নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
কঙ্খাৱিতৰণীপুৰাণ-টীকা
গন্থাৰম্ভকথা
বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘন্তি-আদিনা যা পকাসিতা;
ভদন্তবুদ্ধঘোসেন, মাতিকাট্ঠকথা সুভা;
তস্সা হি লীনপদং ৱি-কাসনকোযমাৰম্ভো.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
ৱিপ্পসন্নেনাতি ৱিৱিধপ্পসন্নেন. কথং? ‘‘ইতিপি সো…পে… বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো…পে… ৱিঞ্ঞূহি, সুপ্পটিপন্নো…পে… লোকস্সা’’তি (অ. নি. ৫.১০) এৱমাদিনা. ‘‘চেতসা’’তি ৱুত্তত্তা তীসু ৱন্দনাসু চেতোৱন্দনা অধিপ্পেতা. তন্নিন্নতাদিৱসেন কাযাদীহি পণামকৰণং ৱন্দনা, গুণৱসেন মনসাপি তথাৱ কৰণং মানং, পচ্চযপ্পটিপত্তিযাদীহি পূজাকৰণং পূজা, পচ্চযাদীনং অভিসঙ্খৰণং সক্কচ্চ কৰণং সক্কাৰো, তেসং. ভাজনন্তি আধাৰো, অধিকৰণং ৱা.
থেৰা মহাকস্সপাদযো, তেসং ৱংসোতি থেৰৱংসো, আগমাধিগমসম্পদায তস্স ৱংসস্স পদীপভূতাতি থেৰৱংসপ্পদীপা, তেসং থেৰৱংসপ্পদীপানং. অসংহীৰত্তা থিৰানং. ৱিনযক্কমেতি ৱিনযপিটকে, আৰম্ভানুৰূপৱচনমেতং. সুত্তাভিধম্মেসুপি তে থিৰা এৱ. ‘‘বুদ্ধং ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ পুব্বাচৰিযসীহানঞ্চা’’তি অৱত্ৱা কস্মা ৱিসুং ৱুত্তন্তি চে? পযোজনৱিসেসদস্সনত্থং. ৱত্থুত্তযস্স হি পণামকৰণস্স অন্তৰাযনিৱাৰণং পযোজনং অত্তনো নিস্সযভূতানং আচৰিযানং পণামকৰণস্স উপকাৰঞ্ঞুতাদস্সনং. তেন বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সঙ্ঘঞ্চ ৱন্দিত্ৱা, চ-সদ্দেন পুব্বাচৰিযসীহানঞ্চ নমো কত্ৱাতি যোজনা. অথ ৱা ‘‘ৱন্দিত্ৱা’’তি চেতোৱন্দনং দস্সেত্ৱা ততো ‘‘নমো কত্ৱা’’তি ৱাচাৱন্দনা, ‘‘কতঞ্জলী’’তি কাযৱন্দনাপি দস্সিতাতি যোজেতব্বং.
ইদানি অভিধানপ্পযোজনং দস্সেতুং ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পামোক্খন্তি পধানং. সীলঞ্হি সব্বেসং কুসলধম্মানং পধানং আদিভাৱতো. যথা চ সত্তানং খজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যৱসেন চতুব্বিধোপি আহাৰো মুখেন পৱিসিত্ৱা অঙ্গমঙ্গানি ফৰতি, এৱং যোগিনোপি চাতুভূমকং কুসলং সীলমুখেন পৱিসিত্ৱা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মুখ’’ন্তিআদি. অথ ৱা মুখন্তি উপাযো, তেন মোক্খপ্পৱেসায নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায মুখং উপাযোতি অত্থো. মহেসিনা যং পাতিমোক্খং পকাসিতন্তি সম্বন্ধো. মহন্তে সীলাদিক্খন্ধে এসি গৱেসীতি মহেসি.
সূৰতেন নিৱাতেনাতি ‘‘তত্থ কতমং সোৰচ্চং? যো কাযিকো অৱীতিক্কমো’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৪৯) সূৰতেন, নীচৱুত্তিনা মানুদ্ধচ্চৱসেন অত্তানং অনুক্খিপনভাৱেন নিৱাতেন. ৱিনযাচাৰযুত্তেন চাৰিত্তৱাৰিত্তেহি যুত্তেন. ‘‘সোণত্থেৰেন যাচিতো’’তি অৱত্ৱা ‘‘সূৰতেনা’’তিআদি কস্মা ৱুত্তং, কিং দুস্সীলেন ৱা দুট্ঠেন ৱা অলজ্জিনা ৱা যাচিতেন ৱণ্ণনা কাতুং ন ৱট্টতীতি চে? ন ন ৱট্টতি. থেৰস্স ৱচনং পটিক্খিপিতুং ন সক্কা, এৱৰূপগুণো থেৰোৱ, যাচনৱসেন কত্তব্বো আদৰেনাতি দস্সেতুং ৱুত্তং.
নামেনাতি অত্তনো গুণনামেন. সদ্দলক্খণসুভতো, ৱিনিচ্ছযসুভতো, ৱিঞ্ঞেয্যসুভতো চ সুভং.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানৱণ্ণনা
‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতি, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামি…পে… তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তং. এত্থেৱ যাৱততিযানুসাৱনকথাৱসানে অথ খো উদ্দেসকালে ‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা নযেন আগতং. উপোসথক্খন্ধকেপি এৱমেৱ আগতং. তত্থ পুব্বে ৱুত্তং পচ্ছা আগতসুত্তেন ৱিৰুজ্ঝতি. তস্মা যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. এৱং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি একে. কথং? ‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা সুউদ্দিট্ঠং হোতীতি এতং উদ্দেসলক্খণং ইধাপি খন্ধকেপি ৱুত্তত্তা. তস্মা ‘‘ফাসু হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তট্ঠানে অৱুত্তম্পি আনেত্ৱা গহেতব্বং. কস্মা? ইধ নিদানং ন দস্সিতং, উদ্দেসো উদ্দেসকালে উদ্দিসিতব্বলক্খণস্স তত্থ ৱুত্তত্তা. অপিচ ‘‘নিদানুদ্দেসো’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা নিদানুদ্দেসং দস্সেতুকামোপি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি পাঠৱসেন আগতং নিদানং নিট্ঠাপেত্ৱা উপৰি অট্ঠকথাৱসেন যোজেতব্বং পাড়িং ইধ যোজেত্ৱা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামি…পে… ধাৰযামী’’তি নিদানপাড়িং পৰিপুণ্ণং কত্ৱা পুন ‘‘তত্থ নিদানুদ্দেসো’’তি উদ্ধটপদৱসেন সঙ্খেপতো নিদানুদ্দেসলক্খণং দস্সেতুং ‘‘এৱমেতং ধাৰযামী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, তস্মা এৱং উপৰি চ খন্ধকে চ, অথ খো উদ্দেসকালে ‘‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং. তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদি নিদানুদ্দেসোৱ দস্সিতো, ন নিদানং.
সৱনাণত্তিৱচনন্তি এত্থ সঙ্ঘনৱকতৰেন ৱত্তুং অযুত্তন্তি চে? যুত্তমেৱ. ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকেন এৱং ৱত্তব্ব’’ন্তি ভগৱতা ৱুত্তত্তা ভগৱতোৱ আণত্তি, ন উদ্দেসকস্স. ইধ নৱকতৰৱসেন ৱুত্তং. থেৰোপি পন উদ্দিসিতুং লভতীতি দস্সনত্থং ‘‘থেৰাধিকং পাতিমোক্খ’’ন্তি ৱুত্তং. ইমিনা সুত্তেন নৱকতৰো ন লভতীতি চে? তং দস্সেতুং ‘‘যো তত্থ ভিক্খূ’’তিআদি ৱুত্তং.
যথা চতুৱগ্গেন ঠপেত্ৱা উপসম্পদাপৱাৰণাঅব্ভানানি সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি, এৱং ‘‘অতিৰেকৱীসতিৱগ্গেন ইমং নাম কম্মং কাতব্ব’’ন্তি অৱত্ৱা অতিৰেকৱচনত্তা অঞ্ঞং অত্থং সূচেতি, কিং তন্তি ‘‘চতুৱগ্গাদিনা’’তিআদি. তঞ্হি তেহি এৱ সিদ্ধং. কথং? চতুৱগ্গেন উপসম্পদাপৱাৰণা…পে… ৱীসতিৱগ্গেন ন কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন ৱট্টতীতি. এত্থ ‘‘দসৱগ্গেন অব্ভানকম্মমত্তং ঠপেত্ৱা’’তি ৱদন্তেন চতুপঞ্চৱগ্গেন কৰণীযানিপি দসৱগ্গেন কাতুং অনুঞ্ঞাতানি. তস্মা অতিৰেকেন ৱট্টতীতি দীপিতং, ‘‘ঠপেত্ৱা’’তি ৱচনেন ঊনতৰেন ন ৱট্টতীতি দীপিতমেৱ. তস্মা ন ৱত্তব্বং অতিৰেকৱীসতিৱগ্গোতি চে? ৱত্তব্বমেৱ. চতুপঞ্চৱগ্গেন কত্তব্বং ছসত্তঅট্ঠনৱৱগ্গেন কাতব্বন্তি চ, দসৱগ্গেন কাতব্বং একাদসদ্ৱাদস…পে… একূনৱীসতিৱগ্গেন কাতব্বন্তি চ দীপিতং. ঊনতৰেন ন ৱট্টতীতি দীপিতং পাকটতো. সব্বপ্পকাৰেন পন অতিৰেকৱীসতিঅনতিৰেকৱীসতিৱগ্গে ৱুত্তেপি দীপিতং হোতীতি ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰেন লিখিতং. ইতো পট্ঠায ‘‘লিখিত’’ন্তি ৱুত্তে ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰেনাতি গহেতব্বং.
সচে অনুপোসথেপি ৱট্টেয্য, ‘‘উপোসথং কৰেয্যা’’তি ন ৱদেয্য, যস্মা অনুপোসথে কাতুং ন ৱট্টতি, তস্মা ‘‘অজ্জুপোসথো’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘উপোসথং কৰেয্যা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৱা’’তি অৱধাৰণং ততো পৰং পৱাৰণাদিৱসস্স নত্থিতায কতং. উদ্ধং পকতিউপোসথে ৱুত্তেন পকতিচাৰিত্তেন সদ্ধিং ইদম্পি.
‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং ‘‘তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা’’তি ৱুত্তত্তাতি চে? ৱত্তব্বমেৱ. কস্মা? তিৱিধসম্পত্তি নাম নিমিত্তসম্পত্তি, পৰিসাসম্পত্তি, কম্মৱাচাসম্পত্তীতিআদিং ৱত্ৱা ‘‘নিমিত্তসম্পত্তি নাম পব্বতনিমিত্তং, পাসাণনিমিত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং, ন নিমিত্তেন নিমিত্তসম্বন্ধনং ৱুত্তং. অপিচ ‘‘তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা’’তি সম্পযোগঙ্গেসু দস্সেত্ৱা পুন তমেৱ পহানঙ্গেসু দস্সেতুং ‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. নদিসমুদ্দজাতস্সৰেসু সম্মতসীমাতো কম্মানি ন ৱিপজ্জন্তি উদকুক্খেপসীমত্তাতি ‘‘ৱিপত্তিসীমাযো নামা’’তি কস্মা ৱুত্তাতি চে? সেসলক্খণানি সম্পাদেত্ৱা নদিযং সীমায বদ্ধায উদকপৰিযন্তং কত্ৱা সীমাগতত্তা পুন তং নদিং অন্তো কত্ৱা তড়াকে কতে সচে তস্সা সীমায কম্মং কাতুং ৱট্টেয্য, সীমাতো কম্মানি ন ৱিপজ্জেয্যুং. যস্মা পন এৱং কাতুং ন ৱট্টতি, তস্মা ‘‘উদকুক্খেপসীমত্তা’’তি ৱুত্তং অকাৰণং.
ৱীসতিৱগ্গকৰণীযত্তা সঙ্ঘকম্মস্স কম্মাৰহেন সদ্ধিং একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি ৱুত্তং, সুখনিসজ্জাৱসেন নিসীদিতুন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পৰিমণ্ডলাকাৰেন নিসীদিতু’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. তিযোজনং অতিক্কমিত্ৱাতি মজ্ঝে ঠত্ৱা দিযড্ঢং কত্ৱা তিযোজনং. কোণতো হি কোণং তিযোজনং অতিক্কামেতি, আপত্তিঞ্চ আপজ্জতি, সীমা চ অসীমা হোতি. কিত্তেত্ৱাতি নিমিত্তানি সম্পন্নানিপি অঞ্ঞমঞ্ঞনামৱিপৰিযাযেন, অনিমিত্তানং নামেহি চ কিত্তেত্ৱাতি অত্থো.
ৰাসিকতং পংসুপি ৰুক্খেসু জাতেসু সুদ্ধপংসুপব্বতো হোতি. গুড়পিণ্ডপৰিমাণো থূলতায, ন তুলগণনায. ভূমিযং পতিট্ঠিতো’’তি ইমিনা কুটসৰাৱাদীসু ৰোপিতং পটিক্খিপতি, ততো অপনেত্ৱা পন তঙ্খণম্পি ভূমিযং ৰোপিতো ৱট্টতি. নৱমূলসাখানিগ্গমনং পন অকাৰণং. খন্ধং ছিন্দিত্ৱা ৰোপিতে পন এতং যুজ্জতি. সূচিদণ্ডকপ্পমাণো কনিট্ঠঙ্গুলিপৰিমাণমত্তো. ‘‘অট্ঠঙ্গুলুব্বেধো’’তি ইমিনা উব্বেধো পৰিচ্ছিন্নো হোতি, ‘‘গোৱিসাণমত্তো’’তি ইমিনা পৰিণাহো. ‘‘এৱং সন্তেপি গোৱিসাণপৰিণাহে পৰিচ্ছেদো নত্থি, তস্মা খুদ্দকোপি মহন্তোপি ৱট্টতি এৱাতি ৱদন্তি.
জাতস্সৰে পৰিপুণ্ণমেৱ উদকং নিমিত্তূপগং দিস্ৱা অপৰিপুণ্ণং অন্তৰা ঠিতিভূতং ‘‘জাতস্সৰে সম্মতা’’তি ৱুত্তং ৱিপত্তিং ন আপজ্জতীতি ‘‘নদিযা সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সৰে সম্মতা’’তি এত্থাপি লোণী ন গহিতা. বদ্ধসীমং ৱা নদিসমুদ্দজাতস্সৰে ৱা অনোক্কমিত্ৱাতি এত্থাপি ‘‘নদিযা ৱা, ভিক্খৱে, সমুদ্দে ৱা জাতস্সৰে ৱা’’তি (মহাৱ. ১৪৭) এত্থাপি ন গহিতা. তস্মা লোণী ন অবদ্ধসীমাতি চে? অবদ্ধসীমাৱ. ‘‘যোপি নদিং ৱা সমুদ্দং ৱা ভিন্দিত্ৱা নিক্খন্তউদকেন কতো সোব্ভো এতং লক্খণং পাপুণাতি, অযম্পি জাতস্সৰোযেৱা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তত্তা জাতস্সৰগ্গহণেন গহিতাতি তত্থ তত্থ অৱুত্তা. ‘‘যাৱতিকা তস্মিং গামখেত্তে’’তি ৱুত্তত্তা অঞ্ঞম্পি গামং অন্তো কত্ৱা সমানসংৱাসকসীমাসম্মন্ননকালে তস্মিং গামে ভিক্খূ আগচ্ছন্তু ৱা মা ৱা, ৱট্টতি. অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকালে আগন্তব্বমেৱ.
অগমনপথেসূতি এত্থ একদিৱসেন গন্ত্ৱা পচ্চাগন্তুং অসক্কুণেয্যট্ঠানেতি ৱদন্তি, বদ্ধসীমাভাৱং পটিক্খিপিত্ৱাতি অত্থো.
‘‘সমন্তা উদকুক্খেপা’’তি ৱুত্তত্তা সব্বদিসাসু গহেতব্বমেৱাতি চে? যতো লব্ভতি, ততো গহেতব্বো ‘‘যস্মিং পদেসে পকতিৱীচিযো ওত্থৰিত্ৱা সণ্ঠহন্তি, ততো পট্ঠায কপ্পিযভূমি, তত্থ ঠত্ৱা উপোসথাদিকম্মং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তত্তা. অনুবন্ধো অড্ঢমাসো অন্ৱড্ঢমাসো, অড্ঢমাসস্স ৱা অনু. যো পন কেনচি অন্তমসো তিৰচ্ছানেনপি খণিত্ৱা অকতোতি অধিপ্পাযো.
‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’’তি ৱুত্তত্তা অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো ন কোপেতীতি দীপিতমেৱ হোতীতি উপতিস্সত্থেৰো, তং পন ‘‘দ্ৱিন্নং উদকুক্খেপানং অন্তৰে অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো উপচাৰত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. সমন্তপাসাদিকাযঞ্হি ‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৱা’’তি পদং নত্থি. তস্মা তস্সাধিপ্পাযো পৰিযেসিতব্বো. অন্তোউদকুক্খেপসীমায উপচাৰত্থায ঠপিতং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱাতি অত্থো গহেতব্বো. থেৰেন অঞ্ঞথা পপঞ্চিত্ৱা লিখিতং.
