নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
ৱিনযপিটকে
ৱিনযালঙ্কাৰ-টীকা (পঠমো ভাগো)
গন্থাৰম্ভকথা
মুত্তহাৰাদিনযগাথা
যো লোকে লোকলোকো ৱৰতৰপৰদো ৰাজৰাজগ্গজঞ্ঞো;
আকাসাকাৰকাৰো পৰমৰতিৰতো দেৱদেৱন্তৱজ্জো.
সংসাৰাসাৰসাৰো সুনৰনমনতো মাৰহাৰন্তৰট্ঠো;
লোকালঙ্কাৰকাৰো অতিসতিগতিমা ধীৰৱীৰত্তৰম্মো.
সীহনিৱত্তননযগাথা
সংসাৰচক্কৱিদ্ধংসং, সম্বুদ্ধং তং সুমানসং;
সংনমামি সুগুণেসং, সংদেসিতসুদুদ্দসং.
অনোতত্তোদকাৱত্তনযগাথা
যেন ৱিদ্ধংসিতা পাপা, যেন নিব্বাপিতা দৰা;
যেন লোকা নিস্সৰিসুং, যেন চাহং নমামি তং.
চতুদীপচক্কৱত্তননযগাথা
সঙ্ঘং সসঙ্ঘং নমামি, ৱন্তন্তৱৰধম্মজং;
মগ্গগ্গমনফলট্ঠং, সুসংসং সুভমানসং.
অব্যপেতচতুপাদআদিযমকগাথা
ৱিনযং ৱিনযং সাৰং, সঙ্গহং সঙ্গহং কৰং;
চৰিযং চৰিযং ৱন্দে, পৰমং পৰমং সুতং.
ব্যপেতচতুপাদআদিঅন্তযমকগাথা
পকাৰে বহুপকাৰে, সাগৰে গুণসাগৰে;
গৰৱো মম গৰৱো, ৱন্দামি অভিৱন্দামি.
ৱত্থুত্তযে গন্থকাৰে, গৰূসু সাদৰং মযা;
কতেন নমক্কাৰেন, হিত্ৱা সব্বে উপদ্দৱে.
সিক্খাকামেহি ধীৰেহি, জিনসাসনকাৰিভি;
ভিক্খূহি ৱিনযঞ্ঞূহি, সাদৰং অভিযাচিতো.
ৱণ্ণযিস্সামি ৱিনয-সঙ্গহং পীতিৱড্ঢনং;
ভিক্খূনং ৱেনযিকানং, যথাসত্তিবলং অহং.
পোৰাণেহি কতা টীকা, কিঞ্চাপি অত্থি সা পন;
অতিসঙ্খেপভাৱেন, ন সাধেতি যথিচ্ছিতং.
তস্মা হি নানাসত্থেহি, সাৰমাদায সাধুকং;
নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰং, কৰিস্সং অত্থৱণ্ণনং.
ৱিনযালঙ্কাৰং নাম, পেসলানং পমোদনং;
ইমং পকৰণং সব্বে, সম্মা ধাৰেন্তু সাধৱোতি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
ৱিৱিধৱিসেসনযসমন্নাগতং কাযৱাচাৱিনযনকৰণসমত্থং লজ্জিপেসলভিক্খূনং সংসযৱিনোদনকাৰকং যোগাৱচৰপুগ্গলানং সীলৱিসুদ্ধিসম্পাপকং জিনসাসনৱুড্ঢিহেতুভূতং পকৰণমিদমাৰভিতুকামো অযমাচৰিযাসভো পঠমং তাৱ ৰতনত্তযপণামপণামাৰহভাৱঅভিধেয্যকৰণহেতু কৰণপ্পকাৰপকৰণাভিধাননিমিত্তপযোজনানি দস্সেতুং ‘‘ৱত্থুত্তযং নমস্সিত্ৱা’’তিআদিমাহ. এত্থ হি ৱত্থুত্তযং নমস্সিত্ৱাতি ইমিনা ৰতনত্তযপণামো ৱুত্তো পণামেতব্বপণামঅত্থদস্সনতো. সৰণং সব্বপাণিনন্তি ইমিনা পণামাৰহভাৱো পণামহেতুদস্সনতো. পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযন্তি অভিধেয্যো ইমস্স পকৰণস্স অত্থভাৱতো. ৱিপ্পকিণ্ণমনেকত্থাতি কৰণহেতু তেনেৱকাৰণেন পকৰণস্স কতত্তা. সমাহৰিত্ৱা একত্থ, দস্সযিস্সমনাকুলন্তি কৰণপ্পকাৰো তেনাকাৰেন পকৰণস্স কৰণতো. পকৰণাভিধানং পন সমাহৰিতসদ্দস্স সামত্থিযতো দস্সিতং সমাহৰিত্ৱা দস্সনেনেৱ ইমস্স পকৰণস্স ৱিনযসঙ্গহইতি নামস্স লভনতো.
নিমিত্তং পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন দুৱিধং. তত্থ অজ্ঝত্তিকং নাম কৰুণা, তং দস্সনকিৰিযায সামত্থিযতো দস্সিতং তস্মিং অসতি দস্সনকিৰিযায অভাৱতো. বাহিৰং নাম সোতুজনসমূহো, তং যোগাৱচৰভিক্খূনন্তি তস্স কৰুণাৰম্মণভাৱতো. পযোজনং পন দুৱিধং পণামপযোজনপকৰণপযোজনৱসেন. তত্থ পণামপযোজনং নাম অন্তৰাযৱিসোসনপসাদজননাদিকং, তং সৰণং সব্বপাণিনন্তি ইমস্স সামত্থিযতো দস্সিতং হেতুম্হি সতি ফলস্স অৱিনাভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি অভিধম্মটীকাচৰিযেন ‘‘গুণৱিসেসৱা হি পণামাৰহো হোতি, পণামাৰহে চ কতো পণামো ৱুত্তপ্পযোজনসিদ্ধিকৰোৱ হোতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ১). পকৰণপযোজনম্পি দুৱিধং মুখ্যানুসঙ্গিকৱসেন. তেসু মুখ্যপযোজনং নাম ব্যঞ্জনানুৰূপং অত্থস্স পটিৱিজ্ঝনং পকাসনঞ্চ অত্থানুৰূপং ব্যঞ্জনস্স উদ্দিসনং উদ্দেসাপনঞ্চ, তং ৱিনযে পাটৱত্থাযাতি ইমিনা ৱুত্তং. অনুসঙ্গিকপযোজনং নাম সীলাদিঅনুপাদাপৰিনিব্বানন্তো অত্থো, তং সমাহৰিত্ৱা একত্থ দস্সযিস্সন্তি ইমস্স সামত্থিযেন দস্সিতং একত্থ সমাহৰিত্ৱা দস্সনে সতি তদুগ্গহপৰিপুচ্ছাদিনা কতপযোগস্স অনন্তৰাযেন তদত্থসিজ্ঝনতোতি.
কিমত্থং পনেত্থ ৰতনত্তযপণামাদযো আচৰিযেন কতা, ননু অধিপ্পেতগন্থাৰম্ভোৱ কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে – এত্থ ৰতনত্তযপণামকৰণং তব্বিহতন্তৰাযো হুত্ৱা অনাযাসেন গন্থপৰিসমাপনত্থং. পণামাৰহভাৱৱচনং অত্তনো যুত্তপত্তকাৰিতাদস্সনত্থং, তং ৱিঞ্ঞূনং তোসাপনত্থং, তং পকৰণস্স উগ্গহণত্থং, তং সব্বসম্পত্তিনিপ্ফাদনত্থং. অভিধেয্যকথনং ৱিদিতাভিধেয্যস্স গন্থস্স ৱিঞ্ঞূনং উগ্গহধাৰণাদিৱসেন পটিপজ্জনত্থং. কৰণহেতুকথনং অকাৰণে কতস্স ৱাযামস্স নিপ্ফলভাৱতো তপ্পটিক্খেপনত্থং. কৰণপ্পকাৰকথনং ৱিদিতপ্পকাৰস্স গন্থস্স সোতূনং উগ্গহণাদীসু ৰুচিজননত্থং. অভিধানদস্সনং ৱোহাৰসুখত্থং. নিমিত্তকথনং আসন্নকাৰণদস্সনত্থং. পযোজনদস্সনং দুৱিধপযোজনকামীনং সোতূনং সমুস্সাহজননত্থন্তি.
ৰতনত্তযপণামপযোজনং পন বহূহি পকাৰেহি ৱিত্থাৰযন্তি আচৰিযা, তং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বং. ইধ পন গন্থগৰুভাৱমোচনত্থং অট্ঠকথাচৰিযেহি অধিপ্পেতপযোজনমেৱ কথযিম্হ. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাচৰিযেন –
‘‘নিপচ্চকাৰস্সেতস্স;
কতস্স ৰতনত্তযে;
আনুভাৱেন সোসেত্ৱা;
অন্তৰাযে অসেসতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা ৭);
অযমেত্থ সমুদাযত্থো, অযং পন অৱযৱত্থো – অহং সব্বপাণীনং সৰণং সৰণীভূতং ৱত্থুত্তযং নমস্সামি, নমস্সিত্ৱা যোগাৱচৰভিক্খূনং ৱিনযে পাটৱত্থায অনেকত্থৱিপ্পকিণ্ণং পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযং একত্থ সমাহৰিত্ৱা অনাকুলং কত্ৱা দস্সযিস্সং দস্সযিস্সামীতি যোজনা.
তত্থ ৱসন্তি এত্থাতি ৱত্থু. কিং তং? বুদ্ধাদিৰতনং. তঞ্হি যস্মা সৰণগতা সপ্পুৰিসা সৰণগমনসমঙ্গিনো হুত্ৱা বুদ্ধাদিৰতনং আৰম্মণং কত্ৱা তস্মিং আৰম্মণে ৱসন্তি আৱসন্তি নিৱসন্তি, তস্মা ‘‘ৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি. আৰম্মণঞ্হি আধাৰো, আৰম্মণিকং আধেয্যোতি. ইতো পৰানিপি ৱত্থুসদ্দস্স ৱচনত্থাদীনি আচৰিযেহি ৱুত্তানি, তানিপি তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ইধ পন গন্থৱিত্থাৰপৰিহৰণত্থং এত্তকমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি. তিণ্ণং সমূহোতি তযং, তযো অংসা অৱযৱা অস্সাতি ৱা তযং. কিং তং? সমুদাযো. ৱত্থূনং তযন্তি ৱত্থুত্তযং. কিং তং? বুদ্ধাদিৰতনত্তযং. নমস্সামীতি নমস্সিত্ৱা, অনমিন্তি নমস্সিত্ৱা. বুদ্ধাদিৰতনঞ্হি আৰম্মণং কত্ৱা চিত্তস্স উপ্পজ্জনকালে ত্ৱা-পচ্চযো পচ্চুপ্পন্নকালিকো হোতি, তস্মা পঠমো ৱিগ্গহো কতো, পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযং একত্থ দস্সনকালে অতীতকালিকো, তস্মা দুতিযো ৱিগ্গহো. তেনেৱ চ কাৰণেন অত্থযোজনাযপি পচ্চুপ্পন্নকালঅতীতকালৱসেন যোজনা কতা.
