনং ন হোতি. তদুভযেনাপি ভগৱতো ৱুত্তৱচনং ন হোতীতি অত্থো.

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা

পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসাতি এত্থ চ-সদ্দো ৱত্তব্বসম্পিণ্ডনত্থো, উপঞ্ঞাসত্থো ৱা, উপঞ্ঞাসোতি চ ৱাক্যাৰম্ভো ৱুচ্চতি. এসা হি গন্থকাৰানং পকতি, যদিদং কিঞ্চি ৱত্ৱা পুন অপৰং ৱত্তুমাৰভন্তানং চ-সদ্দপ্পযোগো. যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সভাগত্থৱসেন সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৱিসযত্তা পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি. দুতিযাদিং উপাদায চেসা ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতী’’তি ৱুত্তা. নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং, তত্থ কোসল্লত্থং.

ৱেনেয্যানং মগ্গফলুপ্পত্তিহেতুভূতাৱ কিৰিযা নিপ্পৰিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ ‘‘ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা’’তি. তত্থ সতিপট্ঠানাদিধম্মো এৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং, চক্কন্তি ৱা আণা, তং ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. কতবুদ্ধকিচ্চেতি নিট্ঠিতবুদ্ধকিচ্চে ভগৱতি লোকনাথেতি সম্বন্ধো. কুসিনাৰাযন্তি সমীপত্থে এতং ভুম্মৱচনং. উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনেতি তস্স নগৰস্স উপৱত্তনভূতং মল্লৰাজূনং সালৱনুয্যানং দস্সেতি. তত্থ নগৰং পৱিসন্তা উয্যানতো উপেচ্চ ৱত্তন্তি গচ্ছন্তি এতেনাতি ‘‘উপৱত্তন’’ন্তি উয্যানস্স চ নগৰস্স চ মজ্ঝে সালৱনং ৱুচ্চতি. কুসিনাৰায হি দক্খিণপচ্ছিমদিসায তং উয্যানং হোতি, ততো উয্যানতো সালৱনৰাজিৱিৰাজিতো মগ্গো পাচীনাভিমুখো গন্ত্ৱা নগৰস্স দক্খিণদ্ৱাৰাভিমুখো উত্তৰেন নিৱত্তো, তেন মগ্গেন মনুস্সা নগৰং পৱিসন্তি, তস্মা তং ‘‘উপৱত্তন’’ন্তি ৱুচ্চতি. তত্থ কিৰ উপৱত্তনে অঞ্ঞমঞ্ঞসংসট্ঠৱিটপানং সম্পন্নছাযানং সালপন্তীনমন্তৰে ভগৱতো পৰিনিব্বানমঞ্চো পঞ্ঞত্তো, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যমকসালানমন্তৰে’’তি. উপাদীযতি কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. তদেৱ কম্মকিলেসেহি সম্মা অপ্পহীনতায সেসো, নত্থি এত্থ উপাদিসেসোতি অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু, তায. ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. পৰিনিব্বানেতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, পৰিনিব্বানহেতু তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেৰো জেট্ঠো সঙ্ঘত্থেৰো. এত্থ চ সঙ্ঘসদ্দস্স ভিক্খুসতসহস্সসদ্দসাপেক্খত্তেপি গমকত্তা থেৰসদ্দেন সমাসো যথা দেৱদত্তস্স গৰুকুলন্তি. আযস্মা মহাকস্সপো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো.

তথা উস্সাহং জননস্স কাৰণমাহ সত্তাহপৰিনিব্বুতেতিআদি. সত্ত অহানি সমাহটানি সত্তাহং, সত্তাহং পৰিনিব্বুতস্স অস্সাতি সত্তাহপৰিনিব্বুতো, সত্তাহপৰিনিব্বুতে সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তোতি সম্বন্ধো. অলং, আৱুসোতিআদিনা তেন ৱুত্তৱচনং দস্সেতি. তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৱচনং. তেন মহাসমণেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং, ততো মহাসমণতো সুট্ঠু মুত্তা মযন্তি অত্থো, উপদ্দুতা চ হোম তদাতি অধিপ্পাযো, হোমাতি ৱা অতীতত্থে ৱত্তমানৱচনং, অহুম্হাতি অত্থো. ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতীতি তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, হেতু. খোতি অৱধাৰণে, এতং কাৰণং ৱিজ্জতেৱ, নো ন ৱিজ্জতীতি অত্থো. কিং তং কাৰণন্তি? আহ যং পাপভিক্খূতিআদি. এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কাৰণনিদ্দেসো ৱা, যেন কাৰণেন অন্তৰধাপেয্যুং, তদেতং কাৰণং ৱিজ্জতীতি অত্থো. অতীতো অতিক্কন্তো সত্থা এত্থ, এতস্সাতি ৱা অতীতসত্থুকং, পাৱচনং. পধানং ৱচনং পাৱচনং, ধম্মৱিনযন্তি ৱুত্তং হোতি. পক্খং লভিত্ৱাতি অলজ্জীপক্খং লভিত্ৱা. ন চিৰস্সেৱাতি ন চিৰেনেৱ. যাৱ চ ধম্মৱিনযো তিট্ঠতীতি যত্তকং কালং ধম্মো চ ৱিনযো চ লজ্জীপুগ্গলেসু তিট্ঠতি.

ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতাতি পৰিনিব্বানমঞ্চে নিপন্নেন ভগৱতা ৱুত্তন্তি অত্থো. দেসিতো পঞ্ঞত্তোতি সুত্তাভিধম্মপিটকসঙ্গহিতস্স ধম্মস্স চেৱ ৱিনযপিটকসঙ্গহিতস্স ৱিনযস্স চ অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. তস্সেৱ পকাৰতো ঞাপনং অসঙ্কৰতো ঠপনং পঞ্ঞাপনং. সো ৱো মমচ্চযেন সত্থাতি সো ধম্মৱিনযো তুম্হাকং মমচ্চযেন সত্থা মযি পৰিনিব্বুতে সত্থুকিচ্চং সাধেস্সতি. সাসনন্তি পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধৱসেন তিৱিধং সাসনং, নিপ্পৰিযাযতো পন সত্তত্তিংস বোধিপক্খিযধম্মা. অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানক্খমং, তদেৱ চিৰট্ঠিতিকং অস্স ভৱেয্যাতি সম্বন্ধো.

ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধেন অত্তনো কতং অনুগ্গহৱিসেসং ৱিভাৱেন্তো আহ যঞ্চাহং ভগৱতাতিআদি. তত্থ যঞ্চাহন্তি এতস্স অনুগ্গহিতোতি এতেন সম্বন্ধো. তত্থ যন্তি যস্মা, যেন কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি. কিৰিযাপৰামসনং ৱা এতং, তেন অনুগ্গহিতোতি এত্থ অনুগ্গহণং পৰামসতি. ধাৰেস্সসীতিআদিকং ভগৱতা মহাকস্সপত্থেৰেন সদ্ধিং চীৱৰপৰিৱত্তনং কাতুকামেন ৱুত্তৱচনং. ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং কস্সপাতি ‘‘কস্সপ, ত্ৱং ইমানি পৰিভোগজিণ্ণানি পংসুকূলানি পাৰুপিতুং সক্খিস্সসী’’তি ৱদতি, তঞ্চ খো ন কাযবলং সন্ধায, পটিপত্তিপূৰণং পন সন্ধায এৱমাহ. সাণানি পংসুকূলানীতি মতকড়েৱৰং পলিৱেঠেত্ৱা ছড্ডিতানি তুম্বমত্তে কিমযো পপ্ফোটেত্ৱা গহিতানি সাণৱাকমযানি পংসুকূলচীৱৰানি. ৰথিকাদীনং যত্থ কত্থচি পংসূনং উপৰি ঠিতত্তা অব্ভুগ্গতট্ঠেন তেসু কূলমিৱাতি পংসুকূলং. অথ ৱা পংসু ৱিয কুচ্ছিতভাৱং উলতি গচ্ছতীতি পংসুকূলন্তি পংসুকূলসদ্দস্স অত্থো দট্ঠব্বো. নিব্বসনানীতি নিট্ঠিতৱসনকিচ্চানি, পৰিভোগজিণ্ণানীতি অত্থো. একমেৱ তং চীৱৰং অনেকাৱযৱত্তা বহুৱচনং কতং. সাধাৰণপৰিভোগেনাতি অত্তনা সমানপৰিভোগেন, সাধাৰণপৰিভোগেন চ সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতোতি সম্বন্ধো.

ইদানি নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনত্থায ভগৱতা ৱুত্তং কস্সপসংযুত্তে (সং. নি. ২.১৫২) আগতং পাড়িং পেয্যালমুখেন আদিগ্গহণেন চ সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেন্তো আহ অহং, ভিক্খৱেতিআদি. তত্থ যাৱদে আকঙ্খামীতি যাৱদেৱ আকঙ্খামি, যত্তকং কালং ইচ্ছামীতি অত্থো, ‘‘যাৱদেৱা’’তিপি পাঠো. নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদেতি এত্থ নৱানুপুব্বৱিহাৰো নাম অনুপটিপাটিযা সমাপজ্জিতব্বভাৱতো এৱংসঞ্ঞিতা নিৰোধসমাপত্তিযা সহ অট্ঠ ৰূপাৰূপসমাপত্তিযো. ছড়ভিঞ্ঞা নাম আসৱক্খযঞাণেন সদ্ধিং পঞ্চাভিঞ্ঞাযো. অত্তনা সমসমট্ঠপনেনাতি ‘‘অহং যত্তকং কালং যত্তকে সমাপত্তিৱিহাৰে অভিঞ্ঞাযো চ ৱড়ঞ্জেমি, তথা কস্সপোপী’’তি এৱং যথাৱুত্তউত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমং কত্ৱা ঠপনেন, ইদঞ্চ উত্তৰিমনুস্সধম্মসামঞ্ঞেন থেৰস্স পসংসামত্তেন ৱুত্তং, ন ভগৱতা সদ্ধিং সব্বথা সমতায. ভগৱতো হি গুণৱিসেসং উপাদায সাৱকা পচ্চেকবুদ্ধা চ কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেন্তি, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি অঞ্ঞত্ৰ ধম্মৱিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. তত্থ তস্সাতি তস্স অনুগ্গহস্স, তস্স মেতি ৱা অত্থো গহেতব্বো. পোত্থকেসু হি কেসুচি ‘‘তস্স মে’’তি পাঠো দিস্সতি. আণণ্যং অণণভাৱো. সককৱচইস্সৰিযানুপ্পদানেনাতি এত্থ চীৱৰস্স নিদস্সনৱসেন কৱচস্সেৱ গহণং কতং, সমাপত্তিযা নিদস্সনৱসেন ইস্সৰিযং গহিতং.

ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পাড়িযা ৱিভাৱেন্তো আহ যথাহাতিআদি. তত্থ একমিদাহন্তি এত্থ ইদন্তি নিপাতমত্তং. একং সমযন্তি একস্মিং সমযেতি অত্থো. পাৱাযাতি পাৱানগৰতো. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নোতি দীঘমগ্গপ্পটিপন্নো. দীঘপৰিযাযো হেত্থ অদ্ধানসদ্দো. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বন্তি পঞ্চসতিকক্খন্ধকে আগতং সুভদ্দকণ্ডং ইধ আনেত্ৱা ৱিত্থাৰেতব্বং.

ততো পৰন্তি সুভদ্দকণ্ডতো পৰং. সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বন্তি ইমিনা ‘‘যং ন ইচ্ছিস্সাম, ন তং কৰিস্সামা’’তি এতং পৰিযন্তং সুভদ্দকণ্ডপাড়িং দস্সেত্ৱা ইদানি অৱসেসং উস্সাহজননপ্পকাৰপ্পৱত্তং পাড়িমেৱ দস্সেন্তো হন্দ মযং আৱুসোতিআদিমাহ. তত্থ পুৰে অধম্মো দিপ্পতীতি এত্থ ‘‘অধম্মো নাম দসকুসলকম্মপথপটিপক্খভূতো অধম্মো’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা) ৱুত্তং. ধম্মসঙ্গহণত্থং উস্সাহজননপ্পসঙ্গত্তা পন ধম্মৱিনযানং অসঙ্গাযনহেতুদোসগণো সম্ভৱতি, সো এৱ এত্থ অধম্মো দিপ্পতি তপ্পটিপক্খো ধম্মো চ পটিবাহীযতীতি ৱত্তব্বং. অপি চ ‘‘অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি ৱুচ্চমানত্তা যেন অধম্মেন তে সুভদ্দৱজ্জিপুত্তকাদযো অধম্মৱাদিনো, যেন চ ধম্মেন ইতৰে ধম্মৱাদিনোৱ হোন্তি. তেযেৱ ইধ ‘‘অধম্মো’’ ‘‘ধম্মো’’তি চ ৱত্তব্বা. তস্মা সীলৱিপত্তিআদিহেতুকো পাপিচ্ছতাদিদোসগণো অধম্মো, তপ্পটিপক্খো সীলসম্পদাদিহেতুকো অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমূহো ধম্মোতি চ গহেতব্বং. পুৰে দিপ্পতীতি অপি নাম দিপ্পতি. অথ ৱা যাৱ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুৰেতৰমেৱাতি অত্থো. দিপ্পতীতি দিপ্পিস্সতি. পুৰেসদ্দযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৱত্তমানপ্পযোগো, যথা পুৰা ৱস্সতি দেৱোতি. অৱিনযোতি পহানৱিনযাদীনং পটিপক্খভূতো অৱিনযো.

তেন হীতি উয্যোজনত্থে নিপাতো. সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰেতি সকলং সুত্তগেয্যাদিনৱঙ্গং এত্থ, এতস্স ৱা অত্থীতি সকলনৱঙ্গং, সত্থুসাসনং. অত্থকামেন পৰিযাপুণিতব্বতো দিট্ঠধম্মিকাদিপুৰিসত্থপৰিযত্তিভাৱতো চ ‘‘পৰিযত্তী’’তি তীণি পিটকানি ৱুচ্চন্তি, তং সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনসঙ্খাতং পৰিযত্তিং ধাৰেন্তীতি সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপঅযত্তিধৰা, তাদিসেতি অত্থো. সমথভাৱনাসিনেহাভাৱেন সুক্খা লূখা অসিনিদ্ধা ৱিপস্সনা এতেসন্তি সুক্খৱিপস্সকা. তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰেতি তিণ্ণং পিটকানং সমাহাৰো তিপিটকং, তদেৱ নৱঙ্গাদিৱসেন অনেকভেদভিন্নং সব্বং পৰিযত্তিপ্পভেদং ধাৰেন্তীতি তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰা.

কিস্স পনাতি কস্মা পন. সিক্খতীতি সেক্খো. তমেৱাহ ‘‘সকৰণীযো’’তি. উপৰিমগ্গত্তযকিচ্চস্স অপৰিযোসিতত্তা সকিচ্চোতি অত্থো. অস্সাতি অনেন. বহুকাৰত্তাতি বহুপকাৰত্তা. অস্সাতি ভৱেয্য. অতিৱিয ৱিস্সত্থোতি অতিৱিয ৱিস্সাসিকো. নন্তি আনন্দত্থেৰং ওৱদতীতি সম্বন্ধো. আনন্দত্থেৰস্স কদাচি অসঞ্ঞতায নৱকায সদ্ধিৱিহাৰিকপৰিসায জনপদচাৰিকাচৰণং, তেসঞ্চ সদ্ধিৱিহাৰিকানং একক্খণে উপ্পব্বজ্জনঞ্চ পটিচ্চ মহাকস্সপত্থেৰো তং নিগ্গণ্হন্তো এৱমাহ ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. এত্থ চ ৱা-সদ্দো পদপূৰণো, অযং কুমাৰো অত্তনো পমাণং ন পটিজানাতীতি থেৰং তজ্জেন্তো আহ. তত্ৰাতি এৱং সতি.

কিঞ্চাপি সেক্খোতি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৱেন ৱুত্তং, অসেক্খানঞ্ঞেৱ পন উচ্চিনিত্ৱা গহিতত্তাতি দট্ঠব্বং. তস্মা ‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’’তি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো, ন পন কিঞ্চাপি সেক্খো, তথাপি অভব্বো অগতিং গন্তুন্তি যোজেতব্বং. অভব্বোতিআদি পনস্স সভাৱকথনং. তত্থ ছন্দাতি ছন্দেন সিনেহেন. অগতিং গন্তুন্তি অকত্তব্বং কাতুং. পৰিযত্তোতি অধীতো উগ্গহিতো.