‘‘সভাগৱত্থুনা লহুকাপত্তি’’ন্তি ৱুত্তত্তা সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আৰোচেতুং ৱট্টতীতি চে? ন ৱট্টতি দেসনাগামিনিং সন্ধায ইধ ৱুত্তত্তা. তস্মা এৱ সমুচ্চযক্খন্ধকে ‘‘সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স পন সন্তিকে আৱিকাতুং ন ৱট্টতি. সচে আৱিকৰোতি, আপত্তি আৱিকতা হোতি, দুক্কটা পন ন মুচ্চতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ১০২) ৱুত্তং. যথা সঙ্ঘেন ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… পটিকৰিস্সতী’’তি ৱত্ৱা উপোসথং কাতুং লভতি, এৱং তীহি দ্ৱীহিপি অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৱা ‘‘পটিকৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. একেনাপি ‘‘পৰিসুদ্ধং লভিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতীতি. অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সামন্তো ভিক্খু এৱমস্স ৱচনীযোতি এত্থ সভাগো এৱ ৱত্তব্বো. ৱিসভাগস্স হি ৱুচ্চমানে ভণ্ডনকলহসঙ্ঘভেদাদীনিপি হোন্তি, তস্মা তস্স অৱত্ৱা ইতো ৱুট্ঠহিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৱা উপোসথো কাতব্বোতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স অপ্পটিক্খিত্তত্তা ৱট্টতীতি দীপিতমেৱ. ‘‘যদা অঞ্ঞং সুদ্ধং ভিক্খুং অনাপত্তিকং পস্সিস্সতি, তদা তস্স সন্তিকে’’তি ৱুত্তত্তা লহুকস্সেৱ অনুঞ্ঞাতত্তা সমুচ্চযক্খন্ধকে ৱুত্তত্তা সভাগসঙ্ঘাদিসেসং পন ঞত্তিযা আৰোচেত্ৱা উপোসথং কাতুং ন ৱট্টতি.
দেৱব্ৰহ্মা পন ‘‘তিৰচ্ছানগতো’’তি পদং ঠপেত্ৱা যেন কেনচি পদেন অসঙ্গহিতাপি ইমিনা সঙ্গহিতাতি দস্সনত্থং ‘‘যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা’’তি ৱুত্তং.
‘‘চাতুমাসিনিযং পন পৱাৰিতানং সন্তিকে অনুপগতেন ৱা ছিন্নৱস্সেন ৱা ৱুট্ঠৱস্সেন ৱা’’তি অৱত্ৱা ‘‘অনুপগতেন ৱা ছিন্নৱস্সেন ৱা’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. ৱুট্ঠৱস্সো পন তস্মিং কালে অনুপগতত্তা ‘‘অনুপগতো’’তি সঙ্খ্যং গতোতি. সব্বায ৱুট্ঠিতায সব্বে ৱুট্ঠহিত্ৱা গতে সন্নিপাতেতুং ন সক্কা, একচ্চে সন্নিপাতেত্ৱা পাৰিসুদ্ধিং আৰোচেতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. কস্মা? ঞত্তিং ঠপেত্ৱা কত্তব্বসঙ্ঘকম্মাভাৱা ৱগ্গং ন হোতীতি. পৱাৰণাযপি এসেৱ নযো. অযঞ্হেত্থ ৱিসেসো – সচে পুৰিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতৰা চেৱ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপৱাৰণায চ গণং পূৰেন্তি, সঙ্ঘপৱাৰণাৱসেন ঞত্তি ঠপেতব্বাতি. ‘‘একোৱ ভিক্খু হোতি…পে… অঞ্ঞেসং অনাগতভাৱং ঞত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা অধিট্ঠানুপোসথং সীমং পৱিসিত্ৱা কাতুং ন সক্কাতি ৱদন্তি.
‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি ইদং ন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা ৱত্তব্বং. তঞ্হি ঞত্তিতো পুৰেতৰমেৱ কৰীযতি. তস্মা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তি ৱত্তব্বং সিযাতি. তথাপি ন ৱত্তব্বং. ন হি তং ঞত্তিযা অন্তো কৰীযতীতি. এৱং সন্তে নেতং ৱত্তব্বন্তি আপজ্জতি পযোজনাভাৱাতি চে? ন, যথাগতট্ঠানে এৱ ৱত্তব্বতো, পৰপদাপেক্খতাযাতি ৱুত্তং হোতি. ইদং পুব্বকিচ্চং অকত্ৱা উপোসথকম্মং কৰোন্তো সঙ্ঘো, পুগ্গলো ৱা ঠপনক্খেত্তাতিক্কমে আপজ্জতি. তস্মিঞ্হি খেত্তে অতিক্কন্তে সম্মজ্জনাদিকৰণে আপত্তিমোক্খো ন হোতি উপোসথকম্মতো পুব্বে কত্তব্বকম্মাকৰণপচ্চযত্তা তস্সা আপত্তিযা. ন সা কম্মপৰিযোসানাপেক্খা এত্থাগতসম্পজানমুসাৱাদাপত্তি ৱিয, তস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসকো ভিক্খু ‘‘পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথা’’তি ৱত্তুকামো পঠমমেৱ পাৰিসুদ্ধাপাৰিসুদ্ধিপচ্চযং পুব্বকিচ্চং সৰাপেতি. তঞ্হি কতং পাৰিসুদ্ধিপচ্চযো হোতি, অকতং অপাৰিসুদ্ধিপচ্চযো. তেনেৱ উভযাপেক্খাধিপ্পাযেন কতং, ন কতন্তি অৱত্ৱা ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’মিচ্চেৱাহ. তত্থ অকতপক্খে তাৱ পাৰিসুদ্ধিআৰোচনক্কমনিদস্সনত্থং পৰতো ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৱিকৰেয্যা’’তি চ, কতপক্খে ‘‘অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৱিতব্ব’’ন্তি চ ৱক্খতি.
‘‘সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৱা’’তি চ, ‘‘উপোসথকৰণত্থং সন্নিপতিতে সঙ্ঘে বহি…পে… অদেন্তেন ছন্দো দাতব্বো’’তি চ ৱদন্তি. অসন্নিপতিতেপি পন ৱট্টতি. ইদঞ্হি ছন্দদানসমযদস্সনত্থং ৱুত্তং. উপোসথকৰণত্থং সন্নিপতিতে সঙ্ঘে বহি উপোসথং কত্ৱা আগতস্স কত্তব্বাকাৰদস্সনত্থঞ্চ ৱুত্তং. পধানঘৰৱাসিনো পধানঘৰং পৱিসিতুকামা অত্তনো সভাগভিক্খূনং ছন্দং দত্ৱা সচে সঙ্ঘো সন্নিপততি, ‘‘ময্হং ছন্দো আৰোচেতব্বো’’তি ৱত্ৱা পধানঘৰং পৱিসন্তি. অযং সীহড়দীপে পযোগো. আৰোচেন্তেন পন সন্নিপতিতে আৰোচেতব্বং. পঞ্চসু ভিক্খূসু একস্মিং ৱিহাৰে ৱসন্তেসু একস্স ছন্দপাৰিসুদ্ধিং আহৰিত্ৱা চতুন্নং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা সন্নিপতিতে ছন্দো গহেতব্বো আৰোচেতব্বোতি ৱচনং নিৰত্থকং ৱিয. ‘‘থেয্যসংৱাসকো পটিজানাতীতি (মহাৱ. ১৬৫) ৱচনতো সামণেৰেন আহটাপি ৱট্টতি. কম্মং ন কোপেতী’’তি চ, ‘‘সচে পুব্বে ছন্দং দত্ৱা বহিসীমাগতো পুন পৱিসতি, পচ্ছা ছন্দগ্গহণকিচ্চং নত্থি, তস্স পযোগো সীমাসম্মুতিৱসেন ৱেদিতব্বো’’তি চ ‘‘ছন্দদানে তিক্খত্তুং ৱচনে ইদং পযোজনং – পঠমং সমগ্গভাৱং, দুতিযং পচ্ছা ৱিধাতব্বভাৱং, ততিযং ছন্দহাৰকস্স দুক্কটমোচনং দীপেতী’’তি (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৬৪) চ লিখিতং. বিড়ালসঙ্খলিকাবদ্ধাৱ হোতি অন্তোগেহে এৱ সম্পযোজনত্তা, যথা সা ন কত্থচি গচ্ছতি, তথা সাপি ন কত্থচি গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ইতৰথা ৱিসেসনং নিৰত্থকং হোতীতি আচৰিযেন গহিতং.
‘‘ন হি তং অকত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতী’’তি পুব্বে দস্সিতত্তা ‘‘ইদম্পি হি উভয’’ন্তি কস্মা ৱুত্তন্তি চে? সেসানি থেৰেন আণত্তেন কাতব্বানি দস্সিতানি, ইমে পন দ্ৱে থেৰেন ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱা ঞত্তিট্ঠপনকেন ৱা যেন ৱা তেন ৱা কাতব্বানীতি চ, সম্মজ্জনাদীনি তত্থ তত্থ তাদিসানি পযোজনানি নিপ্ফাদেন্তি, ইমে পন দ্ৱে তত্থ তত্থ ন কিঞ্চি কম্মং সাধেন্তি, তস্মা ‘‘কিং ইমিনা’’তি অৱত্ৱা কাতব্বমেৱাতি দস্সেতুঞ্চ ‘‘ইদম্পি হি উভয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘আযস্মন্তানং পাদে ৱন্দতী’’তি গণৱসেন ৱত্ৱা পুগ্গলৱসেন ন ৱুত্তং তেন আৰোচেতব্বস্স অঞ্ঞস্স অভাৱা.
সঙ্ঘস্স উদ্দিট্ঠং হোতীতি সঙ্ঘেন উদ্দিট্ঠং হোতীতি অত্থো. সমগ্গস্স হি সঙ্ঘস্সাতি এত্থ সমগ্গভাৱস্স কাযসামগ্গিকাৰণত্তা নত্থি দোসোতি চে? তং ন, উদ্দেসেপি সৱনেপি সমগ্গভাৱস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তি হি ইমিনা চিত্তসামগ্গিং দীপেতি সৱনে সব্বেহি একীভূতভাৱতো.
সঞ্চিচ্চ আপত্তিং আপজ্জতীতি এত্থ অনাদৰিযৱসেন আপজ্জন্তো এৱ অলজ্জী হোতি, ন ইতৰোতি. আপত্তিং পৰিগূহতীতি এত্থ লজ্জায পৰিগূহন্তো অলজ্জী ন হোতি, ‘কিং ইমিনা’তি অনাদৰিযৱসেন পৰিগূহন্তো হোতী’’তি চ লিখিতং.
‘‘সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধান’’ন্তি ন ৱত্তব্বং, ‘‘ছন্ন’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি চে? সত্তন্নমেৱাতি ৱত্তব্বং. পাৰাজিকাপত্তিং আপন্নো হি সচে অত্তনো সাপত্তিকভাৱং পকাসেতি, সঙ্ঘস্স চ উপোসথো সম্পজ্জতি, তস্স চ গিহিভাৱেন ৱা সামণেৰভাৱেন ৱা সুদ্ধি হোতীতি.
একচ্চে আচৰিযা নাম ধম্মভাৰিকো কিৰ আচৰিযো. কস্মা এৱং ৱুত্তন্তি চে? যাৱততিযানুসাৱনা নাম তিক্খত্তুং ৱচনং. তথা পাঠে অনাগতত্তা কেৱলং ‘‘যাৱততিযং অনুসাৱিত’’ন্তি পদমেৱ দিস্ৱা ‘‘যস্স সিযা আপত্তি, সো আৱিকৰেয্যা’’তি ইদং ‘‘সচে আপত্তিং আপন্না, আৱিকৰোথা’’তি ইমমত্থং দীপেতি. ‘‘অসন্তিযা আপত্তিযা তুণ্হী ভৱিতব্ব’’ন্তি ইদম্পি তমেৱত্থং দীপেতি. ‘‘তুণ্হীভাৱেন খো পনাযস্মন্তে পৰিসুদ্ধাতি ৱেদিস্সামী’’তি ইদম্পি তমেৱাতি এৱমত্থং গহেত্ৱা ৱুত্তং কিৰ.
অপৰেতি অত্থদস্সিত্থেৰো কিৰ. এতং সন্ধাযাতি এত্থ ‘‘সকিম্পি অনুসাৱিত’’ন্তি পদস্স ৱচনেন তিক্খত্তুং অনুসাৱনা কাতব্বাতি এত্তকমেৱ দীপিতং ৱিয দিস্সতি.
ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তন্তি কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অযমেত্থ আচৰিযপৰম্পৰাভতো ৱিনিচ্ছযো’’তি ৱুত্তং.
‘‘সৰমানেনা’’তি ইমিনা সম্পজানমুসাৱাদস্স সচিত্তকত্তং দস্সেতি. সঙ্ঘমজ্ঝে ৱাতিআদি লক্খণৱচনং কিৰ. সঙ্ঘুপোসথকৰণত্থং সঙ্ঘমজ্ঝে চে নিসিন্নো, তস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে আৱিকাতব্বা. গণুপোসথকৰণত্থঞ্চে গণমজ্ঝে নিসিন্নো, তস্মিং গণমজ্ঝে. একস্সেৱ সন্তিকে চে পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কত্তুকামো, তস্মিং একপুগ্গলে আৱিকাতব্বাতি, এতেন ন কেৱলং সঙ্ঘমজ্ঝে এৱাযং মুসাৱাদো সম্ভৱতি, অথ খো এত্থ ৱুত্তলক্খণেন অসতিপি ‘‘পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথা’’তিআদিৱিধানে গণুপোসথেপি সাপত্তিকো হুত্ৱা উপোসথং কত্তুকামো অনাৰোচেত্ৱা তুণ্হীভূতোৱ চে কৰোতি, অযং সম্পজানমুসাৱাদাপত্তিং আপজ্জতীতি ইমস্সত্থস্স আৱিকৰণতো লক্খণৱচনং কিৰেতন্তি ৱুত্তন্তি তক্কিকা. অঞ্ঞথা ‘‘গণমজ্ঝে ৱা’’তি ন ৱত্তব্বন্তি তেসং অধিপ্পাযো. আৰোচনাধিপ্পাযৱসেন ৱুত্তন্তি আচৰিযস্স তক্কো. আৰোচেন্তো হি ‘‘সঙ্ঘস্স আৰোচেমী’’তি অধিপ্পাযেন আৱিকৰোন্তো সঙ্ঘমজ্ঝে আৱিকৰোতি নাম, উভতোপস্সে নিসিন্নানং আৰোচেন্তো গণমজ্ঝে আৱিকৰোতি নাম, ‘‘একস্সেৱ আৰোচেস্সামী’’তি অধিপ্পাযেন আৱিকৰোন্তো একপুগ্গলে আৱিকৰোতি নাম. সচেপি ৱেমতিকো হোতি…পে… পটিকৰিস্সামীতি এৱং কতে যাৱ ৱেমতিকো হোতি, তাৱ সভাগাপত্তিং পটিগ্গহেতুং লভতি, অঞ্ঞেসঞ্চ কম্মানং পৰিসুদ্ধো নাম হোতি. পুন নিব্বেমতিকো হুত্ৱা দেসেতব্বং ৱা ন ৱাতি নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং অত্থি, দেসিতে পন দোসো নত্থি. তথা ইতো ৱুট্ঠহিত্ৱা তং আপত্তিং পটিকৰিস্সামীতি এত্থ চ সকলসঙ্ঘে সভাগাপত্তিং আপন্নে, ৱেমতিকে চাতি লিখিতং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৬৯-১৭০).
নিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পাৰাজিককণ্ডং
১. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা
ইধ পন ঠত্ৱা সিক্খাপদানং কমভেদো পকাসেতব্বো. কথং – সব্বসিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং দেসনাক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, উপ্পত্তিক্কমোতি চতুব্বিধো কমো লব্ভতি. তত্থ ভগৱতা ৰাজগহে ভিক্খূনং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যো দেসনাক্কমো অনুঞ্ঞাতো, তং দেসনাক্কমং অনুক্কমন্তোৱ মহাকস্সপো পঠমং পাৰাজিকুদ্দেসং পুচ্ছি, তদনন্তৰং সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসং, তদনন্তৰং অনিযতুদ্দেসং, তদনন্তৰং ৱিত্থাৰুদ্দেসং. তদনন্তৰং ভিক্খুনিৱিভঙ্গঞ্চ তেনেৱ অনুক্কমেন পুচ্ছি. ততো পৰং তযো আপত্তিক্খন্ধে সঙ্গহেতুং ৱিনা গণনপৰিচ্ছেদেন সেখিযধম্মে পুচ্ছি. আপত্তিক্খন্ধে সভাগতো পট্ঠায পুচ্ছন্তো ৱীসতিখন্ধকে পুচ্ছি. নিদানুদ্দেসন্তোগধানং ৱা সৰূপেন অনুদ্দিট্ঠানং পুচ্ছনত্থং খন্ধকে পুচ্ছি. এতেন খন্ধকে পঞ্ঞত্তা থুল্লচ্চযাপি সঙ্গহিতা হোন্তি. পুচ্ছিতানুক্কমেনেৱ আযস্মা উপালিত্থেৰো ব্যাকাসি. অযমেত্থ দেসনাক্কমো. উভতোৱিভঙ্গখন্ধকতো পন উচ্চিনিত্ৱা তদা পৰিৱাৰো ৱিসুং পাড়ি কতো, ইমমেৱ ৱচনং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘এতেনেৱ উপাযেন খন্ধকং পৰিৱাৰেপি আৰোপযিংসূ’’তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গঈতিকথা). অপিচ পাড়িযং ‘‘এতেনেৱ উপাযেন উভতোৱিভঙ্গে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৯) এত্তকমেৱ ৱুত্তং. তস্মা থেৰো উভতোৱিভঙ্গে এৱ পুচ্ছি. ৱিস্সজ্জন্তো পন আযস্মা উপালি নিৰৱসেসং দস্সেন্তো খন্ধকপৰিৱাৰে অন্তো কত্ৱা দেসেসি. গণসজ্ঝাযকালে পন তদা খন্ধকপৰিৱাৰা ৱিসুং পাড়ি কতাতি অযমেত্থ দেসনাক্কমো.