সৰতি হিংসতীতি সৰণং. কিং তং? বুদ্ধাদিৰতনত্তযং. তঞ্হি সৰণগতানং সপ্পুৰিসানং ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিৱিনিপাতং সংকিলেসং সৰতি হিংসতি ৱিনাসেতি, তস্মা ‘‘সৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১),
‘‘এৱং বুদ্ধং সৰন্তানং;
ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ ভিক্খৱো;
ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা;
লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি চ. (সং. নি. ১.২৪৯);
যস্মা পন ‘‘সৰণ’’ন্তি ইদং পদং ‘‘নাথ’’ন্তি পদস্স ৱেৱচনভূতং কিতসুদ্ধনামপদং হোতি, ন কিতমত্তপদং, তস্মা ধাত্ৱত্থো অন্তোনীতো. ‘‘সৰ হিংসায’’ন্তি হি ৱুত্তং হিংসত্থং গহেত্ৱা সব্বপাণীনং সৰণং হিংসকং ৱত্থুত্তযং নমস্সিত্ৱা ৱিঞ্ঞাযমানে অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো সব্বপাণীনং সৰণং সৰণীভূতং নাথভূতং ৱত্থুত্তযং নমস্সিত্ৱাতি ৱিঞ্ঞাযমানেযেৱ যুজ্জতি, তেনেৱ চ কাৰণেন অত্থযোজনাযম্পি তথা যোজনা কতা. সব্ব-সদ্দো নিৰৱসেসত্থৱাচকং সব্বনামপদং. সহ অৱেন যো ৱত্ততীতি সব্বোতি কতে পন সকল-সদ্দো ৱিয সমুদাযৱাচকং সমাসনামপদং হোতি. পাণো এতেসং অত্থীতি পাণিনো, পাণোতি চেত্থ জীৱিতিন্দ্ৰিযং অধিপ্পেতং. সব্বে পাণিনো সব্বপাণিনো, তেসং সব্বপাণীনং. এত্তাৱতা ৱত্থুত্তযস্স সব্বলোকসৰণভাৱং, ততোযেৱ চ নমস্সনাৰহভাৱং, নমস্সনাৰহে চ কতাযনমস্সনকিৰিযায যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিকৰভাৱং, অত্তনো কিৰিযায চ খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.
এৱং সহেতুকং ৰতনত্তযপণামং দস্সেত্ৱা ইদানি পকৰণাৰম্ভস্স সনিমিত্তং মুখ্যপযোজনং দস্সেতুমাহ ‘‘ৱিনযে পাটৱত্থায, যোগাৱচৰভিক্খূন’’ন্তি. এত্থ চ ৱিনযে পাটৱত্থাযাতি মুখ্যপযোজনদস্সনং, তংদস্সনেন চ অনুসঙ্গিকপযোজনম্পি ৱিভাৱিতমেৱ হোতি কাৰণে সিদ্ধে কাৰিযস্স সিজ্ঝনতো. যোগাৱচৰভিক্খূনন্তি বাহিৰনিমিত্তদস্সনং, তস্মিং দস্সিতে অজ্ঝত্তিকনিমিত্তম্পি দীপিতমেৱ হোতি আৰম্মণে ঞাতে আৰম্মণিকস্স ঞাতব্বতো. তত্থ ৱিৱিধা নযা এত্থাতি ৱিনযো, দুৱিধপাতিমোক্খদুৱিধৱিভঙ্গপঞ্চৱিধপাতিমোক্খুদ্দেসপঞ্চআপত্তিক্খন্ধসত্তআপত্তিক্খন্ধাদযো ৱিৱিধা অনেকপ্পকাৰা নযা এত্থ সন্তীতি অত্থো. অথ ৱা ৱিসেসা নযা এত্থাতি ৱিনযো, দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপযোজনা অনুপঞ্ঞত্তিনযাদযো ৱিসেসা নযা এত্থ সন্তীতি অত্থো. অথ ৱা ৱিনেতীতি ৱিনযো. কাযো ৱিনেতি কাযৱাচাযো, ইতি কাযৱাচানং ৱিনযনতো ৱিনযো. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং –
‘‘ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা;
ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;
ৱিনযত্থৱিদূহি অযং;
ৱিনযো ‘ৱিনযো’তি অক্খাতো’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা);
কো সো? ৱিনযপিটকং. তস্মিং ৱিনযে. পটতি ৱিযত্তভাৱং গচ্ছতীতি পটু. কো সো? পণ্ডিতো. পটুনো ভাৱো পাটৱং. কিং তং? ঞাণং. অসতি কাৰণানুৰূপং ভৱতীতি অত্থো. কো সো? পযোজনং. পাটৱমেৱ অত্থো পাটৱত্থো, তস্স পাটৱত্থায, ৱিনযপিটকে কোসল্লঞাণপযোজনাযাতি ৱুত্তং হোতি. যুঞ্জনং যোগো, কম্মট্ঠানমনসিকাৰো. অৱচৰন্তীতি অৱচৰা, যোগে অৱচৰা যোগাৱচৰা, কম্মট্ঠানিকা ভিক্খূ. সংসাৰে ভযং ইক্খন্তীতি ভিক্খূ, যোগাৱচৰা চ তে ভিক্খূ চাতি যোগাৱচৰভিক্খূ, তেসং যোগাৱচৰভিক্খূনং. এতেন ৱিনযে পটুভাৱো নাম ভিক্খূনংযেৱ অত্থো হোতি, ন গহট্ঠতাপসপৰিব্বাজকাদীনং. ভিক্খূসু চ কম্মট্ঠানে নিযুত্তানং লজ্জিপেসলভিক্খূনংযেৱ, ন ৱিস্সট্ঠকম্মট্ঠানানং অলজ্জিভিক্খূনন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.
এৱং পকৰণাৰম্ভস্স সনিমিত্তং পযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি সহেতুকং অভিধেয্যং দস্সেতুং ‘‘ৱিপ্পকিণ্ণমনেকত্থ, পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছয’’ন্তি আহ. তত্থ ৱিপ্পকিণ্ণং অনেকত্থাতি ইমিনা পকৰণাৰম্ভস্স হেতুং দস্সেতি হেতুমন্তৱিসেসনত্তা, ইমস্স অনেকত্থৱিপ্পকিণ্ণত্তাযেৱ আচৰিযস্স আৰম্ভো হোতি, ন অৱিপ্পকিণ্ণে সতি. ৱক্খতি হি ‘‘সমাহৰিত্ৱা একত্থ দস্সযিস্স’’ন্তি (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা). পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযন্তি ইমিনা পকৰণাভিধেয্যং. তত্থ কিৰতি ৱিক্খিপতীতি কিণ্ণো, পকাৰেন কিণ্ণো পকিণ্ণো, ৱিৱিধেন পকিণ্ণো ৱিপ্পকিণ্ণো. কো সো? পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো, তং ৱিপ্পকিণ্ণং.
অনেকত্থাতি এত্থ সঙ্খ্যাৱাচকো সব্বনামিকো এক-সদ্দো, ন একো অনেকে. বহ্ৱত্থৱাচকো অনেকসদ্দো. একন্তএকৱচনন্তোপি এক-সদ্দো ন-ইতিনিপাতেন যুত্তত্তা বহুৱচনন্তো জাতোতি. তত্থ অনেকত্থ বহূসূতি অত্থো, পাৰাজিককণ্ডট্ঠকথাদীসু অনেকেসু পকৰণেসূতি ৱুত্তং হোতি. পোৰাণটীকাযং পন অনেকত্থাতি অনেকেসু সিক্খাপদপদেসেসূতি অত্থো দস্সিতো, এৱঞ্চ সতি উপৰি ‘‘সমাহৰিত্ৱা একত্থা’’তি ৱক্খমানত্তা ‘‘অনেকত্থৱিপ্পকিণ্ণং একত্থ সমাহৰিত্ৱা’’তি ইমেসং পদানং সহযোগীভূতত্তা অনেকেসু সিক্খাপদপদেসেসু ৱিপ্পকিণ্ণং একস্মিং সিক্খাপদপদেসে সমাহৰিত্ৱাতি অত্থো ভৱেয্য, সো চ অত্থো অযুত্তো. কস্মা? অনেকেসু পকৰণেসু ৱিপ্পকিণ্ণং একস্মিং পকৰণে সমাহৰিত্ৱাতি অত্থো অম্হেহি ৱুত্তো. অথ পন ‘‘একত্থা’’তি ইমস্স ‘‘একতো’’তি অত্থং ৱিকপ্পেত্ৱা অনেকেসু সিক্খাপদপদেসেসু ৱিপ্পকিণ্ণং একতো সমাহৰিত্ৱাতি অত্থং গণ্হেয্য, সো অত্থো যুত্তো ভৱেয্য.
পকট্ঠানং আড়ীতি পাড়ি, উত্তমানং ৱচনানং অনুক্কমোতি অত্থো. অথ ৱা অত্তত্থপৰত্থাদিভেদং অত্থং পালেতি ৰক্খতীতি পাড়ি, লড়ানমৱিসেসো. কা সা? ৱিনযতন্তি. মুচ্চতীতি মুত্তো, পাড়িতো মুত্তো পাড়িমুত্তো. ছিন্দিযতে অনেনাতি ছযো, নীহৰিত্ৱা ছযো নিচ্ছযো, ৱিসেসেন নিচ্ছযো ৱিনিচ্ছযো, খিলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তো সদ্দনযো অত্থনযো চ. পাড়িমুত্তো চ সো ৱিনিচ্ছযো চাতি পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো, তং পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযং. ইদঞ্চ ‘‘আনগৰা খদিৰৱন’’ন্তিআদীসু ৱিয যেভুয্যনযৱসেন ৱুত্তং কত্থচি পাড়িৱিনিচ্ছযস্সপি দিস্সনতো. পোৰাণটীকাযং পন পাড়িৱিনিচ্ছযো চ পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো চ পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযোতি এৱং একদেসসৰূপেকসেসৱসেন ৱা এতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বন্তি দুতিযনযোপি ৱুত্তো, এৱঞ্চ সতি পাড়িৱিনিচ্ছযপাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযেহি অঞ্ঞস্স ৱিনিচ্ছযস্স অভাৱা কিমেতেন গন্থগৰুকৰেন পাড়িমুত্তগ্গহণেন. ৱিসেসনঞ্হি সম্ভৱব্যভিচাৰে চ সতি সাত্থকং সিযাতি পঠমনযোৱ আৰাধনীযো হোতি.