ৰাজগহং খো মহাগোচৰন্তি এত্থ গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গুন্নং গোচৰট্ঠানং. গোচৰো ৱিযাতি গোচৰো, ভিক্খাচৰণট্ঠানং. সো মহন্তো অস্সাতি মহাগোচৰং, ৰাজগহং. উক্কোটেয্যাতি নিৱাৰেয্য.

সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসূতি এত্থ সংৱেগৱত্থুং কিত্তেত্ৱা কিত্তেত্ৱা সাধুকং এৱ পূজাৱসেন কীড়নতো সাধুকীড়নং. উপকট্ঠাতি আসন্না. ৱস্সং উপনেতি উপগচ্ছতি এত্থাতি ৱস্সূপনাযিকা.

তত্ৰ সুদন্তি তস্সং সাৱত্থিযং, সুদন্তি নিপাতমত্তং. উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতপিত্তসেম্হাদিধাতুকং. সমস্সাসেতুন্তি সন্তপ্পেতুং. দুতিযদিৱসেতি জেতৱনৱিহাৰং পৱিট্ঠদিৱসতো দুতিযদিৱসেতি ৱদন্তি. ৱিৰিচ্চতি এতেনাতি ৱিৰেচনং. ওসধপৰিভাৱিতং খীৰমেৱ ৱিৰেচনন্তি খীৰৱিৰেচনং. যং সন্ধাযাতি যং ভেসজ্জপানং সন্ধায ৱুত্তং. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পমত্তকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হি অযং মত্তা-সদ্দো মত্তা সুখপৰিচ্চাগাতিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৱিয.

খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণন্তি এত্থ খণ্ডন্তি ছিন্নং, ফুল্লন্তি ভিন্নং, তেসং পটিসঙ্খৰণং অভিনৱকৰণং.

পৰিচ্ছেদৱসেন ৱেদিযতি দিস্সতীতি পৰিৱেণং. তত্থাতি তেসু ৱিহাৰেসু খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণন্তি সম্বন্ধো. পঠমং মাসন্তি ৱস্সানস্স পঠমং মাসং, অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং. সেনাসনৱত্তানং বহূনং পঞ্ঞত্তত্তা, সেনাসনক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ২৯৪ আদযো) সেনাসনপটিবদ্ধানং বহূনং কম্মানং ৱিহিতত্তা ‘‘ভগৱতা…পে… ৱণ্ণিত’’ন্তি ৱুত্তং.

দুতিযদিৱসেতি ‘‘খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোমা’’তি চিন্তিতদিৱসতো দুতিযদিৱসে. ৱস্সূপনাযিকদিৱসেযেৱ তে এৱং চিন্তেসুং. সিৰিযা নিকেতনমিৱাতি সিৰিযা নিৱাসনট্ঠানং ৱিয. একস্মিং পানীযতিত্থে সন্নিপতন্তা পক্খিনো ৱিয সব্বেসং জনানং চক্খূনি মণ্ডপেযেৱ নিপতন্তীতি ৱুত্তং ‘একনিপাততিত্থমিৱ চ দেৱমনুস্সনযনৱিহঙ্গান’’ন্তি. লোকৰামণেয্যকন্তি লোকে ৰমণীযভাৱং, ৰমণং অৰহতীতি ৱা লোকৰামণেয্যকং. দট্ঠব্বসাৰমণ্ডন্তি দট্ঠব্বেসু সাৰং দট্ঠব্বসাৰং, ততো ৱিপ্পসন্নন্তি দট্ঠব্বসাৰমণ্ডং. অথ ৱা দট্ঠব্বো সাৰভূতো ৱিসিট্ঠতৰো মণ্ডো মণ্ডনং অলঙ্কাৰো এতস্সাতি দট্ঠব্বসাৰমণ্ডো, মণ্ডপো. মণ্ডং সূৰিযৰস্মিং পাতি নিৱাৰেতীতি মণ্ডপো. ৱিৱিধানি কুসুমদামানি চেৱ মুত্তোলম্বকানি চ ৱিনিগ্গলন্তং ৱমেন্তং নিক্খামেন্তমিৱ চাৰু সোভনং ৱিতানং এত্থাতি ৱিৱিধকুসুমদামোলম্বকৱিনিগ্গলন্তচাৰুৱিতানো. নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্তসুপৰিনিট্ঠিতভূমিকম্মত্তা এৱ ‘‘ৰতনৱিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৱা’’তি ৱুত্তং. এত্থ চ মণিযো কোট্টেত্ৱা কততলং মণিকোট্টিমতলং নাম, তমিৱাতি ৱুত্তং হোতি. আসনাৰহন্তি নিসীদনাৰহং. দন্তখচিতন্তি দন্তেহি খচিতং.

আৱজ্জেসীতি উপনামেসি. অনুপাদাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৱা. কথাদোসোতি কথায অসচ্চং নাম নত্থি.

যথাৱুড্ঢন্তি ৱুড্ঢপটিপাটিং অনতিক্কমিত্ৱা. একেতি মজ্ঝিমভাণকানংযেৱ একে. পুব্বে ৱুত্তম্পি হি সব্বং মজ্ঝিমভাণকা ৱদন্তিযেৱাতি ৱেদিতব্বং. দীঘভাণকা পন ‘‘পদসাৱ থেৰো সন্নিপাতমাগতো’’তি ৱদন্তি. তেসু কেচি ‘‘আকাসেনা’’তি, ‘‘তে সব্বেপি তথা তথা আগতদিৱসানম্পি অত্থিতায একমেকং গহেত্ৱা তথা তথা ৱদিংসূ’’তি ৱদন্তি.

কং ধুৰং কত্ৱাতি কং জেট্ঠকং কত্ৱা. বীজনিং গহেত্ৱাতি এত্থ বীজনীগহণং পৰিসায ধম্মকথিকানং হত্থকুক্কুচ্চৱিনোদনমুখৱিকাৰপটিচ্ছাদনত্থং ধম্মতাৱসেন আচিণ্ণন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ হি অচ্চন্তসঞ্ঞতপ্পত্তা বুদ্ধাপি সাৱকাপি ধম্মকথিকানং ধম্মতাদস্সনত্থমেৱ চিত্তবীজনিং গণ্হন্তি. পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি এত্থ কথং সঙ্গীতিযা পুব্বে পঠমভাৱো সিদ্ধোতি? পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমাদিনা পুব্বে পঠমভাৱস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৱতো ধৰমানকালেযেৱ ইমিনা অনুক্কমেন সজ্ঝাযিতানি, তেনেৱ কমেন পচ্ছাপি সঙ্গীতানি ৱিসেসতো ৱিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. কিস্মিং ৱত্থুস্মিন্তি নিমিত্তত্থে ভুম্মং. অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দন্তি ৰাজগহস্স চ নাড়ন্দায চ অন্তৰা, ৱিৱৰে মজ্ঝেতি অত্থো. অন্তৰা-সদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কতং. ৰাজাগাৰকেতি ৰঞ্ঞো কীড়নত্থায কতে অগাৰকে. অম্বলট্ঠিকাযন্তি ৰঞ্ঞো এৱংনামকং উয্যানং. কেন সদ্ধিন্তি ইধ কস্মা ৱুত্তন্তি? যস্মা পনেতং ন ভগৱতা এৱ ৱুত্তং, ৰঞ্ঞাপি কিঞ্চি কিঞ্চি ৱুত্তমত্থি, তস্মা ‘‘কমাৰব্ভা’’তি অৱত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৱেদেহিপুত্তেনাতি অযং কোসলৰঞ্ঞো ধীতায পুত্তো, ন ৱিদেহৰঞ্ঞো ধীতায. যস্মা মাতা পনস্স পণ্ডিতা, তস্মা সা ৱেদেন ঞাণেন ঈহতি ঘটতি ৱাযমতীতি ‘‘ৱেদেহী’’তি পাকটনামা জাতাতি ৱেদিতব্বা.

এৱং নিমিত্তপযোজনকালদেসদেসককাৰককৰণপ্পকাৰেহি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ ৱৱত্থাপিতেসু ধম্মৱিনযেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং একৱিধাদিভেদে দস্সেতুং তদেতং সব্বম্পীতিআদিমাহ. তত্থ অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতি. পচ্চৱেক্খন্তেন ৱাতি উদানাদিৱসেন পৱত্তধম্মং সন্ধাযাহ. ৱিমুত্তিৰসন্তি অৰহত্তফলস্সাদং, ৱিমুত্তিসম্পত্তিকং ৱা অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৱিমুত্তিকিচ্চং ৱা কিলেসানং অচ্চন্তৱিমুত্তিসম্পাদনতো. অৱসেসং বুদ্ধৱচনং ধম্মোতি এত্থ যদিপি ধম্মো এৱ ৱিনযোপি পৰিযত্তিযাদিভাৱতো, তথাপি ৱিনযসদ্দসন্নিধানেন ভিন্নাধিকৰণভাৱেন পযুত্তো ধম্ম-সদ্দো ৱিনযতন্তিৱিৰহিতং তন্তিং দীপেতি, যথা পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰো গোবলিবদ্দন্তিআদি.

অনেকজাতিসংসাৰন্তি ইমিস্সা গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – অহং ইমস্স অত্তভাৱগেহস্স কাৰকং তণ্হাৱড্ঢকিং গৱেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তং বোধিঞাণং অনিব্বিসং অলভন্তো এৱ অভিনীহাৰতো পভুতি এত্তকং কালং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং ইমং সংসাৰৱট্টং সন্ধাৱিস্সং সংসৰিং, যস্মা জৰাব্যাধিমৰণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৱত্ততি, তস্মা তং গৱেসন্তো সন্ধাৱিস্সন্তি অত্থো. দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৱসঙ্খাতং মম গেহং. ন কাহসীতি ন কৰিস্সসি. কাৰণমাহ সব্বা তেতিআদি. তৱ সব্বা অৱসেসকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৱগেহস্স অৱিজ্জাসঙ্খাতং কূটং কণ্ণিকমণ্ডলং ৱিসঙ্খতং ৱিদ্ধংসিতং. ৱিসঙ্খাৰং নিব্বানং আৰম্মণকৰণৱসেন গতং মম চিত্তং. অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অৰহত্তমগ্গফলং অজ্ঝগা পত্তোস্মীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তমেৱ তণ্হানং খযং অজ্ঝগা’’তি এৱম্পি অত্থং ৱদন্তি.

কেচীতি খন্ধকভাণকা. পাটিপদদিৱসেতি ইদং পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্নাতি এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ন সব্বঞ্ঞুভাৱপ্পত্তস্সাতি এতেন. সোমনস্সমযঞাণেনাতি সোমনস্সসম্পযুত্তঞাণেন. আমন্তযামীতি নিৱেদযামি, বোধেমীতি অত্থো. অন্তৰেতি অন্তৰাড়ে, ৱেমজ্ঝেতি অত্থো.

সুত্তন্তপিটকন্তি যথা কম্মমেৱ কম্মন্তং, এৱং সুত্তমেৱ সুত্তন্তন্তি ৱেদিতব্বং. অসঙ্গীতন্তি সঙ্গীতিক্খন্ধক (চূড়ৱ. ৪৩৭ আদযো) কথাৱত্থুপ্পকৰণাদিকং. সোড়সহি ৱাৰেহি উপলক্খিতত্তা ‘‘সোড়স পৰিৱাৰা’’তি ৱুত্তং. তথা হি পৰিৱাৰপাড়িযং (পৰি. ১ আদযো) পঠমং পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তিআদিনা ৱুত্তং. পঞ্ঞত্তিৱাৰো কথাপত্তিৱাৰো ৱিপত্তিৱাৰো সঙ্গহৱাৰো সমুট্ঠানৱাৰো অধিকৰণৱাৰো সমথৱাৰো সমুচ্চযৱাৰোতি ইমে অট্ঠ ৱাৰা, তদনন্তৰং ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱনপচ্চযা পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি (পৰি. ১৮৮) এৱং পচ্চযমত্তৱিসেসেন পুন ৱুত্তা তেযেৱ অট্ঠ ৱাৰা চাতি ইমেসং সোড়সন্নং ৱাৰানং ৱসেন ভিক্খুৱিভঙ্গস্স চ ভিক্খুনীৱিভঙ্গস্স চ পকাসিতত্তা সোড়সহি ৱাৰেহি উপলক্খিতো পৰিৱাৰো ‘‘সোড়সপৰিৱাৰো’’তি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনাতি ইদং লোকৱজ্জপণ্ণত্তিৱজ্জেসু যথাক্কমং যোজেতব্বং. সঞ্ঞমৱেলং অভিভৱিত্ৱা পৱত্তো আচাৰো অজ্ঝাচাৰো, ৱীতিক্কমো. তেনাতি ৱিৱিধনযত্তাদিহেতুনা. এতন্তি ৱিৱিধৱিসেসনযত্তাতিআদিগাথাৱচনং. এতস্সাতি ৱিনযস্স.

ইতৰং পনাতি সুত্তং. অত্তত্থপৰত্থাদিভেদেতি এত্থ আদি-সদ্দেন দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকত্থে লোকিযলোকুত্তৰাদিঅত্থে চ সঙ্গণ্হাতি. ৱেনেযজ্ঝাসযানুলোমেন ৱুত্তত্তাতি ৱিনযং ৱিয ইস্সৰভাৱতো আণাপতিট্ঠাপনৱসেন অদেসেত্ৱা ৱেনেয্যানং অজ্ঝাসযানুলোমেন চৰিতানুৰূপং ৱুত্তত্তা. অনুপুব্বসিক্খাদিৱসেন অদেসেত্ৱা ৱেনেয্যানং কালন্তৰে অভিনিব্বত্তিং দস্সেন্তো আহ ‘‘সস্সমিৱ ফল’’ন্তি. উপাযসমঙ্গীনংযেৱ নিপ্পজ্জনভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ধেনু ৱিয খীৰ’’ন্তি আহ. ন হি ধেনুং ৱিসাণাদীসু, অকালে ৱা অৱিজাতং ৱা দোহন্তো খীৰং পটিলভতি.

যন্তি যস্মা. এত্থাতি অভিধম্মে. অভিধম্মেতি সুপিনন্তেন সুক্কৱিস্সট্ঠিযা অনাপত্তিভাৱেপি অকুসলচেতনা উপলব্ভতীতিআদিনা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা সঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে, ‘‘পুব্বাপৰৱিৰোধাভাৱতো সঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে’’তিপি ৱদন্তি. আৰম্মণাদীহীতি আৰম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৱাৰপটিপদাদীহি. লক্খণীযত্তাতি সঞ্জানিতব্বত্তা. যং পনেত্থ অৱিসিট্ঠন্তি এত্থ ৱিনযপিটকন্তিআদীসু তীসু সদ্দেসু যং অৱিসিট্ঠং সমানং, তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. মা পিটকসম্পদানেনাতি পাড়িসম্পদানৱসেন মা গণ্হিত্থাতি ৱুত্তং হোতি. যথাৱুত্তেনাতি এৱং দুৱিধত্থেনাতিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.

দেসনাসাসনকথাভেদন্তি এত্থ দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদন্তি ভেদসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো. তেসূতি পিটকেসু. সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীৰভাৱো চ সিক্খাপহানগম্ভীৰভাৱো, তঞ্চ যথাৰহং পৰিদীপযেতি অত্থো. পৰিযত্তিভেদন্তি পৰিযাপুণনভেদং ৱিভাৱযেতি সম্বন্ধো. যহিং যস্মিং ৱিনযাদিকে যং সম্পত্তিঞ্চ ৱিপত্তিঞ্চ যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযেতি সম্বন্ধো. অথ ৱা যং পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিং ৱিপত্তিঞ্চ যহিং যথা পাপুণাতি, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযেতি যোজেতব্বং. পৰিদীপনা ৱিভাৱনা চাতি হেট্ঠা গাথাসু ৱুত্তস্স অনুৰূপতো ৱুত্তং, অত্থতো পন একমেৱ.