যদি এৱং নিদানুদ্দেসো পঠমদেসনাতি চে? ন, উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩৩) ‘‘যানি মযা ভিক্খূনং সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি, তানি নেসং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি ৱচনতো, ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱচনতো চ. অকুসলাব্যাকতানং আপত্তীনং দিট্ঠধম্মসম্পৰাযিকাসৱট্ঠানিযত্তা যথাভূতং সীলসংৱৰকেন পৰিৱজ্জনেন পহাতব্বত্তা পহানক্কমোপেত্থ সম্ভৱতি ‘‘তাৱদেৱ চত্তাৰি অকৰণীযানি আচিক্খিতব্বানী’’তি ৱচনতো. তথা ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (ম. নি. ৩.৭৫; ৱিভ. ৫০৮) ৱচনতো যথাভূতং আচিক্খনসিক্খনেন পটিপত্তিক্কমোপি সম্ভৱতি. যথুদ্দেসক্কমং পৰিযাপুণিতব্বপৰিযত্তিঅত্থেনাপি পটিপত্তিক্কমো, এৱমিমেহি তীহি কমেহি দেসেতব্বানমেতেসং সিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং উপ্পত্তিক্কমো সম্ভৱতি. তথা হি যং যং সাধাৰণং, তং তং ভিক্খুং আৰব্ভ উপ্পন্নে এৱ ৱত্থুস্মিং ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তং. যতো ভিক্খুনীনং তং অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি ন সিযা, ততো অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থীতি (পৰি. ২০১-২০২) পৰিৱাৰৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতি. এত্তাৱতা পুৰিমেন কমত্তযেন যং পঠমং দেসেতব্বং, তং পাৰাজিকুদ্দেসে পঠমুপ্পন্নত্তা মেথুনধম্মপাৰাজিকং সব্বপঠমং দেসেতুকামো আযস্মা উপালিত্থেৰো ‘‘তত্ৰ সুদং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতী’’তি (পাৰা. ২৩) ৱেসালিযমেৱ পাপেত্ৱা ঠপেসি.
ইদানি সব্বেসং সিক্খাপদানং পঞ্ঞাপনৱিধানং ৱেদিতব্বং. কথং? ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি (পাৰা. ৩৯, ৪৩) এৱং সউদ্দেসঅনুদ্দেসভেদতো দুৱিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সৰূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দ্ৱিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৱিনা ৱা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতৰা অপুগ্গলনিদ্দেসা.
তত্থ সপুগ্গলনিদ্দেসা দ্ৱিধা অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পাৰাজিকা ধম্মা ৱেদিতব্বা. ‘‘পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৩৯, ৪৪, ৮৯, ৯১, ১৬৭, ১৭১, ১৯৫, ১৯৭) হি পুগ্গলোৱ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনিপাতিমোক্খে আগতা সত্তৰস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা. ‘‘অযম্পি ভিক্খুনী পঠমাপত্তিকং ধম্মং আপন্না নিস্সাৰণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি (পাচি. ৬৮৩, ৬৮৭) হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন.
তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি অদস্সিতদস্সিতাপত্তিভেদতো দ্ৱিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. ৱুত্তাৱসেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৱেদিতব্বা.
সাপি দ্ৱিধা অনিদ্দিট্ঠকাৰকনিদ্দিট্ঠকাৰকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকাৰকা নাম সুক্কৱিসট্ঠিমুসাৱাদোমসৱাদপেসুঞ্ঞভূতগামঅঞ্ঞৱাদকউজ্ঝাপনকগণভোজনপৰম্পৰভোজনসুৰামেৰযঅঙ্গুলিপতোদকহসধম্মঅনাদৰিযতলঘাতকজতুমট্ঠকসিক্খাপদানং ৱসেন পঞ্চদসৱিধা হোন্তি. তত্থ নিদ্দিট্ঠকাৰকে মিস্সামিস্সভেদো ৱেদিতব্বো – তত্থ উপযোগভুম্মৱিভত্তিযো একংসেন মিস্সা. অৱসেসা মিস্সা চ অমিস্সা চ. সেয্যথিদং – পচ্চত্তং তাৱ দ্ৱীসু অনিযতেসু উপযোগেন মিস্সং, দ্ৱাদসসু পাটিদেসনীযেসু কৰণেন মিস্সং, ঊনপঞ্চবন্ধনপত্তসিক্খাপদেসু সামিকৰণেহি, ঊনৱীসতিৱস্সে ভুম্মেন, মোহনকে উপযোগসামিভুম্মেহি. যস্মা ‘‘ৱিৱণ্ণক’’ন্তি ভাৱো অধিপ্পেতো, ন কত্তা, তস্মা ৱিৱণ্ণকসিক্খাপদং যদা ন সম্ভৱতি, এৱং পচ্চত্তং পঞ্চৱিধং মিস্সং হোতি. সেসেসু পঠমানিযতং ঠপেত্ৱা আদিম্হি ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৱমাগতং পচ্চত্তং ৱা, দুতিযানিযতং ঠপেত্ৱা পণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু মজ্ঝে ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি এৱমাগতং পচ্চত্তং ৱা, দুব্বচকুলদূসকসংসট্ঠসিক্খাপদেসু আদিম্হি কেৱলং ‘‘ভিক্খূ’’তি আগতং পচ্চত্তং ৱা, ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদে মজ্ঝে আগতং পচ্চত্তং ৱা অঞ্ঞায ৱিভত্তিযা অমিস্সমেৱ হোতি. তত্থ ভেদানুৱত্তকতুৱট্টনদ্ৱযসংসট্ঠদুতিযপাটিদেসনীযসিক্খাপদেসু বহুৱচনং, ইতৰত্থ সব্বত্থ একৱচনমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
তথা উপযোগো দ্ৱীসু ৱিকপ্পনসিক্খাপদেসু, তন্তৱাযসিক্খাপদে চ পচ্চত্তেন মিস্সো, অভিহটসিক্খাপদে কৰণেন, ৰাজসিক্খাপদে কৰণসামিপচ্চত্তেহীতি উপযোগো তিধা মিস্সো হোতি. কৰণঞ্চ কুটিকাৰমহল্লকদুতিযকথিনদ্ৱেভাগনিসীদনসন্থতদুব্বণ্ণকৰণসিক্খাপদেসু ছসু পচ্চত্তেন মিস্সং, পঠমততিযকথিনঅট্ঠঙ্গুলপাদকনিসীদনকণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিকৱস্সিকসাটিকউদকসাটিকদ্ৱেধম্মপচ্চাসীসনসিক্খাপদেসু অট্ঠসু সামিনা মিস্সন্তি কৰণং দ্ৱিধা মিস্সং হোতি. অৱসেসেসু ছব্বস্সৱস্সিকসাটিকদ্ৱত্তিচ্ছদনাৱসথপিণ্ডমহানামগৰুলহুপাৱুৰণসিক্খাপদেসু সত্তসু কৰণৱিভত্তি অঞ্ঞৱিভত্তিযা অমিস্সা, অচ্চেকএড়কলোমসিক্খাপদেসু সামিৱিভত্তি কৰণৱিভত্তিযা মিস্সা. অতিৰেকপত্তভেসজ্জসিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন সামিৱিভত্তি অমিস্সাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱ নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু সিক্খাপদেসু –
পঞ্চধা চ তিধা চেৱ, দ্ৱিধা চেপি তথেকধা;
ভিন্না ৱিভত্তিযো পঞ্চ, সব্বেকাদসধা সিযুং.
এৱং তাৱ যথাৱুত্তেসু সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতেসু সিক্খাপদেসু অগ্গহিতগ্গহণেন পঞ্ঞাসুত্তৰেসু তিসতেসু নৱুতিঅনিদ্দিট্ঠকাৰকে ৱজ্জেত্ৱা নিদ্দিট্ঠকাৰকানি অতিৰেকসট্ঠিদ্ৱিসতানি হোন্তি. তেসু পচ্চত্তকৰণানি তিংসুত্তৰানি দ্ৱিসতানি হোন্তি. তেসু অমিস্সপচ্চত্তকৰণানি দ্ৱাদসুত্তৰানি দ্ৱিসতানি, মিস্সপচ্চত্তকৰণানি অট্ঠাৰস হোন্তি. অৱসেসেসু তিংসতিযা সিক্খাপদেসু মিস্সোপযোগকৰণানি পঞ্চ হোন্তি, মিস্সকৰণানি চুদ্দস, অমিস্সানি সত্ত, মিস্সামিস্সকৰণানি দ্ৱে, অমিস্সানি দ্ৱেতি সব্বেসুপি নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু ভেদানুৱত্তকদুব্বচকুলদূসকপঠমদুতিযততিযকথিনঅভিহটকুটিকাৰমহল্লকৱিকপ্পনদ্ৱযদ্ৱেভাগছব্বস্সনিসীদনসন্থতএড়কলোমাতিৰেকপত্তভেসজ্জৱস্সিকসাটিকতন্তৱাযঅচ্চেকছাৰত্তদ্ৱ পঞ্চত্তিংসেসু ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি নত্থি. দুতিযানিযতপণীতভোজনসমণুদ্দেসততিযচতুত্থপাটিদেসনীযেসু মজ্ঝে অত্থি.
এত্তাৱতা সউদ্দেসানুদ্দেসদুকং, সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসদুকং, পচ্চেকদস্সিতাপত্তিদুকদ্ৱযং, অনিদ্দিট্ঠকাৰকদুকং, তত্থ নিদ্দিট্ঠকাৰকেসু পচ্চত্তভুম্মদুকং, সযোপনাযোপনদুকং, অযোপনমজ্ঝেযোপনদুকং, একানেকৱচনদুকন্তি নৱ দুকানি দস্সিতানি হোন্তি. ৱিসেসকাৰণং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে সম্পত্তে আৱিভৱিস্সতি. এৱং তাৱ সউদ্দেসপঞ্ঞত্তিং ঞত্ৱা সেসৱিনযপিটকে যা কাচি পঞ্ঞত্তি অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তীতি ৱেদিতব্বা. সা পদভাজনন্তৰাপত্তিৱিনীতৱত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদৱসেন ছব্বিধা হোতি.
তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খযিতে আপত্তি থুল্লচ্চযস্স (পৰি. ১৫৭-১৫৮), ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৭৩) এৱমাদিকা পদভাজনে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, সব্বমত্তিকামযা কুটি কাতব্বা, যো কৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (পাৰা. ৮৫) অন্তৰাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দিৱাপটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৭) এৱমাদি ৱিনীতৱত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘সঙ্ঘভেদকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১১৫) এৱমাদি পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম.
যস্মা পন তেন তেন পটিক্খেপেন ‘‘যো পন ভিক্খু সমগ্গং সঙ্ঘং অধম্মসঞ্ঞী ভিন্দেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো. যো পন ভিক্খু দুট্ঠচিত্তো ভগৱতো জীৱমানকসৰীৰে লোহিতং উপ্পাদেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি হোন্তি. যানি সন্ধায ‘‘একস্স ছেজ্জকা হোতি, চতুন্নং থুল্লচ্চযং, চতুন্নঞ্চেৱ অনাপত্তি, সব্বেসং একৱত্থুকা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি তিট্ঠন্তে ভগৱতি আপজ্জতি, নো পৰিনিব্বুতে’’তি (পৰি. ৩২৩) চ ৱুত্তং. তেন ন কেৱলং ‘‘ন, ভিক্খৱে, জানং সঙ্ঘভেদকো অনুপসম্পন্নো উপসম্পাদেতব্বো…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদমেৱ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতি সাধকং হোতি. ‘‘পণ্ডকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১০৯) এৱমাদীসু পন উপজ্ঝাযাদীনং দুক্কটমেৱ পঞ্ঞত্তং, ন পণ্ডকাদীনং পাৰাজিকাপত্তি. ন হি তেসং ভিক্খুভাৱো অত্থি. যতো সিযা পাৰাজিকাপত্তি. তথা ‘‘ন অচ্ছিন্নে থেৱে পক্কমিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ৬৬, ৬৭, ৭৮, ৭৯) এৱমাদিকঞ্চ পটিক্খেপসিক্খাপদমেৱ নাম.
খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘তেন হি, সাৰিপুত্ত, ভেদানুৱত্তকে থুল্লচ্চযং দেসাপেহী’’তি (চূড়ৱ. ৩৪৫) ৱুত্তং, থুল্লচ্চযম্পি তত্থেৱ সমোধানং গচ্ছতি. ইদং তেসং ৱিভত্তিকম্মক্খণে অপঞ্ঞত্তত্তা অৱিজ্জমানম্পি ভগৱতো ৱচনেন ৱিসুদ্ধক্খণেপি ৱিজ্জমানং জাতন্তি একে. ‘‘ভেদানুৱত্তকে দেসাপেহী’’তি ৱচনতো সেসভেদানুৱত্তকানং ‘‘যো পন ভিক্খু জানং সঙ্ঘভেদকানং অনুৱত্তেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতীতি ৱেদিতব্বং. তথা সব্বানি খন্ধকৱত্তানি, ৱিনযকম্মানি চ তত্থেৱ সমোধানং গচ্ছন্তি. যথাহ ‘‘পঞ্ঞত্তে তং উপালি মযা আগন্তুকানং ভিক্খূনং আগন্তুকৱত্তং…পে… এৱং সুপঞ্ঞত্তে খো মযা উপালি সিক্খাপদে’’তিআদি. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৱা গীতং ৱা ৱাদিতং ৱা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা সুত্তেন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৱা গাযেয্য ৱা ৱাদেয্য ৱা, পাচিত্তিযন্তি এৱমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং ৱিনযকম্মং ৱা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি আকাৰেহি উদ্দেসাৰহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৱেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৱং ৱিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং সভাগৱত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৱযং অসভাগাপত্তিকত্তা অন্তৰাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং, নানাৱত্থুকাপত্তিকত্তা পটিক্খেপসিক্খাপদানং, কেসঞ্চি ৱিনীতৱত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৱত্থুকত্তা ভেদানুৱত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৱত্থুকত্তা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৱতা ‘‘দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৱুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.
পঞ্ঞত্তিযং তাৱ –
‘‘কাৰকো ইধ নিদ্দিট্ঠো, অপেক্খায অভাৱতো;
পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানা-ভাৱতো চ আদিতো যোপনেন সহা’’তি. –
অযং নযো ৱেদিতব্বো. তস্সত্থো – যে তে অনিদ্দিট্ঠকাৰকা পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদা সুক্কৱিসট্ঠিআদযো সিক্খাপদৱিসেসা, তেসু অধিপ্পাযকম্মৱত্থুপুগ্গলপযোগে অপেক্খায ভাৱতো কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠো তেসং সাপেক্খভাৱদস্সনত্থং. তং সব্বং তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৱিভৱিস্সতি, ইধ পন পাৰাজিকপঞ্ঞত্তিযং অপেক্খায অভাৱতো কাৰকো নিদ্দিট্ঠো. যো পন কাৰকো ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মি’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪৬২, ৪৭২, ৪৭৫) ৱিয পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো কৰণাদিৱসেন অনিদ্দিসিত্ৱা পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠো অপেক্খায অভাৱতো. তত্থ নিদ্দিসিযমানো সেসদুতিযানিযতপণীতভোজনং সমণুদ্দেসততিযচতউত্থপাটিদেসনীযেসু ৱিয মজ্ঝে অনিদ্দিসিত্ৱা ‘‘ন হেৱ খো পন…পে… ওভাসিতু’’ন্তিআদি (পাৰা. ৪৫৩) ৱিয পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো এৱ আদিম্হি নিদ্দিট্ঠো. আদিম্হি নিদ্দিসিযমানোপি পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদেসু ভেদানুৱত্তকাদীসু পঞ্চত্তিংসেসু সিক্খাপদেসু ৱিয অনিদ্দিসিত্ৱা পুব্বে ৱত্তব্বৱিধানাভাৱতো এৱ ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিতোৱ যোপন-সদ্দেন সহ নিদ্দিট্ঠো. এৱং নিদ্দিসিযমানোপি সো যস্মা ‘‘যা পন ভিক্খুনিযো দ্ৱে একমঞ্চে তুৱট্টেয্যু’’ন্তিআদি (পাচি. ৯৩৩) আপত্তি ৱিয পৰপ্পভৱং আপত্তিং ন আপজ্জতি, তস্মা ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি একৱচনেন নিদ্দিট্ঠো. মেথুনধম্মাপত্তিপি পৰপ্পভৱা ‘‘দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তী’’তি (পাৰা. ৩৯) ৱচনতোতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো. অনেকিস্সা এৱ ভিক্খুনিযা আপত্তি, ন একিস্সাতি নিযমো তত্থ অত্থি, ন এৱং ইধ নিযমোতি অনিযমিতাধিপ্পাযো. লম্বীমুদুপিট্ঠীনং কুতো ‘‘দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তী’’তি (পাৰা. ৫৫) ৱচনতো তেসং মেথুনধম্মাপত্তি. অযমত্থো চতস্সো মেথুনধম্মপচ্চযাতি অট্ঠৱত্থুকং সন্ধায ‘‘ছেজ্জং সিযা মেথুনধম্মপচ্চযা’’তি (পৰি. ৪৮১) চ পৰিৱাৰে ৱুত্তৱচনেন সাধেতব্বো.
ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদে তিণ্ণং উদ্ধং ন সমনুভাসিতব্বা, ন সঙ্ঘেন সঙ্ঘং একতো কাতব্বন্তি. নযদস্সনত্থং আদিতোৱ ‘‘ভিক্খূ হোন্তী’’তি বহুৱচননিদ্দেসং কত্ৱা পুন ‘‘একো ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা’’তি (পাৰা. ৪১৮) ৱুত্তং, অঞ্ঞথা ন ততো উদ্ধং ‘‘অনুৱত্তকা হোন্তী’’তি আপজ্জতি. ততো নিদানৱিৰোধো. পঞ্চসতমত্তা হি তদনুৱত্তকা অহেসুং. যং পন সত্তসতিকক্খন্ধকে ‘‘সঙ্ঘো চত্তাৰো পাচীনকে ভিক্খূ, চত্তাৰো পাৱেয্যকে ভিক্খূ সম্মন্নেয্য …পে… সম্মতা’’তিআদি (চূড়ৱ. ৪৫৬) ঞত্তিদুতিযকম্মং ৱুত্তং, তং ‘‘উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতু’’ন্তি ৱুত্তত্তা তেহি কত্তব্বৱিধানং. সম্মুতিকৰণমেৱ ৱা ততিযং কত্ৱা কপ্পতি. ন হি তে তেন কম্মেন কম্মাৰহা কম্মকতা হোন্তি. যস্স সঙ্ঘো কম্মং কৰোতি, সো কম্মাৰহোতি লক্খণং. ন চ তদা সঙ্ঘো তেসং অট্ঠন্নম্পি ভিক্খূনং কম্মং অকাসি. ভজাপিযমানা তে কম্মপত্তভাৱং ভজন্তি. অধিকৰণৱূপসমকম্মস্স পত্তা যুত্তা সঙ্ঘেন কতাতি কত্ৱা কম্মপত্তা এৱ হি তে হোন্তি. ‘‘তে ভিক্খূ ভিক্খূহি যাৱততিযং সমনুভাসিতব্বা তস্স পটিনিস্সগ্গাযা’’তি (পাৰা. ৪১৮) ৱচনতো তেহি কত্তব্বৱিধানং. সম্মুতিকৰণমেৱ কম্মং হোতীতি চে? তং ন, অধিপ্পাযজাননতো, তস্স পটিনিস্সগ্গায এৱ তে ভিক্খূ কম্মাৰহা কাতব্বা, ন দোসাগতিৱসেনাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. ন হি পাচীনকাদীনং সম্মুতিযা অধিকৰণৱূপসমসিদ্ধি ৱিয তেসং সমনুভাসনকম্মেন তস্স পটিনিস্সগ্গসিদ্ধি হোতি, সম্মুতি নামেসা পঠমং অনুমতিং গহেত্ৱা যাচিত্ৱাৱ কৰীযতি, ন তথা কম্মন্তি. কম্মকৰণে পন তদত্থসিদ্ধি হোতিযেৱ. পৰসম্মুতিযা বহুতৰাৱ সম্মন্নিতব্বাতি ৱেদিতব্বং.
‘‘মেথুনধম্ম’’ন্তি এৱং বাহুল্লনযেন লদ্ধনামকং সকপযোগেন ৱা পৰপযোগেন ৱা অত্তনো নিমিত্তস্স সকমগ্গে ৱা পৰমগ্গে ৱা পৰনিমিত্তস্স ৱা সকমগ্গে এৱ পৱেসনপৱিট্ঠট্ঠিতউদ্ধৰণেসু যং কিঞ্চি একং পটিসাদিযনৱসেন সেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসোতি. কেচি পন ‘‘পৱেসনাদীনি চত্তাৰি ৱা তীণি ৱা দ্ৱে ৱা একং ৱা পটিসেৱেয্য, পাৰাজিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘সো চে পৱেসনং সাদিযতি, পৱিট্ঠং সাদিযতি, ঠিতং সাদিযতি, উদ্ধৰণং সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’তিআদী’’তি (পাৰা. ৫৮) ৱদন্তি. তেসং মতেন চতূসুপি চতস্সো পাৰাজিকাপত্তিযো আপজ্জতি. তেযেৱ এৱং ৱদন্তি – আপজ্জতু মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তি, মেথুনধম্মপাৰাজিকাপত্তিযা তংভাগিযাতি অত্তনো ৱীতিক্কমে পাৰাজিকাপত্তিযো, সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিঞ্চ আপজ্জিত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায গহট্ঠকালে মেথুনাদিকং পাৰাজিকং আপজ্জিত্ৱা পুন পব্বজিত্ৱা উপসম্পজ্জিত্ৱা একং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং একমনেকং ৱা পটিকৰিত্ৱাৱ সো পুগ্গলো যস্মা নিৰাপত্তিকো হোতি, তস্মা সো গহট্ঠকালে সাপত্তিকোৱাতি. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নস্সাপি অত্থেৱ আপত্তি. ৱুট্ঠানদেসনাহি পন অসুজ্ঝনতো ‘‘পযোগে পযোগে আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ন ৱুত্তং. গণনপযোজনাভাৱতো কিঞ্চাপি ন ৱুত্তং, অথ খো পদভাজনে (পাৰা. ৫৮) ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ৱচনেনাযমত্থো সিদ্ধোতি যুত্তিঞ্চ ৱদন্তি.
যদি এৱং মাতিকাযম্পি ‘‘যো পন ভিক্খু মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, পাৰাজিক’’ন্তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, পাৰাজিকস্স অনৱসেসৱচনম্পি ন যুজ্জেয্য. সব্বেপি হি আপত্তিক্খন্ধে, ভিক্খুগণনঞ্চ অনৱসেসেত্ৱা তিট্ঠতীতি অনৱসেসৱচনন্তি কত্ৱা পৱেসেৱ আপত্তি, ন পৱিট্ঠাদীসু. তমেৱেকং সন্ধায ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তি (মহাৱ. ১৩৪) পাৰাজিকাপত্তিম্পি অন্তো কত্ৱা নিদানুদ্দেসৱচনং ৱেদিতব্বং. তস্মা মাতিকাযং ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘পাৰাজিকো হোতী’’তি (পাৰা. ৪২, ৪৪) পুগ্গলনিদ্দেসৱচনং তেন সৰীৰবন্ধনেন উপসম্পদায অভব্বভাৱদীপনত্থং. ‘‘আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি পদভাজনে ৱচনং অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্সাপি পাৰাজিকস্স অসংৱাসস্স সতো পুগ্গলস্স অথেয্যসংৱাসকভাৱদীপনত্থং. ন হি সো সংৱাসং সাদিযন্তোপি থেয্যসংৱাসকো হোতি, তস্মা উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. তেনেৱাহ ‘‘অসুদ্ধো হোতি পুগ্গলো অঞ্ঞতৰং পাৰাজিকং ধম্মং অজ্ঝাপন্নো, তঞ্চে সুদ্ধদিট্ঠি সমানো অনোকাসং কাৰাপেত্ৱা অক্কোসাধিপ্পাযো ৱদতি, আপত্তি ওমসৱাদেন দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৩৮৯) অনুপসম্পন্নস্স তদভাৱতো সিদ্ধো সো উপসম্পন্নো ‘‘ভিক্খূ’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি, তেন পদসোধম্মং, সহসেয্যঞ্চ জনেতি, ভিক্খুপেসুঞ্ঞাদিঞ্চ জনেতীতি ৱেদিতব্বং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৩৯).
নিদানা মাতিকাভেদো, ৱিভঙ্গো তন্নিযামকো;
ততো আপত্তিযা ভেদো, অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৩-৪৪) –
অযং নযো ৱেদিতব্বো. তত্থ সুদিন্নৱত্থু (পাৰা. ২৪ আদযো)-মক্কটিৱত্থু (পাৰা. ৪০ আদযো)-ৱজ্জিপুত্তকৱত্থু (পাৰা. ৪৩) চাতি তিপ্পভেদৱত্থু ইমস্স সিক্খাপদস্স নিদানং নাম. ততো নিদানা ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং…পে… অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৪৪) ইমিস্সা মাতিকায ভেদো জাতো. তত্থ হি ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি (পাৰা. ৪৪) ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘সচ্চং, আৱুসো, ভগৱতা সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তঞ্চ খো ইত্থিযা, নো পুৰিসে, নো পণ্ডকে, নো উভতোব্যঞ্জনকে চা’’তি মক্কটিপাৰাজিকো ৱিয অঞ্ঞোপি লেসং ওড্ডেতুং সক্কোতি, তস্মা তাদিসস্স অলেসোকাসস্স দস্সনত্থং ইদং ৱুচ্চতি, মক্কটিসঙ্খাতা নিদানা ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি মাতিকায ৱচনভেদো, ন ইত্থিযা এৱ মেথুনসিদ্ধিদস্সনতো. তস্মা ৱিভঙ্গো তন্নিযামকো তস্সা মাতিকায অধিপ্পেতত্থনিযামকো ৱিভঙ্গোতি. ৱিভঙ্গে হি ‘‘তিস্সো ইত্থিযো, তযো উভতোব্যঞ্জনকা, তযো পণ্ডকা, তযো পুৰিসা. মনুস্সিত্থিযা তযো মগ্গে, তিৰচ্ছানগতপুৰিসস্স দ্ৱে মগ্গে’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৬) নযেন সব্বলেসোকাসং পিদহিত্ৱা নিযমো কতো. এত্থাহ – যদি এৱং সাধাৰণসিক্খাপদৱসেন ৱা লিঙ্গপৰিৱত্তনৱসেন ৱা ন কেৱলং ভিক্খূনং, ভিক্খুনীনম্পি ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ৱিভঙ্গে ৱত্তব্বং সিযা. তদৱচনেন হি ভিক্খুনী পুৰিসলিঙ্গপাতুভাৱেন ভিক্খুভাৱে ঠিতা এৱং ৱদেয্য ‘‘নাহং উপসম্পদাকৰণকালে ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্না, তস্মা ন অপচ্চক্খাতসিক্খাপি মেথুনধম্মেন পাৰাজিকা হোমী’’তি. ৱুচ্চতে – যথা ৱুত্তং, তথা ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. তথা ৱুত্তে ভিক্খুনীনম্পি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থীতি আপজ্জতি. তঞ্চানিট্ঠং. ইদমপৰমনিট্ঠং ‘‘সব্বসিক্খাপদানি সাধাৰণানেৱ নাসাধাৰণানী’’তি. অপিচাযং ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নাৱ হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তংযেৱ উপজ্ঝং তমেৱ উপসম্পদং তানি ৱস্সানি ভিক্খূহি সঙ্গমিতু’’ন্তিআদি (পাৰা. ৬৯) ৱুত্তং. ততো আপত্তিযা ভেদোতি ততো ৱিভঙ্গতো ‘‘অক্খযিতে সৰীৰে পাৰাজিকং, যেভুয্যেন খযিতে থুল্লচ্চয’’ন্তিআদি (পাৰা. ৭৩, পৰি. ১৫৭) আপত্তিযা ভেদো হোতি. অনাপত্তি তদঞ্ঞথাতি ততো এৱ ৱিভঙ্গতো যেন আকাৰেন আপত্তি ৱুত্তা, ততো অঞ্ঞেনাকাৰেন অনাপত্তিভেদোৱ হোতি. ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৱিভঙ্গে অসতি ন পঞ্ঞাযতি. এত্তাৱতা ‘‘নিদানা মাতিকাভেদো’’তি অযং গাথা সমাসতো ৱুত্তত্থা হোতি. ৱিসেসকাৰণং পন তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আৱিভৱিস্সতি.
পঠমপঞ্ঞত্তি তাৱ পঠমবোধিং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তত্তা, আযস্মতো সুদিন্নস্স অট্ঠৱস্সিককালে পঞ্ঞত্তত্তা চ ৰত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তকালে পঞ্ঞত্তা, দুতিযপঞ্ঞত্তি বাহুসচ্চমহত্তং পত্তকালে. সো হি আযস্মা মক্কটিপাৰাজিকো যথা মাতুগামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু তিৰচ্ছানগতিত্থী ন অধিপ্পেতা, তথা ইধাপীতি সঞ্ঞায ‘‘সচ্চং, আৱুসো…পে… তঞ্চ খো মনুস্সিত্থিযা, নো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি (পাৰা. ৪১) আহ. ততিযপঞ্ঞত্তি লাভগ্গমহত্তং পত্তকালে উপ্পন্না ‘‘যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা’’তিআদি (পাৰা. ৪৩) ৱচনতো, ৱেপুল্লমহত্তম্পি এত্থেৱ লব্ভতীতি ইমং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদং তিৱিধম্পি ৱত্থুং উপাদায চতুব্বিধম্পি তং কালং পত্ৱা পঞ্ঞত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
তত্থ যো পনাতি অনৱসেসপৰিযাদানপদং. ভিক্খূতি তস্স অতিপ্পসঙ্গনিযমপদং. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি তস্স ৱিসেসনৱচনং. ন হি সব্বোপি ভিক্খুনামকো, যা ভগৱতা যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নভিক্খূনং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সিক্খিতব্বা সিক্খা ৱিহিতা, ‘‘এত্থ সহ জীৱন্তী’’তি যো চ সাজীৱো ৱুত্তো, তং উভযং সমাপন্নোৱ হোতি. কদা পন সমাপন্নো হোতি? যায কাযচি উপসম্পদায উপসম্পন্নসমনন্তৰমেৱ তদুভযং জানন্তোপি অজানন্তোপি তদজ্ঝুপগতত্তা সমাপন্নোৱ নাম হোতি. সহ জীৱন্তীতি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, পাৰাজিকভাৱং ৱা ন পাপুণাতি. যং পন ৱুত্তং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সিক্খাসমাপন্নো সাজীৱং অৱীতিক্কমন্তো সাজীৱসমাপন্নো’’তি, তং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং. ন হি সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো, কামৱিতক্কাদিবহুলো ৱা একচ্চং সাৱসেসং সাজীৱং ৱীতিক্কমন্তো ৱা সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো নাম ন হোতি.
উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন পন চতুক্কং লব্ভতি – ‘‘অত্থি ভিক্খু সিক্খাসমাপন্নো সীলানি পচ্চৱেক্খন্তো ন সাজীৱসমাপন্নো অচিত্তকং সিক্খাপদং ৱীতিক্কমন্তো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো কামৱিতক্কাদিবহুলো সাজীৱসমাপন্নো নিৰাপত্তিকো, অত্থি ন সিক্খাসমাপন্নো ন চ সাজীৱসমাপন্নো অনৱসেসং আপত্তিং আপন্নো, অত্থি উভযসমাপন্নো সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো’’তি. অযমেত্থ চতুত্থো ভিক্খু উক্কট্ঠো ইধ অধিপ্পেতো সিযা. ন হি ভগৱা অনুক্কট্ঠং ৱত্তুং যুত্তোতি চে? ন, ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱচনৱিৰোধতো, উক্কট্ঠগ্গহণাধিপ্পাযে সতি ‘‘সিক্খাতি তিস্সো সিক্খা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো. সিক্খত্তযসমাপন্নো হি সব্বুক্কট্ঠো. ‘‘মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি পৰতো ৱচনং অপেক্খিত্ৱা অধিসীলসিক্খাৱ ৱুত্তাতি চে? ন, তস্সাপি অভব্বত্তা. ন হি অধিসীলসিক্খং পৰিপূৰেন্তো, সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো মেথুনধম্মং পটিসেৱিতুং ভব্বো, তং সিক্খং অপৰিপূৰেন্তো, সাজীৱঞ্চ ৱীতিক্কমন্তোযেৱ হি পটিসেৱেয্যাতি অধিপ্পাযা. তস্মা এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো. যস্মা সিক্খাপদসঙ্খাতো সাজীৱো অধিসীলসিক্খমেৱ সঙ্গণ্হাতি, ন ইতৰসিক্খাদ্ৱযং, তস্মা ‘‘তত্ৰ যাযং অধিসীলসিক্খা, অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা সিক্খা’’তি ৱুত্তং. তস্মা অধিসীলসিক্খায সঙ্গাহকো সাজীৱো সিক্খাসাজীৱোতি ৱুত্তো. ইতি সাজীৱৱিসেসনত্থং সিক্খাগ্গহণং কতং. তদত্থদীপনত্থমেৱ ৱিভঙ্গে সিক্খং অপৰামসিত্ৱা ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি (পাৰা. ৪৫) ৱুত্তং. তেন একমেৱিদং অত্থপদন্তি দীপিতং হোতি. তঞ্চ উপসম্পদূপগমনন্তৰতো পট্ঠায সিক্খনাধিকাৰত্তা ‘‘সিক্খতী’’তি চ ‘‘সমাপন্নো’’তি চ ৱুচ্চতি. যো এৱং ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি সঙ্খং গতো, তাদিসং পচ্চযং পটিচ্চ অপৰভাগে সাজীৱসঙ্খাতমেৱ সিক্খং অপচ্চক্খায তস্মিংযেৱ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যাতি অযমত্থো যুজ্জতি.