এৱং সহেতুকং অভিধেয্যং দস্সেত্ৱা ইদানি কৰণপ্পকাৰং দস্সেতি ‘‘সমাহৰিত্ৱা’’তিআদিনা. দুৱিধো হেত্থ কৰণপ্পকাৰো একত্থসমাহৰণঅনাকুলকৰণৱসেন. সো দুৱিধোপি তেন পকাৰেন পকৰণস্স কতত্তা ‘‘কৰণপ্পকাৰো’’তি ৱুচ্চতি. তত্থ সমাহৰিস্সামীতি সমাহৰিত্ৱা, সং-সদ্দো সঙ্খেপত্থো, তস্মা সঙ্খিপিয আহৰিস্সামীতি অত্থো. অনাগতকালিকৱসেন পচ্চমানেন ‘‘দস্সযিস্স’’ন্তি পদেন সমানকালত্তা অনাগতকালিকো ইধ ত্ৱা-পচ্চযো ৱুত্তো. একত্থাতি একস্মিং ইধ ৱিনযসঙ্গহপ্পকৰণে. একত্থাতি ৱা একতো. দস্সযিস্সন্তি দস্সযিস্সামি, ঞাপযিস্সামীতি অত্থো. আকুলতি ব্যাকুলতীতি আকুলো, ন আকুলো অনাকুলো, পুব্বাপৰব্যাকিণ্ণৱিৰহিতো পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো. অনাকুলন্তি পন ভাৱনপুংসকং, তস্মা কৰধাতুমযেন কত্ৱাসদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সনকিৰিযায সম্বন্ধিতব্বং.
এৱং ৰতনত্তযপণামাদিকং পুব্বকৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি যে পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযে দস্সেতুকামো, তেসং অনুক্কমকৰণত্থং মাতিকং ঠপেন্তো ‘‘তত্ৰাযং মাতিকা’’তিআদিমাহ. মাতিকায হি অসতি দস্সিতৱিনিচ্ছযা ৱিকিৰন্তি ৱিধংসেন্তি যথা তং সুত্তেন অসঙ্গহিতানি পুপ্ফানি. সন্তিযা পন মাতিকায দস্সিতৱিনিচ্ছযা ন ৱিকিৰন্তি ন ৱিধংসেন্তি যথা তং সুত্তেন সঙ্গহিতানি পুপ্ফানি. তং তং অত্থং জানিতুকামেহি মাতিকানুসাৰেন গন্ত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতৱিনিচ্ছযং পত্ৱা সো সো অত্থো জানিতব্বো হোতি, তস্মা সুখগ্গহণত্থং মাতিকা ঠপিতা. তত্থ তত্ৰাতি তস্মিং পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযে. অযন্তি অযং মযা ৱক্খমানা. মাতা ৱিযাতি মাতিকা. যথা হি পুত্তা মাতিতো পভৱন্তি, এৱং নিদ্দেসপদানি উদ্দেসতো পভৱন্তি, তস্মা উদ্দেসো মাতিকা ৱিযাতি ‘‘মাতিকা’’তি ৱুচ্চতি.
দিৱাসেয্যাতিআদীসু দিৱাসেয্যা দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথা. পৰিক্খাৰো পৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযকথা…পে… পকিণ্ণকং পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথাতি যোজনা. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘দিৱাসযনৱিনিচ্ছযকথা সমত্তা’’তিআদি. ইতি-সদ্দো ইদমত্থো ৱা নিদস্সনত্থো ৱা পৰিসমাপনত্থো ৱা. তেসু ইদমত্থে কা সা? দিৱাসেয্যা…পে… পকিণ্ণকং ইতি অযন্তি. নিদস্সনত্থে কথং সা? দিৱাসেয্যা…পে… পকিণ্ণকং ইতি দট্ঠব্বাতি. পৰিসমাপনত্থে সা কিত্তকেন পৰিসমত্তা? দিৱাসেয্যা…পে… পকিণ্ণকং ইতি এত্তকেন পৰিসমত্তাতি অত্থো. ইমেসং পন দিৱাসেয্যাদিপদানং ৱাক্যৱিগ্গহং কত্ৱা অত্থে ইধ ৱুচ্চমানে অতিপপঞ্চো ভৱিস্সতি, সোতূনঞ্চ দুস্সল্লক্খণীযো, তস্মা তস্স তস্স নিদ্দেসস্স আদিম্হিযেৱ যথানুৰূপং ৱক্খাম.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথা
১. এৱং পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযকথানং মাতিকং ঠপেত্ৱা ইদানি যথাঠপিতমাতিকানুক্কমেন নিদ্দিসন্তো ‘‘তত্থ দিৱাসেয্যাতি দিৱানিপজ্জন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু সমভিনিৱিট্ঠস্স ‘‘দিৱাসেয্যা’’তি পদস্স ‘‘দিৱানিপজ্জন’’ন্তি অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা. তত্থ দিৱা-সদ্দো অহৱাচকো আকাৰন্তো নিপাতো. ৱুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং ‘‘আনুকূল্যেতু সদ্ধঞ্চ, নত্তং দোসো দিৱা ত্ৱহে’’তি. সযনং সেয্যা, কৰজকাযগতৰূপানং উদ্ধং অনুগ্গন্ত্ৱা দীঘৱসেন ৱিত্থাৰতো পৱত্তনসঙ্খাতো ইৰিযাপথৱিসেসো. দিৱাকালস্মিং সেয্যা দিৱাসেয্যা. অৰুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা, এতস্মিং কালে সযনইৰিযাপথকৰণন্তি. তেনাহ ‘‘দিৱানিপজ্জনন্তি অত্থো’’তি.
তত্ৰাতি তস্মিং দিৱাসযনে অযং ৱক্খমানো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. ‘‘অনুজানামি…পে… ৱচনতো’’তি (পাৰা. ৭৭) অযং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদস্স ৱিনীতৱত্থূসু আগতো ভগৱতা আহচ্চভাসিতো ঞাপকপাঠো. তত্থ দিৱা পটিসল্লীযন্তেনাতি দিৱা নিপজ্জন্তেন. দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতুন্তি দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা নিপজ্জিতুং. ‘‘দিৱা…পে… নিপজ্জিতব্বন্তি ঞাপ্যং. ননু পাড়িযং ‘‘অযং নাম আপত্তী’’তি ন ৱুত্তা, অথ কথমেত্থ আপত্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থ চ কিঞ্চাপী’’তিআদি. তত্থ এত্থাতি এতস্মিং দিৱানিপজ্জনে. চ-সদ্দো ৱাক্যাৰম্ভজোতকো, কিঞ্চাপি-সদ্দো নিপাতসমুদাযো, যদিপীত্যত্থো. পাড়িযং অযং নাম আপত্তীতি কিঞ্চাপি ন ৱুত্তা, পন তথাপি অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জন্তস্স অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৭) দুক্কটং যস্মা ৱুত্তং, তস্মা এত্থ আপত্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এৱং সন্তেপি অসতি ভগৱতো ৱচনে কথং অট্ঠকথাযং ৱুত্তং সিযাতি আহ ‘‘ৱিৱৰিত্ৱা…পে… অনুঞ্ঞাতত্তা’’তি. এতেন ভগৱতো অনুজাননম্পি তং অকৰোন্তস্স আপত্তিকাৰণং হোতীতি দস্সেতি.
তত্থ ‘‘উপ্পন্নে ৱত্থুম্হীতি ইত্থিযা কতঅজ্ঝাচাৰৱত্থুস্মি’’ন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং, সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৭৭) পন ‘‘মেথুনৱত্থুস্মিং উপ্পন্নে’’তি ৱুত্তং, পোৰাণটীকাযম্পি তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘উপ্পন্নে মেথুনৱত্থুস্মি’’ন্তি ৱুত্তং, তদেতং ৱিচাৰেতব্বং মেথুনলক্খণস্স অভাৱা. ননু সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং নাম বুদ্ধৱিসযো, অথ কস্মা অট্ঠকথাযং দুক্কটং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ভগৱতো’’তিআদি. ন কেৱলং উপালিত্থেৰাদীহি এৱ অট্ঠকথা ঠপিতা, অথ খো পাড়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৱতা ৱুত্তো. ন হি ভগৱতা অব্যাকতং তন্তিপদং নাম অত্থি, সব্বেসংযেৱ অত্থো কথিতো, তস্মা সম্বুদ্ধেনেৱ তিণ্ণং পিটকানং অত্থৱণ্ণনক্কমোপি ভাসিতোতি দট্ঠব্বং. তত্থ তত্থ হি ভগৱতা পৱত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাযেৱ অট্ঠকথাতি.
কিং পনেত্থ এতং দিৱা দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জন্তস্স দুক্কটাপত্তিআপজ্জনং অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা এৱ সিদ্ধং, উদাহু অঞ্ঞেনপীতি আহ ‘‘অত্থাপত্তী’’তিআদি. এতং দুক্কটাপত্তিআপজ্জনং ন কেৱলং অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা এৱ সিদ্ধং, অথ খো ‘‘অত্থাপত্তি দিৱা আপজ্জতি, নো ৰত্তি’’ন্তি (পৰি. ৩২৩) ইমিনা পৰিৱাৰপাঠেনপি সিদ্ধং হোতীতি যোজনা. কতৰস্মিং পন ৱত্থুস্মিং ইদং সিক্খাপদং ৱুত্তন্তি? ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ৱেসালিযং মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং দিৱা ৱিহাৰগতো দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিপন্নো অহোসি. তস্স অঙ্গমঙ্গানি ৱাতুপত্থদ্ধানি অহেসুং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ইত্থিযো গন্ধঞ্চ মালঞ্চ আদায ৱিহাৰং আগমিংসু ৱিহাৰপেক্খিকাযো. অথ খো তা ইত্থিযো তং ভিক্খুং পস্সিত্ৱা অঙ্গজাতে অভিনিসীদিত্ৱা যাৱদত্থং কত্ৱা ‘পুৰিসুসভো ৱতায’ন্তি ৱত্ৱা গন্ধঞ্চ মালঞ্চ আৰোপেত্ৱা পক্কমিংসু. ভিক্খূ কিলিন্নং পস্সিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. পঞ্চহি, ভিক্খৱে, আকাৰেহি অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি ৰাগেন, ৱচ্চেন, পস্সাৱেন, ৱাতেন, উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠেন. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহাকাৰেহি অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং তস্স ভিক্খুনো ৰাগেন অঙ্গজাতং কম্মনিযং অস্স, অৰহং সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু, অনাপত্তি ভিক্খৱে তস্স ভিক্খুনো. অনুজানামি ভিক্খৱে দিৱা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৭) এতস্মিং ৱত্থুস্মিং ইদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
২. ইদানি দ্ৱাৰৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘কীদিস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰিৱত্তকদ্ৱাৰমেৱাতি সংৱৰণৱিৱৰণৱসেন ইতো চিতো চ পৰিৱত্তনযোগ্গদ্ৱাৰমেৱ. ৰুক্খসূচিকণ্টকদ্ৱাৰন্তি ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং কণ্টকদ্ৱাৰঞ্চ. ‘‘ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰকণ্টকদ্ৱাৰ’’মিচ্চেৱ ৱা পাঠো. যং উভোসু পস্সেসু ৰুক্খত্থম্ভে নিখনিত্ৱা তত্থ ৱিজ্ঝিত্ৱা মজ্ঝে দ্ৱে তিস্সো ৰুক্খসূচিযো পৱেসেত্ৱা কৰোন্তি, তং ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং নাম. পৱেসননিক্খমনকালে অপনেত্ৱা থকনযোগ্গং একায, বহূহি ৱা কণ্টকসাখাহি কতং কণ্টকদ্ৱাৰং নাম. গামদ্ৱাৰস্স পিধানত্থং পদৰেন ৱা কণ্টকসাখাদীহি ৱা কতস্স কৱাটস্স উদুক্খলপাসকৰহিততায একেন সংৱৰিতুং ৱিৱৰিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যস্স হেট্ঠা একং চক্কং যোজেন্তি, যেন পৰিৱত্তমানককৱাটং সুখথকনকং হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্কলকযুত্তদ্ৱাৰ’’ন্তি. চক্কমেৱ হি লাতব্বত্থেন সংৱৰণৱিৱৰণত্থায গহেতব্বত্থেন চক্কলকং, তেন যুত্তকৱাটম্পি চক্কলকং নাম, তেন যুত্তদ্ৱাৰং চক্কলকযুত্তদ্ৱাৰং.