আণাৰহেনাতি আণং পণেতুং অৰহতীতি আণাৰহো, ভগৱা সম্মাসম্বুদ্ধত্তা. সো হি মহাকাৰুণিকতায চ অৱিপৰীততো দেসকভাৱেন পমাণৱচনত্তা চ আণং পণেতুং অৰহতি. ৱোহাৰপৰমত্থানম্পি সম্ভৱতো আহ ‘‘আণাবাহুল্লতো’’তি. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. পঠমন্তি ৱিনযপিটকং. পচুৰাপৰাধা সেয্যসকত্থেৰাদযো. তে হি দোসবাহুল্লতো ‘‘পচুৰাপৰাধা’’তি ৱুত্তা. পচুৰো বহুকো বহুলো অপৰাধো দোসো ৱীতিক্কমো যেসন্তে পচুৰাপৰাধা. অনেকজ্ঝাসযাতিআদীসু আসযোৱ অজ্ঝাসযো, সো চ অত্থতো দিট্ঠি ঞাণঞ্চ. চৰিযাতি ৰাগচৰিযাদিকা ছ মূলচৰিযা. অথ ৱা চৰিযাতি চৰিতং, তং সুচৰিতদুচ্চৰিতৱসেন দুৱিধং. অধিমুত্তি নাম সত্তানং পুব্বপৰিচযৱসেন অভিৰুচি, সা দুৱিধা হীনপণীতভেদেন. যথানুলোমন্তি অজ্ঝাসযাদীনং অনুৰূপং. যথাধম্মন্তি ধম্মসভাৱানুৰূপং.

সংৱৰাসংৱৰোতি এত্থ খুদ্দকো মহন্তো চ সংৱৰোতি অত্থো. ৱুড্ঢিঅত্থো হেত্থ অ-কাৰো. দিট্ঠিৱিনিৱেঠনাতি দিট্ঠিযা ৱিমোচনং. সুত্তন্তপাড়িযং ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদিনা (দী. নি. ১.২২৬; সং. নি. ২.১৫২) সমাধিদেসনাবাহুল্লতো সুত্তন্তপিটকে ‘‘অধিচিত্তসিক্খা’’তি ৱুত্তং. ৱীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানন্তি সংকিলেসধম্মানং, কম্মকিলেসানং ৱা যো কাযৱচীদ্ৱাৰেহি ৱীতিক্কমো, তস্স পহানং. অনুসযৱসেন সন্তানমনুৱত্তন্তা কিলেসা পৰিযুট্ঠিতাপি সীলভেদৱসেন ৱীতিক্কমিতুং ন লভন্তীতি আহ ‘‘ৱীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্সা’’তি. পৰিযুট্ঠানপ্পহানন্তি ওকাসদানৱসেন চিত্তে কুসলপ্পৱত্তিং পৰিযাদিযিত্ৱা সমুপ্পত্তিৱসেন ঠানং পৰিযুট্ঠানং, তস্স পহানং. অনুসযপ্পহানন্তি অৰিযমগ্গেন অপ্পহীনভাৱেন সন্তানে কাৰণলাভে উপ্পজ্জনাৰহা থামগতা কামৰাগাদযো সত্ত কিলেসা সন্তানে অনু অনু সযনতো অনুসযা নাম, তেসং পহানং.

তদঙ্গপ্পহানন্তি তেন তেন দানসীলাদিকুসলঙ্গেন তস্স তস্স অকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং. দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স পহানন্তি কাযৱচীদুচ্চৰিতমেৱ যত্থ উপ্পজ্জতি, তং সন্তানং সম্মা কিলেসেতি উপতাপেতীতি সংকিলেসো, তস্স তদঙ্গৱসেন পহানং. সমাধিস্স কামচ্ছন্দপটিপক্খত্তা সুত্তন্তপিটকে তণ্হাসংকিলেসস্স পহানং ৱুত্তং. অত্তাদিসুঞ্ঞসভাৱধম্মপ্পকাসনতো অভিধম্মপিটকে দিট্ঠিসংকিলেসস্স পহানং ৱুত্তং.

একমেকস্মিঞ্চেত্থাতি এত্থ এতেসু তীসু পিটকেসু একেকস্মিং পিটকেতি অত্থো. ধম্মোতি পাড়ীতি এত্থ ধম্মস্স সীলাদিৱিসিট্ঠত্থযোগতো, বুদ্ধানং সভাৱনিৰুত্তিভাৱতো চ পকট্ঠানং উক্কট্ঠানং ৱচনপ্পবন্ধানং আড়ি পন্তীতি পাড়ি, পৰিযত্তিধম্মো. সম্মুতিপৰমত্থভেদস্স অত্থস্স অনুৰূপৱাচকভাৱেন পৰমত্থসদ্দেসু একন্তেন ভগৱতা মনসা ৱৱত্থাপিতো নামপঞ্ঞত্তিপ্পবন্ধো পাড়িধম্মো নাম. দেসনায ধম্মস্স চ কো ৱিসেসোতি চে? যথাৱুত্তনযেন মনসা ৱৱত্থাপিতধম্মস্স পৰেসং বোধনভাৱেন অতিসজ্জনা ৱাচায পকাসনা ‘‘দেসনা’’তি ৱেদিতব্বা. তেনাহ – ‘‘দেসনাতি তস্সা মনসা ৱৱত্থাপিতায পাড়িযা দেসনা’’তি. তদুভযম্পি পন পৰমত্থতো সদ্দো এৱ পৰমত্থৱিনিমুত্তায সম্মুতিযা অভাৱা. ইমমেৱ নযং গহেত্ৱা কেচি আচৰিযা ‘‘ধম্মো চ দেসনা চ পৰমত্থতো সদ্দো এৱা’’তি ৱোহৰন্তি, তেপি অনুপৱজ্জাযেৱ. যথা ‘‘কামাৱচৰপটিসন্ধিৱিপাকা পৰিত্তাৰম্মণা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ন হি ‘‘কামাৱচৰপটিসন্ধিৱিপাকা নিব্বত্তিতপৰমত্থৱিসযাযেৱা’’তি সক্কা ৱত্তুং ইত্থিপুৰিসাদিআকাৰপৰিৱিতক্কপুব্বকানং ৰাগাদিঅকুসলানং মেত্তাদিকুসলানঞ্চ আৰম্মণং গহেত্ৱাপি সমুপ্পজ্জনতো. পৰমত্থধম্মমূলকত্তা পনস্স পৰিকপ্পস্স পৰমত্থৱিসযতা সক্কা পঞ্ঞপেতুং, এৱমিধাপীতি দট্ঠব্বং. তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধা গম্ভীৰাতি সম্বন্ধো. এত্থ চ পিটকাৱযৱানং ধম্মাদীনং ৱুচ্চমানো গম্ভীৰভাৱো তংসমুদাযস্স পিটকস্সাপি ৱুত্তো যেৱাতি দট্ঠব্বো. দুক্খেন ওগয্হন্তি, দুক্খো ৱা ওগাহো ওগাহনং অন্তোপৱিসনমেতেসূতি দুক্খোগাহা. এত্থাতি এতেসু পিটকেসু, নিদ্ধাৰণে চেতং ভুম্মৱচনং.

হেতুনো ফলং হেতুফলং. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৱিপৰীতাভিলাপো. ৱিসযতো অসম্মোহতো চাতি লোকিযলোকুত্তৰানং যথাক্কমং অৱবোধপ্পকাৰদস্সনং, এতস্স অৱবোধোতি ইমিনা সম্বন্ধো. লোকিযো হি ধম্মত্থাদিং আলম্বিত্ৱাৱ পৱত্তনতো ৱিসযতো অৱবোধোতি ৱুচ্চতি. লোকুত্তৰো পন নিব্বানাৰম্মণতায তং অনালম্বমানোপি তব্বিসযমোহৱিদ্ধংসনেন ধম্মাদীসু পৱত্তনতো অসম্মোহতো অৱবোধোতি ৱুচ্চতি. অত্থানুৰূপং ধম্মেসূতি কাৰিযানুৰূপং কাৰণেসূতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিপথানুৰূপং পঞ্ঞত্তীসূতি ছব্বিধনামপঞ্ঞত্তিযা পথো পঞ্ঞত্তিপথো, তস্স অনুৰূপং পঞ্ঞত্তীসূতি অত্থো.

ধম্মজাতন্তি কাৰণপ্পভেদো কাৰণমেৱ ৱা. অত্থজাতন্তি কাৰিযপ্পভেদো, কাৰিযমেৱ ৱা. যা চাযং দেসনাতি সম্বন্ধো. যো চেত্থাতি এতাসু ধম্মত্থদেসনাসু যো পটিৱেধোতি অত্থো. এত্থাতি এতেসু তীসু পিটকেসু.

অলগদ্দূপমাতি এত্থ অলগদ্দসদ্দেন অলগদ্দগ্গহণং ৱুচ্চতি ৱীণাৱাদনং ৱীণাতিআদীসু ৱিয, গহণঞ্চেত্থ যথা ডংসতি, তথা দুগ্গহণং দট্ঠব্বং, ইতৰগ্গহণে ৱিৰোধাভাৱা. তস্মা অলগদ্দস্স গহণং উপমা এতিস্সাতি অলগদ্দূপমা. অলগদ্দোতি চেত্থ আসিৱিসো ৱুচ্চতি. সো হি অলং পৰিযত্তো, জীৱিতহৰণসমত্থো ৱা ৱিসসঙ্খাতো গদো অস্সাতি ‘‘অলংগদো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অলগদ্দো’’তি ৱুচ্চতি.

ৱট্টতো নিস্সৰণং অত্থো পযোজনং এতিস্সাতি নিস্সৰণত্থা. ভণ্ডাগাৰিকো ৱিযাতি ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মৰতনানুপালকো, তস্স অত্থনিৰপেক্খস্স পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি. দুগ্গহিতানীতি দুট্ঠু গহিতানি. তেনাহ ‘‘উপাৰম্ভাদিহেতু পৰিযাপুটা’’তি. এত্থ চ উপাৰম্ভো নাম পৰিযত্তিং নিস্সায পৰৱম্ভনং. আদি-সদ্দেন ইতিৱাদপ্পমোক্খলাভসক্কাৰাদিং সঙ্গণ্হাতি. যং সন্ধাযাতি যং পৰিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায. ৱুত্তন্তি অলগদ্দূপমসুত্তে (ম. নি. ১.২৩৮) ৱুত্তং. তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তীতি তঞ্চ অস্স ধম্মস্স সীলপৰিপূৰণাদিসঙ্খাতং অত্থং এতে দুগ্গহিতগাহিনো নানুভোন্তি ন ৱিন্দন্তি. পটিৱিদ্ধাকুপ্পোতি পটিৱিদ্ধঅৰহত্তফলো.

ইদানি তীসু পিটকেসু যথাৰহং সম্পত্তিৱিপত্তিযো নিদ্ধাৰেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ৱিনযে পনাতিআদি. তত্থ তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং ছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদানং ৱিনযে পভেদৱচনাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱেৰঞ্জকণ্ডে (পাৰা. ১২) হি তিস্সো ৱিজ্জাৱ ৱিভত্তা. দুতিযে তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৱা কতং তিস্সন্নম্পি ৱিজ্জানং ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোপৱিট্ঠত্তা. তাসঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন সেসানম্পি তত্থ অত্থিভাৱং দীপেতি. অভিধম্মপিটকে হি তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা চ ৱুত্তা এৱ. পটিসম্ভিদানং তত্থেৱ সম্মা ৱিভত্তভাৱং দীপেতুং তত্থেৱাতি অৱধাৰণং কতং. উপাদিন্নফস্সোতি মগ্গেন মগ্গপটিপাদনফস্সো. তেসন্তি তেসং পিটকানং. এতন্তি এতং বুদ্ধৱচনং.

চতুত্তিংসেৱ সুত্তন্তাতি গাথায অযমত্থযোজনা – যস্স নিকাযস্স সুত্তগণনতো চতুত্তিংসেৱ সুত্তন্তা ৱগ্গসঙ্গহৱসেন তযো ৱগ্গা যস্স সঙ্গহস্সাতি তিৱগ্গো সঙ্গহো, এস পঠমো নিকাযো ইধ দীঘনিকাযোতি. অনুলোমিকোতি অপচ্চনীকো, অত্থানুলোমনতো অন্ৱত্থনামোতি ৱুত্তং হোতি. একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি. এৱং চিত্তন্তি এৱং ৱিচিত্তং. যথযিদন্তি যথা ইমে. পোণিকচিক্খল্লিকা খত্তিযা, তেসং নিৱাসো ‘‘পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি ৱুচ্চতি. পঞ্চদসৱগ্গপৰিগ্গহোতি পঞ্চদসহি ৱগ্গেহি পৰিগ্গহিতো. সুত্তন্তানং সহস্সানি সত্ত সুত্তসতানি চাতি পাঠে সুত্তন্তানং সত্তসহস্সানি সত্ত সুত্তসতানি চাতি যোজেতব্বং. কত্থচি পন ‘‘সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চা’’তি পাঠো. পুব্বে নিদস্সিতাতি সুত্তন্তপিটকনিদ্দেসে নিদস্সিতা.

ৱেদন্তি ঞাণং. তুট্ঠিন্তি পীতিং. ধম্মক্খন্ধৱসেনাতি ধম্মৰাসিৱসেন. দ্ৱাসীতিসহস্সানি বুদ্ধতো গণ্হিন্তি সম্বন্ধো. দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতোতি ধম্মসেনাপতিআদীনং ভিক্খূনং সন্তিকা তেহিযেৱ দেসিতানি দ্ৱে সহস্সানি গণ্হিং. মেতি মম হদযে, ইতি আনন্দত্থেৰো অত্তানং নিদ্দিসতি. যে ধম্মা মম হদযে পৱত্তিনো, তে চতুৰাসীতিসহস্সানীতি যোজনা. ইদঞ্চ ভগৱতো ধৰমানকালে উগ্গহিতধম্মক্খন্ধৱসেন ৱুত্তং, পৰিনিব্বুতে পন ভগৱতি আনন্দত্থেৰেন দেসিতানং সুভসুত্ত(দঈ. নি. ১.৪৪৪ আদযো) গোপকমোগ্গল্লানসুত্তানং (ম. নি. ৩.৭৯ আদযো), ততিযসঙ্গীতিযং মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেন কথিতকথাৱত্থুপ্পকৰণস্স চ ৱসেন ধম্মক্খন্ধানং চতুৰাসীতিসহস্সতোপি অধিকতা ৱেদিতব্বা.

একানুসন্ধিকং সুত্তন্তি সতিপট্ঠানাদি (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো; ম. নি. ১.১০৫ আদযো). অনেকানুসন্ধিকন্তি পৰিনিব্বানসুত্তাদি (দী. নি. ২.১৩৪ আদযো). তঞ্হি নানাঠানেসু নানাধম্মদেসনানং ৱসেন পৱত্তং. তিকদুকভাজনং ধম্মসঙ্গণিযং নিক্খেপকণ্ড(ধ. স. ৯৮৫ আদযো) অট্ঠকথাকণ্ডৱসেন (ধ. স. ১৩৮৪ আদযো) গহেতব্বং. চিত্তৱাৰভাজনন্তি ইদং চিত্তুপ্পাদকণ্ডৱসেন (ধ. স. ১ আদযো) ৱুত্তং. অত্থি ৱত্থূতিআদীসু ৱত্থু নাম সুদিন্নকণ্ডাদি (পাৰা. ২৪ আদযো). মাতিকাতি সিক্খাপদং. অন্তৰাপত্তীতি সিক্খাপদন্তৰেসু অঞ্ঞস্মিং ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তা আপত্তি. তিকচ্ছেদোতি তিকপাচিত্তিযাদিতিকপৰিচ্ছেদো. বুদ্ধৱচনং সঙ্গহিতন্তি সম্বন্ধো. অস্সাতি বুদ্ধৱচনস্স. সঙ্গীতিপৰিযোসানে সাধুকাৰং দদমানা ৱিযাতি সম্বন্ধো. অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্তানি অচ্ছৰিযানি, পুপ্ফৱস্সচেলুক্খেপাদীনি. যা ‘‘পঞ্চসতা’’তি চ ‘‘থেৰিকা’’তি চ পৱুচ্চতি, অযং পঠমমহাসঙ্গীতি নামাতি সম্বন্ধো.

ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায ৱিমতিৱিনোদনিযং

পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

দুতিযসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা

এৱং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৱা যদত্থং সা ইধ দস্সিতা, তং নিগমনৱসেন দস্সেন্তো ইমিস্সাতিআদিমাহ. তত্ৰাযং আচৰিযপৰম্পৰাতি তস্মিং জম্বুদীপে অযং আচৰিযানং পৱেণী পটিপাটি. ৱিজিতাৱিনোতি ৱিজিতসব্বকিলেসপটিপক্খত্তা ৱিজিতৱন্তো. জম্বুসিৰিৱ্হযেতি জম্বুসদিসো সিৰিমন্তো অৱ্হযো নামং যস্স দীপস্স, তস্মিং জম্বুদীপেতি ৱুত্তং হোতি. মহন্তেন হি জম্বুৰুক্খেন অভিলক্খিতত্তা দীপোপি ‘‘জম্বূ’’তি ৱুচ্চতি. অচ্ছিজ্জমানং অৱিনস্সমানং কত্ৱা. ৱিনযৱংসন্তিআদীহি তীহি ৱিনযপাড়িযেৱ কথিতা পৰিযাযৱচনত্তা তেসং. পকতঞ্ঞুতন্তি ৱেয্যত্তিযং, পটুভাৱন্তি ৱুত্তং হোতি. ধুৰগ্গাহোতি পধানগ্গাহী, সব্বেসং পামোক্খো হুত্ৱা গণ্হীতি ৱুত্তং হোতি. ভিক্খূনং সমুদাযো সমূহো ভিক্খুসমুদাযো.

যদাতি নিব্বাযিংসূতি সম্বন্ধো. জোতযিত্ৱা চ সব্বধীতি তমেৱ সদ্ধম্মং সব্বত্থ পকাসযিত্ৱা. জুতিমন্তোতি পঞ্ঞাজুতিযা যুত্তা, তেজৱন্তো ৱা, মহানুভাৱাতি অত্থো. নিব্বাযিংসূতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা নিব্বাযিংসু. অনালযাতি অসঙ্গা.

অথাতি পচ্ছা, যদা পৰিনিব্বাযিংসু, ততো পৰন্তি অত্থো. কপ্পতি সিঙ্গীলোণকপ্পোতি এত্থ কপ্প-সদ্দো ৱিকপ্পত্থো, তেন সিঙ্গীলোণৱিকপ্পোপি কপ্পতি. ইদম্পি পক্খন্তৰং কপ্পতীতি অত্থো, এৱং সব্বত্থ. তত্থ সিঙ্গেন লোণং পৰিহৰিত্ৱা অলোণকপিণ্ডপাতেন সদ্ধিং ভুঞ্জিতুং কপ্পতি, সন্নিধিং ন কৰোতীতি অধিপ্পাযো. কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পোতি দ্ৱঙ্গুলং অতিক্কন্তায ছাযায ৱিকালে ভোজনং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি গামন্তৰকপ্পোতি ‘‘গামন্তৰং গমিস্সামী’’তি পৱাৰিতেন অনতিৰিত্তভোজনং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি আৱাসকপ্পোতি একসীমায নানাসেনাসনেসু ৱিসুং ৱিসুং উপোসথাদীনি সঙ্ঘকম্মানি কাতুং ৱট্টতীতি অত্থো. কপ্পতি অনুমতিকপ্পোতি ‘‘অনাগতানং আগতকালে অনুমতিং গহেস্সামা’’তি তেসু অনাগতেসুযেৱ ৱগ্গেন সঙ্ঘেন কম্মং কত্ৱা পচ্ছা অনুমতিং গহেতুং কপ্পতি, ৱগ্গকম্মং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. কপ্পতি আচিণ্ণকপ্পোতি আচৰিযুপজ্ঝাযেহি আচিণ্ণো কপ্পতীতি অত্থো. সো পন একচ্চো কপ্পতি ধম্মিকো, একচ্চো ন কপ্পতি অধম্মিকোতি ৱেদিতব্বো. কপ্পতি অমথিতকপ্পোতি যং খীৰং খীৰভাৱং ৱিজহিতং দধিভাৱং অসম্পত্তং, তং ভুত্তাৱিনা পৱাৰিতেন অনতিৰিত্তং ভুঞ্জিতুং কপ্পতীতি অত্থো. কপ্পতি জড়োগিং পাতুন্তি এত্থ জড়োগীতি তৰুণসুৰা, যং মজ্জসম্ভাৰং একতো কতং মজ্জভাৱমসম্পত্তং, তং পাতুং ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. জাতৰূপৰজতন্তি এত্থ সৰসতো ৱিকাৰং অনাপজ্জিত্ৱা সব্বদা জাতৰূপমেৱ হোতীতি জাতং ৰূপং এতস্সাতি জাতৰূপং, সুৱণ্ণং. ধৱলসভাৱতায ৰাজতীতি ৰজতং, ৰূপিযং. সুসুনাগপুত্তোতি সুসুনাগস্স পুত্তো. কাকণ্ডকপুত্তোতি কাকণ্ডকস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো. ৱজ্জীসূতি জনপদনামত্তা বহুৱচনং কতং.

তদহুপোসথেতি এত্থ তদহূতি তস্মিং অহনি. উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো, উপৱসন্তীতি চ সীলসমাদানেন ৱা অনসনাদিনা ৱা উপেতা হুত্ৱা ৱসন্তীতি অত্থো. কংসপাতিন্তি সুৱণ্ণপাতিং. মাসকৰূপন্তি মাসকো এৱ. সব্বং তাৱ ৱত্তব্বন্তি ইমিনা সত্তসতিকক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৪৪৬ আদযো) আগতা সব্বাপি পাড়ি ইধ আনেত্ৱা ৱত্তব্বাতি দস্সেতি. সঙ্গাযিতসদিসমেৱ সঙ্গাযিংসূতি সম্বন্ধো.

সা পনাযং সঙ্গীতীতি সম্বন্ধো. তেসূতি তেসু সঙ্গীতিকাৰকেসু থেৰেসু. ৱিস্সুতা এতে সদ্ধিৱিহাৰিকা ঞেয্যাতি সম্বন্ধো. সাণসম্ভূতোতি সাণদেসৱাসী সম্ভূতত্থেৰো. দুতিযো সঙ্গহোতি সম্বন্ধিতব্বং. পন্নভাৰাতি পতিতক্খন্ধভাৰা.

অব্বুদন্তি উপদ্দৱং ৱদন্তি. ‘‘ভগৱতো ৱচনং থেনেত্ৱা অত্তনো ৱচনস্স দীপনতো অব্বুদন্তি চোৰকম্ম’’ন্তি একে. ইদন্তি ৱক্খমাননিদস্সনং. সন্দিস্সমানা মুখা সম্মুখা. ভাৱিতমগ্গন্তি উপ্পাদিতজ্ঝানং. সাধু সপ্পুৰিসাতি এত্থ সাধূতি আযাচনত্থে নিপাতো, তং যাচামীতি অত্থো. হট্ঠপহট্ঠোতি পুনপ্পুনং সন্তুট্ঠো. উদগ্গুদগ্গোতি সৰীৰৱিকাৰুপ্পাদনপীতিৱসেন উদগ্গুদগ্গো, পীতিমা হি পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা ‘‘উদগ্গুদগ্গো’’তি ৱুচ্চতি.

তেন খো পন সমযেনাতি যস্মিং সমযে দুতিযং সঙ্গীতিং অকৰিংসু, তস্মিং সমযেতি অত্থো. তং অধিকৰণং ন সম্পাপুণিংসূতি তং ৱজ্জিপুত্তকেহি উপ্পাদিতং অধিকৰণং ৱিনিচ্ছিনিতুং ন সম্পাপুণিংসু নাগমিংসু. নো অহুৱত্থাতি সম্বন্ধো. যাৱতাযুকং ঠত্ৱা পৰিনিব্বুতাতি সম্বন্ধো. কিং পন কত্ৱা থেৰা পৰিনিব্বুতাতি? আহ দুতিযং সঙ্গহং কত্ৱাতিআদি. অনিচ্চতাৱসন্তি অনিচ্চতাধীনতং. জম্মিন্তি লামকং. দুৰভিসম্ভৱং অনভিভৱনীযং অতিক্কমিতুং অসক্কুণেয্যং অনিচ্চতং এৱং ঞত্ৱাতি সম্বন্ধো.

দুতিযসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ততিযসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা

সত্ত ৱস্সানীতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. অতিচ্ছথাতি অতিক্কমিত্ৱা ইচ্ছথ, ইতো অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা ভিক্খং পৰিযেসথাতি অত্থো. ভত্তৱিস্সগ্গকৰণত্থাযাতি ভত্তস্স অজ্ঝোহৰণকিচ্চত্থায, ভুঞ্জনত্থাযাতি অত্থো. ‘‘সোড়সৱস্সো’’তি উদ্দেসো কথনং অস্স অত্থীতি সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো, ‘‘সোড়সৱস্সিকো’’তি অত্থো.

তীসু ৱেদেসূতিআদীসু ইৰুৱেদযজুৱেদসামৱেদসঙ্খাতেসু তীসু ৱেদেসু. তযো এৱ কিৰ ৱেদা অট্ঠকাদীহি ধম্মিকেহি ইসীহি লোকস্স সগ্গমগ্গৱিভাৱনত্থায কতা. তেনেৱ হি তে তেহি ৱুচ্চন্তি. আথব্বণৱেদো পন পচ্ছা অধম্মিকেহি ব্ৰাহ্মণেহি পাণৱধাদিঅত্থায কতো. পুৰিমেসু চ তীসু ৱেদেসু তেহেৱ ধম্মিকসাখাযো অপনেত্ৱা যাগৱধাদিদীপিকা অধম্মিকসাখা পক্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. নিঘণ্ডূতি ৰুক্খাদীনং ৱেৱচনপ্পকাসকং পৰিযাযনামানুৰূপং সত্থং. তঞ্হি লোকে ‘‘নিঘণ্ডূ’’তি ৱুচ্চতি. কেটুভন্তি কিটতি গমেতি কিৰিযাদিৱিভাগন্তি কেটুভং, কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো কৱীনং উপকাৰসত্থং. এত্থ চ কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পোতি ৱচীভেদাদিলক্খণা কিৰিযা কপ্পীযতি ৱিকপ্পীযতি এতেনাতি কিৰিযাকপ্পো, সো পন ৱণ্ণপদবন্ধপদত্থাদিৱিভাগতো বহুৱিকপ্পোতি ‘‘কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পো’’তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ মূলকিৰিযাকপ্পগন্থং সন্ধায ৱুত্তং. সহ নিঘণ্ডুনা কেটুভেন চ সনিঘণ্ডুকেটুভা, তযো ৱেদা, তেসু সনিঘণ্ডুকেটুভেসু. ঠানকৰণাদিৱিভাগতো চ নিব্বচনৱিভাগতো চ অক্খৰা পভেদীযন্তি এতেনাতি অক্খৰপ্পভেদো, সিক্খা চ নিৰুত্তি চ. সহ অক্খৰপ্পভেদেনাতি সাক্খৰপ্পভেদা, তেসু সাক্খৰপ্পভেদেসু. আথব্বণৱেদং চতুত্থং কত্ৱা ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তো পোৰাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তযো ৱেদা, তেসু ইতিহাসপঞ্চমেসু.

যস্স চিত্তন্তিআদি পঞ্হদ্ৱযং খীণাসৱানং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ পঠমপঞ্হে উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি. ন নিৰুজ্ঝতীতি নিৰোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি তস্স পুগ্গলস্স তং চিত্তং কিং নিৰুজ্ঝিস্সতি আযতিঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা, তস্সা চ ৱিভজ্জব্যাকৰণীযতায এৱমেত্থ ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. অৰহতো পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে তস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিৰুজ্ঝতি, আযতিঞ্চ নুপ্পজ্জিস্সতি, অৱস্সমেৱ নিৰোধক্খণং পত্ৱা নিৰুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ঠপেত্ৱা পন পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৱং ইতৰেসং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিচিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিৰুজ্ঝতি, ভঙ্গং পন পত্ৱা নিৰুজ্ঝিস্সতেৱ, অঞ্ঞং পন তস্মিং ৱা অঞ্ঞস্মিং ৱা অত্তভাৱে উপ্পজ্জিস্সতি চেৱ নিৰুজ্ঝিস্সতি চাতি. যস্স ৱা পনাতিআদি দুতিযপঞ্হে পন নিৰুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি যস্স চিত্তং উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায ভঙ্গক্খণং পত্ৱা নিৰুজ্ঝিস্সতি অপ্পটিসন্ধিকতায নুপ্পজ্জিস্সতি, তস্স খীণাসৱস্স তং চিত্তং কিং উপ্পজ্জতি ন নিৰুজ্ঝতীতি পুচ্ছা, তস্সা একংসব্যাকৰণীযতায ‘‘আমন্তা’’তি ৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. উদ্ধং ৱা অধো ৱা হৰিতুং অসক্কোন্তোতি উপৰিমপদে ৱা হেট্ঠিমপদং হেট্ঠিমপদে ৱা উপৰিমপদং অত্থতো সমন্নাহৰিতুং ঘটেতুং পুব্বেনাপৰং যোজেত্ৱা অত্থং পৰিচ্ছিন্দিতুং অসক্কোন্তোতি অত্থো.

সোতাপন্নানং সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতায সমাদিন্নসীলতো নত্থি পৰিহানীতি আহ ‘‘অভব্বো দানি সাসনতো নিৱত্তিতু’’ন্তি. ৱড্ঢেত্ৱাতি উপৰিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং ৱড্ঢেত্ৱা. দন্তে পুনন্তি ৱিসোধেন্তি এতেনাতি দন্তপোনং ৱুচ্চতি দন্তকট্ঠং. অভিনৱানং আগন্তুকানং লজ্জীসভাৱং খন্তিমেত্তাদিগুণসমঙ্গিতঞ্চ কতিপাহং সুট্ঠু ৱীমংসিত্ৱাৱ হত্থকম্মাদিসম্পটিচ্ছনং সঙ্গহকৰণঞ্চ যুত্তন্তি সামণেৰস্স চেৱ অঞ্ঞেসঞ্চ ভিক্খূনং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জন্তানং ঞাপনত্থং থেৰো তস্স ভব্বৰূপতং অভিঞ্ঞায ঞত্ৱাপি পুন সম্মজ্জনাদিং অকাসি. ‘‘তস্স চিত্তদমনত্থ’’ন্তিপি ৱদন্তি. বুদ্ধৱচনং পট্ঠপেসীতি বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হাপেতুং আৰভি. সকলৱিনযাচাৰপটিপত্তি উপসম্পন্নানমেৱ ৱিহিতাতি তপ্পৰিযাপুণনমপি তেসঞ্ঞেৱ অনুৰূপন্তি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা ৱিনযপিটক’’ন্তি. তস্স চিত্তে ঠপিতম্পি বুদ্ধৱচনং সঙ্গোপনত্থায নিয্যাতিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘হত্থে পতিট্ঠাপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং.