কিন্তু অট্ঠকথানযো পটিক্খিত্তো হোতি, সো চ ন পটিক্খেপাৰহো হোতি, অধিপ্পাযো পনেত্থ পৰিযেসিতব্বো. সব্বেসু সিক্খাপদেসু ইদমেৱ ভিক্খুলক্খণং সাধাৰণং যদিদং ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি. খীণাসৱোপি সাৱকো আপত্তিং আপজ্জতি অচিত্তকং, তথা সেক্খো, পুথুজ্জনো পন সচিত্তকম্পি, তস্মা সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং সামঞ্ঞমিদং ভিক্খুলক্খণন্তি কত্ৱা কেৱলং সিক্খাসমাপন্নো, কেৱলং সাজীৱসমাপন্নো, উভযসমাপন্নো চাতি সৰূপেকদেসএকসেসনযেন ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’ত্ৱেৱ সম্পিণ্ডেত্ৱা উক্কট্ঠগ্গহণেন অনুক্কট্ঠানং গহণসিদ্ধিতো অট্ঠকথাযং উক্কট্ঠোৱ ৱুত্তো. তমেৱ সম্পাদেতুং ‘‘তস্মিং সিক্খতি, তেন ৱুচ্চতি সাজীৱসমাপন্নো’’তি এত্থ সিক্খাসদ্দস্স অৱচনে পৰিহাৰং ৱত্ৱা যস্মা পন সো সিক্খম্পি সমাপন্নো, তস্মা সিক্খাসমাপন্নোতিপি অত্থতো ৱেদিতব্বোতি চ ৱত্ৱা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুত্তন্তি অযমট্ঠকথায অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. এতস্মিং পন অধিপ্পাযে অধিসীলসিক্খায এৱ গহণং সব্বত্থিকত্তা, সীলাধিকাৰতো চ ৱিনযস্সাতি ৱেদিতব্বং. যথা চ সিক্খাপদং সমাদিযন্তো সীলং সমাদিযতীতি ৱুচ্চতি, এৱং সিক্খাপদং পচ্চক্খন্তো সীলং পচ্চক্খাতীতি ৱত্তুং যুজ্জতি, তস্মা তত্থ ৱুত্তং ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খাযা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. সিক্খাপচ্চক্খানৱিভঙ্গৱণ্ণনা). এত্তাৱতা সমাসতো ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি এত্থ ৱত্তব্বৱিনিচ্ছযো নিট্ঠিতো হোতি.
কিং ইমিনা ৱিসেসৱচনেন পযোজনং, ননু ‘‘যো পন ভিক্খু সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা…পে… অসংৱাসো’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন ৱত্তব্বং অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. ‘‘যো পন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো থেয্যসংৱাসাদিকো কেৱলেন সমঞ্ঞামত্তেন, পটিঞ্ঞামত্তেন ৱা ভিক্খু, তস্সাপি সিক্খাপচ্চক্খানং অত্থি, সিক্খং অপচ্চক্খায চ মেথুনং ধম্মং পটিসেৱন্তস্স পাৰাজিকাপত্তি. যো ৱা পচ্ছা পাৰাজিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, তস্স চ, যো ৱা পক্খপণ্ডকত্তা পণ্ডকভাৱূপগমনেন ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, তস্স চ তদুভযং অত্থীতি আপজ্জতি. পণ্ডকভাৱপক্খে চ পণ্ডকো উপসম্পদায ন ৱত্থূ’’তি ৱুত্তং. তস্মা ইতৰস্মিং পক্খে ৱত্থূতি সিদ্ধং. তস্মিং পক্খে উপসম্পন্নো পণ্ডকভাৱপক্খে পণ্ডকত্তা ন সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো, সো পৰিচ্চজিতব্বায সিক্খায অভাৱেন সিক্খং অপচ্চক্খায মুখেন পৰস্স অঙ্গজাতগ্গহণনযেন মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, তস্স কুতো পাৰাজিকাপত্তীতি অধিপ্পাযো. অযং নযো অপণ্ডকপক্খং অলভমানস্সেৱ পৰতো যুজ্জতি, লভন্তস্স পন অৰূপসত্তানং কুসলাদিসমাপত্তিক্খণে ভৱঙ্গৱিচ্ছেদে সতিপি অমৰণং ৱিয পণ্ডকভাৱপক্খেপি ভিক্খুভাৱো অত্থি. সংৱাসং ৱা সাদিযন্তস্স ন থেয্যসংৱাসকভাৱো অত্থি অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নস্স ৱিয. ন চ সহসেয্যাদিং জনেতি. গণপূৰকো পন ন হোতি অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো ৱিয. ন সো সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. ইতৰস্মিং পন পক্খে হোতি, অযং ইমস্স ততো ৱিসেসো. কিমযং সহেতুকো, উদাহু অহেতুকোতি? ন অহেতুকো. যতো উপসম্পদা তস্স অপণ্ডকপক্খে অনুঞ্ঞাতা সহেতুকপ্পটিসন্ধিকত্তা. পণ্ডকভাৱপক্খেপি কিস্স নানুঞ্ঞাতাতি চে? পণ্ডকভূতত্তা ওপক্কমিকপণ্ডকস্স ৱিয.
অপিচ ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি ইমিনা তস্স সিক্খাসমাদানং দীপেত্ৱা তং সমাদিন্নং সিক্খং অপচ্চক্খায, তত্থ চ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি ৱত্তুং যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি ইমিনা কাৰণেন যথাৱুত্তানিট্ঠপ্পসঙ্গতো ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা চেত্থ, এৱং ‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা অদিন্নং…পে… যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা সুগতচীৱৰপ্পমাণং চীৱৰং কাৰাপেয্যা’’তি সব্বত্থ যোজেতব্বং.
‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি মনুস্সিত্থিং উপাদায ৱুত্তং. ন হি পগেৱ পণ্ডকে, পুৰিসে ৱাতি ৱত্তুং যুজ্জতি. সেসং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযমেৱ. অযং তাৱ মাতিকায ৱিনিচ্ছযো অঞ্ঞত্থাপি যথাসম্ভৱং যোজেত্ৱা দীপেতব্বো.
সাৰিপুত্তবেলট্ঠসীসানন্দাদযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকাৰণত্তা চ আপত্তিআপজ্জনতো চ কস্মা মহাৱিভঙ্গে ঞত্তিচতুত্থউপসম্পদাযেৱ আগতাতি? পটিক্খিত্তায সৰণগমনূপসম্পদায অনুঞ্ঞাতপ্পসঙ্গভযাতি উপতিস্সত্থেৰো. আপত্তিযা ভব্বতং সন্ধায তস্মিম্পি ৱুত্তে পুব্বে পটিক্খিত্তাপি ভগৱতা পুন অনুঞ্ঞাতাতি ভিক্খূনং মিচ্ছাগাহো ৱা ৱিমতি ৱা উপ্পজ্জতি, তস্মা ন ৱুত্তাতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘অধম্মকম্মং ৱগ্গকম্ম’’তি (মহাৱ. ৩৮৭) ৱচনতো কুপ্পকম্মম্পি কত্থচি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘অকুপ্পেনা’’তি ৱুত্তং. যস্মা অকুপ্পকম্মম্পি একচ্চং ন ঠানাৰহং, যেন অপত্তো ওসাৰণং সুওসাৰিতোতি ৱুচ্চতি, তস্মা ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং ‘‘ঠানাৰহেনা’’তি ইদমেৱ ৱত্তব্বং ইমিনা অকুপ্পসিদ্ধিতোতি চে? ন, অট্ঠানাৰহেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো ইমস্মিং অত্থে ন অধিপ্পেতো অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো. দ্ৱীহি পনেতেহি একতো ৱুত্তেহি অযমত্থো পঞ্ঞাযতি – কেৱলং তেন অকুপ্পেন উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, ঠানাৰহেন চ অকুপ্পেন চ উপসম্পন্নো অযম্পি ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো ভিক্খূতি, কুপ্পেন উপসম্পন্নো নাধিপ্পেতোতি.
‘‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সো’’তি ৱুত্তত্তা ওপপাতিকঞ্চাতি সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ওপপাতিকা পটিসন্ধিতো পট্ঠায অপৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সাতি ৱদন্তি. ‘সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা হোন্তী’তি ৱুত্তত্তা পুন চত্তাৰি ৱস্সানি ইচ্ছিতব্বানি, ‘পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠাযা’তি ইদং গব্ভসেয্যকানং ৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি একে. ‘‘কেচি ৱদন্তী’’তি যত্থ যত্থ লিখীযতি, তত্থ তত্থ ৱিচাৰেত্ৱা অত্থং সুট্ঠু উপলক্খযে. ওপক্কমিকে পণ্ডকভাৱো আৰুড়্হনযেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পক্খপণ্ডকো অপণ্ডকপক্খে পব্বাজেত্ৱা পণ্ডকপক্খে নাসেতব্বো’’তি (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১০৯) লিখিতং.
‘‘বিন্দুং অদত্ৱা চে নিৱাসেতি, থেয্যসংৱাসকো ন হোতী’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. লিঙ্গানুৰূপস্সাতি সামণেৰাৰহস্স সংৱাসস্স সাদিতত্তাতি অধিপ্পাযো.
ৰাজভযাদীহি গহিতলিঙ্গানং ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৱঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায চ তেহি সংৱসিতুকামতায চ অভাৱা দোসো ন জাতোতি. ‘‘যো এৱং পব্বজতি, সো থেয্যসংৱাসকো নাম হোতী’’তি ৱা ‘‘এৱং কাতুং ন লব্ভতী’’তি ৱা ‘‘এৱং পব্বজিতো সামণেৰো ন হোতী’’তি ৱা ন জানাতি, ৱট্টতি. ‘‘জানাতি, ন ৱট্টতী’’তি চ লিখিতং. ‘‘ৰাজদুব্ভিক্খাদিঅত্থায চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা সংৱাসং সাদিযন্তো থেয্যসংৱাসকো হোতি. কস্মা? অসুদ্ধচিত্তত্তা. পুন সো ‘সুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং কৰিস্সামি, কিং এতেনাতি ৱিপ্পটিসাৰেন ৱা পচ্চযাদিসুলভতায ৱা কৰিস্সামী’তি সুদ্ধমানসো হুত্ৱা যাৱ সো সংৱাসং নাধিৱাসেতি, তাৱ থেয্যসংৱাসকো ন হোতি. এৱং সুদ্ধচিত্তুপ্পত্তিতো পট্ঠায সংৱাসং সাদিযতি চে, থেয্যসংৱাসকো হোতীতি অধিপ্পেতো. ইতৰথা সব্বং ৱিৰুজ্ঝতী’’তি একে.
‘‘নাভিপৰামাসাদিনা জাতো তথাৰূপং পিতৰং ঘাতেতি চে, পিতুঘাতকো হোতী’’তি ৱদন্তি.
যো পন কাযসংসগ্গেন সীলৱিনাসং পাপেতি, ন সো ভিক্খুনিদূসকো ‘‘তিণ্ণং মগ্গান’’ন্তি ৱচনতো. ভিক্খুনিং পন একতোউপসম্পন্নং দূসেত্ৱাপি ভিক্খুনিদূসকো হোতি, সোপি পাৰাজিকো হোতীতি ৱিনিচ্ছযো. ভিক্খুনী পন থেয্যসংৱাসিকা, মাতুপিতুঅৰহন্তঘাতিকা, লোহিতুপ্পাদিকা, তিত্থিযপক্কন্তিকা চ হোতি, অট্ঠকথাসু অনাগতং ৱিনযধৰা সম্পটিচ্ছন্তি.
‘‘সম্পজানমুসাৱাদে পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২) ৱুত্তং মৰিযাদং অৱীতিক্কমন্তো তস্মিঞ্চ সিক্খাপদে সিক্খতীতি ৱুচ্চতি. সিক্খাপদন্তি অসভাৱধম্মো সঙ্কেতোৱ, ইধ পঞ্ঞত্তি অধিপ্পেতা. ‘‘মেথুনসংৱৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তং, তং পনত্থং সন্ধাযাতি লিখিতং. সিক্খাতি তং তং সিক্খাপদং, সিক্খনভাৱেন পৱত্তচিত্তুপ্পাদো. সাজীৱন্তি পঞ্ঞত্তি. তদত্থদস্সনত্থং পুব্বে ‘‘মেথুনসংৱৰস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা সিক্খায গুণসম্মতায পুঞ্ঞসম্মতায তন্তিযা অভাৱতো লোকস্স দুব্বল্যাৱিকম্মং তত্থ ন সম্ভৱতি. পত্থনীযা হি সা, তস্মা ‘‘যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তস্মিং দুব্বলভাৱং অপ্পকাসেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. আণায হি দুব্বল্যং সম্ভৱতীতি উপতিস্সো. দুব্বল্যাৱিকম্মপদং সিক্খাপচ্চক্খানপদস্স ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায ৱা পৰিৱাৰকভাৱেন ৱা ৱেদিতব্বং. অথ ৱা যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৱিকম্মং অকতং হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি আহ. তত্থ সিযা যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৱিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি পঠমং ৱত্ৱা তস্স অত্থনিযমত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৱত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৱতো. ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি হি ৱুত্তত্তা ‘‘যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি ৱুচ্চমানে অনুক্কমেনেৱ অত্থো ৱুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা, তস্মা ইদমেৱ পঠমং ৱুত্তন্তি. তেসংযেৱাতি চুদ্দসন্নং.
‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি সব্বসিক্খাপদানং সাধাৰণত্থং ‘‘অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং.
পৱেসনং নাম অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স অঙ্গজাতেন সম্ফুসনং. পৱিট্ঠং নাম যাৱ মূলং পৱেসেন্তস্স ৱিপ্পকতকালো ৱাযামকালো. সুক্কৱিসট্ঠিসমযে অঙ্গজাতং ঠিতং নাম. উদ্ধৰণং নাম নীহৰণকালো. ৱিনযগণ্ঠিপদে পন ‘‘ৱাযামতো ওৰমিত্ৱা ঠানং ঠিতং নামা’’তি ৱুত্তং, তং অসঙ্কৰতো দস্সনত্থং ৱুত্তং. পৱেসনপৱিট্ঠউদ্ধৰণকালেসুপি সুক্কৱিসট্ঠি হোতিযেৱ. সাদিযনং নাম সেৱনচিত্তস্স অধিৱাসনচিত্তস্স উপ্পাদনং.
উভতোৱিভঙ্গে এৱ পঞ্ঞত্তানি সন্ধায ‘‘ইদঞ্হি সব্বসিক্খাপদানং নিদান’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ৱিনযধৰপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদা’’তি (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তত্তা ইধ ততিযা সহযোগেন ৱুত্তা. তস্মা ৱীসতিপি ভিক্খূ চে নিসিন্না, পঞ্চমো ৱিনযধৰোৱ ইচ্ছিতব্বো, এৱং সতি পাৰাজিকো চে ৱিনযধৰো, উপসম্পদাকম্মং কোপেতীতি চে? ন, পৰিৱাৰাৱসানে কম্মৱগ্গে (পৰি. ৪৮২ আদযো) যং কম্মৱিপত্তিলক্খণং ৱুত্তং, তস্স তস্মিং নত্থিতায. ‘‘কথং ৱত্থুতো ৱা ঞত্তিতো ৱা অনুস্সাৱনতো ৱা সীমতো ৱা পৰিসতো ৱা’’তি এত্তকং ৱুত্তং, ননু অযং ‘‘পৰিসতো ৱা’’তি ৱচনেন সঙ্গহিতোতি চে? ন, ‘‘দ্ৱাদসহি আকাৰেহি পৰিসতো কম্মানি ৱিপজ্জন্তী’’তি (পৰি. ৪৮৭) সুত্তস্স হি ৱিভঙ্গে তস্স অনামট্ঠত্তাতি অযমত্থো যস্মা তত্থ তত্থ সৰূপেন ৱুত্তপাড়িৱসেনেৱ সক্কা জানিতুং, তস্মা নযমুখং দস্সেত্ৱা সংখিত্তোতি লিখিতং. ‘‘অঙ্গ’’ন্তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘সব্বসিক্খাপদেসু আপত্তীনং অঙ্গানঙ্গং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘অঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তং, কস্মা? সমুট্ঠনাদীনং পৰিৱাৰাদীসু সঙ্খেপেন আগতত্তা তত্থ গহেত্ৱা ইধাপি নিদ্দিট্ঠানং অনঙ্গানং ৱৱত্থানাভাৱতো, সব্বত্থ সঙ্খেপতো চ ৱিত্থাৰতো চ অনঙ্গত্তে ৱুচ্চমানে অতিৱিত্থাৰতায তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে অনূনং ৱত্তব্বতো চাতি ৱেদিতব্বো, সব্বাপত্তীনং সঙ্গাহকৱসেনাতি অত্থো.