মহাদ্ৱাৰেসু পন দ্ৱে তীণি চক্কলকানি যোজেতীতি আহ ‘‘ফলকেসূ’’তিআদি. কিটিকাসূতি ৱেড়ুপেসিকাদীহি কণ্টকসাখাদীহি চ কতথকনকেসু. সংসৰণকিটিকদ্ৱাৰন্তি চক্কলকযন্তেন সংসৰণকিটিকাযুত্তমহাদ্ৱাৰং. গোপ্ফেত্ৱাতি আৱুণিত্ৱা, ৰজ্জূহি গন্থেত্ৱা ৱা. একং দুস্সসাণিদ্ৱাৰমেৱাতি এত্থ কিলঞ্জসাণিদ্ৱাৰম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৭৬-৭৭) পন ‘‘দুস্সদ্ৱাৰং সাণিদ্ৱাৰঞ্চ দুস্সসাণিদ্ৱাৰং. দুস্সসাণি কিলঞ্জসাণীতিআদিনা ৱুত্তং সব্বম্পি দুস্সসাণিযমেৱ সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং, একসদিসত্তা একন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
৩. এৱং দ্ৱাৰৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি যত্তকেন দ্ৱাৰং সংৱুতং হোতি, তং পমাণং দস্সেতুং ‘‘কিত্তকেন’’ত্যাদিমাহ. তত্থ সূচীতি মজ্ঝে ছিদ্দং কত্ৱা পৱেসিতা. ঘটিকাতি উপৰি যোজিতা. ইদানি যত্থ দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা নিপজ্জিতুং ন সক্কা হোতি, তত্থ কাতব্বৱিধিং দস্সেতুং ‘‘সচে বহূনং ৱড়ঞ্জনট্ঠানং হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. বহূনং অৱড়ঞ্জনট্ঠানেপি একং আপুচ্ছিত্ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতিযেৱ. অথ ভিক্খূ…পে… নিসিন্না হোন্তীতি ইদং তত্থ ভিক্খূনং সন্নিহিতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতানিৱত্তনত্থং, তস্মা নিপন্নেপি আভোগং কাতুং ৱট্টতি. নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তে পন আভোগং কাতুং ন ৱট্টতি. অসন্তপক্খে ঠিতত্তা ৰহো নিসজ্জায ৱিয দ্ৱাৰসংৱৰণং নাম মাতুগামানং পৱেসনিৱাৰণত্থং অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘কেৱলং ভিক্খুনিং ৱা’’তিআদি.
এত্থ চ তং যুত্তং, এৱং সব্বত্থপি যো যো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোৱ পমাণন্তি গহেতব্বন্তি ইদং অট্ঠকথাৱচনতো অতিৰেকং আচৰিযস্স ৱচনং. ইতো পুব্বাপৰৱচনং অট্ঠকথাৱচনমেৱ. তত্থ তং যুত্তন্তি ‘‘কুৰুন্দট্ঠকথাযং পন…পে… ন ৱত্ততী’’তি যং ৱচনং অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তং, তং ৱচনং যুত্তন্তি অত্থো. এৱং…পে… গহেতব্বন্তি যথা চেত্থ কুৰুন্দিযং ৱুত্তৱচনং যুত্তং, এৱং সব্বত্থপি ৱিনিচ্ছযে যো যো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোৱ পমাণন্তি গহেতব্বং, পুৰে ৱুত্তো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পমাণন্তি ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইদং ৱচনং অট্ঠানে ৱুত্তং ৱিয দিস্সতি. কথং? যং তাৱ ৱুত্তং, তং যুত্তন্তি. তং ইমস্মিং আপুচ্ছনআভোগকৰণৱিনিচ্ছযে অঞ্ঞস্স অযুত্তস্স অট্ঠকথাৱাদস্স ৱা থেৰৱাদস্স ৱা অভাৱা ৱত্তুং ন সক্কা. ন হি পুব্বৱাক্যে ‘‘ভিক্খূ এৱা’’তি অৱধাৰণং কতং, অথ খো আসন্নৱসেন ৱা পট্ঠানৱসেন ৱা ‘‘ভিক্খূ চীৱৰকম্মং’’ইচ্চাদিকংযেৱ ৱুত্তং. যম্পি ৱুত্তং ‘‘এৱং সব্বত্থপী’’ত্যাদি, তম্পি অনোকাসং. ইমস্মিং ৱিনিচ্ছযে অঞ্ঞস্স অট্ঠকথাৱাদস্স ৱা আচৰিযৱাদস্স ৱা অৱচনতো পুৰে পচ্ছাভাৱো চ ন দিস্সতি, অযং ‘‘পমাণ’’ন্তি গহেতব্বো, অযং ‘‘ন গহেতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱো চ.
উপৰি পন ‘‘কো মুচ্চতি, কো ন মুচ্চতী’’তি ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে মহাপচ্চৰিৱাদো চ কুৰুন্দিৱাদো চ মহাঅট্ঠকথাৱাদো চাতি তযো অট্ঠকথাৱাদা আগতা, একো মহাপদুমত্থেৰৱাদো, তস্মা তত্থেৱ যুত্তাযুত্তভাৱো চ পমাণাপমাণভাৱো চ গহেতব্বাগহেতব্বভাৱো চ দিস্সতি, তস্মা তস্মিংযেৱ ঠানে ৱত্তব্বং সিযা, সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতেন পন আচৰিযাসভেন অৱত্তব্বট্ঠানে ৱুত্তং ন সিযা, তস্মা উপৰি অট্ঠকথাৱাদসংসন্দনাৱসানে মহাপদুমত্থেৰেন ৱুত্তন্তি ইমস্স ৱচনস্স পচ্ছতো ৱুত্তং সিযা, তং পচ্ছা লেখকেহি পৰিৱত্তেত্ৱা লিখিতং ভৱেয্য, পাৰাজিককণ্ডট্ঠকথাযঞ্চ ইদং ৱচনং ৱুত্তং. টীকাযঞ্চ ইমস্মিং ঠানে ন ৱুত্তং, উপৰিযেৱ ৱুত্তং, ‘‘যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱাদস্স পচ্ছিমত্তা সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো. তথা চ ৱক্খতি ‘‘সব্বত্থ যো যো অট্ঠকথাৱাদো ৱা থেৰৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোযেৱ পমাণতো দট্ঠব্বো’’তি, তস্মা ইদমেত্থ ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.
৪. ইদানি দ্ৱাৰং সংৱৰণস্স অন্তৰাযে সতি অসংৱৰিত্ৱাপি নিপজ্জিতুং ৱট্টতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ দ্ৱাৰস্স’’ত্যাদিমাহ. নিস্সেণিং আৰোপেত্ৱাতি উপৰিমতলং আৰোপেত্ৱা ৱিসঙ্খৰিত্ৱা ভূমিযং পাতেত্ৱা, ছড্ডেত্ৱা ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতি. ইদং একাবদ্ধতায ৱুত্তং. দ্ৱেপি দ্ৱাৰানি জগ্গিতব্বানীতি এত্থ সচে একস্মিং দ্ৱাৰে কৱাটং ৱা নত্থি, হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সংৱৰিতুং ৱা ন সক্কা, ইতৰং দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতি. দ্ৱাৰপালস্সাতি দ্ৱাৰকোট্ঠকে মহাদ্ৱাৰে, নিস্সেণিমূলে ৱা ঠত্ৱা দ্ৱাৰজগ্গনকস্স. পচ্ছিমানং ভাৰোতি একাবদ্ধৱসেন আগচ্ছন্তে সন্ধায ৱুত্তং. অসংৱুতদ্ৱাৰে অন্তোগব্ভে ৱাতি যোজেতব্বং. বহি ৱাতি গব্ভতো বহি. নিপজ্জনকালেপি…পে… ৱট্টতিযেৱাতি এত্থ দ্ৱাৰজগ্গনকস্স তদধীনত্তা তদা তস্স তত্থ সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱং অনুপধাৰেত্ৱাপি আভোগং কাতুং ৱট্টতিযেৱাতি ৱদন্তি.
যেন কেনচি পৰিক্খিত্তেতি এত্থ পৰিক্খেপস্স উব্বেধতো পমাণং সহসেয্যপ্পহোনকে ৱুত্তসদিসমেৱ. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং (পাচি. অট্ঠ. ৫১) ‘‘যঞ্হি সেনাসনং উপৰি পঞ্চহি ছদনেহি অঞ্ঞেন ৱা কেনচি সব্বমেৱ পটিচ্ছন্নং, অযং সব্বচ্ছন্না নাম সেয্যা…পে… যং পন সেনাসনং ভূমিতো পট্ঠায যাৱ ছদনং আহচ্চ পাকাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা কেনচি অন্তমসো ৱত্থেনপি পৰিক্খিত্তং, অযং সব্বপৰিচ্ছন্না নাম সেয্যা. ছদনং অনাহচ্চ সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকাৰাদিনা পৰিক্খিত্তাপি সব্বপৰিচ্ছন্নাযেৱাতি কুৰুন্দট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৱড্ঢকিহত্থেন গহেতব্বো’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৫১) ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.৫০-৫১) ৱুত্তং. মহাপৰিৱেণন্তি মহন্তং অঙ্গণং. তেন বহুজনসঞ্চৰণট্ঠানং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মহাবোধী’’তিআদি.
অৰুণে উগ্গতে ৱুট্ঠাতি, অনাপত্তি অনাপত্তিখেত্তভূতায ৰত্তিযা সুদ্ধচিত্তেন নিপন্নত্তা. পবুজ্ঝিত্ৱা পুন সুপতি, আপত্তীতি অৰুণে উগ্গতে পবুজ্ঝিত্ৱা অৰুণুগ্গমনং ঞত্ৱা ৱা অঞত্ৱা ৱা অনুট্ঠহিত্ৱা সযিতসন্তানেন সুপতি, উট্ঠহিত্ৱা কত্তব্বস্স দ্ৱাৰসংৱৰণাদিনো অকতত্তা অকিৰিযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতি অনাপত্তিখেত্তে কতনিপজ্জনকিৰিযায অনঙ্গত্তা. অযঞ্হি আপত্তি ঈদিসে ঠানে অকিৰিযা, দিৱা দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জনক্খণে কিৰিযাকিৰিযা চ অচিত্তকা চাতি ৱেদিতব্বা. পুৰাৰুণা পবুজ্ঝিত্ৱাপি যাৱ অৰুণুগ্গমনা সযন্তস্সপি পুৰিমনযেন আপত্তিযেৱ.