একৰজ্জাভিসেকন্তি সকলজম্বুদীপে একাধিপচ্চৱসেন কৰিযমানং অভিসেকং. ৰাজিদ্ধিযোতি ৰাজানুভাৱানুগতপ্পভাৱা. যতোতি যতো সোড়সঘটতো. দেৱতা এৱ দিৱসে দিৱসে আহৰন্তীতি সম্বন্ধো. দেৱসিকন্তি দিৱসে দিৱসে. অগদামলকন্তি অপ্পকেনেৱ সৰীৰসোধনাদিসমত্থং সব্বদোসহৰং ওসধামলকং. ছদ্দন্তদহতোতি ছদ্দন্তদহসমীপে ঠিতদেৱৱিমানতো, কপ্পৰুক্খতো ৱা, তত্থ তাদিসা কপ্পৰুক্খৱিসেসা সন্তি, ততো ৱা আহৰন্তীতি অত্থো. অসুত্তমযিকন্তি সুত্তেহি অবদ্ধং দিব্বসুমনপুপ্ফেহেৱ কতং সুমনপুপ্ফপটং. উট্ঠিতস্স সালিনোতি সযংজাতসালিনো, সমুদাযাপেক্খঞ্চেত্থ একৱচনং, সালীনন্তি অত্থো. নৱ ৱাহসহস্সানীতি এত্থ চতস্সো মুট্ঠিযো একো কুডুৱো, চত্তাৰো কুডুৱা একো পত্থো, চত্তাৰো পত্থা একো আড়্হকো, চত্তাৰো আড়্হকা একং দোণং, চত্তাৰি দোণানি একা মানিকা, চতস্সো মানিকা একা খাৰী, ৱীসতি খাৰিকা একো ৱাহো, তদেৱ ‘‘একং সকট’’ন্তি সুত্তনিপাতট্ঠকথাদীসু (সু. নি. অট্ঠ. ২.কোকালিকসুত্তৱণ্ণনা) ৱুত্তং. নিত্থুসকণে কৰোন্তীতি থুসকুণ্ডকৰহিতে কৰোন্তি. তেন নিম্মিতং বুদ্ধৰূপং পস্সন্তোতি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞপ্পভাৱনিব্বত্তগ্গহণং নাগৰাজনিম্মিতানং পুঞ্ঞপ্পভাৱনিব্বত্তেহি সদিসতায কতং. ৱিমলকেতুমালাতি এত্থ কেতুমালা নাম সীসতো নিক্খমিত্ৱা উপৰিমুদ্ধনি পুঞ্জো হুত্ৱা দিস্সমানৰস্মিৰাসীতি ৱদন্তি.

বাহিৰকপাসণ্ডন্তি বাহিৰকপ্পৱেদিতং সমযৱাদং. পৰিগ্গণ্হীতি ৱীমংসমানো পৰিগ্গহেসি. ভদ্দপীঠকেসূতি ৱেত্তমযপীঠেসু. সাৰোতি গুণসাৰো. সীহপঞ্জৰেতি মহাৱাতপানসমীপে. কিলেসৱিপ্ফন্দৰহিতচিত্ততায দন্তং. নিচ্চং পচ্চুপট্ঠিতসতাৰক্খতায গুত্তং. খুৰগ্গেযেৱাতি কেসোৰোপনাৱসানে. অতিৱিয সোভতীতি সম্বন্ধো. ৱাণিজকো অহোসীতি মধুৱাণিজকো অহোসি.

পুব্বে ৱ সন্নিৱাসেনাতি পুব্বে ৱা পুব্বজাতিযং ৱা সহৱাসেনাতি অত্থো. পচ্চুপ্পন্নহিতেন ৱাতি ৱত্তমানভৱে হিতচৰণেন ৱা. এৱং ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি তং সিনেহসঙ্খাতং পেমং জাযতে. কিং ৱিযাতি? আহ ‘‘উপ্পলং ৱ যথোদকে’’তি. উপ্পলং ৱাতি ৰস্সকতো ৱা-সদ্দো অৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো. যথা-সদ্দো উপমাযং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা উপ্পলঞ্চ সেসঞ্চ পদুমাদি উদকে জাযমানং দ্ৱে কাৰণানি নিস্সায জাযতি উদকঞ্চেৱ কললঞ্চ, এৱং পেমম্পীতি (জা. অট্ঠ. ২.২.১৭৪).

ধুৱভত্তানীতি নিচ্চভত্তানি. ৱজ্জাৱজ্জন্তি খুদ্দকং মহন্তঞ্চ ৱজ্জং. মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স ভাৰমকাসীতি থেৰস্স মহানুভাৱতং, তদা সাসনকিচ্চস্স নাযকভাৱেন সঙ্ঘপৰিণাযকতঞ্চ ৰঞ্ঞো ঞাপেতুং সঙ্ঘো তস্স ভাৰমকাসীতি ৱেদিতব্বং, ন অঞ্ঞেসং অজাননতায. সাসনস্স দাযাদোতি সাসনস্স অব্ভন্তৰো ঞাতকো হোমি ন হোমীতি অত্থো. যে সাসনে পব্বজিতুং পুত্তধীতৰো পৰিচ্চজন্তি, তে বুদ্ধসাসনে সালোহিতঞাতকা নাম হোন্তি, সকলসাসনধাৰণে সমত্থানং অত্তনো ওৰসপুত্তানং পৰিচ্চত্তত্তা ন পচ্চযমত্তদাযকাতি ইমমত্থং সন্ধায থেৰো ‘‘ন খো, মহাৰাজ, এত্তাৱতা সাসনস্স দাযাদো হোতী’’তি আহ. কথঞ্চৰহীতি এত্থ চৰহীতি নিপাতো অক্খন্তিং দীপেতি. তিস্সকুমাৰস্সাতি ৰঞ্ঞো একমাতুকস্স কনিট্ঠস্স. সক্খসীতি সক্খিস্সসি. সিক্খায পতিট্ঠাপেসুন্তি পাণাতিপাতা ৱেৰমণিআদীসু ৱিকালভোজনা ৱেৰমণিপৰিযোসানাসু ছসু সিক্খাসু পাণাতিপাতা ৱেৰমণিং দ্ৱে ৱস্সানি অৱীতিক্কম্ম সমাদানং সমাদিযামীতিআদিনা (পাচি. ১০৭৯) সমাদানৱসেন সিক্খাসম্মুতিদানানন্তৰং সিক্খায পতিট্ঠাপেসুং. ছ ৱস্সানি অভিসেকস্স অস্সাতি ছৱস্সাভিসেকো.

সব্বং থেৰৱাদন্তি দ্ৱে সঙ্গীতিযো আৰুড়্হা পাড়ি. সা হি মহাসঙ্ঘিকাদিভিন্নলদ্ধিকাহি ৱিৱেচেতুং ‘‘থেৰৱাদো’’তি ৱুত্তা. অযঞ্হি ৱিভজ্জৱাদো মহাকস্সপত্থেৰাদীহি অসঙ্কৰতো ৰক্খিতো আনীতো চাতি ‘‘থেৰৱাদো’’তি ৱুচ্চতি, ‘‘সথেৰৱাদ’’ন্তিপি লিখন্তি. তত্থ ‘‘অট্ঠকথাসু আগতথেৰৱাদসহিতং সাট্ঠকথং তিপিটকসঙ্গহিতং বুদ্ধৱচন’’ন্তি আনেত্ৱা যোজেতব্বং. তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱাতি তেজোকসিণাৰম্মণং ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা.

সভাযন্তি নগৰমজ্ঝে ৱিনিচ্ছযসালাযং. দিট্ঠিগতানীতি দিট্ঠিযোৱ. ন খো পনেতং সক্কা ইমেসং মজ্ঝে ৱসন্তেন ৱূপসমেতুন্তি তেসঞ্হি মজ্ঝে ৱসন্তো তেসুযেৱ অন্তোগধত্তা আদেয্যৱচনো ন হোতি, তস্মা এৱং চিন্তেসি. অহোগঙ্গপব্বতন্তি এৱংনামকং পব্বতং. ‘‘অধোগঙ্গাপব্বত’’ন্তিপি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং. পঞ্চাতপেন তপ্পেন্তীতি চতূসু ঠানেসু অগ্গিং জালেত্ৱা মজ্ঝে ঠত্ৱা সূৰিযমণ্ডলং উল্লোকেন্তা সূৰিযাতপেন তপ্পেন্তি. আদিচ্চং অনুপৰিৱত্তন্তীতি উদযকালতো পভুতি সূৰিযং ওলোকযমানা যাৱ অত্থঙ্গমনা সূৰিযাভিমুখাৱ পৰিৱত্তন্তি. ৱোভিন্দিস্সামাতি পগ্গণ্হিংসূতি ৱিনাসেস্সামাতি উস্সাহমকংসু.

ৱিস্সট্ঠোতি মৰণসঙ্কাৰহিতো, নিব্ভযোতি অত্থো. মিগৱং নিক্খমিত্ৱাতি অৰঞ্ঞে ৱিচৰিত্ৱা মিগমাৰণকীড়া মিগৱং, তং উদ্দিস্স নিক্খমিত্ৱা মিগৱধত্থং নিক্খমিত্ৱাতি অত্থো. অহিনাগাদিতো ৱিসেসনত্থং ‘‘হত্থিনাগেনা’’তি ৱুত্তং. তস্স পস্সন্তস্সেৱাতি অনাদৰে সামিৱচনং, তস্মিং পস্সন্তেযেৱাতি অত্থো. আকাসে উপ্পতিত্ৱাতি এত্থ অযং ৱিকুব্বনিদ্ধি ন হোতীতি গিহিস্সাপি ইমং ইদ্ধিং দস্সেসি অধিট্ঠানিদ্ধিযা অপ্পটিক্খিত্তত্তা. পকতিৱণ্ণঞ্হি ৱিজহিত্ৱা নাগৱণ্ণাদিদস্সনং ৱিকুব্বনিদ্ধি. ছণৱেসন্তি উস্সৱৱেসং. পধানঘৰন্তি ভাৱনানুযোগৱসেন ৱীৰিযাৰম্ভস্স অনুৰূপং ৱিৱিত্তসেনাসনং. সোপীতি ৰঞ্ঞো ভাগিনেয্যং সন্ধায ৱুত্তং.

কুসলাধিপ্পাযোতি মনাপজ্ঝাসযো. দ্ৱেড়্হকজাতোতি সংসযমাপন্নো. একেকং ভিক্খুসহস্সপৰিৱাৰন্তি এত্থ ‘‘গণ্হিত্ৱা আগচ্ছথা’’তি আণাকাৰেন ৱুত্তেপি থেৰা ভিক্খূ সাসনহিতত্তা গতা. কপ্পিযসাসনঞ্হেতং, ন গিহীনং গিহিকম্মপটিসংযুত্তং. থেৰো নাগচ্ছীতি কিঞ্চাপি ‘‘ৰাজা পক্কোসতী’’তি ৱুত্তেপি ধম্মকম্মত্থায আগন্তুং ৱট্টতি, দ্ৱিক্খত্তুং পন পেসিতেপি ‘‘অননুৰূপা যাচনা’’তি নাগতো, ‘‘মহানুভাৱো থেৰো যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিকো পমাণভূতো’’তি ৰঞ্ঞো চেৱ উভযপক্খিকানঞ্চ অত্তনি বহুমানুপ্পাদনৱসেন উদ্ধং কত্তব্বকম্মসিদ্ধিং আকঙ্খন্তো অসাৰুপ্পৱচনলেসেন নাগচ্ছি. একতো সঙ্ঘটিতা নাৱা নাৱাসঙ্ঘাটং. সাসনপচ্চত্থিকানং বহুভাৱতো আহ ‘‘আৰক্খং সংৱিধাযা’’তি. যন্তি যস্মা. অব্বাহিংসূতি আকড্ঢিংসু. বাহিৰতোতি উয্যানস্স বাহিৰতো. পস্সন্তানং অতিদুক্কৰভাৱেন উপট্ঠানং সন্ধায ‘‘পদেসপথৱীকম্পনং দুক্কৰ’’ন্তি আহ. অধিট্ঠানে পনেত্থ ৱিসুং দুক্কৰতা নাম নত্থি.

দীপকতিত্তিৰোতি সাকুণিকেহি সমজাতিকানং গহণত্থায পোসেত্ৱা সিক্খেত্ৱা পাসট্ঠানে ঠপনকতিত্তিৰো. ন পটিচ্চ কম্মং ফুসতীতি গাথায যদি তৱ পাপকিৰিযায মনো নপ্পদুস্সতি, লুদ্দেন তং নিস্সায কতম্পি পাপকম্মং তং ন ফুসতি. পাপকিৰিযায হি অপ্পোস্সুক্কস্স নিৰালযস্স ভদ্ৰস্স সতো তৱ তং পাপং ন উপলিম্পতি, তৱ চিত্তং ন অল্লীযতীতি অত্থো.

কিং ৱদতি সীলেনাতি কিংৱাদী. অথ ৱা কো কতমো ৱাদো কিংৱাদো, সো এতস্স অত্থীতি কিংৱাদী. অত্তানঞ্চ লোকঞ্চ সস্সতোতি ৱাদো এতেসন্তি সস্সতৱাদিনো. সত্তেসু সঙ্খাৰেসু ৱা একচ্চং সস্সতন্তি পৱত্তো ৱাদো একচ্চসস্সতো, তস্মিং নিযুত্তা একচ্চসস্সতিকা. ‘‘অন্তো, অনন্তো, অন্তানন্তো, নেৱন্তো নানন্তো’’তি এৱং অন্তানন্তং আৰব্ভ পৱত্তা চত্তাৰো ৱাদা অন্তানন্তা, তেসু নিযুত্তা অন্তানন্তিকা. ন মৰতি ন উপচ্ছিজ্জতীতি অমৰা, এৱন্তিপি মে নো, তথাতিপি মে নোতিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) পৱত্তা দিট্ঠি চেৱ ৱাচা চ, তস্সা ৱিক্খেপো এতেসন্তি অমৰাৱিক্খেপিকা. অথ ৱা অমৰা নাম মচ্ছজাতি দুগ্গহা হোতি, তস্সা অমৰায ৱিয ৱিক্খেপো এতেসন্তি অমৰাৱিক্খেপিকা. অধিচ্চ যদিচ্ছকং যং কিঞ্চি কাৰণং অনপেক্খিত্ৱা সমুপ্পন্নো অত্তা চ লোকো চাতি ৱাদে নিযুত্তা অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা. সঞ্ঞী অত্তাতি ৱাদো যেসন্তে সঞ্ঞীৱাদা. এৱং অসঞ্ঞীৱাদা নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদাতি এত্থাপি. ‘‘কাযস্স ভেদা সত্তো উচ্ছিজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬) এৱং উচ্ছেদং ৱদন্তীতি উচ্ছেদৱাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খো যথাসকং অত্তভাৱো, তস্মিংযেৱ যথাকামং পঞ্চকামগুণপৰিভোগেন নিব্বানং দুক্খূপসমং ৱদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা. ৱিভজিত্ৱা ৱাদো এতস্সাতি ৱিভজ্জৱাদী, ভগৱা. সব্বং একৰূপেন অৱত্ৱা যথাধম্মং ৱিভজিত্ৱা নিজ্জটং নিগুম্বং কত্ৱা যথা দিট্ঠিসন্দেহাদযো ৱিগচ্ছন্তি, সম্মুতিপৰমত্থা চ ধম্মা অসঙ্কৰা পটিভন্তি, এৱং একন্তৱিভজনসীলোতি ৱুত্তং হোতি. পৰপ্পৱাদং মদ্দমানোতি তস্মিং কালে উপ্পন্নং, আযতিং উপ্পজ্জনকঞ্চ সব্বং পৰৱাদং কথাৱত্থুমাতিকাৱিৱৰণমুখেন নিম্মদ্দনং কৰোন্তোতি অত্থো.

ততিযসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

আচৰিযপৰম্পৰকথাৱণ্ণনা

কেনাভতন্তি ইমং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তেন জম্বুদীপে তাৱ যাৱ ততিযসঙ্গীতি, তাৱ দস্সেত্ৱা ইদানি সীহড়দীপে আচৰিযপৰম্পৰং দস্সেতুং ততিযসঙ্গহতো পন উদ্ধন্তিআদি আৰদ্ধং. ইমং দীপন্তি তম্বপণ্ণিদীপং. তস্মিং দীপে নিসীদিত্ৱা আচৰিযেন অট্ঠকথায কতত্তা ‘‘ইমং দীপ’’ন্তি ৱুত্তং. কঞ্চি কালন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, কিস্মিঞ্চি কালেতি অত্থো. পোৰাণাতি সীহড়দীপে সীহড়ট্ঠকথাকাৰকা. ভদ্দনামোতি ভদ্দসালত্থেৰো. আগুং পাপং ন কৰোন্তীতি নাগা. ৱিনযপিটকং ৱাচযিংসূতি সম্বন্ধো. তম্বপণ্ণিযাতি ভুম্মৱচনং. নিকাযে পঞ্চাতি ৱিনযাভিধম্মানং ৱিসুং গহিতত্তা তব্বিনিমুত্তা পঞ্চ নিকাযা গহেতব্বা. পকৰণেতি অভিধম্মপকৰণে ৱাচেসুন্তি যোজনা. তীণি পিটকানি স্ৱাগতানি অস্সাতি ‘‘তেপিটকো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তিপেটকো’’তি ছন্দানুৰক্খণত্থং ৱুত্তং. তাৰকৰাজাতি চন্দিমা. পুপ্ফনামোতি এত্থ মহাপদুমত্থেৰো সুমনত্থেৰো চ ঞাতব্বোতি দ্ৱিক্খত্তুং ‘‘পুপ্ফনামো’’তি ৱুত্তং.