যানি সিক্খাপদানি ‘‘কিৰিযানী’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং ৱসেন কাযৱাচা সহ ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা, অকিৰিযানং ৱসেন ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱেদিতব্বা. চিত্তং পনেত্থ অপ্পমাণং ভূতাৰোচনসমুট্ঠানস্স কিৰিযত্তা, অচিত্তকত্তা চ. তত্থ কিৰিযা আপত্তিযা অনঙ্গন্তৰচিত্তসমুট্ঠানা ৱেদিতব্বা. অৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি একচ্চং বাহুল্লনযেন ‘‘কিৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি যথেৱ পঠমপাৰাজিকং. ৱিঞ্ঞত্তিযা অভাৱেপি ‘‘সো চে সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স, ন সাদিযতি, অনাপত্তী’’তি হি ৱুত্তং, ৱিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতাপি কিৰিযা ৱিনা সেৱনচিত্তেন ন হোতি ৱুত্তচিত্তজত্তা, ৱিকাৰৰূপত্তা, চিত্তানুপৰিৱত্তিকত্তা চ. তস্মা কিৰিযাসঙ্খাতমিদং ৱিঞ্ঞত্তিৰূপং, ইতৰং চিত্তজৰূপং ৱিয জনকচিত্তেন ৱিনা ন তিট্ঠতি, ইতৰং সদ্দাযতনং তিট্ঠতি, তস্মা কিৰিযায সতি একন্ততো তজ্জনকং সেৱনচিত্তং অত্থি এৱাতি কত্ৱা ন সাদিযতি, অনাপত্তীতি ন যুজ্জতীতি. যস্মা ৱিঞ্ঞত্তিজনকম্পি সমানং সেৱনচিত্তং ন সব্বকালং ৱিঞ্ঞত্তিং জনেতি, তস্মা ৱিনাপি ৱিঞ্ঞত্তিযা সযং উপ্পজ্জতীতি কত্ৱা ‘‘সাদিযতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি ৱুত্তং. নুপ্পজ্জতি চে, ন সাদিযতি নাম, তস্স অনাপত্তি. তেনেৱ ভগৱা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তি (পাৰা. ১৩৫) চিত্তেনেৱ আপত্তিং পৰিচ্ছিন্দতি, ন কিৰিযাযাতি ৱেদিতব্বং.
এত্থ সমুট্ঠানগ্গহণং কত্তব্বতো ৱা অকত্তব্বতো ৱা কাযাদিভেদাপেক্খমেৱ আপত্তিং আপজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সনপ্পযোজনং. তেসু কিৰিযাগ্গহণং কাযাদীনং সৱিঞ্ঞত্তিকাৱিঞ্ঞত্তিকভেদদস্সনপ্পযোজনং. সঞ্ঞাগ্গহণং আপত্তিযা অঙ্গানঙ্গচিত্তৱিসেসদস্সনপ্পযোজনং. তেন যং চিত্তং কিৰিযলক্খণে ৱা অকিৰিযলক্খণে ৱা সন্নিহিতং, যতো ৱা কিৰিযা ৱা অকিৰিযা ৱা হোতি, ন তং অৱিসেসেন আপত্তিযা অঙ্গং ৱা অনঙ্গং ৱা হোতি. কিন্তু যায সঞ্ঞায ‘‘সঞ্ঞাৱিমোক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তায সম্পযুত্তং চিত্তং অঙ্গং, ইতৰং অনঙ্গন্তি দস্সিতং হোতি. ইদানি যেন চিত্তেন সিক্খাপদং সচিত্তকং হোতি, তদভাৱা অচিত্তকং, তেন তস্স অৱিসেসেন সাৱজ্জতায ‘‘লোকৱজ্জমেৱা’’তি ৱুত্তং. কিন্তু সাৱজ্জংযেৱ সমানং একচ্চং লোকৱজ্জং, একচ্চং পণ্ণত্তিৱজ্জন্তি দস্সনপ্পযোজনং চিত্তলোকৱজ্জগ্গহণং. চিত্তমেৱ যস্মা ‘‘লোকৱজ্জ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মা মনোকম্মম্পি সিযা আপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণপ্পযোজনং কম্মগ্গহণং.
যং পনেত্থ অকিৰিযলক্খণং কম্মং, তং কুসলত্তিকৱিনিমুত্তং সিযাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণপ্পযোজনং কুসলত্তিকগ্গহণং. যা পনেত্থ অব্যাকতাপত্তি, তং একচ্চং অৱেদনম্পি নিৰোধং সমাপন্নো আপজ্জতীতি ৱেদনাত্তিকং এত্থ ন লব্ভতীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং ৱেদনাত্তিকগ্গহণং. সিক্খাপদঞ্হি সচিত্তকপুগ্গলৱসেন ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’ন্তি লদ্ধৱোহাৰং অচিত্তকেনাপন্নম্পি ‘‘তিচিত্তং তিৱেদন’’মিচেৱ ৱুচ্চতি. তত্ৰিদং সাধকসুত্তং – ‘‘অত্থাপত্তি অচিত্তকো আপজ্জতি অচিত্তকো ৱুট্ঠাতি (পৰি. ৩২৪), অত্থাপত্তি কুসলচিত্তো আপজ্জতি কুসলচিত্তো ৱুট্ঠাতী’’তিআদি (পৰি. ৪৭০). ‘‘সচিত্তকং আপত্তিদীপনং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং অনাপত্তিদীপনং, অচিত্তকং ৱত্থুঅজাননং, নোসঞ্ঞাৱিমোক্খং ৱীতিক্কমনাজাননং. ইদমেৱ তেসং নানাত্ত’’ন্তি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৬১-৬৬ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা) লিখিতং.
সচিত্তকপক্খেতি এত্থ অযং তাৱ গণ্ঠিপদনযো – সচিত্তকপক্খেতি সুৰাপানাদিঅচিত্তকে সন্ধায ৱুত্তং. সচিত্তকেসু পন যং একন্তমকুসলেনেৱ সমুট্ঠাতি, তঞ্চ উভযং লোকৱজ্জং নাম. সুৰাপানস্মিঞ্হি ‘‘সুৰা’’তি ৱা ‘‘পাতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱা জানিত্ৱা পিৱনে অকুসলমেৱাতি. তত্থ ‘‘ন ৱট্টতীতি জানিত্ৱা’’তি ৱুত্তৱচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৱজ্জস্সপি লোকৱজ্জতাপসঙ্গতো. ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং পৰিহৰিতুকামতায চ ৱজিৰবুদ্ধিত্থেৰেন লিখিতং – ‘‘ইধ ‘সচিত্তক’ন্তি চ ‘অচিত্তক’ন্তি চ ৱিচাৰণা ৱত্থুৱিজাননে এৱ হোতি, ন পঞ্ঞত্তিৱিজাননে. যদি পঞ্ঞত্তিৱিজাননে হোতি, সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানেৱ সিযুং, ন চ সব্বসিক্খাপদানি লোকৱজ্জানি. তস্মা ৱত্থুৱিজাননে এৱ হোতীতি ইদং যুজ্জতি. কস্মা? যস্মা সেখিযেসু পঞ্ঞত্তিৱিজাননমেৱ পমাণং, ন ৱত্থুমত্তৱিজানন’’ন্তি. অযং পনেত্থ অত্থো সিক্খাপদসীসেন আপত্তিং গহেত্ৱা যস্স সিক্খাপদস্স সচিত্তকস্স চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তং লোকৱজ্জং, সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতস্স অচিত্তকস্স চ সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, তম্পি সুৰাপানাদিলোকৱজ্জন্তি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, অযং লোকৱজ্জা নামা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৱচনং অচিত্তকং সন্ধাযাহ. ন হি একংসতো সচিত্তকায ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থীতি, এৱং সন্তেপি অনিযমেন ৱুত্তঞ্চ নিযমৱসেন এৱ গহেতব্বন্তি অত্থো.
তিৰচ্ছানানং পনাতি পন-সদ্দেন থুল্লচ্চযাদিকাৰং নিৱত্তেতি. কিৰিযাতি এত্থ ‘‘ঠিতং সাদিযতী’’তি (পাৰা. ৫৮) ৱুত্তত্তা তং কথন্তি চে? ‘‘সাদিযতী’’তি ৱুত্তত্তা কিৰিযা এৱ. এৱং সন্তে ‘‘কাযকম্মং মনোকম্ম’’ন্তি ৱত্তব্বন্তি চে? ন, পচুৰৱোহাৰৱসেন ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৱুত্তত্তা. উব্ভজাণুমণ্ডলিকায লব্ভতি এৱাতি লিখিতং. পুব্বে ৱুত্তনযেন সংসন্দেত্ৱা গহেতব্বং. ‘‘দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৱে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতী’’তি (অ. নি. ২.২০) ৱদন্তেনাপি অত্থস্স সুখগ্গহণত্থমেৱ পদব্যঞ্জনস্স সুনিক্খিত্তভাৱো ইচ্ছিতো, ন অক্খৰৱচনায, তস্মা আহ ‘‘অত্থঞ্হি নাথো সৰণং অৱোচা’’তিআদি.
পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱাতি লক্খণানুপঞ্ঞত্তিকত্তা আদিম্হি ৱুত্তা. সব্বস্মিঞ্হি ৱিনযপিটকে গামো, গামূপচাৰো, গামক্খেত্তং, গামসীমা, গামসীমূপচাৰোতি পঞ্চৱিধো গামভেদো ৱেদিতব্বো. তথা আৰঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অৰঞ্ঞং, সংৱিধানসিক্খাপদানং (পাচি. ১৮০ আদযো) একং, সগামকং একং, অৱিপ্পৱাসসীমায একং, গণম্হাওহীযনকস্স (পাচি. ৬৯১) একন্তি পঞ্চৱিধো অৰঞ্ঞভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ অত্থি গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি লভতি, অত্থি গামো ন গামকিচ্চং কৰোতি, তথা অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞপৰিহাৰং কত্থচি লভতি, অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞকিচ্চং কৰোতীতি অযম্পি ভেদো ৱেদিতব্বো.
তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকম্মৱাচায ঠপেত্ৱা ‘‘গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ গামো নাম পৰিক্খিত্তো চে, পৰিক্খেপস্স অন্তো, অপৰিক্খিত্তো চে, পৰিক্খেপোকাসতো অন্তো ৱেদিতব্বো. অযং উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামো’’তি (পাৰা. ৪৭৮) আগতো. সাসঙ্কসিক্খাপদে ‘‘অন্তৰঘৰ’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) আগতো অনাসঙ্কতো. যথাহ ‘‘অন্তৰঘৰে নিক্খিপেয্যাতি সমন্তা গোচৰগামে নিক্খিপেয্যা’’তি (পাৰা. ৬৫৪). তথা অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অযমেৱ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. ‘‘যা পন ভিক্খুনী একা গামন্তৰং গচ্ছেয্যা’’তি (পাচি. ৬৮৭) এত্থাপি অযমেৱ পৰিচ্ছেদো অধিপ্পেতো ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তিযা, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তিযা’’তি ৱুত্তত্তা.
যেসু পুৰাণপোত্থকেসু ‘‘উপচাৰং ওক্কমন্তিযা’’তি লিখিতং, তং ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদেসু আচিণ্ণং নযং গহেত্ৱা পমাদেন লিখীযতি, ন পমাণং. যেসু চ পোত্থকেসু ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদস্স ৱিভঙ্গে (পাচি. ৫১৩) ‘‘গামং পৱিসেয্যাতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তস্সা’’তি লিখীযতি, সা পমাদলেখা. উপচাৰং ওক্কমন্তস্সাতি তত্থ পাঠো. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো অদিন্নাদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫১২). ইধ কঙ্খাৱিতৰণিযম্পি ৱুত্তং ‘‘সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছিত্ৱাতি…পে… উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’’তিআদি (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱিকালগামপ্পৱেসনসিক্খাপদৱণ্ণনা).
যং পন কত্থচি পোত্থকে ‘‘ভিক্খুনিযা গামন্তৰাধিকাৰে একেন পাদেন ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপং ৱা অতিক্কমন্তে, উপচাৰং ৱা ওক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে, ওক্কন্তমত্তে চ সঙ্ঘাদিসেসো’’তি পাঠো দিস্সতি. তত্থ ‘‘ওক্কন্তে, ওক্কন্তমত্তে’’তি এতানি পদানি অধিকানি, কেৱলং লিখিতকেহি অঞ্ঞেহি লিখিতানি. কত্থচি পোত্থকে ‘‘ওক্কন্তমত্তে চা’’তি পদং ন দিস্সতি, ইতৰং দিস্সতি. তানি দ্ৱে পদানি পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝন্তি. ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কামেন্তিযা’’তি (পাচি. ৬৯২) হি পাড়ি. তথা সমন্তপাসাদিকায (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ৱিৰুজ্ঝন্তি. ‘‘পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং একেন পাদেন অতিক্কমতি, থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কমতি, সঙ্ঘাদিসেসো. অপিচেত্থ সকগামতো…পে… একেন পাদেন ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপে ৱা উপচাৰে ৱা অতিক্কন্তে থুল্লচ্চযং, দুতিযেন অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) হি ৱুত্তং.
গণ্ঠিপদে চস্স ‘‘পৰিক্খেপং অতিক্কামেন্তিযা’’তি ৱত্ৱা ‘‘উপচাৰেপি এসেৱ নযো’’তি ৱুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে চ ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ‘ওক্কমন্তিযা’তিপি পোত্থকেসু একচ্চেসু দিস্সতি, তং ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৱচনেনাপি এৱং ৱেদিতব্বং – ৱিকালে গামপ্পৱেসনে দ্ৱিন্নং লেড্ডুপাতানং এৱ ৱসেন উপচাৰো পৰিচ্ছিন্দিতব্বো, ইতৰথা যথা এত্থ পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং পৰিক্খেপং ৱিয কত্ৱা ‘অতিক্কামেন্তিযা’তি ৱুত্তং, এৱং তত্থাপি ‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কামেন্তস্সা’তি ৱদেয্য. যস্মা পন তত্থ পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো উত্তৰিমেকো লেড্ডুপাতো উপচাৰোতি অধিপ্পেতো. তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’তি ৱুত্ত’’ন্তি.
যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং পৰিক্খেপাৰহট্ঠানংযেৱ উপচাৰন্তি সল্লক্খেত্ৱা ‘‘পৰিক্খেপপঅক্খেপাৰহট্ঠানানং নিন্নানাকৰণদীপনত্থং উপচাৰং ওক্কমন্তস্সা’’তি ৱুত্তং, পাড়িৱিসেসমসল্লক্খেত্ৱা ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং অতিক্কমন্তস্স ইধ উপচাৰো পৰিক্খেপো যথা ভৱেয্য, তং উপচাৰং পঠমং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি দুক্কটস্স, দুতিযং পাদং অতিক্কামেন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ৱুত্তং, তং ন গহেতব্বমেৱ পাড়িযা ৱিসেসসম্ভৱতোতি. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘উপচাৰং অতিক্কামেন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তী’’তি ৱুত্তং. তস্মা ইধ কঙ্খাৱিতৰণিযা ‘‘একেন পাদেন ইতৰস্স…পে… অতিক্কন্তমত্তে সঙ্ঘাদিসেসো’’তি অযমেৱ পাঠো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা ইমেসু যথাৱুত্তেসু ঠানেসু যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদোৱ গামোতি ৱেদিতব্বো. ইমস্স অত্থস্স দীপনত্থং ‘‘গামো নাম এককুটিকোপী’’তিআদি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তং. ইমস্স ৱসেন অসতিপি পৰিক্খেপাতিক্কমে, উপচাৰোক্কমনে ৱা অন্তৰাৰামতো ৱা ভিক্খুনুপস্সযতো ৱা তিত্থিযসেয্যতো ৱা পটিক্কমনতো ৱা তং গামং পৱিসন্তস্স অন্তৰাৰামপৰিক্খেপস্স, উপচাৰস্স ৱা অতিক্কমনৱসেন গামপচ্চযা আপত্তিযো ৱেদিতব্বা.