অৰুণে উগ্গতে ৱুট্ঠহিস্সামীতি…পে… আপত্তিযেৱাতি এত্থ কদা অস্স আপত্তীতি? ৱুচ্চতে – ন তাৱ ৰত্তিযং, ‘‘দিৱা আপজ্জতি, নো ৰত্তি’’ন্তি (পৰি. ৩২৩) ৱুত্তত্তা অনাদৰিযদুক্কটা ন মুচ্চতীতি ৱুত্তদুক্কটং পন দিৱাসযনদুক্কটমেৱ ন হোতি অনাদৰিযদুক্কটত্তা এৱ. ‘‘অৰুণুগ্গমনে পন অচিত্তকং অকিৰিযসমুট্ঠানং আপত্তিং আপজ্জতীতি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং, সাৰত্থদীপনিযম্পি (সাৰত্থ. টী. পাৰাজিক ২.৭৭) ‘‘যথাপৰিচ্ছেদমেৱ ৱুট্ঠাতীতি অৰুণে উগ্গতেযেৱ উট্ঠহতি. তস্স আপত্তীতি অসুদ্ধচিত্তেনেৱ নিপন্নত্তা নিদ্দাযন্তস্সপি অৰুণে উগ্গতে দিৱাপটিসল্লানমূলিকা আপত্তি. ‘এৱং নিপজ্জন্তো অনাদৰিযদুক্কটাপি ন মুচ্চতী’তি ৱুত্তত্তা অসুদ্ধচিত্তেন নিপজ্জন্তো অৰুণুগ্গমনতো পুৰেতৰং উট্ঠহন্তোপি অনুট্ঠহন্তোপি নিপজ্জনকালেযেৱ অনাদৰিযদুক্কটং আপজ্জতি, দিৱাপটিসল্লানমূলিকং পন দুক্কটং অৰুণেযেৱ আপজ্জতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা এৱং নিপজ্জন্তস্স দ্ৱে দুক্কটানি আপজ্জন্তীতি ৱেদিতব্বং.
সচে দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা অৰুণে উগ্গতে উট্ঠহিস্সামীতি নিপজ্জতি, দ্ৱাৰে চ অঞ্ঞেহি অৰুণুগ্গমনকালে ৱিৱটেপি তস্স অনাপত্তিযেৱ দ্ৱাৰপিদহনস্স ৰত্তিদিৱাভাগেসু ৱিসেসাভাৱা. আপত্তিআপজ্জনস্সেৱ কালৱিসেসো ইচ্ছিতব্বো, ন তপ্পৰিহাৰস্সাতি গহেতব্বং. ‘‘দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা ৰত্তিং নিপজ্জতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৭) হি ৱুত্তং. দিৱা সংৱৰিত্ৱা নিপন্নস্স কেনচি ৱিৱটেপি দ্ৱাৰে অনাপত্তিযেৱ, অত্তনাপি অনুট্ঠহিত্ৱাৱ সতি পচ্চযে ৱিৱটেপি অনাপত্তীতি ৱদন্তি, ইদম্পি ৱিমতিৱিনোদনিযমেৱ (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং.
যথাপৰিচ্ছেদমেৱ ৱুট্ঠাতীতি অৰুণে উগ্গতেযেৱ ৱুট্ঠাতি, আপত্তিযেৱাতি মূলাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. অনাদৰিযআপত্তি পন পুৰাৰুণা উট্ঠিতস্সপি তস্স হোতেৱ ‘‘দুক্কটা ন মুচ্চতী’’তি ৱুত্তত্তা. দুক্কটা ন মুচ্চতীতি চ পুৰাৰুণা উট্ঠহিত্ৱা মূলাপত্তিযা মুত্তোপি অনাদৰিযদুক্কটা ন মুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.
৫. নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতীতি নিদ্দাভিভূততায একপস্সেন নিপজ্জতি. ‘‘নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতী’’তি ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং, পাদানং পন ভূমিতো অমোচিতত্তা অযং নিপন্নো নাম হোতীতি তেনেৱ অনাপত্তি ৱুত্তা. অপস্সায সুপন্তস্সাতি কটিট্ঠিতো উদ্ধং পিট্ঠিকণ্টকে অপ্পমত্তকং পদেসং ভূমিং অফুসাপেত্ৱা সুপন্তস্স. কটিট্ঠিং পন ভূমিং ফুসাপেন্তস্স সযনং নাম ন হোতি. পিট্ঠিপসাৰণলক্খণা হি সেয্যা দীঘা, ৱন্দনাদীসুপি তিৰিযং পিট্ঠিকণ্টকানং পসাৰিতত্তা নিপজ্জনমেৱাতি আপত্তি পৰিহৰিতব্বাৱ. ৱন্দনাপি হি পাদমূলে নিপজ্জতীতিআদীসু নিপজ্জনমেৱ ৱুত্তা. সহসা ৱুট্ঠাতীতি পক্খলিতা পতিতো ৱিয সহসা ৱুট্ঠাতি, তস্সপি অনাপত্তি পতনক্খণে অৱিসযত্তা, ৱিসযে জাতে সহসা ৱুট্ঠিতত্তা চ. যস্স পন ৱিসঞ্ঞিতায পচ্ছাপি অৱিসযো এৱ, তস্স অনাপত্তিযেৱ পতনক্খণে ৱিয. তত্থেৱ সযতি, ন ৱুট্ঠাতীতি ইমিনা ৱিসযেপি অকৰণং দস্সেতি, তেনেৱ তস্স আপত্তীতি ৱুত্তং.
ইদানি অট্ঠকথাৱাদসংসন্দনং কাতুং ‘‘কো মুচ্চতি, কো ন মুচ্চতী’’তিআদিমাহ. তত্থ মহাপচ্চৰিযন্তিআদীসু পচ্চৰীতি উড়ুম্পং ৱুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৱা কতত্তা তমেৱ নামং জাতং. কুৰুন্দিৱল্লিৱিহাৰো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুৰুন্দীতি নামং জাতং. মহাঅট্ঠকথা নাম সঙ্গীতিত্তযমাৰুড়্হা তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স অট্ঠকথা. যা মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতা, তম্বপণ্ণিযেহি থেৰেহি পচ্ছা সীহড়ভাসায অভিসঙ্খতা চ হোতি. একভঙ্গেনাতি একপস্সভঞ্জনেন পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৱা একপস্সেন সৰীৰং ভঞ্জিত্ৱা নিপন্নোতি ৱুত্তং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন মহাপদুমত্থেৰেন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তেন মহাঅট্ঠকথায লিখিতমহাপদুমত্থেৰৱাদে ‘‘অয’’ন্তি দস্সেতি. ‘‘মুচ্ছিত্ৱা পতিতত্তা অৱিসযত্তা আপত্তি ন দিস্সতী’’তি থেৰেন ৱুত্তং. আচৰিযা পন যথা যক্খগহিতকো বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো চ পৰৱসো হোতি, এৱং অপৰৱসত্তা মুচ্ছিত্ৱা পতিতো কঞ্চিকালং জানিত্ৱা নিপজ্জতীতি অনাপত্তিং ন ৱদন্তি, ৱিসঞ্ঞিতে পন সতি অনাপত্তিযেৱ.
দ্ৱে জনাতিআদি মহাঅট্ঠকথাযমেৱ ৱচনং, তদেৱ পচ্ছা ৱুত্তত্তা পমাণং. যক্খগহিতগ্গহণেনেৱ চেত্থ ৱিসঞ্ঞিভূতোপি সঙ্গহিতো, একভঙ্গেন নিপন্নো পন অনিপন্নত্তা আপত্তিতো মুচ্চতিযেৱাতি গহেতব্বং. সাৰত্থদীপনিযঞ্চ (সাৰত্থ. টী. ২.৭৭) ‘‘যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱাদস্স পচ্ছিমত্তা সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো, তথা চ ৱক্খতি ‘‘সব্বত্থ যো যো অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো’’তি. ইমস্মিং ঠানে ইমস্স অট্ঠকথাপাঠস্স আনীতত্তা ইমস্মিং ৱিনযসঙ্গহপ্পকৰণেপি ইমস্মিংযেৱ ঠানে সো পাঠো ৱত্তব্বোতি নো খন্তি. এত্থ চ ‘‘ৰত্তিং দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিপন্নো অৰুণে উগ্গতে উট্ঠাতি, অনাপত্তী’’তিআদিৱচনতো অৰুণুগ্গমনে সংসযৱিনোদনত্থং অৰুণকথা ৱত্তব্বা. তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –
‘‘কো এস অৰুণো নাম;
কেন সো অৰুণো ভৱে;
কীদিসো তস্স ৱণ্ণা তু;
সণ্ঠানং কীদিসং ভৱে.
‘‘কিস্মিং কালে চ দেসে চ, অৰুণো সমুগচ্ছতি;
কিং পচ্চক্খসিদ্ধো এসো, উদাহু অনুমানতো’’তি.
তত্থ কো এস অৰুণো নামাতি এত্থ এস অৰুণো নাম সূৰিযস্স পভাৱিসেসো. ৱুত্তঞ্হেতং অভিধানপ্পদীপিকাযং –
‘‘সূৰস্সোদযতো পুব্বুট্ঠিতৰংসি সিযাৰুণো’’তি;
তট্টীকাযঞ্চ ‘‘সূৰস্স উদযতো পুব্বে উট্ঠিতৰংসি অৰুণো নাম সিযা’’তি. ৱিমতিৱিনোদনীনামিকাযং ৱিনযটীকাযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৩) ‘‘অৰুণোতি চেত্থ সূৰিযুগ্গমনস্স পুৰেচৰো ৱড্ঢনঘনৰত্তো পভাৱিসেসোতি দট্ঠব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা সূৰিযপ্পভাযেৱ অৰুণো নাম, ন অঞ্ঞোতি দট্ঠব্বং. কেন সো অৰুণো ভৱেতি এত্থ অৰুণো ৱণ্ণো অস্সাতি অৰুণো, কিঞ্চিৰত্তৱণ্ণসমন্নাগতোতি অত্থো. অথ ৱা অৰতি গচ্ছতি ৰত্তৱণ্ণভাৱেন পৱত্ততীতি অৰুণো. ৱুত্তঞ্হেতং অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং ‘‘অৰুণৱণ্ণতায অৰতি গচ্ছতীতি অৰুণো’’তি. কীদিসো তস্স ৱণ্ণোতি এত্থ অব্যত্তৰত্তৱণ্ণো তস্স ৱণ্ণো ভৱে. ৱুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং ‘‘অৰুণো কিঞ্চিৰত্তোথা’’তি. তট্টীকাযঞ্চ ‘‘কিঞ্চিৰত্তো অব্যত্তৰত্তৱণ্ণো অৰুণো নাম যথা মচ্ছস্স অক্খী’’তি. ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৩) ‘‘ৱড্ঢনঘনৰত্তো পভাৱিসেসো’’তি, তস্মা সূৰিযস্স ৰত্তপ্পভাযেৱ অৰুণো নাম, ন সেতপ্পভাদযোতি দট্ঠব্বং. যদি এৱং পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকৱণ্ণনায ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.৩৮৩) ‘‘পাড়িযং পন নন্দিমুখিযাতি ওদাতদিসামুখতায তুট্ঠমুখিযা’’তি ৱুত্তং, তং কথং যুজ্জেয্যাতি, নো ন যুজ্জেয্য. তত্থ হি অৰুণুগ্গতকালে অৰুণোভাসেন ওদাতদিসামুখভাৱো ৱুত্তো, ন অৰুণোভাসস্স ওদাতভাৱো. ৱুত্তঞ্হেতং উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ২৩) ‘‘নন্দিমুখিযাতি অৰুণস্স উগ্গতত্তা এৱ অৰুণোভায সূৰিযালোকূপজীৱিনো সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা জাতায ৱিভাযমানাযাতি অত্থো’’তি.