ৱনৱাসিন্তি ৱনৱাসীৰট্ঠং. কৰকৱস্সন্তি হিমপাতনকৱস্সং, কৰকধাৰাসদিসং ৱা ৱস্সং. হৰাপেত্ৱাতি উদকোঘেন হৰাপেত্ৱা. ছিন্নভিন্নপটধৰোতি সত্থকেন ছিন্নং ৰঙ্গেন ভিন্নং পটং ধাৰণকো. ভণ্ডূতি মুণ্ডকো. মক্খং অসহমানোতি থেৰস্স আনুভাৱং পটিচ্চ অত্তনো উপ্পন্নং পৰেসং গুণমক্খনলক্খণং মক্খং তথা পৱত্তং কোধং অসহমানো. অসনিযো ফলন্তীতি গজ্জন্তা পতন্তি. মে মম ভযভেৰৱং জনেতুং পটিবলো ন অস্স ন ভৱেয্যাতি যোজনা. অঞ্ঞদত্থূতি একংসেন. কস্মীৰগন্ধাৰাতি কস্মীৰগন্ধাৰৰট্ঠৱাসিনো. ইসিৱাতপটিৱাতাতি ভিক্খূনং চীৱৰচলনকাযচলনেহি সঞ্জনিতৱাতেহি পৰিতো সমন্ততো বীজযমানা অহেসুং. ধম্মচক্খুন্তি হেট্ঠামগ্গত্তযে ঞাণং. অনমতগ্গিযন্তি অনমতগ্গসংযুত্তং (সং. নি. ২.১২৪ আদযো). সমধিকানীতি সাধিকানি. পঞ্চ ৰট্ঠানীতি পঞ্চ চিনৰট্ঠানি. ৱেগসাতি ৱেগেন. সমন্ততো ৰক্খং ঠপেসীতি তেসং অপ্পৱেসনত্থায অধিট্ঠানৱসেন ৰক্খং ঠপেসি. অড্ঢুড্ঢানি সহস্সানীতি অড্ঢেন চতুত্থানি অড্ঢুড্ঢানি, অতিৰেকপঞ্চসতানি তীণি সহস্সানীতি অত্থো. দিযড্ঢসহস্সন্তি অড্ঢেন দুতিযং দিযড্ঢং, অতিৰেকপঞ্চসতিকং সহস্সন্তি অত্থো. নিদ্ধমেত্ৱানাতি পলাপেত্ৱা.

ৰাজগহনগৰপৰিৱত্তকেনাতি ৰাজগহনগৰং পৰিৱত্তেত্ৱা ততো বহি তং পদক্খিণং কত্ৱা গতমগ্গেন, গমনেন ৱা. আৰোপেসীতি পটিপাদেসি. পড়িনাতি আকাসং পক্খন্দিংসু. নগুত্তমেতি চেতিযগিৰিমাহ. পুৰতোতি পাচীনদিসাভাগে. পুৰসেট্ঠস্সাতি সেট্ঠস্স অনুৰাধপুৰস্স. সিলকূটম্হীতি এৱংনামকে পব্বতকূটে. সীহকুমাৰস্স পুত্তোতি এত্থ ‘‘কলিঙ্গৰাজধীতু কুচ্ছিস্মিং সীহস্স জাতো সীহকুমাৰো’’তি ৱদন্তি. জেট্ঠমাসস্স পুণ্ণমিযং জেট্ঠনক্খত্তং ৱা মূলনক্খত্তং ৱা হোতীতি আহ ‘‘জেট্ঠমূলনক্খত্তং নাম হোতী’’তি. মিগানং ৱানতো হিংসনতো বাধনতো মিগৱং, মিগৱিজ্ঝনকীড়া. ৰোহিতমিগৰূপন্তি গোকণ্ণমিগৱেসং. ৰথযট্ঠিপ্পমাণাতি ৰথপতোদপ্পমাণা. একা লতাযট্ঠি নামাতি একা ৰজতমযা কঞ্চনলতায পটিমণ্ডিতত্তা এৱং লদ্ধনামা. পুপ্ফযট্ঠিযং নীলাদীনি পুপ্ফানি, সকুণযট্ঠিযং নানপ্পকাৰা মিগপক্খিনো ৱিচিত্তকম্মকতা ৱিয খাযন্তীতি দট্ঠব্বং. ৰাজককুধভণ্ডানীতি ৰাজাৰহউত্তমভণ্ডানি. সঙ্খন্তি দক্খিণাৱট্টং অভিসেকসঙ্খং. ৱড্ঢমানন্তি অলঙ্কাৰচুণ্ণং, ‘‘নহানচুণ্ণ’’ন্তি কেচি. ৱটংসকন্তি কণ্ণপিড়ন্ধনং ৱটংসকন্তি ৱুত্তং হোতি. নন্দিযাৱট্টন্তি নন্দিযাৱট্টপুপ্ফাকাৰেন মঙ্গলত্থং সুৱণ্ণেন কতং. কঞ্ঞন্তি খত্তিযকুমাৰিং. হত্থপুঞ্ছনন্তি পীতৱণ্ণং মহগ্ঘহত্থপুঞ্ছনৱত্থং. অৰুণৱণ্ণমত্তিকন্তি নাগভৱনসম্ভৱং. ৱত্থকোটিকন্তি ৱত্থযুগমেৱ. নাগমাহটন্তি নাগেহি আহটং. অমতোসধন্তি এৱংনামিকা গুড়িকজাতি. অমতসদিসকিচ্চত্তা এৱং ৱুচ্চতি. ভূমত্থৰণসঙ্খেপেনাতি ভূমত্থৰণাকাৰেন. উপ্পাতপাঠকাতি নিমিত্তপাঠকা. অলং গচ্ছামাতি ‘‘পুৰস্স অচ্চাসন্নত্তা সাৰুপ্পং ন হোতী’’তি পটিক্খিপন্তো আহ. অড্ঢনৱমানং পাণসহস্সানন্তি (অ. নি. ৬.৫৩) পঞ্চসতাধিকানং অট্ঠন্নং পাণসহস্সানং. অপ্পমাদসুত্তন্তি অঙ্গুত্তৰনিকাযে মহাঅপ্পমাদসুত্তং, ৰাজোৱাদসুত্তন্তি ৱুত্তং হোতি.

মহচ্চাতি মহতা. উপসঙ্কমন্তোতি অতিৱিয কিলন্তৰূপো হুত্ৱা উপসঙ্কমীতি অত্থো. তুম্হে জাননত্থন্তি সম্বন্ধো. পঞ্চপণ্ণাসাযাতি এত্থ ‘‘চতুপঞ্ঞাসাযাতি ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি সতি উপৰি ৱুচ্চমানং দ্ৱাসট্ঠি অৰহন্তোতি ৱচনং সমেতী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.আচৰিযপৰম্পৰকথাৱণ্ণনা) ৱুত্তং. দসভাতিকসমাকুলন্তি মুটসিৱস্স পুত্তেহি দেৱানংপিযতিস্সাদীহি দসহি ভাতিকেহি সমাকিণ্ণং. চিৰদিট্ঠো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ধাতুযো সন্ধাযাহ. সব্বতাড়াৱচৰেতি সব্বানি তুৰিযভণ্ডানি, তংসহচৰিতে ৱা ৱাদকে. উপট্ঠাপেত্ৱাতি উপহাৰকাৰাপনৱসেন সন্নিপাতেত্ৱা. ৱড্ঢমানকচ্ছাযাযাতি পচ্ছাভত্তং. পোক্খৰৱস্সন্তি পোক্খৰপত্তে ৱিয অতেমিতুকামানং উপৰি অতেমেত্ৱা পৱত্তনকৱস্সং. মহাৱীৰোতি সত্থুৱোহাৰেন ধাতু এৱ ৱুত্তা. পচ্ছিমদিসাভিমুখোৱ হুত্ৱা অপসক্কন্তোতি এত্থ পুৰত্থাভিমুখো ঠিতোৱ পিট্ঠিতো অপসক্কনেন পচ্ছিমদিসায গচ্ছন্তো তাদিসোপসঙ্কমনং সন্ধায ‘‘পচ্ছিমদিসাভিমুখো’’তি ৱুত্তো. ‘‘মহেজৱত্থু নাম এৱংনামকং দেৱট্ঠান’’ন্তি ৱদন্তি.

পজ্জৰকেনাতি অমনুস্সসমুট্ঠাপিতেন পজ্জৰকৰোগেন. দেৱোতি মেঘো. অনুপ্পৱেচ্ছীতি ৱিমুচ্চি. ৱিৱাদো হোতীতি এত্থ কিৰিযাকালমপেক্খিত্ৱা ৱত্তমানপ্পযোগো দট্ঠব্বো. এৱং ঈদিসেসু সব্বত্থ. তদেতন্তি ঠানং তিট্ঠতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ছন্নং ৱণ্ণানং সম্বন্ধভূতানং ৰংসিযো চা’’তি অজ্ঝাহৰিতব্বং, ‘‘ছন্নং ৱণ্ণানং উদকধাৰা চা’’তি এৱম্পেত্থ সম্বন্ধং ৱদন্তি. পৰিনিব্বুতেপি ভগৱতি তস্সানুভাৱেন এৱৰূপং পাটিহাৰিযং অহোসি এৱাতি দস্সেতুং এৱং অচিন্তিযাতিআদিগাথমাহ. ৰক্খং কৰোন্তোতি অত্তনা উপাযেন পলাপিতানং যক্খানং পুন অপ্পৱিসনত্থায পৰিত্তানং কৰোন্তো. আৱিজ্জীতি পৰিযাযি.

ৰঞ্ঞো ভাতাতি ৰঞ্ঞো কনিট্ঠভাতা. অনুড়াদেৱী নাম ৰঞ্ঞো জেট্ঠভাতু জাযা. সৰসৰংসিজালৱিস্সজ্জনকেনাতি সিনিদ্ধতায ৰসৱন্তং ওজৱন্তং ৰংসিজালং ৱিস্সজ্জেন্তেন. একদিৱসেন অগমাসীতি সম্বন্ধো. অপ্পেসীতি লেখসাসনং পতিট্ঠাপেসি. উদিক্খতীতি অপেক্খতি পত্থেতি. ভাৰিযন্তি গৰুকং, অনতিক্কমনীযন্তি অত্থো. মং পটিমানেতীতি মং উদিক্খতি. কম্মাৰৱণ্ণন্তি ৰঞ্ঞো পকতিসুৱণ্ণকাৰৱণ্ণং. তিহত্থৱিক্খম্ভন্তি তিহত্থৱিত্থাৰং. সকলজম্বুদীপৰজ্জেনাতি এত্থ ৰঞ্ঞো ইদন্তি ৰজ্জং, সকলজম্বুদীপতো উপ্পজ্জনকআযো চেৱ আণাদযো চ, তেন পূজেমীতি অত্থো, ন সকলপথৱীপাসাদাদিৱত্থুনা তস্স সত্তাহং দেমীতিআদিনা কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা দাতুং অযুত্তত্তা. এৱঞ্হি দেন্তো তাৱকালিকং দেতি নাম ৱত্থুপৰিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, পথৱাদিৱত্থুপৰিচ্চাগেন চ পুন গহণস্স অযুত্তত্তা. নিযমিতকালে পন আযাদযো পৰিচ্চত্তা এৱাতি ততো পৰং অপৰিচ্চত্তত্তা গহেতুং ৱট্টতি. তস্মা ৱুত্তনযেনেত্থ ইতো পৰম্পি আযাদিদানৱসেনেৱ ৰজ্জদানং ৱেদিতব্বং. পুপ্ফুড়কা হুত্ৱাতি কেতকীপাৰোহঙ্কুৰা ৱিয উদকপুপ্ফুড়কাকাৰা হুত্ৱা. গৱক্খজালসদিসন্তি ভাৱনপুংসকং, ৱাতপানেসু জালাকাৰেন ঠপিতদাৰুপটসদিসন্তি অত্থো, গৱক্খেন চ সুত্তাদিমযজালেন চ সদিসন্তি ৱা অত্থো.

দেৱদুন্দুভিযোতি এত্থ দেৱোতি মেঘো, তস্স অচ্ছসুক্খতায আকাসমিৱ খাযমানস্স অনিমিত্তগজ্জিতং দেৱদুন্দুভি নাম, যং ‘‘আকাসদুন্দুভী’’তিপি ৱদন্তি. ফলিংসূতি থনিংসু. পব্বতানং নচ্চেহীতি পথৱীকম্পেন ইতো চিতো চ ভমন্তানং পব্বতানং নচ্চেহি. ৱিম্হযজাতা যক্খা ‘‘হি’’ন্তিসদ্দং নিচ্ছাৰেন্তীতি আহ ‘‘যক্খানং হিঙ্কাৰেহী’’তি. সকসকপটিভানেহীতি অত্তনো অত্তনো সিপ্পকোসল্লেহি. অভিসেকং দত্ৱাতি অনোতত্তদহোদকেন অভিসেকং দত্ৱা.

দেৱতাকুলানীতি মহাবোধিং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতনাগযক্খাদিদেৱতাকুলানি দত্ৱাতি সম্বন্ধো. গোপকৰাজকম্মিনো তথা ‘‘তৰচ্ছা’’তি ৱদন্তি. ইমিনা পৰিৱাৰেনাতি সহত্থে কৰণৱচনং, ইমিনা পৰিৱাৰেন সহাতি অত্থো. তামলিত্তিন্তি এৱংনামকং সমুদ্দতীৰে পট্টনং. ইদমস্স ততিযন্তি সুৱণ্ণকটাহে পতিট্ঠিতসাখাবোধিযা ৰজ্জসম্পদানং সন্ধায ৱুত্তং. ততো পন পুব্বে একৱাৰং ৰজ্জসম্পদানং অচ্ছিন্নায সাখায মহাবোধিযা এৱ কতং, তেন সদ্ধিং চতুক্খত্তুং ৰাজা ৰজ্জেন পূজেসি. ৰজ্জেন পূজিতদিৱসেসু কিৰ সকলদীপতো উপ্পন্নং আযং গহেত্ৱা মহাবোধিমেৱ পূজেসি.