গামূপচাৰো পন ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোৱ, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসোৱ. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘গামূপচাৰোতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসো. তেসু অধিট্ঠিততেচীৱৰিকো ভিক্খু পৰিহাৰং ন লভতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪). কিং পনেত্থ কাৰণং, যেন অযং গামো, গামূপচাৰো চ ইধ অঞ্ঞথা, অঞ্ঞত্থ তথাতি? অট্ঠুপ্পত্তিতো ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ ‘ভগৱতা তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা’তি অন্তৰঘৰে চীৱৰানি নিক্খিপন্তী’’তি (মহাৱ. ১৪৩) ইমিস্সা হি অট্ঠুপ্পত্তিযা ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱুত্তং. তস্মা যত্থ অন্তৰঘৰসঞ্ঞা, তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমা ন গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বা. তেন চ উদোসিতসিক্খাপদে ‘‘অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৪৭৮) চ ‘‘সভাযে ৱা দ্ৱাৰমূলে ৱা, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তি চ ৱুত্তং. কপ্পিযভূমিযং ৱসন্তোযেৱ হি কপ্পিযভূমিযং নিক্খিত্তচীৱৰং ৰক্খতি. সাসঙ্কসিক্খাপদে পন ‘‘যস্মা যত্থ গামে চীৱৰং নিক্খিত্তং, তেন গামেন ৱিপ্পৱসন্তো চীৱৰেন ৱিপ্পৱসতীতি ৱুচ্চতি, তস্মা পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমতী’’তি ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি সিক্খাপদে গামসীমা গামো নামাতি অধিপ্পেতো. তত্থ ৱিকালে গামপ্পৱেসনসিক্খাপদৱিভঙ্গে ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপং অতিক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৫১৩) ৱচনতো পৰিক্খেপো ন গামো. কিন্তু গামূপচাৰোতি লেসেন দস্সিতং হোতি. ইমস্মিং পন সিক্খাপদৱিভঙ্গে ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইমিনা অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসো গামূপচাৰোতি সিদ্ধং. তদত্থসম্ভৱতো তস্মিং ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো গামূপচাৰোতি কুৰুন্দট্ঠকথাযং, মহাপচ্চৰিযম্পি ৱুত্তং. উপচাৰো হি ‘‘গামো একূপচাৰো নানূপচাৰো’’তিআদীসু দ্ৱাৰং, ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো’’তি এত্থ সমন্তা সত্তব্ভন্তৰসঙ্খাতং পমাণং, তস্মা ‘‘গামূপচাৰোতি পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপোকাসো’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তথা কুৰুন্দিযং, মহাপচ্চৰিযঞ্চ. তথা পাড়িযম্পি ‘‘অজ্ঝাৰামো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৰামস্স অন্তো আৰামো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো. অজ্ঝাৱসথো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৱসথস্স অন্তো আৱসথো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো’’তিআদীসু দিস্সতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন ‘‘গামূপচাৰো’’তিআদীসু দিস্সতি. তস্মা দুতিযো লেড্ডুপাতো উপচাৰোতি অধিপ্পেতো.
‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰং ওক্কমন্তস্স আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি পাড়িৱিসেসসম্ভৱতো চ পঠমো লেড্ডুপাতো গামো এৱ, দুতিযো গামূপচাৰোতি ৱুত্তং. পৰিক্খিত্তস্স পন গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো গামূপচাৰোতি ৱুত্তন্তি এত্থ ভেদো নত্থি. এত্তাৱতা পৰিক্খিত্তস্স দুৱিধো উপচাৰো, অপৰিক্খিত্তস্স চতুব্বিধো উপচাৰো যত্থ সম্ভৱতি, যত্থ চ ন সম্ভৱতি, তং সব্বং দস্সিতং হোতি.
গামখেত্তস্স চ গামসীমায চ লক্খণং অট্ঠকথাযমেৱ ৱুত্তং. উভযঞ্হি অত্থতো একং. তত্থ গামসীমায গামভাৱো সাসঙ্কসিক্খাপদৱসেন ৱেদিতব্বো.
গামসীমূপচাৰো নাম মনুস্সানং কট্ঠতিণপুপ্ফফলাদিঅত্থিকানং ৱনচৰকানং ৱলঞ্জনট্ঠানং. ইমস্স গামসীমূপচাৰভাৱো উদোসিতসিক্খাপদে, ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা’’তি (পাৰা. ৪৯৪) আগতট্ঠানে খন্ধকে (মহাৱ. ১৪৭) চ ৱেদিতব্বো. এত্থ হি ভগৱা গামন্তৱাসীনং ভিক্খূনং সীমং দস্সেন্তো ‘‘যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তি (মহাৱ. ১৪৭) ৱত্ৱা দস্সেতি. তদনন্তৰমেৱ ‘‘অগামকে’’তিআদিনা সত্তব্ভন্তৰসীমং দস্সেতি. তস্মা যো ভিক্খু গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ন ৱিহৰতি, কেৱলং নাৱাযং ৱা থলমগ্গেন ৱা অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো হোতি, তস্স তত্থ তত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমা লব্ভতীতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘এককুলস্স সত্থো হোতি, সত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা পুৰতো ৱা পচ্ছতো ৱা সত্তব্ভন্তৰা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তিআদি (পাৰা. ৪৮৯). ইদমেৱ অৰঞ্ঞং সন্ধায ‘‘আৰঞ্ঞকসীমায একং অগামকং অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱুত্তং.
যং সন্ধায ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞে অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৪১৪) পাড়িযং ৱুত্তং. ইদং সংৱিধানসিক্খাপদানং একং অগামকং অৰঞ্ঞং নাম.
পুৰিমেন পন সঘৰং সঙ্গহিতং, ইমিনা তমসঙ্গহিতন্তি. যং সন্ধায গণম্হা ওহীযনাধিকাৰে অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৯২) ‘‘অগামকে অৰঞ্ঞেতি এত্থ ‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’ন্তি এৱং ৱুত্তং লক্খণং অৰঞ্ঞং. তং পনেত কেৱলং গামাভাৱেন ‘অগামক’ন্তি ৱুত্তং, ন ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসতাযা’’তি ৱুত্তং. যং সন্ধায ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪; পাচি. ৫৭৩) ৱুত্তং. ইদং আৰঞ্ঞকসেনাসনং নাম পৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপতো বহি, অপৰিক্খিত্তস্স পন পৰিক্খেপোকাসতো বহি সৰুক্খং ৱা অৰুক্খং ৱা ৱিহাৰে কুন্নদিসমাকিণ্ণম্পি অৰঞ্ঞং নাম. তথা ‘‘গণম্হা ওহীযনকস্স এক’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং অৰঞ্ঞংৱ. ইদং পন পুব্বে অগামকভাৱেন আগতট্ঠানে ৱুত্তলক্খণমেৱ হুত্ৱা নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা দস্সনূপচাৰৱিজহনে একমেৱ আপত্তিং কৰোতি, ততো উদ্ধং অনাপত্তি. ‘‘সংৱিধানসিক্খাপদানং এক’’ন্তি ৱুত্তং পন অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে একেকং আপত্তিং কৰোতি, ন ততো ওৰং. ইতৰানি তীণি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদতো ওৰমেৱ তত্থ ৱুত্তৱিধিং ন সম্পাদেন্তি, পৰং সম্পাদেন্তি. এৱমেতেসং অঞ্ঞমঞ্ঞনানত্তং ৱেদিতব্বং.
তত্থ পঞ্চৱিধে গামে যো ‘‘পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তো, সো ন কত্থচি ৱিনযপিটকে উপযোগং গতো, কেৱলং অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো অপৰো একো লেড্ডুপাতো গামূপচাৰো নামাতি দীপনত্থং ৱুত্তো. পৰিক্খিত্তস্সপি চে গামস্স একো লেড্ডুপাতো কপ্পিযভূমিসমানো উপচাৰোতি ৱুত্তো, পগেৱ অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো একো. সো পন পাকটত্তা চ অজ্ঝোকাসত্তা চ ওক্কমন্তস্স আপত্তিং কৰোতি ঠপেত্ৱা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তিং. ভিক্খুনিযো হি তস্মিং দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতে গামূপচাৰে ৱসন্তী আপত্তিঞ্চ আপজ্জন্তি, গামং পৱিসন্তী গামন্তৰাপত্তিঞ্চ. তাসঞ্হি ঠিতট্ঠানং অৰঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি ‘‘তাৱদেৱ ছাযা মেতব্বা…পে… তস্সা তযো চ নিস্সযে, অট্ঠ চ অকৰণীযানি আচিক্খেয্যাথা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩০) ৱচনতো. অৰঞ্ঞপ্পটিসংযুত্তানং সিক্খাপদানং, ৱিকালেগামপ্পৱেসনসিক্খাপদস্স (পাচি. ৫০৮) চ ভিক্খুনীনং অসাধাৰণত্তা চ অন্তৰাৰামভিক্খুনুপস্সযপ্পটিক্কমনাদীনং কপ্পিযভূমিভাৱৱচনতো চ ‘‘একা গণম্হা ওহীযেয্যাতি অগামকে অৰঞ্ঞে দুতিযিকায ভিক্খুনিযা দস্সনূপচাৰং ৱা সৱনূপচাৰং ৱা ৱিজহন্তিযা আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদিসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো (পাচি. ৬৯২) চ ভিক্খুনিক্খন্ধকনযএন ৱা যস্মা পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলতো পট্ঠায অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰতো পট্ঠায নীযতি, তত্থ অন্তৰঘৰে নিক্খিত্তচীৱৰে সতি চতুৰঙ্গসমোধানেন ভিক্খূ ৱসন্তি, তস্মা সগামকং নাম হোতি.
অৱিপ্পৱাসসীমায একং নাম ‘‘ন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনিযা অৰঞ্ঞে ৱত্থব্বং, যা ৱসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩১) ৱচনতো ভিক্খুনীনং অৰঞ্ঞৱাসো নাম নত্থীতি সিদ্ধং. তায হি অৰঞ্ঞে ভিক্খুনুপস্সযে সতি অন্তোআৱাসেপি দুতিযিকায দস্সনসৱনূপচাৰং ৱিজহন্তিযা আপত্তি. তস্মা অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ যং ঠানং ঠপিতং, তত্থেৱ ভিক্খুনুপস্সযোপি কপ্পতি, ন ততো পৰং.
তাসঞ্চ অৱিপ্পৱাসসীমাকম্মৱাচাযং ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি ৱচনং নত্থীতি কত্ৱা তেস্ৱেৱ গামগামূপচাৰেসু ফৰতি. ততো পৰং দুতিযেসু লেড্ডুপাতাদীসু তাসং অকপ্পিযভূমিকত্তা ন সমানসংৱাসকসীমা অৰঞ্ঞে ফৰতি ভিক্খূনং গামগামূপচাৰং ৱিয. তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভিক্খুনিযা ঠপেত্ৱা গামন্তৰাপত্তি’’ন্তি.
এৱং তাৱ পঞ্চৱিধং গামভেদং, অৰঞ্ঞভেদঞ্চ ঞত্ৱা ইদানি ‘‘অত্থি গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি লভতী’’তিআদিভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ যো অট্ঠকথাযং ‘‘অমনুস্সো নাম যো সব্বসো ৱা মনুস্সানং অভাৱেন যক্খপৰিগ্গহভূতো’’তি ৱুত্তো, সো গামো ন গামপৰিহাৰং কত্থচি সিক্খাপদে লভতি. যঞ্হি সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তং পনেতং বুদ্ধকালে, চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিত’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৪; দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০) ৱুত্তং. যো পন পটিৰাজচোৰাদীহি ৱিলুত্তত্তা, কেৱলং ভযেন ৱা ছড্ডিতো সঘৰোৱ অন্তৰহিতগামভূতো, সো ‘‘গামন্তৰে গামন্তৰে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ১৮৩) ৱুত্তপাচিত্তিযং জনেতি, ৱিকালে গামপ্পৱেসনং, সেখিযে চত্তাৰি জনেতীতি ৱেদিতব্বা. যো পন গামো যতো ৱা মনুস্সা কেনচিদেৱ কৰণীযেন পুনপি আগন্তুকামা এৱ অপক্কন্তাতি ৱুত্তো, অমনুস্সো সো পকতিগামসদিসোৱ.
অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞপৰিহাৰং কত্থচি লভতীতি এত্থ ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো নাম অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা একূপচাৰো, ততো পৰং নানূপচাৰো’’তি (পাৰা. ৪৯৪) এত্থ য্ৱাযং নানূপচাৰোতি ৱুত্তো, তং ৱেদিতব্বং. যো পন পৰিক্খিত্তস্স একলেড্ডুপাতসঙ্খাতো গামূপচাৰনামকো গামো, যো ৱা সত্থো নাতিৰেকচাতুমাসনিৱিট্ঠো, সো অত্থি গামো ন গামকিচ্চং কৰোতি. ন হি তং ঠানং ওক্কমন্তো গামপ্পৱেসনাপত্তিং আপজ্জতি. যং পন গামসীমায পৰিযাপন্নং মনুস্সানং ৱলঞ্জনট্ঠানভূতং অৰঞ্ঞং, তং অত্থি অৰঞ্ঞং ন অৰঞ্ঞকিচ্চং কৰোতি নাম. ন হি তত্থ আৰঞ্ঞকসীমা লব্ভতীতি. এত্তাৱতা ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি ইমিস্সা অনুপঞ্ঞত্তিযা লক্খণানুপঞ্ঞত্তিভাৱো দস্সিতো হোতি.
‘‘গোনিসাদিনিৱিট্ঠোপি গামো’’তি এত্থ সচে তস্স গামস্স গামখেত্তপৰিচ্ছেদো অত্থি, সব্বোপি একো গামো. নো চে, উপচাৰেন ৱা পৰিক্খেপেন ৱা পৰিচ্ছিন্দিতব্বো. সচে গামখেত্তে সতি কানিচি তানি ঘৰানি অঞ্ঞমঞ্ঞউপচাৰপ্পহোনকং ঠানং অতিক্কমিত্ৱা দূৰে দূৰে কতানি হোন্তি, ৱিকালে গামপ্পৱেসে উপচাৰোৱ পমাণং. অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তেসু সেখিযেসু, ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তীসু চ ঘৰানং পৰিক্খেপাৰহট্ঠানং পমাণং, উপোসথাদিকম্মানং গামখেত্তং পমাণং, আৰঞ্ঞকসেনাসনস্স আসন্নঘৰস্স দুতিযলেড্ডুপাততো পট্ঠায পঞ্চধনুসতন্তৰতা পমাণন্তি এৱং নো পটিভানন্তি আচৰিযা.
‘‘যম্পি একস্মিংযেৱ গামখেত্তে একং পদেসং ‘অযম্পি ৱিসুংগামো হোতূ’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৱিসুংগামসীমা হোতিযেৱা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) অট্ঠকথাৱচনতো তং পৱিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তি হোতি এৱ. সচে তত্থ ৱিহাৰো ৱা দেৱকুলং ৱা সভা ৱা গেহং ৱা নত্থি, কেৱলং ৱত্থুমত্তকমেৱ হোতি, গামোতি ৱিনযকম্মং সব্বং তত্থ কপ্পতি. ‘‘অমনুস্সো গামো’’তি হি ৱুত্তং. তঞ্চ ঠানং ইতৰস্স গামস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰে ৱা উপচাৰব্ভন্তৰে ৱা হোতি, ৱিকালে গামপ্পৱেসনং আপুচ্ছিত্ৱাৱ গন্তব্বং. নো চে, অৰঞ্ঞং ৱিয যথাসুখং গন্তব্বং. তত্থ চে আৰামো ৱা তিত্থিযসেয্যাদীসু অঞ্ঞতৰোৱা হোতি, লদ্ধকপ্পমেৱ. ভিক্খুনুপস্সযো চে হোতি, গামং পিণ্ডায পৱিসন্তিযা ভিক্খুনিযা গামন্তৰাপত্তি পৰিহৰিতব্বা. ‘‘অৰঞ্ঞং নাম ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি (পাৰা. ৯২) এত্থ পৰিক্খেপে সতি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদং গামমেৱ ঠপেত্ৱা অৱসেসং তস্স উপচাৰং, ততো পৰঞ্চ অৰঞ্ঞং নাম, পৰিক্খেপে অসতি যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদং গামূপচাৰমেৱ ঠপেত্ৱা ততো পৰং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামাতি অধিপ্পাযো. এৱং সতি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) ৱুত্তলক্খণে অগামকে অৰঞ্ঞে গণম্হাওহীযনাপত্তি, তত্থ অৱিপ্পৱাসসীমায ফৰণং ৱিকালে গামপ্পৱেসনাপত্তিযা অনাপত্তীতি এৱমাদিৱিনযৱিধি সমেতি, অঞ্ঞথা ন সমেতি.