জাতকট্ঠকথাযঞ্চ –
‘‘জিঘঞ্ঞৰত্তিং অৰুণস্মিমুহতে;
যা দিস্সতি উত্তমৰূপৱণ্ণিনী;
তথূপমা মং পটিভাসি দেৱতে;
আচিক্খ মে তং কতমাসি অচ্ছৰা’’তি. (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৪);
ইমস্স গাথায অত্থৱণ্ণনাযং ‘‘তত্থ জিঘঞ্ঞৰত্তিন্তি পচ্ছিমৰত্তিং, ৰত্তিপৰিযোসানেতি অত্থো. উহতেতি অৰুণে উগ্গতে. যাতি যা পুৰত্থিমা দিসা ৰত্তৱণ্ণতায উত্তমৰূপধৰা হুত্ৱা দিস্সতী’’তি. এৱং অৰুণুগ্গতসমযে পুৰত্থিমদিসায ৰত্তৱণ্ণতা ৱুত্তা, তস্মা তস্মিং সমযে অৰুণস্স উট্ঠিতত্তা পুৰত্থিমায দিসায ৰত্তভাগো সূৰিযালোকস্স পত্থটত্তা সেসদিসানং ওদাতভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি.
সণ্ঠানং কীদিসং ভৱেতি এত্থ অৰুণস্স পাটেক্কং সণ্ঠানং নাম নত্থি ৰস্মিমত্তত্তা. যত্তকং পদেসং ফৰতি, তত্তকং তস্স সণ্ঠানন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা পুৰত্থিমদিসাসণ্ঠানং. ৱুত্তঞ্হি জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ‘‘পুৰত্থিমদিসা ৰত্তৱণ্ণতায উত্তমৰূপধৰা হুত্ৱা দিস্সতী’’তি.
কিস্মিং কালে চ দেসে চ, অৰুণো সমুগচ্ছতীতি এত্থ এস অৰুণো সূৰিযুগ্গমনস্স পুৰে কালে পুৰত্থিমদিসাযং উগ্গচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হেতং উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ২৩) ‘‘উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণে, অৰুণো নাম পুৰত্থিমদিসাযং সূৰিযোদযতো পুৰেতৰমেৱ উট্ঠিতোভাসো’’তি. অভিধানপ্পদীপিকাযঞ্চ ‘‘সূৰস্সোদযতো পুব্বুট্ঠিতৰংসী’’তি.
কিং পচ্চক্খসিদ্ধো এসো, উদাহু অনুমানতোতি এত্থ অযং অৰুণো নাম পচ্চক্খসিদ্ধো এৱ, ন অনুমানসিদ্ধো. কস্মা ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰৱণ্ণাযতনভাৱতো. অক্খস্স পতীতি পচ্চক্খং, চক্খুৰূপানং অভিমুখভাৱেন আপাথগতত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৪, ৪৫, সং. নি. ৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭), তস্মা অযং অৰুণৱণ্ণো চক্খুনা দিস্ৱা জানিতব্বতো পচ্চক্খসিদ্ধোযেৱ হোতি, ন এৱং সতি এৱং ভৱেয্যাতি অনুমানেন পুনপ্পুনং চিন্তনেন সিদ্ধোতি. ইমং পঞ্হৱিস্সজ্জনং সাধুকং মনসি কৰিত্ৱা পণ্ডিতেহি ৰত্তোভাসোযেৱ অৰুণোতি পচ্চেতব্বো সল্লক্খেতব্বোতি.
কস্মা পন ইমস্মিং ঠানে অৰুণকথা ৱুত্তাতি? ইমিস্সা অৰুণকথায মহাৱিসযভাৱতো. কথং? উপোসথিকা উপাসকা চ উপাসিকাযো চ অৰুণুগ্গমনং তথতো অজানন্তা অনুগ্গতেযেৱ অৰুণে উগ্গতসঞ্ঞায খাদনীযং ৱা খাদন্তি, ভোজনীযং ৱা ভুঞ্জন্তি, মালাগন্ধাদীনি ৱা ধাৰেন্তি, ততো তেসং সীলং ভিজ্জতি. সামণেৰা তথেৱ ৱিকালভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সীলৱিনাসং পাপুণন্তি. নিস্সযপটিপন্নকা ভিক্খূ আচৰিযুপজ্ঝাযেহি ৱিনা বহিসীমে চৰন্তা নিস্সযপ্পস্সম্ভনং পাপুণন্তি, অন্তোৱস্সে ভিক্খূ উপচাৰসীমতো বহিগচ্ছন্তা ৱস্সচ্ছেদং, তেচীৱৰিকা ভিক্খূ অবদ্ধসীমাযং চীৱৰেন ৱিপ্পৱসন্তা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং, তথা সত্তব্ভন্তৰসীমাযং, সহসেয্যপ্পহোনকট্ঠানে অনুপসম্পন্নমাতুগামেহি সহ সযন্তা পাচিত্তিযং, তথা যাৱকালিকং ভুঞ্জন্তা ভিক্খূ, পাৰিৱাসিকাদযো ৱত্তং নিক্খিপন্তা ৰত্তিচ্ছেদং. এৱমাদিঅনেকাদীনৱসম্ভৱতো লজ্জিপেসলানং ভিক্খূনং তথতো অৰুণুগ্গমনস্স জাননত্থং ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.
কেচি পন ভিক্খূ অড্ঢৰত্তিসমযে ঘটিসুঞ্ঞত্তা অড্ঢৰত্তিকালং অতিক্কম্ম অঞ্ঞদিৱসো হোতি, তস্মা তস্মিং কালে অৰুণং উট্ঠিতং নাম হোতীতি মঞ্ঞমানা অড্ঢৰত্তিং অতিক্কম্ম খাদনীযভোজনীযাদীনি ভুঞ্জন্তি, তে পন বুদ্ধসমযং অজানন্তা ৱেদসমযমেৱ মনসি কৰোন্তা এৱং কৰোন্তি, তস্মা তেসং তংকৰণং পমাণং ন হোতি. বহৱো পন ভিক্খূ অৰুণস্স পচ্চক্খভাৱং অজানন্তা অনুমানৱসেন চিন্তিতুঞ্চ অসক্কোন্তা অনুস্সৱৱসেনেৱ পৰৱচনং সদ্দহন্তা অম্হাকং আচৰিযা অৰুণুগ্গমনৱেলাযং উট্ঠায গচ্ছন্তা সূৰিযুগ্গমনৱেলাযং দ্ৱিসহস্সদণ্ডপ্পমাণং ঠানং পাপুণন্তি, তিসহস্সদণ্ডপ্পমাণং ঠানং পাপুণন্তীতি চ ৱদন্তি. ইমম্হা ৱিহাৰা অসুকং নাম ৱিহাৰং অসুকং নাম চেতিযং অসুকং নাম গামং পাপুণন্তীতিআদীনি চ ৱদন্তীতি এৱং অনুস্সৱৱচনং ৱদন্তি, তম্পি অপ্পমাণং. কস্মা? অদ্ধানং নাম বলৱন্তস্স জৱসম্পন্নস্স চ ৰস্সং হোতি, দুব্বলস্স সন্তস্স চ দীঘং হোতি. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –
‘‘দীঘা জাগৰতো ৰত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;
দীঘো বালান সংসাৰো, সদ্ধম্মং অৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৬০);
তস্মা অদ্ধানং নাম সব্বেসং একসদিসং ন হোতীতি অৰুণুগ্গমনস্স লক্খণং ভৱিতুং ন সক্কা, ন চ তে আযস্মন্তো পিটকত্তযতো কিঞ্চি সাধকভূতং ৱচনং আহৰন্তি, অসক্খিকং অড্ডং কৰোন্তি ৱিয যথাজ্ঝাসযমেৱ ৱদন্তীতি পমাণং ন হোতি.
অঞ্ঞে পন –
‘‘অতীতৰত্তিযা যামো;
পচ্ছিমোড্ঢমমুস্স ৱা;
ভাৱিনিযাদিপ্পহাৰো;
তদড্ঢং ৱাজ্জতেহ্য হোতি –
কচ্চাযনসাৰপ্পকৰণাগতং গাথং ৱত্ৱা অতীতৰত্তিযা পচ্ছিমো যামো অজ্জ পৰিযাপন্নো, তস্মা পচ্ছিমযামস্স আদিতো পট্ঠায অৰুণং উগ্গচ্ছতী’’তি ৱদন্তি. অযং ৱাদো সকাৰণসঞ্ঞাপকত্তা পুৰিমেহি বলৱা হোতি, এৱং সন্তেপি অযুত্তোযেৱ. কস্মা? অযঞ্হি গাথা বাহিৰসদ্দসত্থে জঙ্গদাসপ্পকৰণে ৱুত্তনযেন অজ্জ ভৱা অজ্জতনীতি ৱুত্তঅজ্জৱোহাৰস্স পৱত্তনকালং দস্সেতুং ৱুত্তা, ন পিটকত্তযে ৱুত্তস্স অৰুণুগ্গমনস্স কালং দস্সেতুং, তস্মা অঞ্ঞসাধ্যস্স অঞ্ঞসাধকেন সাধিতত্তা অযুত্তোযেৱ.