পঠমপাটিপদদিৱসেতি সুক্কপক্খপাটিপদদিৱসে. তঞ্হি কণ্হপক্খপাটিপদদিৱসং অপেক্খিত্ৱা ‘‘পঠমপাটিপদদিৱস’’ন্তি ৱুত্তং, ইদঞ্চ তস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ৱোহাৰং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ইধ পন পুণ্ণমিতো পট্ঠায যাৱ অপৰা পুণ্ণমী, তাৱ একো মাসোতি ৱোহাৰো. তস্মা ইমিনা ৱোহাৰেন ‘‘দুতিযপাটিপদদিৱসে’’তি ৱত্তব্বং সিযা কণ্হপক্খপাটিপদস্স ইধ পঠমপাটিপদত্তা. গচ্ছতি ৱতৰেতি এত্থ অৰেতি খেদে. সমন্তাযোজনন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং, যোজনপ্পমাণে পদেসে সব্বত্থাতি অত্থো. সুপণ্ণৰূপেনাতি মহাবোধিং বলক্কাৰেন গহেত্ৱা নাগভৱনং নেতুকামানি নাগৰাজকুলানি ইদ্ধিযা গহিতেন গৰুড়ৰূপেন সন্তাসেতি. তং ৱিভূতিং পস্সিত্ৱাতি দেৱতাদীহি কৰীযমানং পূজামহত্তং, মহাবোধিযা চ আনুভাৱমহত্তং দিস্ৱা সযম্পি তথা পূজেতুকামা থেৰিং যাচিত্ৱাতি যোজনা. সমুদ্দসালৱত্থুস্মিন্তি যস্মিং পদেসে ঠত্ৱা ৰাজা সমুদ্দে আগচ্ছন্তং বোধিং থেৰানুভাৱেন অদ্দস, যত্থ চ পচ্ছা সমুদ্দস্স দিট্ঠট্ঠানন্তি পকাসেতুং সমুদ্দসালং নাম সালং অকংসু, তস্মিং সমুদ্দসালায ৱত্থুভূতে পদেসে. থেৰস্সাতি মহামহিন্দত্থেৰস্স. পুপ্ফঅগ্ঘিযানীতি কূটাগাৰসদিসানি পুপ্ফচেতিযানি. আগতো ৱতৰেতি এত্থ অৰেতি পমোদে. অট্ঠহি অমচ্চকুলেহি অট্ঠহি ব্ৰাহ্মণকুলেহি চাতি সোড়সহি জাতিসম্পন্নকুলেহি. ৰজ্জং ৱিচাৰেসীতি ৰজ্জং ৱিচাৰেতুং ৱিস্সজ্জেসি. ৰাজৱত্থুদ্ৱাৰকোট্ঠকট্ঠানেতি ৰাজুয্যানস্স দ্ৱাৰকোট্ঠকট্ঠানে. অনুপুব্বৱিপস্সনন্তি উদযব্বযাদিঅনুপুব্বৱিপস্সনং. ‘‘সহ বোধিপতিট্ঠানেনা’’তি কৰণৱচনেন ৱত্তব্বে ৱিভত্তিপৰিণামেন ‘‘সহ বোধিপতিট্ঠানা’’তি নিস্সক্কৱচনং কতং. সতি হি সহসদ্দপ্পযোগে কৰণৱচনেনেৱ ভৱিতব্বং. দস্সিংসূতি পঞ্ঞাযিংসু. মহাআসনট্ঠানেতি পুব্বপস্সে মহাসিলাসনেন পতিট্ঠিতট্ঠানে. পূজেত্ৱা ৱন্দীতি আগামিনং মহাচেতিযং ৱন্দি. পুৰিমে পন মহাৱিহাৰট্ঠানে পূজামত্তস্সেৱ কতত্তা অনাগতে সঙ্ঘস্সপি নৱকতা অৱন্দিতব্বতা চ পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা. অনাগতে পন মেত্তেয্যাদিবুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধভাৱক্খণং উদ্দিস্স ৱন্দিতব্বাৱ সভাৱেন ৱিসিট্ঠপুগ্গলত্তাতি গহেতব্বং.

মহাঅৰিট্ঠোতি পঞ্চপঞ্ঞাসায ভাতুকেহি সদ্ধিং চেতিযগিৰিম্হি পব্বজিতং সন্ধায ৱুত্তং. মেঘৱণ্ণাভযঅমচ্চস্স পৰিৱেণট্ঠানেতি মেঘৱণ্ণঅভযস্স ৰঞ্ঞো অমচ্চেন কত্তব্বস্স পৰিৱেণস্স ৱত্থুভূতে ঠানে. মঙ্গলনিমিত্তভাৱেন আকাসে সমুপ্পন্নো মনোহৰসদ্দো আকাসস্স ৰৱো ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘আকাসং মহাৱিৰৱং ৰৱী’’তি. ন হি আকাসো নাম কোচি ধম্মো অত্থি, যো সদ্দং সমুট্ঠাপেয্য, আকাসগতউতুৱিসেসসমুট্ঠিতোৱ সো সদ্দোতি গহেতব্বো. পঠমকত্তিকপৱাৰণদিৱসে…পে… ৱিনযপিটকং পকাসেসীতি ইদং ৱিনযং ৱাচেতুং আৰদ্ধদিৱসং সন্ধায ৱুত্তং. অনুসিট্ঠিকৰানন্তি অনুসাসনীকৰানং. ৰাজিনোতি উপযোগত্থে সামিৱচনং, দেৱানংপিযতিস্সৰাজানন্তি অত্থো. অঞ্ঞেপীতি মহিন্দাদীহি অট্ঠসট্ঠিমহাথেৰেহি অঞ্ঞেপি, তেসং সৰূপং দস্সেন্তো আহ তেসং থেৰানন্তিআদি. তত্থ তেসং থেৰানং অন্তেৱাসিকাতি মহিন্দত্থেৰাদীনং অট্ঠসট্ঠিমহাথেৰানং অৰিট্ঠাদযো অন্তেৱাসিকা চ মহাঅৰিট্ঠত্থেৰস্স অন্তেৱাসিকা তিস্সদত্তকাড়সুমনাদযো চাতি যোজেতব্বং. অন্তেৱাসিকানং অন্তেৱাসিকাতি উভযত্থ ৱুত্তঅন্তেৱাসিকানং অন্তেৱাসিকপৰম্পৰা চাতি অত্থো. পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰাতি মহিন্দো ইট্টিযো উত্তিযোতিআদিগাথাহি (পাৰা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা) পকাসিতা আচৰিযপৰম্পৰা.

ন পগ্ঘৰতীতি ন গড়তি, ন পমুস্সতীতি অত্থো. সতিগতিধিতিমন্তেসূতি এত্থ সতীতি উগ্গহধাৰণে সতি. গতীতি সদ্দত্থৱিভাগগ্গহণে ঞাণং. ধিতীতি উগ্গহপৰিহৰণাদীসু ৱীৰিযং. কুক্কুচ্চকেসূতি ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি ৱীমংসকুক্কুচ্চকাৰীসু. মাতাপিতুট্ঠানিযোতি ৱত্ৱা তমেৱত্থং সমত্থেতুং আহ তদাযত্তাহীতিআদি. ৱিনযপৰিযত্তিং নিস্সাযাতি ৱিনযপিটকপৰিযাপুণনং নিস্সায. অত্তনো সীলক্খন্ধো সুগুত্তোতি লজ্জিনো ৱিনযধাৰণস্স অলজ্জিঅঞ্ঞাণতাদীহি ছহি আকাৰেহি আপত্তিযা অনাপজ্জনতো অত্তনো সীলক্খন্ধো খণ্ডাদিদোসৱিৰহিতো সুগুত্তো সুৰক্খিতো হোতি. কুক্কুচ্চপকতানন্তি কপ্পিযাকপ্পিযং নিস্সায উপ্পন্নেন কুক্কুচ্চেন পকতানং উপদ্দুতানং অভিভূতানং যথাৱিনযং কুক্কুচ্চং ৱিনোদেত্ৱা সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপনেন পটিসৰণং হোতি. ৱিগতো সাৰদো ভযমেতস্সাতি ৱিসাৰদো. ‘‘এৱং কথেন্তস্স দোসো এৱং ন দোসো’’তি ঞত্ৱাৱ কথনতো নিব্ভযোৱ সঙ্ঘমজ্ঝে ৱোহৰতি . পচ্চত্থিকেতি অত্তপচ্চত্থিকে চেৱ ৱজ্জিপুত্তকাদিসাসনপচ্চত্থিকে চ. সহধম্মেনাতি সকাৰণেন ৱচনেন সিক্খাপদং দস্সেত্ৱা যথা তে অসদ্ধম্মং পতিট্ঠাপেতুং ন সক্কোন্তি, এৱং সুনিগ্গহিতং কত্ৱা নিগ্গণ্হাতি. সদ্ধম্মট্ঠিতিযাতি পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধসঙ্খাতস্স তিৱিধস্সাপি সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা, পৱত্তিযাতি অত্থো.

ৱিনযো সংৱৰত্থাযাতিআদীসু ৱিনযপৰিযাপুণনং ৱিনযো, ৱিনযপঞ্ঞত্তি ৱা কাযৱচীদ্ৱাৰসংৱৰত্থায. অৱিপ্পটিসাৰোতি কতাকতং নিস্সায ৱিপ্পটিসাৰাভাৱো সন্তাপাভাৱো. পামোজ্জং তৰুণপীতি. পীতি নাম বলৱপীতি. পস্সদ্ধীতি কাযচিত্তপস্সদ্ধি. যথাভূতঞাণদস্সনন্তি সপ্পচ্চযনামৰূপপৰিগ্গহো. নিব্বিদাতি ৱিপস্সনা. ৱিৰাগোতি অৰিযমগ্গো. ৱিমুত্তীতি অগ্গফলং. ৱিমুত্তিঞাণদস্সনন্তি পচ্চৱেক্খণঞাণং. অনুপাদাতি কঞ্চি ধম্মং অনুপাদিযিত্ৱা পৰিচ্চজিত্ৱা. পৰিনিব্বানত্থাযাতি পচ্চৱেক্খণঞাণে অনুপ্পন্নে অন্তৰা পৰিনিব্বানাভাৱেন তংপৰিনিব্বানত্থাযাতি পচ্চযত্তেন ৱুত্তং অনন্তৰাদিপচ্চযত্তা. এতদত্থা কথাতি অযং ৱিনযকথা নাম এতস্স অনুপাদাপৰিনিব্বানস্স অত্থাযাতি অত্থো. মন্তনাতি ৱিনযমন্তনাযেৱ, ভিক্খূনং ‘‘এৱং কৰিস্সাম, এৱং ন কৰিস্সামা’’তি ৱিনযপটিবদ্ধমন্তনা. উপনিসাতি উপনিসীদতি এত্থ ফলন্তি উপনিসা, কাৰণং. ৱিনযো সংৱৰত্থাযাতিআদিকাৰণপৰম্পৰাপি এতদত্থাতি অত্থো. সোতাৱধানন্তি ইমিস্সা পৰম্পৰপচ্চযকথায অত্তানং সমনত্থায সোতাৱধানং, তম্পি এতমত্থং. যদিদন্তি নিপাতো. যো অযং চতূহি উপাদানেহি অনুপাদিযিত্ৱা চিত্তস্স অৰহত্তমগ্গসঙ্খাতো, তপ্ফলসঙ্খাতো ৱা ৱিমোক্খো, সোপি এতদত্থায অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায. অথ ৱা যো অযং কঞ্চি ধম্মং অনুপাদাচিত্তস্স ৱিমোক্খো ৱিমুচ্চনং ৱিগমো পৰিনিব্বানং এতদত্থা কথাতি এৱং উপসংহৰণৱসেন যোজেতুম্পি ৱট্টতি মগ্গফলৱিমোক্খস্স পুব্বে ৱুত্তত্তা. আযোগোতি উগ্গহণাদিৱসেন পুনপ্পুনং অভিযোগো.

আচৰিযপৰম্পৰকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ইতি সমন্তপাসাদিকায ৱিনযট্ঠকথায ৱিমতিৱিনোদনিযং

বাহিৰনিদানকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.

ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা

সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৱা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৱচনন্তি অত্তনো অত্থং সৰূপেন নিযমেত্ৱা নিদ্দিসতীতি নিযমনিদ্দেসো, ন নিযমনিদ্দেসো অনিযমনিদ্দেসো. সোৱ ৱুচ্চতে অনেনাতি ৱচনন্তি অনিযমনিদ্দেসৱচনং. তস্সাতি তেনাতিপদস্স. পৰিৱিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং ন চিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদিনা (পাৰা. ১৮) পৱত্তো. পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱাতি তেনাতিপদতো হেট্ঠা ৱুত্তপাঠে ৱা উপৰি ৱক্খমানপাঠে ৱাতি অত্থো. অত্থতো সিদ্ধেনাতি সামত্থিযতো সিদ্ধেন. তত্ৰিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৱুত্তযুত্তিযা পৰিদীপনে ইদং উপাযমত্তনিদস্সনং. মুখং দ্ৱাৰং উপাযোতি হি অত্থতো একং.

সমযসদ্দো দিস্সতীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সমযসদ্দস্স সমৱাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো, সমযো নাম সৰীৰবলাদিকাৰণসমৱাযো, তে উপাদায পটিচ্চাতি অত্থো. খণোতি ওকাসো. বুদ্ধুপ্পাদাদযো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো. সো এৱ সমযো. তেনেৱ ‘‘একোৱা’’তি ৱুত্তং. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৱনস্মিন্তি ৱনসণ্ডে. সমযোপি খো তে ভদ্দালীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদাৱিলঙ্ঘনস্স হেতু, কো সো? অত্তনো ৱিপ্পটিপত্তিযা ভগৱতো জাননং, সো সমযসঙ্খাতো হেতু তস্সা অপ্পটিৱিদ্ধোতি অত্থো. ভগৱাতিআদি তস্স পটিৱিজ্ঝনাকাৰদস্সনং. উগ্গহমানোতি কিঞ্চি কিঞ্চি উগ্গহেতুং সমত্থতায উগ্গহমানো, সুমনপৰিব্বাজকস্সেৱেতং নামং. সমযং দিট্ঠিং পৱদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৱাদকো, মল্লিকায আৰামো. স্ৱেৱ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰুৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীৰ’’ন্তি চ, একাৱ নিৱাসা সালা এত্থাতি ‘‘একসালকো’’তি চ ৱুচ্চতি. অত্থাভিসমযাতি যথাৱুত্তস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকস্স অত্থস্স হিতস্স পটিলাভতো. মানাভিসমযাতি মানপ্পহানা. পীড়নট্ঠোতি পীড়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং, অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং, পীড়নমেৱ অত্থো পীড়নট্ঠো. সন্তাপোতি দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং. ৱিপৰিণামোতি জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বতা অভিসমেতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, সোৱ অভিসমযট্ঠো, পীড়নাদীনি.

এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো উদ্ধটো. তত্থ সঙ্গমৱসেন পচ্চযানং ফলুপ্পাদনং পটি অযনং একতো পৱত্তি এত্থাতি সমযো, সমৱাযো. ৱিৱট্টূপনিস্সযসঙ্গমে সতি এন্তি এত্থ সত্তা পৱত্তন্তীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ সঙ্খতধম্মো, সযং ৱা এতি আগচ্ছতি ৱিগচ্ছতি চাতি সমযো, কালো. সমেন্তি অৱযৱা এতস্মিং, সযং ৱা তেসূতি সমযো, সমূহো. পচ্চযন্তৰসঙ্গমে এতি আগচ্ছতি এতস্মা ফলন্তি সমযো, হেতু. সঞ্ঞাৱসেন ৱিপল্লাসতো ধম্মেসু এতি অভিনিৱিসতীতি সমযো, দিট্ঠি. সমীপং অযনং উপগমনং সমযো, পটিলাভো. সম্মদেৱ সহিতানং ৱাচানং অযনং ৱিগমোতি সমযো, পহানং. সম্মদেৱ, সহিতানং ৱা সচ্চানং অযনং জাননন্তি সমযো, পটিৱেধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

এত্থ চ সমযসদ্দস্স সামঞ্ঞেন অনেকত্থতা ৱুত্তা. ন হি একস্মিং অত্থৱিসেসে ৱত্তমানো সদ্দো তদঞ্ঞেপি ৱত্ততি. তস্মা অত্থা ৱিয তংতংৱাচকা সমযসদ্দাপি ভিন্না এৱাতি গহেতব্বা. এৱং সব্বত্থ অত্থুদ্ধাৰেসু.

তত্থ তথাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু উপযোগভুম্মৱচনেহি. ইধাতি ৱিনযে, অঞ্ঞথাতি কৰণৱচনেন. অচ্চন্তমেৱাতি নিৰন্তৰমেৱ. ভাৱো নাম কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰূপলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, যথা উদযে সতি চন্দে জাতো ৰাজপুত্তোতি. অধিকৰণঞ্হীতিআদি অভিধম্মে সমযসদ্দো কালসমূহখণসমৱাযহেতুসঙ্খাতেসু পঞ্চসু অত্থেসু ৱত্ততি, ন ৱিনযে ৱিয কালে এৱ, তেসু চ কালসমূহত্থা দ্ৱে তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকৰণভাৱেন নিদ্দিসিতুং যুত্তা. খণসমৱাযহেতুঅত্থা পন তযোপি অত্তনো ভাৱেন ফস্সাদীনং ভাৱস্স উপলক্খণভাৱেন নিদ্দিসিতুং যুত্তাতি ৱিভাৱনমুখেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতুং ৱুত্তং. তত্থ যস্মিঞ্হি কালে, ধম্মসমূহে ৱা সমযে অধিকৰণভূতে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৱ কালে, ধম্মসমূহে ৱা সমযে ফস্সাদযো হোন্তীতি এৱং অধিকৰণত্থযোজনা, যস্মিং পন খণে, সমৱাযে হেতুম্হি ৱা সমযে সতি ৱিজ্জমানে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৱ খণাদিম্হি সমযেপি ৱিজ্জমানে ফস্সাদযো হোন্তীতি ভাৱেনভাৱলক্খণত্থযোজনা চ ৱেদিতব্বা.