‘‘ঠপেত্ৱা গামূপচাৰং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱুত্তে গামূপচাৰতো পৰো অৰঞ্ঞন্তি সিদ্ধে ‘‘ঠপেত্ৱা গাম’’ন্তি ৱিসেসত্থো ন দিস্সতি, গামস্স পন অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গভযা ৱুত্তন্তি চে? ন, গামূপচাৰস্স অভাৱপ্পসঙ্গতো. সতি হি গামে গামূপচাৰো হোতি, সো চ তৱ মতেন অৰঞ্ঞভূতো. কুতো দানি গামূপচাৰো. গামূপচাৰোপি চে অৰঞ্ঞসঙ্খ্যং গচ্ছতি, পৰোৱ গামোতি কত্ৱা ন যুত্তং গামস্স অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গতো চ. তস্মা ‘‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’’তি এত্থ গামূপচাৰোপি ‘‘গামো’’ ত্ৱেৱ সঙ্গহিতো. তস্মা গামস্স অৰঞ্ঞভাৱপ্পসঙ্গো ন যুজ্জতি. যদি এৱং ‘‘ঠপেত্ৱা গামং অৱসেসং অৰঞ্ঞং নামা’’তি এত্তকং ৱত্তব্বন্তি চে? ন, অৰঞ্ঞস্স পৰিচ্ছেদজাননপ্পসঙ্গতো. তথা হি ৱুত্তো ‘‘অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযতী’’তি নো লদ্ধি. গামূপচাৰপৰিযন্তো হি ইধ গামো নাম. যদি এৱং ‘‘গামস্স চ অৰঞ্ঞস্স চ পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱত্তব্বং, ‘‘অৰঞ্ঞস্স পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি কিমত্থং ৱুত্তন্তি চে? ৱুচ্চতে – অট্ঠকথাচৰিযেন পঠমগামূপচাৰংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থ’’ন্তি সব্বসিক্খাপদে হি বাহিৰইন্দখীলতো পট্ঠায গামূপচাৰং অৰঞ্ঞং নাম. গামপৰিচ্ছেদৱচনে পযোজনং পনেত্থ নত্থি পৰিক্খেপেনেৱ পাকটভূতত্তা. দুতিযগামূপচাৰোৱ গামস্স পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তো পৰিক্খেপভাৱেন অপাকটত্তা. তত্থ পঠমগামূপচাৰো চে অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তো, তত্থ ন ৱত্তব্বো. ‘‘নিক্খমিত্ৱা ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি ৱত্তব্বং. এৱং সন্তে সুব্যত্ততৰং অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতি, মিচ্ছাগাহো চ ন হোতি.
‘‘মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি হি ৱুত্তে অযং গামূপচাৰোৱ অৰঞ্ঞং গামূপচাৰস্স ৱিভঙ্গত্তা. যদি অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তং, অৱুত্তকমেৱ, অৰঞ্ঞতো পৰন্তি চ মিচ্ছাগাহো হোতীতি চে, ননু ৱুত্তং ‘‘পঠমমেৱ ইদং পৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰনিযমনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি? অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং কিঞ্চাপি ‘‘গামূপচাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং, ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতোতি পন এৱং ৱচনপ্পযোজনং. অপৰিক্খিত্তস্স চ গামস্স য্ৱাযং লেড্ডুপাতো উপচাৰো’’তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তো, তস্স নিযমনন্তি ৱুত্তং হোতি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অৰঞ্ঞং নামা’’তি পদং অনুদ্ধৰিত্ৱা ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি উদ্ধৰণস্স কতত্তা. তত্থ ‘‘গামূপচাৰো নামা’’তি মাতিকাযং অৱিজ্জমানং পদং উদ্ধৰন্তো তযো অত্থৱসে দস্সেতি. সেয্যথিদং – অৰঞ্ঞপৰিচ্ছেদদস্সনমেকো অত্থো, অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰেন সদ্ধিং পৰিচ্ছেদদস্সনমেকো, ন কেৱলং অপৰিক্খিত্তস্সযেৱ উপচাৰো ৱিনযাধিকাৰে সপ্পযোজনো দস্সিতব্বো, নিপ্পযোজনোপি পৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো ইমিনা পৰিযাযেন লব্ভতীতি অনুসঙ্গপ্পযোজনমেকো অত্থোপি ৱেদিতব্বো.
‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ইদং ভগৱা তযো অত্থৱসে পটিচ্চ অভাসি. সেয্যথিদং – অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিচ্ছেদদস্সনমেকো, অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে অযমেৱ গামূপচাৰোতি দস্সনমেকো, তত্থ ঠিতস্স দুতিযো লেড্ডুপাতো সব্বত্থ গামপ্পটিসংযুত্তেসু সিক্খাপদেসু সকিচ্চকো উপচাৰোতি দস্সনমেকোতি এৱং ভগৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসপ্পত্তিযা একেকপদুদ্ধাৰণেন তযো অত্থৱসে দস্সেতীতি ৱেদিতব্বং.
তথা অৱিপ্পৱাসসীমাকম্মৱাচায ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থাপি পৰিক্খেপে সতি গামং ঠপেত্ৱা, অসতি গামূপচাৰং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. পৰিক্খিত্তস্স, অপৰিক্খিত্তস্স চ মজ্ঝে আৰামে অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকালে অযং নযো অতিৱিয যুজ্জতি. উভযপৰিৱজ্জনতো পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱা উভযত্থ উভযং লব্ভতেৱ. ‘‘অন্তৰাৰামেসু পন আচিণ্ণকপ্পা ভিক্খূ অৱিপ্পৱাসসীমং সম্মন্নন্তী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘অন্তৰঘৰপ্পটিসংযুত্তানং সেখিযানং অন্তৰাৰামেসু অসম্ভৱতো অন্তৰাৰামো ন গামসঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা তত্থপি অৱিপ্পৱাসসীমা ৰুহতেৱা’’তি একে. তে ভিক্খূ দুতিযস্স গামূপচাৰস্স গামসঙ্খাসভাৱতো তাসং ইমায দুতিযায অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচায অভাৱং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপিতব্বা. অজ্ঝাৰামো পন গামোপি সমানো তিত্থিযসেয্যাদি ৱিয কপ্পিযভূমীতি ৱেদিতব্বো.
আপত্তিযা পৰিচ্ছেদং, তথানাপত্তিযাপি চ;
দস্সেতুং গামসম্বন্ধ-সিক্খাপদৱিভাৱনে.
গামগামূপচাৰা দ্ৱে, দস্সিতা ইধ তাদিনা;
সীমা সীমূপচাৰা তু, অনেকন্তাতি নুদ্ধটা.
উপচাৰা চ দ্ৱে হোন্তি, বাহিৰব্ভন্তৰব্বসা;
পৰিক্খিত্তাপৰিক্খিত্ত-ভেদা চে চতুৰো সিযুং.
অযঞ্হি উপচাৰসদ্দো ৱিনযপিটকে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অগিলানেনপি আৰামে আৰামূপচাৰে ছত্তং ধাৰেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৭০) এৱমাদীসু বাহিৰে উপচাৰে দিস্সতি. বাহিৰো উপচাৰো নাম পৰিক্খেপতো, পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো ৱা একো লেড্ডুপাতো. ‘‘অজ্ঝাৰামো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৰামস্স অন্তোআৰামো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো. অজ্ঝাৱসথো নাম পৰিক্খিত্তস্স আৱসথস্স অন্তোআৱসথো, অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰো’’তিআদীসু (পাচি. ৫০৬) পন উপচাৰসদ্দো অব্ভন্তৰে উপচাৰে দিস্সতি. অব্ভন্তৰো উপচাৰো চ নাম পৰিক্খেপো, পৰিক্খেপাৰহট্ঠানঞ্চ হোতি. ইধ পন পৰিক্খেপো ‘‘অজ্ঝাৰামো, অজ্ঝাৱসথো’’তি ৱা ন ৱুচ্চতি, অন্তো এৱ আৰামো, আৱসথোতি ৱা. তেসু বাহিৰব্ভন্তৰভেদভিন্নেসু দ্ৱীসু উপচাৰেসু অৱিপ্পৱাসসীমাধিকাৰে ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) এত্থ গামূপচাৰো নাম অব্ভন্তৰূপচাৰো অধিপ্পেতো, ন বাহিৰো. ভিক্খুনিযা অৰঞ্ঞসঞ্ঞিততায তস্স বাহিৰস্স, তস্সা গামন্তৰাপত্তিযা ঠানভূতত্তা চ অব্ভন্তৰউপচাৰস্সাতি ইদমেত্থ কাৰণদ্ৱযং ৱেদিতব্বং. তত্থ ইধ অদিন্নাদানপাৰাজিকৱিভঙ্গেযেৱ পঠমো গামূপচাৰো দস্সিতো, সো বাহিৰো, দুতিযো অব্ভন্তৰোতি ৱেদিতব্বো. পঠমেন চ অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স দুতিযলেড্ডুপাতসঙ্খাতো বাহিৰো উপচাৰো, দুতিযেন চ পৰিক্খিত্তস্স গামস্স পৰিক্খেপতো বাহিৰসঙ্খাতো অব্ভন্তৰো উপচাৰো লেসেন দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো. এৱং চত্তাৰোপি উপচাৰা ইধ ভগৱতা দেসনাৱিলাসপ্পত্তেন দেসনালীলায দস্সিতা হোন্তীতি অযং নযো সুট্ঠু লক্খেত্ৱা আচৰিযেহি সম্মন্তযিত্ৱা যথানুৰূপং তত্থ যোজেতব্বো. ইতৰথা –
অসম্বুধং বুদ্ধমহানুভাৱং;
ধম্মস্স গম্ভীৰনযত্ততঞ্চ;
যো ৱণ্ণযে নং ৱিনযং অৱিঞ্ঞূ;
সো দুদ্দসো সাসননাসহেতু.
পাড়িং তদত্থঞ্চ অসম্বুধঞ্হি;
নাসেতি যো অট্ঠকথানযঞ্চ;
অনিচ্ছযং নিচ্ছযতো পৰেহি;
গামোতি তেযেৱ পুৰক্খতো সো.
অনুক্কমেনেৱ মহাজনেন;
পুৰক্খতো পণ্ডিতমানি ভিক্খু;
অপণ্ডিতানং ৱিমতিং অকত্ৱা;
আচৰিযলীলং পুৰতো কৰোতি.
তত্থ হি পাড়িযং ‘‘গামস্স উপচাৰো গামূপচাৰো, গামসঙ্খাতো উপচাৰো গামূপচাৰো নামা’’তি উদ্ধৰিত্ৱা গামস্স উপচাৰং দস্সেন্তো ‘‘ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱত্ৱা পুন গামসঙ্খাতং উপচাৰং দস্সেন্তো ‘‘ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ৱুত্তং. ইমমত্থং সন্ধায ৱিকালে গামপ্পৱেসনগামন্তৰঅঅপ্পৱাসসম্মুতিআদীসু পৰিক্খেপাৰহট্ঠানমেৱ গামূপচাৰন্তি ৱুত্তন্তি লিখিতং.
অত্থতো একন্তি এত্থ সঙ্খাসদ্দং সঙ্খাতসদ্দেন সমানযতি. ‘‘আদিযেয্যা’’তি ইদং পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰানং সাধাৰণপদং. ঠানাচাৱনৱসেন চ খীলাদীনি সঙ্কামেত্ৱা খেত্তাদিগ্গহণৱসেন চাতি অত্থো. ঠানাচাৱনে যথা সামিকস্স ধুৰনিক্খেপাদিং অনোলোকেত্ৱাৱ আপত্তি, তথা ইহাপীতি গহেতব্বা.
‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৱহৰিস্সামী’’তি সব্বেসং একাসযত্তা ‘‘একেনাপী’’তি ৱুত্তং. যদি আণত্তি ইচ্ছিতব্বা, সংৱিধাৱহাৰো নাম একো অৱহাৰো পৰিহাযিতব্বো.
ওকাসপৰিকপ্পে ঠানাচাৱনায গহিতম্পি ওকাসপৰিকপ্পিতত্তা ৰক্খতি. ওকাসাতিক্কমোৱ পমাণং পুব্বে অসুদ্ধচিত্তেন গহিতত্তা. ইদানি সুদ্ধচিত্তেন গহিতেপি হোতি এৱাতি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং. এত্থ পন ৱিনিচ্ছযো সমন্তপাসাদিকং ওলোকেত্ৱা গহেতব্বো.
উদ্ধাৰো নত্থীতি ঠানাচাৱনং নত্থীতি অত্থো.
উদ্ধতমত্তে অৱহাৰো সকলস্স পযোগস্স নিট্ঠাপিতত্তা, ন অত্থসাধকৱসেন. উদ্ধাৰেযেৱ ৰক্খতীতি এত্থ এৱ-সদ্দেন পাতনে ন ৰক্খতীতি অত্থে সিদ্ধেপি অত্থসাধকৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘তং উদ্ধৰিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
‘‘পথব্যাৰাজপদেসৰাজাদযো বহূ, তেসং সঙ্গণ্হনত্থং ‘ৰাজানো’তি বহুৱচনং ৱুত্ত’’ন্তি লিখিতং. কিঞ্চাপি বহুৱচনং কতং, ইদং পন একং বিম্বিসাৰমেৱাতি দট্ঠব্বং. ৰাজানোতি কিঞ্চি অনিদ্দিসিত্ৱা সাধাৰণৱসেন কিঞ্চাপি ৱুত্তং, ইদং পন বিম্বিসাৰমেৱাতি.
পুব্বপ্পযোগেতি এত্থ গমনকালে মগ্গসোধনাধিকৰণে অপাচিত্তিযখেত্তে দুক্কটং, লতাচ্ছেদনাদীসু পাচিত্তিযমেৱ. গন্ত্ৱা পন কুম্ভিমত্থকে জাতলতাদিচ্ছেদনে সহপযোগত্তা দুক্কটং. ‘‘একভণ্ডে এৱং ভাৰিযমিদং, ‘ত্ৱম্পি একপস্সং গণ্হ, অহম্পি একপস্সং গণ্হামী’তি সংৱিদহিত্ৱা উভযেসং পযোগেন ঠানাচাৱনে কতে কাযৱাচাচিত্তেহি সমুট্ঠাতি. অঞ্ঞথা সাহত্থিকং ৱা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৱা সাহত্থিকস্সাতি ৱুত্তলক্খণেন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱিনযগণ্ঠিপদে লিখিতং. পি-সদ্দো পনেত্থ তত্থেৱ লিখিতো.
কাযৱাচাসমুট্ঠানং, যস্সা আপত্তিযা সিযা;
তত্ৰ ৱাচঙ্গং চিত্তংৱ, কম্মং নস্সা ৱিধীযতি.
কিৰিযাকিৰিযাদিকং যঞ্চে, যম্পি কম্মত্তযং ভৱে;
ন যুত্তং তং ৱিৰুদ্ধত্তা, কম্মমেকংৱ যুজ্জতীতি. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৩১ পকিণ্ণককথাৱণ্ণনা);
দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
যথা ঞাতপৰিঞ্ঞা ধম্মানং সভাৱজাননমেৱ ‘‘ইদং ৰূপং, অযং ৱেদনা’’তি, তীৰণপৰিঞ্ঞা পন ধম্মসভাৱেন সদ্ধিং অনিচ্চাদিৱসেন পৱত্তমানং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱা’’তিআদি, এৱমিধ সদ্ধিং চেতেত্ৱা একত্তেনাপি পাণাতিপাতাভাৱা ‘‘জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তি ৱুত্তং. ‘‘মনুস্সৱিগ্গহ’’ন্তি ৱুত্তত্তা গব্ভসেয্যকানং ৱসেন সব্বসুখুমঅত্তভাৱতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘কললতো পট্ঠাযা’’তি আহ. এত্থ জীৱিতা ৱোৰোপেন্তো পচ্চুপ্পন্নতো ৱিযোজেতি. তত্থ খণপচ্চুপ্পন্নং ন সক্কা ৱোৰোপেতুং, সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৱা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱা সক্কা. কথং? তস্মিঞ্হি উপক্কমে কতে লদ্ধূপক্কমং জীৱিতদসকং নিৰুজ্ঝমানং দুব্বলস্স পৰিহীনৱেগস্স পচ্চযো হোতি. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং যথা দ্ৱে তযো জৱনৱাৰে জৱিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ তদনুৰূপং কত্ৱা নিৰুজ্ঝতি, তথা পচ্চযো হোতি. ততো সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং ৱা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালং অপত্ৱা অন্তৰাৱ নিৰুজ্ঝতি. এৱং তদুভযম্পি ৱোৰোপেতুং সক্কা. তস্মা পচ্চুপ্পন্নং ৱিযোজেতি.
‘‘ইমস্স পনত্থস্সা’’তি ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তমত্থং পৰমত্থৱসেন আৱিভাৱত্থং ‘‘পাণো ৱেদিতব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. কাযৱিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায পযুজ্জতীতি পযোগো, কো সো? সৰীৰে সত্থাদীনং গমনং পহৰণন্তি কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায পৰসৰীৰে সত্থপাতনং. দূৰে ঠিতন্তি দূৰে ৱা তিট্ঠতু, সমীপে ৱা. হত্থতো মুত্তেন পহাৰো নিস্সগ্গিযো. তত্থাতি নিস্সগ্গিযপ্পযোগে. যো কোচি মৰতূতি এত্থ মহাজনসমূহে ন সক্কা. যস্সূপৰি সৰো পততি, তস্সেৱ জীৱিতমৰণং কাতুং, ন যস্স কস্সচি জীৱিতমৰণং. আণাপনন্তি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসহিতায চেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং. তেনেৱ ‘‘সাৱেতুকামো ন সাৱেতী’’তি (পাৰা. ৫৪) ৱুত্তং. আণত্তিনিযামকাতি আণত্তিকপ্পযোগসাধিকা. এতেসু হি অৱিৰজ্ঝিতেসু এৱ আণত্তিপযোগো হোতি, ন অঞ্ঞথা.
ৰূপূপহাৰোতি এত্থ –
‘‘মমালাভেন এসিত্থী, মৰতূ’’তি সমীপগো;