অপৰে পন ‘‘পহাৰো যামসঞ্ঞিতো’’তি অভিধানপ্পদীপিকাযং ৱুত্তত্তা পহাৰযামসদ্দানং একত্থত্তা তত্থেৱ ‘‘তিযামা সংৱৰী ভৱে’’তি ৱুত্তত্তা ৰত্তিযা চ তিযামভাৱতো পাড়িযঞ্চ (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৩) ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো’’তি আগতত্তা ইদানি ৰত্তিযা চতূসু পহাৰেসু ততিযপ্পহাৰস্স অৱসানে অৰুণো উগ্গতো, তস্মা অৱসেসএকপ্পহাৰমত্তো কালো দিৱসভাগং ভজতীতি ৱদেয্যুং, অযং ৱাদো ততিযৱাদতোপি বলৱতৰো. কস্মা? ঞাপকঞাপ্যানং অনুৰূপভাৱতো. তথা হি ‘‘পহাৰো যামসঞ্ঞিতো’’তি অযং ঞাপকো পহাৰযামানং একত্থভাৱস্স অনুৰূপো, ‘‘তিযামা সংৱৰীভৱে’’তি অযং ৰত্তিযা তিযামভাৱস্স, ‘‘পাড়িযঞ্চা’’তিআদি ততিযপ্পহাৰস্স অৱসানে অৰুণুগ্গমনস্স, তথাপি অযুত্তোযেৱ হোতি. কস্মা? ‘‘অৱসেসএকপ্পহাৰমত্তো কালো দিৱসভাগং ভজতী’’তি ৱচনস্স ৱিৰুদ্ধত্তা. মজ্ঝিমদেসে হি দসঘটিকাপমাণস্স কালস্স একপ্পহাৰত্তা সব্বা ৰত্তি তিযামাৱ হোতি, ন চতুযামা, ইদানি পন পচ্চন্তৱিসযেসু সত্তট্ঠঘটিকামত্তস্স কালস্স একপ্পহাৰকতত্তা চতুপ্পহাৰা ভৱতি, তস্মা মজ্ঝিমদেসৱোহাৰং গহেত্ৱা অভিধানপ্পদীপিকাযঞ্চ ‘‘তিযামা সংৱৰী ভৱে’’তি ৱুত্তং, পাড়িযঞ্চ (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৩) ‘‘নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো’’তি, তস্মা ৰত্তিপৰিযোসানেযেৱ অৰুণো উগ্গতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি ৱুত্তং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.২০১) ‘‘তথা পাৰিৱাসিকাদীনম্পি অৰুণং অনুট্ঠাপেত্ৱা ৱত্তং নিক্খিপন্তানং ৰত্তিচ্ছেদো ৱুত্তো, উগ্গতে অৰুণে নিক্খিপিতব্বন্তি হি ৱুত্ত’’ন্তি.
সহসেয্যসিক্খাপদেপি (পাচি. ৫২-৫৪) ‘‘অনুপসম্পন্নেহি সহ নিৱুত্থভাৱপৰিমোচনত্থং পুৰাৰুণা নিক্খমিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং চীৱৰৱিপ্পৱাসাদীসু চ সব্বত্থ ৰত্তিপৰিযোসানে আগমনৱসেন অৰুণুগ্গমনং দস্সিতং, ন অতীতাৰুণৱসেনাতি. জাতকট্ঠকথাযম্পি (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ‘‘ৰত্তিপৰিযোসানেতি অত্থো’’তি. ন কেৱলং মজ্ঝিমদেসেসু ৰত্তিযাযেৱ তিপ্পহাৰভাৱো হোতি, অথ খো দিৱসস্সপি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিধম্মদেসনাপৰিযোসানঞ্চ তেসং ভিক্খূনং সত্তপ্পকৰণউগ্গহণঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতী’’তি, মূলটীকাযঞ্চ (ধ. স. মূলটী. নিদানকথাৱণ্ণনা) ‘‘একপ্পহাৰেনাতি এত্থ পহাৰোতি দিৱসস্স ততিযভাগো ৱুচ্চতী’’তি, তস্মা একো ৰত্তিদিৱো ছপ্পহাৰো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং মজ্ঝিমদেসৱোহাৰেন তিযামসঙ্খাতস্স তিপ্পহাৰস্স অৱসানে সব্বৰত্তিপৰিযোসানে উট্ঠিতং অৰুণং পচ্চন্তদেসৱোহাৰেন তিপ্পহাৰস্স অৱসানেতি গহেত্ৱা একপ্পহাৰাৱসেসকালে অৰুণো উগ্গতোতি ৱুত্তত্তা অযম্পি ৱাদো অযুত্তোযেৱ হোতীতি দট্ঠব্বো.
বহৱো পন পণ্ডিতা ‘‘খুদ্দসিক্খানিস্সযে ৱুত্তং –
‘সেতৰুণঞ্চ পঠমং, দুতিযং নন্দিযাৱট্টং;
ততিযং তম্বৱণ্ণঞ্চ, চতুত্থং গদ্ৰভং মুখ’ন্তি. –
ইমং গাথং নিস্সায একৰত্তিযং অৰুণো চতুক্খত্তুং উট্ঠহতি, তত্থ পঠমং সেতৱণ্ণং হোতি, দুতিযং নন্দিযাৱট্টপুপ্ফৱণ্ণং হোতি, ততিযং তম্বৱণ্ণং হোতি, চতুত্থং গদ্ৰভমুখৱণ্ণং হোতী’’তি ৱত্ৱা ৰত্তোভাসতো পুৰেতৰং অতীতৰত্তিকালেযেৱ ৱত্তনিক্খিপনাদিকম্মং কৰোন্তি. তেসং তং কৰণং অনিসম্মকাৰিতং আপজ্জতি. অযঞ্হি গাথা নেৱ পাড়িযং দিস্সতি, ন অট্ঠকথাযং, ন টীকাসু, কেৱলং নিস্সযে এৱ, নিস্সযেসু চ একস্মিংযেৱ খুদ্দসিক্খানিস্সযে দিস্সতি, ন অঞ্ঞনিস্সযেসু, তত্থাপি নেৱ পুব্বাপৰসম্বন্ধো দিস্সতি, ন হেতুফলাদিভাৱো, ন চ লিঙ্গনিযমোতি ন নিস্সযকাৰাচৰিযেন ঠপিতা ভৱেয্য, অথ খো পচ্ছা অঞ্ঞেহি লেখকেহি ৱা অত্তনো ইচ্ছানুৰূপং লিখিতা ভৱেয্য, তস্মা অযং গাথা কুতো আভতা পাড়িতো ৱা অট্ঠকথাতো ৱা টীকাতো ৱা ৱিনযতো ৱা সুত্তন্ততো ৱা অভিধম্মতো ৱাতি পভৱং অপৰিযেসিত্ৱা নিস্সযে দিট্ঠমত্তমেৱ সাৰতো গহেত্ৱা পাড়িযট্ঠকথাটীকাসু ৱুত্তৱচনং অনিসামেত্ৱা কতত্তা অনিসম্মকাৰিতং আপজ্জতি.
তত্ৰাযং পাড়ি ‘‘তেন খো পন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা সীতাসু হেমন্তিকাসু ৰত্তীসু অন্তৰট্ঠকাসু হিমপাতসমযে ৰত্তিং অজ্ঝোকাসে একচীৱৰো নিসীদি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে পঠমে যামে সীতং ভগৱন্তং অহোসি, দুতিযং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে মজ্ঝিমে যামে সীতং ভগৱন্তং অহোসি, ততিযং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা সীতং ভগৱন্তং অহোসি, চতুত্থং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসী’’তি. অযং মহাৱগ্গে (মহাৱ. ৩৪৬) চীৱৰক্খন্ধকাগতা ৱিনযপাড়ি. পাড়িযং নন্দিমুখিযাতি তুট্ঠিমুখিযা, পসন্নদিসামুখাযাতি অত্থো. অযং তংসংৱণ্ণনায ৱিমতিৱিনোদনীপাঠো (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৪৬).
‘‘তেন খো পন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা তদহুপোসথে ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো নিসিন্নো হোতি. অথ খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে পঠমে যামে উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. এৱং ৱুত্তে ভগৱা তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে মজ্ঝিমে যামে উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো মজ্ঝিমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. দুতিযম্পি ভগৱা তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তং অৰুণং, নন্দিমুখী ৰত্তি, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু ভন্তে ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসা’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৩). অযং চূড়ৱগ্গে পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকাগতা অপৰাপি ৱিনযপাড়ি.
নন্দিমুখিযা ৰত্তিযাতি অৰুণুট্ঠিতকালে পীতিমুখা ৱিয ৰত্তি খাযতি. তেনাহ ‘‘নন্দিমুখিযা’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩৮৩) অযং তংসংৱণ্ণনাভূতসমন্তপাসাদিকট্ঠকথাপাঠো. অভিক্কন্তাতি পৰিক্খীণা. উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণসীসে. নন্দিমুখিযাতি তুট্ঠিমুখিযা. অযং তংসংৱণ্ণনাভূতসাৰত্থদীপনীপাঠো (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩৮৩). পাড়িযং নন্দিমুখিযাতি ওদাতদিসামুখিতায তুট্ঠমুখিযা. অযং তংসংৱণ্ণনায (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৮৩) ৱিমতিৱিনোদনীপাঠো.
‘‘ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তাযৰত্তিযা নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো, নন্দিমুখী ৰত্তি, চিৰনিসিন্না আগন্তুকা ভিক্খূ, পটিসম্মোদতু, ভন্তে, ভগৱা আগন্তুকে ভিক্খূ’’তি. অযং উদানাগতা সুত্তন্তপাড়ি (উদা. ৪৫). উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণে. অৰুণো নাম পুৰত্থিমদিসাযং সূৰিযোদযতো পুৰেতৰমেৱ উট্ঠিতোভাসো. নন্দিমুখিযা ৰত্তিযাতি অৰুণস্স উগ্গতত্তা এৱ অৰুণোভায সূৰিযালোকূপজীৱিনো সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা জাতায, ৱিভাযমানাযাতি অত্থো. অযং তংসংৱণ্ণনাভূতা উদানট্ঠকথা (উদা. অট্ঠ. ২৩).
ইতি এত্তকাসু ৱিনযসুত্তন্তাগতাসু পাড়িযট্ঠকথাটীকাসু একস্মিম্পিঠানে অৰুণো চতুক্খত্তুং উগ্গতোতি নত্থি, একৱাৰমেৱ ৱুত্তো. চতুব্বিধৱণ্ণসমন্নাগতোতিপি নত্থি, একৱণ্ণো এৱ ৱুত্তো. জাতকট্ঠকথাযম্পি (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ৰত্তৱণ্ণো এৱ ৱুত্তো, ন সেতৱণ্ণাদিকো. নন্দিমুখীতি চ সত্তে নন্দাপনদিসামুখী ৰত্তি এৱ ৱুত্তা, ন অৰুণস্স নন্দিযাৱট্টপুপ্ফসদিসৱণ্ণতা. তেনাহ ‘‘সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা’’তি. এৱং অভিধানপ্পদীপিকাপকৰণৱচনেন ৱিৰুদ্ধত্তা পাড়িযট্ঠকথাদীহি অসংসন্দনতো দুব্বলসাধকত্তা চ অযম্পি ৱাদো অযুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বো, তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধস্স আণং অনতিক্কন্তেন লজ্জিভিক্খুনা যদি কেনচি অপ্পটিচ্ছন্নে ৱিৱটোকাসে হোতি, মচ্ছক্খিসমানঅব্যত্তৰত্তোভাসস্স পঞ্ঞাযমানকালতো পট্ঠায ৱত্তনিক্খিপনাদিকম্মং কাতব্বং.