হোতি চেত্থাতি এত্থ যথাৱুত্তঅত্থৱিসযে সঙ্গহগাথা হোতি. অঞ্ঞত্ৰাতি সুত্তাভিধম্মেসু. অভিলাপমত্তভেদোতি দেসনাৱিলাসতো সদ্দমত্তেনেৱ ভেদো, ন অত্থতো.

অৱিসেসেনাতি সামঞ্ঞেন. ইৰিযাপথোতিআদীসু ইৰিযায সব্বদ্ৱাৰিককিৰিযায পথো পৱত্তনট্ঠানং তব্বিনিমুত্তকম্মস্স অভাৱাতি ঠানাদযো ইৰিযাপথো, সোৱ ৱিহাৰো. ব্ৰহ্মভূতা সেট্ঠভূতা পৰহিতচিত্তাদিৱসপ্পৱত্তিতো মেত্তাদযো ব্ৰহ্মৱিহাৰো নাম. তদৱসেসা পন মহগ্গতা সব্বনীৱৰণৱিগমনাদিসিদ্ধেন জোতনাদিঅত্থেন দিব্বৱিহাৰো নাম. ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা মেত্তাদযো ইধ অসঙ্গহিতা. অৰিযানমেৱ ৱিহাৰোতি ফলসমাপত্তিযো অৰিযৱিহাৰো নাম.

ৰুক্খাদিমূলেযেৱ মূলসদ্দস্স নিৰুড়্হভাৱং দস্সেতুং অপৰেন মূলসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ‘‘মূলমূলে’’তি ৱুত্তং, যথা দুক্খদুক্খন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১৯০). লোভাদীনং দোসমূলাদিচিত্তাসাধাৰণত্তা ‘‘অসাধাৰণহেতুম্হী’’তি ৱুত্তং.

তত্থ সিযাতি তত্থ ৱেৰঞ্জাযন্তিআদীসু পদেসু কস্সচি চোদনা সিযাতি অত্থো. উভযথা নিদানকিত্তনস্স পন কিং পযোজনন্তি? আহ গোচৰগামনিদস্সনত্থন্তিআদি. তত্থ অস্সাতি ভগৱতো.

কিলমোৱ কিলমথো, অত্তনো অত্তভাৱস্স কিলমথো অত্তকিলমথো, তস্স অনু অনু যোগো পুনপ্পুনং পৱত্তনং অত্তকিলমথানুযোগো. ৱত্থুকামাৰম্মণে সুখে সম্পযোগৱসেন লীনা যুত্তা, কামতণ্হা, তংসহচৰিতে কামে সুখে ৱা আৰম্মণভূতে অল্লীনা পৱত্ততীতি কামসুখল্লিকা তণ্হা, তস্সা কামসুখল্লিকায অনু অনু যোগো কামসুখল্লিকানুযোগো. লোকে সংৱড্ঢভাৱন্তি আমিসোপভোগেন সংৱড্ঢিতভাৱং. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতাদিঅত্থাযেৱ উপ্পজ্জতীতি যোজনা.

দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ দিট্ঠীতিআদি. এত্থ চ ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্ঘাতেনা’’তি ৱা পাঠেনেত্থ ভৱিতব্বং, তস্স দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞভূতেন সংহননেন সঙ্ঘাতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. এৱঞ্হি পাঠে সদ্দতো অত্থো যুত্ততৰো হোতি. অস্সাতি মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স.

ব্ৰহ্মং অণতীতি এত্থ ব্ৰহ্ম-সদ্দেন ৱেদো ৱুচ্চতি, সো মন্তব্ৰহ্মকপ্পৱসেন তিৱিধো. তত্থ ইৰুৱেদাদযো তযো ৱেদা মন্তা, তে চ পধানা, ইতৰে পন সন্নিস্সিতা, তেন পধানস্সেৱ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইৰুৱেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইৰুৱেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণো’’তি যথাৱুত্তমত্থদ্ৱযং উদাহৰণদ্ৱযেন ৱিভাৱেতুং ৱুত্তঞ্হেতন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং ‘সমণো’তি পৱুচ্চতী’’তি হি ইদং ৱচনং গহেত্ৱা ‘‘সমিতপাপত্তা ‘সমণো’তি ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, বাহিতপাপোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৱুত্তৱচনং. যথাভুচ্চগুণাধিগতন্তি যথাভূতগুণাধিগতং. সকিঞ্চনোতি সদোসো.

গোত্তৱসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, গো-সদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৱুচ্চতি. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন, পৰিহানিযাতি অত্থো. ততো পৰন্তি ৱেৰঞ্জাযন্তিআদিৱচনং. ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনন্তি ইত্থং ইমং পকাৰং ভূতো আপন্নোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৱত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৱা ‘‘ইত্থং এৱংপকাৰো ভূতো জাতো’’তি এৱং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৱচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপ্পকাৰস্স দীপনতো, তেন যোগতো তং খো পন ভৱন্তং গোতমন্তি ইদং উপযোগৱচনং সামিঅত্থেপি সমানে ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং, তেনেৱাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি.

ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভীতি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনং কতং, এৱমিধাপি তং খো পন ভৱন্তং গোতমং অভি এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনন্তি. সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভীতি এত্থ হি ‘‘দেৱদত্তো মাতৰমভি মাতৰি ৱিসযে মাতুযা ৱা সাধূ’’তি এৱং অধিকৰণত্থে ৱা সামিঅত্থে ৱা ভুম্মৱচনস্স সামিৱচনস্স ৱা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৱচনং কতং, যথা চেত্থ দেৱদত্তো মাতুৱিসযে মাতুসম্বন্ধী ৱা সো ৱুত্তপ্পকাৰপ্পত্তোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপি ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপকাৰপ্পত্তোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৱদত্তগ্গহণং ৱিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তত্থ মাতৰন্তি ৱচনং ৱিয ইধ তং খো পন ভৱন্তং গোতমন্তি ৱচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৱিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৱেদিতব্বং. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিভূতো সদ্দো, ন কেৱলোতি দস্সনত্থং ৱিসেসিতন্তি আহ ‘‘কিত্তি এৱা’’তি. ততো কিত্তীতি থুতি, তস্সা পকাসকো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি দস্সেতুং ‘‘থুতিঘোসো ৱা’’তি ৱুত্তং.

সো ভগৱাতি এত্থ সোতি পসিদ্ধিযং, যো সো সমত্তিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেন্তো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো লোকে অতিপাকটোতি ‘‘সো ভগৱা’’তি ৱুত্তং. ভগৱাতি চ ইদং সত্থু নামকিত্তনং, ন গুণকিত্তনং. পৰতো পন ভগৱাতি গুণকিত্তনমেৱ. ইমিনা চ ইমিনা চাতি এতেন অৰহন্তিআদিপদানং পচ্চেকং অনেকগুণগণং পটিচ্চ পৱত্তভাৱং দস্সেতি.

সুৱিদূৰৱিদূৰেতি দ্ৱীহি সদ্দেহি অতিৱিয দূৰেতি দস্সেতি, সুৱিদূৰতা এৱ হি ৱিদূৰতা. সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তাতি ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সেতি তেসং ৱাসনায অপ্পহীনত্তা, ৱাসনা চ নাম নিক্কিলেসস্সাপি সকলঞেয্যানৱবোধাদিদ্ৱাৰত্তযপ্পযোগৱিগুণতাহেতুভূতো কিলেসনিহিতো আকাৰো চিৰনিগড়িতপাদানং নিগড়মোক্খেপি সঙ্কুচিততাগমনহেতুকো নিগড়নিহিতো আকাৰো ৱিয. যায পিলিন্দৱচ্ছাদীনং ৱসলৱোহাৰাদিৱিগুণতা হোতি, অযং ৱাসনাতি গহেতব্বা. আৰকাতি এত্থ আকাৰস্স ৰস্সত্তং ক-কাৰস্স চ হ-কাৰং সানুস্সৰং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱং উপৰিপি যথাৰহং নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যঞ্চেতং সংসাৰচক্কন্তি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞাদীতি আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰে সঙ্গণ্হাতি. আসৱা এৱ অৱিজ্জাদীনং কাৰণত্তা সমুদযোতি আহ ‘‘আসৱসমুদযমযেনা’’তি. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৱুত্তং. ৱিপাককটত্তাৰূপপ্পভেদো তিভৱো এৱ ৰথো, তস্মিং তিভৱৰথে. সংসাৰচক্কন্তি যথাৱুত্তকিলেসকম্মৱিপাকসমুদযো.

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, ‘সংসাৰো’তি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৮; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; বু. ৱং. অট্ঠ. ৫৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূড়নি. অট্ঠ. ৬) –

এৱং ৱুত্তো সংসাৰোৱ চক্কং ৱিয পৰিব্ভমনতো চক্কং, তস্স চক্কস্স সব্বে অৰা হতাতি সম্বন্ধো. অনেনাতি ভগৱতা. বোধীতি ঞাণং, তং এত্থ মণ্ডং পসন্নং জাতন্তি বোধিমণ্ডো. কম্মক্খযকৰং ঞাণফৰসুন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণং ৱুত্তং, তং ছিন্দিতব্বং অভিসঙ্খাৰসঙ্খাতং কম্মং পৰিচ্ছিন্দতীতি দস্সেতুং কম্মক্খযকৰৱিসেসনৱিসিট্ঠং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

এৱং কতিপযঙ্গেহি সংসাৰচক্কং তদৱসেসঙ্গেহি ফলভূতনামৰূপধম্মেহি তিভৱৰথঞ্চ তস্মিং ৰথে যোজিতসংসাৰচক্কাৰানং হননপ্পকাৰঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সব্বেহিপি দ্ৱাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি ৰথৱিৰহিতমেৱ কেৱলং সংসাৰচক্কং, তস্স অৰঘাতনপ্পকাৰভেদঞ্চ দস্সেতুং অথৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনমতগ্গন্তি অনু অনু অমতগ্গং, সব্বথা অনুগচ্ছন্তেহিপি অৱিঞ্ঞাতকোটিকন্তি অত্থো. অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযোসানত্তাতি ইদং সঙ্খাৰাদীনং দসন্নং অৰভাৱেন একত্তং সমাৰোপেত্ৱাতি ৱুত্তং. ন হি তেসং পচ্চেকং অৱিজ্জামূলকতা জৰামৰণপৰিযোসানতা চ অত্থি তথা পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িযং অৱুত্তত্তা. অথ ৱা তেসম্পি যথাৰহং অত্থতো অৱিজ্জামূলকত্তং, অত্তনো অত্তনো লক্খণভূতখণিকজৰামৰণৱসেন তপ্পৰিযোসানতঞ্চ সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ তেসং পচ্চেকং অৰভাৱো সিদ্ধো হোতি.

এৱং সব্বাকাৰং সংসাৰচক্কমেৱ দস্সেত্ৱা ইদানি যেন ঞাণেন ইমস্স সংসাৰচক্কস্স অৰানং ছেদো ভগৱতো সিদ্ধো, তস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৪; ১.৪৫) মাতিকা ৱুত্তত্তা ভৱচক্কাৱযৱেসু অৱিজ্জাদীসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নত্তা পৰিগ্গহৱসেন পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা পৰতো তস্স অত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তেন এৱমযং অৱিজ্জাহেতূতিআদিকেন পটিসম্ভিদাপাড়িসহিতেন (পটি. ম. ১.৪৫) পাঠেন সৰূপতো ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তস্স চ তেসুযেৱ অৱিজ্জাদীসু চতুসঙ্খেপাদিৱসেন পৱত্তিৱিভাগঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং ইতি ভগৱাতিআদিপাঠেন ভগৱতো তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সব্বাকাৰতো পটিৱিদ্ধভাৱং দস্সেত্ৱা পুন ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদিনা ভগৱতো তেন ঞাণেন সংসাৰচক্কাৰানং ৱিদ্ধংসিতভাৱং দস্সেতুং তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং তিণ্ণং. এস নযো তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি. ৰূপতণ্হাদিৱসেন ছ তণ্হাকাযা এৱ ৱেদিতব্বা.

সগ্গসম্পত্তিন্তি কামসুগতীসু সম্পত্তিং. তথেৱাতি কামুপাদানপচ্চযা এৱ. ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিং. তেভূমকধম্মৱিসযস্স সব্বস্সাপি ৰাগস্স কিলেসকামভাৱতো ভৱৰাগোপি কামুপাদানমেৱাতি আহ ‘‘কামুপাদানপচ্চযাযেৱ মেত্তং ভাৱেতী’’তি. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৱাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু. তত্ৰাযং যোজনানযো – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পৰলোকো উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬ অত্থতো সমানং) দিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদিনা, অপৰো ‘‘অসুকস্মিং ভৱে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিং গহেত্ৱা কামৰূপাৰূপভৱূপপত্তিযা তং তং কুসলং কৰোতীতিআদিনা চ দিট্ঠুপাদানমূলিকা যোজনা, ইমিনাৱ নযেন অত্তৱাদুপাদানমূলিকা যোজনা ৱেদিতব্বা. অপৰো ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পৰামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদিনা সব্বভৱেসু সীলব্বতুপাদানমূলিকা যোজনা ৱেদিতব্বা.

ইদানি যস্স সংসাৰচক্কাৰানং ঘাতনসমত্থস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৱিজ্জাদিপচ্চযপঅগ্গহাকাৰং দস্সেতুং কামভৱে চ অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো দস্সিতো, তমেৱ ঞাণং অৱিজ্জাদীসু পৱত্তিআকাৰেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো এৱমযন্তিআদিমাহ. ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন ‘‘ইদানি য্ৱাযং সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন কামভৱে অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযভাৱো সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৱো দস্সিতো, তমেৱ পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো এৱমযন্তিআদিমাহা’’তি ৱুত্তং. সাৰত্থদীপনিযা ৱিনযটীকাযপি অযমেৱ পাঠো লিখিতো. তত্থ চ কামভৱে চ অৱিজ্জাতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন ৱুত্তো ন হোতি তস্স চ অৱিজ্জা নাভি, মূলত্তাতিআদিনা পুব্বেৱ দস্সিতত্তা উপৰি চক্কৰূপতো পযোগত্তেন উপসংহাৰাভাৱা চ. ‘‘অপি চ তমেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱং নিগমনৱসেন দস্সেন্তো’’তি চ ৱুত্তং, ন চেত্থ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো নিগমনৱসেন পধানত্তেন দস্সিতো, অথ খো পচ্চযপৰিগ্গহৱসপ্পৱত্তং ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৱ যথাৱুত্তপচ্চযপৰিগ্গহাকাৰস্স নিগমনৱসেন দস্সিতং. তথা হি ‘‘এৱমযং অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে ধম্মা হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং. অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জা হেতু…পে… ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৬) ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৱ পধানত্তেন দস্সিতং. ‘‘অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না’’তিআদি পন পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪; ১.৪৫) ৱুচ্চমানত্তা তস্স পচ্চযপৰিগ্গহাকাৰপৰিদীপনত্থং ৱিসযত্তেন ৱুত্তং, ন পধানত্তেন.

অযঞ্হেত্থ অত্থো – এৱন্তি অনন্তৰে ৱুত্তনযেন অযং অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং হেতু, সঙ্খাৰা চ তেন হেতুনা সমুপ্পন্না. উভোপেতেতি যস্মা অযং অৱিজ্জা পৰপৰিকপ্পিতপকতিইস্সৰাদি ৱিয অহেতুকা নিচ্চা ধুৱা ন হোতি, অথ খো ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো সযম্পি সহেতুকা সঙ্খতা অনিচ্চাযেৱ হোতি, তস্মা উভোপেতে অৱিজ্জাসঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্নাযেৱ. ইতীতি এৱং যথাৱুত্তনযেন পচ্চযপৰিগ্গণ্হনে যা পঞ্ঞা, তং ধম্মানং ঠিতিসঙ্খাতে কাৰণে যাথাৱতো পৱত্তত্তা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নামাতি.