যদি পন পব্বতাদিনা পটিচ্ছন্নট্ঠানং হোতি, যত্তকেন কালেন ৱিৱটট্ঠানে ৰত্তোভাসো পঞ্ঞাযতি, সূৰিযমণ্ডলস্স দিস্সনকালতো একঘটিকামত্তেন ৱা দ্ৱিঘটিকামত্তেন ৱা তত্তকং কালং সল্লক্খেত্ৱা ইমস্মিং কালে অৰুণো উগ্গতো ভৱেয্যাতি তক্কেত্ৱা কাতব্বং, সংসযং অনিচ্ছন্তেন ততোপি কঞ্চিকালং অধিৱাসেত্ৱা নিস্সংসযকালে কত্তব্বং, অযং তত্থ সামীচি. অযং পন ৱাদো যথাৱুত্তপ্পকৰণৱচনেহি সুট্ঠু সংসন্দতি যথা গঙ্গোদকেন যমুনোদকং, তস্মা পণ্ডিতেহি পুনপ্পুনং পুব্বাপৰং আলোড়েন্তেন মনসি কাতব্বো. এৱং মনসি কৰিত্ৱা অৰুণপটিসংযুত্তেসু ঠানেসু সংসযো ছিন্দিতব্বো, সংসযং ছিন্দিত্ৱা ৱিসাৰদেন হুত্ৱা তং তং কম্মং কাতব্বন্তি.
ৱিসুদ্ধত্থায সীলস্স, ভিক্খূনং পিযসীলিনং;
কতাৰুণকথা এসা, ন সাৰম্ভাদিকাৰণা.
তস্মা সুট্ঠূপধাৰেত্ৱা, যুত্তং গণ্হন্তু সাধৱো;
অযুত্তঞ্চে ছড্ডযন্তু, মা হোন্তু দুম্মনাদযোতি.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম
পঠমো পৰিচ্ছেদো.
২. পৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযকথা
৬. এৱং দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি পৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘পৰিক্খাৰোতি সমণপৰিক্খাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথায আদিম্হি ৱুত্তং ‘‘তত্থা’’তি পদং আনেত্ৱা তত্থ তেসু মাতিকাপদেসু সমভিনিৱিট্ঠস্স ‘‘পৰিক্খাৰো’’তি পদস্স ‘‘সমণপৰিক্খাৰো’’তি অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা, এস নযো ইতো পৰেপি. সমণপৰিক্খাৰো ৱুত্তো, ন গিহিপৰিক্খাৰোতি অধিপ্পাযো. পৰিসমন্ততো কৰিযতেতি পৰিক্খাৰো, ছত্তাদিকো. তত্ৰাতি সমণপৰিক্খাৰে. কপ্পতীতি কপ্পিযো, ন কপ্পিযো অকপ্পিযো, কপ্পিযো চ অকপ্পিযো চ কপ্পিযাকপ্পিযো, সমাহাৰদ্ৱন্দেপি পুল্লিঙ্গমিচ্ছন্তি পণ্ডিতা. কপ্পিযাকপ্পিযো চ সো পৰিক্খাৰো চেতি তথা, তস্স ৱিনিচ্ছযো কপ্পিযাকপ্পিযপৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযো.
কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তন্তি ইদং উপলক্খণমত্তং. সব্বম্পি হি ছত্তং তথাকৰিযমানং ন ৱট্টতি. তেনেৱাহ ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৮৫) ‘‘সব্বপৰিক্খাৰেসু ৱণ্ণমট্ঠৱিকাৰং কৰোন্তস্স দুক্কটন্তি দীপেন্তেন ন ৱট্টতীতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ন ৱণ্ণমট্ঠত্থাযাতি ইমিনা থিৰকৰণত্থং একৱণ্ণসুত্তেন ৱিনন্ধিযমানং যদি ৱণ্ণমট্ঠং হোতি, তত্থ ন দোসোতি দস্সেতি. আৰগ্গেনাতি নিখাদনমুখেন. যদি ন ৱট্টতি, তাদিসং ছত্তদণ্ডং লভিত্ৱা কিং কাতব্বন্তি আহ ‘‘ঘটকং ৱা’’তিআদি. সুত্তকেন ৱা দণ্ডো ৱেঠেতব্বোতি যথা লেখা ন পঞ্ঞাযতি, তথা ৱেঠেতব্বো. দণ্ডবুন্দেতি দণ্ডমূলে, ছত্তদণ্ডস্স হেট্ঠিমকোটিযন্তি অত্থো. ছত্তমণ্ডলিকন্তি ছত্তস্স অন্তো খুদ্দকমণ্ডলং, ছত্তপঞ্জৰে মণ্ডলাকাৰেন বদ্ধদণ্ডৱলযং ৱা. উক্কিৰিত্ৱাতি নিন্নং, উন্নতং ৱা কত্ৱা উট্ঠাপেত্ৱা. সা ৱট্টতীতি সা লেখা ৰজ্জুকেহি বন্ধন্তু ৱা মা ৱা, বন্ধিতুং যুত্তট্ঠানত্তা ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং আচৰিযবুদ্ধদত্তমহাথেৰেন –
‘‘ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চি, বহি অন্তো চ সব্বসো;
পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন, সিব্বিতুং ন চ ৱট্টতি.
‘‘ছিন্দিতুং অড্ঢচন্দং ৱা, পণ্ণে মকৰদন্তকং;
ঘটকং ৱাড়ৰূপং ৱা, লেখা দণ্ডে ন ৱট্টতি.
‘‘সিব্বিতুং একৱণ্ণেন, ছত্তং সুত্তেন ৱট্টতি;
থিৰত্থং পঞ্চৱণ্ণেন, পঞ্জৰং ৱা ৱিনন্ধিতুং.
‘‘ঘটকং ৱাড়ৰূপং ৱা, লেখা ৱা পন কেৱলা;
ছিন্দিত্ৱা ৱাপি ঘংসিত্ৱা, ধাৰেতুং পন ৱট্টতি.
‘‘অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানং, দণ্ডবুন্দম্হি ৱট্টতি;
উক্কিৰিত্ৱা কতা লেখা, বন্ধনত্থায ৱট্টতী’’তি.
তস্স ৱণ্ণনাযম্পি ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চীতি তালপণ্ণাদিপণ্ণচ্ছদনং যং কিঞ্চি ছত্তং. বহীতি উপৰি. অন্তোতি হেট্ঠা. সিব্বিতুন্তি ৰূপং দস্সেত্ৱা সূচিকম্মং কাতুং. পণ্ণেতি ছদনপণ্ণে. অড্ঢচন্দন্তি অড্ঢচন্দাকাৰং. মকৰদন্তকন্তি মকৰদন্তাকাৰং, যং ‘‘গিৰিকূট’’ন্তি ৱুচ্চতি. ছিন্দিতুং ন ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. মুখৱট্টিযা নামেত্ৱা বদ্ধপণ্ণকোটিযা ৱা মত্থকমণ্ডলকোটিযা ৱা গিৰিকূটাদিং কৰোন্তি, ইমিনা তং পটিক্খিত্তং. দণ্ডেতি ছত্তদণ্ডে. ঘটকন্তি ঘটাকাৰো. ৱাড়ৰূপং ৱাতি ব্যগ্ঘাদিৱাড়ানং ৰূপকং ৱা. লেখাতি উক্কিৰিত্ৱা ৱা ছিন্দিত্ৱা ৱা চিত্তকম্মৱসেন ৱা কতৰাজি. পঞ্চৱণ্ণানং সুত্তানং অন্তৰে নীলাদিএকৱণ্ণেন সুত্তেন থিৰত্থং ছত্তং অন্তো চ বহি চ সিব্বিতুং ৱা ছত্তদণ্ডগ্গাহকসলাকপঞ্জৰং থিৰত্থং ৱিনন্ধিতুং ৱা ৱট্টতীতি যোজনা. পঞ্চৱণ্ণানং একৱণ্ণেন থিৰত্থন্তি ইমিনা অনেকৱণ্ণেহি সুত্তেহি ৱণ্ণমট্ঠত্থায সিব্বিতুঞ্চ ৱিনন্ধিতুঞ্চ ন ৱট্টতীতি দীপেতি. পোত্থকেসু পন ‘‘পঞ্চৱণ্ণেনা’’তি পাঠো দিস্সতি, তস্স একৱণ্ণেন পঞ্চৱণ্ণেন ৱা সুত্তেন থিৰত্থং সিব্বিতুং ৱিনন্ধিতুং ৱা ৱট্টতীতি যোজনা কাতব্বা হোতি.
এত্থ চ হেট্ঠা ৱুত্তেন ‘‘পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন সিব্বিতুং ন চ ৱট্টতী’’তি পাঠেন চ ‘‘কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তং অন্তো ৱা বহি ৱা পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন সিব্বেত্ৱা ৱণ্ণমট্ঠং কৰোন্তি, তং ন ৱট্টতি, একৱণ্ণে পন নীলেন ৱা পীতকেন ৱা যেন কেনচি সুত্তেন অন্তো ৱা বহি ৱা সিব্বিতুং, ছত্তদণ্ডগ্গাহকং সলাকপঞ্জৰং ৱা ৱিনন্ধিতুং ৱট্টতি, তঞ্চ খো থিৰকৰণত্থং, ন ৱণ্ণমট্ঠত্থাযা’’তি অট্ঠকথাপাঠেন চ ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা সো ন গহেতব্বো.
লেখা ৱা পন কেৱলাতি যথাৱুত্তপ্পকাৰা সকলা লেখা ৱা. ছিন্দিত্ৱাতি উক্কিৰিত্ৱা কতং ছিন্দিত্ৱা. ঘংসিত্ৱাতি চিত্তকম্মাদিৱসেন কতং ঘংসিত্ৱা. দণ্ডবুন্দম্হীতি ছত্তদণ্ডস্স পঞ্জৰে গাহণত্থায ফালিতবুন্দম্হি, মূলেতি অত্থো. অযমেত্থ নিস্সন্দেহে ৱুত্তনযো. খুদ্দসিক্খাগণ্ঠিপদে পন ‘‘ছত্তপিণ্ডিযা মূলে’’তি ৱুত্তং. অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানন্তি ফুল্লঅহিচ্ছত্তকাকাৰং. ৰজ্জুকেহি গাহাপেত্ৱা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৱলযমিৱ উক্কিৰিত্ৱাতি ৱলযং ৱিয উপট্ঠাপেত্ৱা. বন্ধনত্থাযাতি ৱাতেন যথা ন চলতি, এৱং ৰজ্জূহি দণ্ডে পঞ্জৰস্স বন্ধনত্থায. উক্কিৰিত্ৱা কতা লেখা ৱট্টতীতি যোজনা. যথা ৱাতপ্পহাৰেন অচলনত্থং ছত্তমণ্ডলিকং ৰজ্জুকেহি গাহাপেত্ৱা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৱলযমিৱ উক্কিৰিত্ৱা লেখং ঠপেন্তি, সা ৱট্টতীতি. সচেপি ন বন্ধতি, বন্ধনাৰহট্ঠানত্তা ৱলযং উক্কিৰিত্ৱা ৱট্টতীতি গণ্ঠিপদে ৱত্তন্তীতি আগতং, তস্মা পক্খৰণেসু আগতনযেনেৱ ছত্তে পটিপজ্জিতব্বন্তি.