২. উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৭১. সন্তৰুত্তৰেন জনপদচাৰিকং পক্কমন্তি. কস্মা? কিঞ্চাপি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সন্তৰুত্তৰেন গামো পৱিসিতব্বো, যো পৱিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৩৬২) পঠমং ৱুত্তং. পচ্ছা পন ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, পচ্চযা সঙ্ঘাটিযা নিক্খেপায, উত্তৰাসঙ্গস্স, অন্তৰৱাসকস্স নিক্খেপায গিলানো ৱা হোতি, ৱস্সিকসঙ্কেতং ৱা, নদীপাৰং গন্তুং ৱা, অগ্গড়গুত্তিৱিহাৰো ৱা, অত্থতকথিনং ৱা হোতী’’তি ৱুত্তত্তা, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘পঞ্চসু পেতেসু অগ্গড়গুত্তি এৱ পমাণং. গুত্তে এৱ হি ৱিহাৰে নিক্খিপিত্ৱা বহি গন্তুং ৱট্টতি, নাগুত্তে’’তি ৱুত্তত্তা অপঞ্ঞত্তেপি কথিনে ‘‘তে ভিক্খূ অগ্গড়গুত্তিৱিহাৰে ঠপেথা’’তি ৱত্ৱা সভাগানং হত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা সন্তৰুত্তৰেন গামপ্পৱেসে লদ্ধকপ্পিযা জনপদচাৰিকং পক্কামিংসূতি ৱেদিতব্বং.
৪৭৩. অৱিপ্পৱাসসম্মুতিন্তি অৱিপ্পৱাসত্থং, ৱিপ্পৱাসপচ্চযা যা আপত্তি, তদভাৱত্থং ৱা সম্মুতিং দাতুন্তি অত্থো. ততো পট্ঠায ৱট্টতি. কিত্তকং কালং ৱট্টতীতি? মাসং ৱা অতিৰেকং ৱা যাৱ গমনে সউস্সাহো, তাৱ ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ধুৰনিক্খেপং কৰোন্তেন পচ্চুদ্ধৰিতব্ব’’ন্তি. পুন সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থীতি সচে দ্ৱাদসন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞো ৰোগো হোতি, ৱট্টতি, উপসম্পদকম্মং ৱিয যাৱজীৱং একাসম্মুতি ৱট্টতীতি চ.
‘‘কতং ৱা হোতী’’তিআদি ইমস্মিং সিক্খাপদে ন ৱত্তব্বং, কস্মা? কৰণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেপি অনধিট্ঠিতচীৱৰতো ৱিপ্পৱাসপচ্চযা আপত্তিযা অসম্ভৱতো, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিন্তি ভিক্খুনো চীৱৰং অধিট্ঠিতং হোতী’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন, তদাযত্তত্তা. অধিট্ঠানঞ্হি কৰণপলিবোধস্স নিট্ঠাপনাযত্তং, তস্মা ‘‘কতং ৱাতিআদি ৱুত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তং. তত্থ কতন্তি পুব্বে ৱুত্তমেৱ.
৪৭৭-৮. অৱিপ্পৱাসলক্খণৱৱত্থাপনত্থন্তি এত্থ ‘‘অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো অৱিপ্পৱাসলক্খণং ৱৱত্থাপিতং, তব্বিপৰীতনযেন ৱিপ্পৱাসলক্খণং ৱেদিতব্বং. গামো একূপচাৰোতিআদিম্হি পন ঠপেত্ৱা সত্থং, ৰুক্খমূলং, অজ্ঝোকাসঞ্চ সেসেসু পৰিক্খেপাপৰিক্খেপৱসেন একূপচাৰনানূপচাৰতা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন সত্থং দুৱিধং নিৱিট্ঠং, অনিৱিট্ঠঞ্চ, তেসু অনিৱিট্ঠং এককুলস্স ৱা নানাকুলস্স ৱা অপৰিক্খিত্তমেৱ হোতি, নিৱিট্ঠং সিযা পৰিক্খিত্তং, সিযা অপৰিক্খিত্তং, তস্মা তত্থ পৰিক্খেপাদিৱসেন অদস্সেত্ৱা অব্ভন্তৰৱসেন ৱুত্তো. তথা অব্ভোকাসে. ৰুক্খমূলে ছাযাৱসেন. অঞ্ঞথা ‘‘সত্থো একূপচাৰো নানূপচাৰো’’তিআদি উদ্দেসৱিৰোধো সিযা ৱিভঙ্গে অদস্সিতত্তা, তস্মা সত্থস্স পুৰতো চ পচ্ছতো চ সত্তব্ভন্তৰা, পস্সতো চ একব্ভন্তৰন্তি অযমেকূপচাৰো, ততো পৰং নানূপচাৰো. তথা ৰুক্খমূলস্স যত্থ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, অযং একূপচাৰো. ইতৰো নানূপচাৰো. কস্মা? তত্থ হি পৰিক্খেপো অপ্পমাণং. ছাযাৱ পমাণং. অজ্ঝোকাসস্স পাড়িযং ৱুত্তোৱ. ‘‘সত্থাদীনং এককুলসন্তকৱসেন একূপচাৰতা’’তি লিখিতং, তস্মা নিৱেসনে, উদোসিতে চ ৱুত্তপৰিচ্ছেদোৱ অট্টাদীসূতি কত্ৱা সংখিত্তং. ততো পৰং খেত্তধঞ্ঞকৰণআৰামৱিহাৰেসু পন পৰিক্খিত্তাপৰিক্খিত্ত-পদং পুন উদ্ধটং সত্থৱিভঙ্গেন অধিকাৰস্স পচ্ছিন্নত্তা. ‘‘নানাগব্ভা’’তিআদিৱচনং পন অসম্ভৱতো খেত্তধঞ্ঞকৰণআৰামেসু ন উদ্ধটং. ৱিহাৰে সম্ভৱন্তম্পি তত্থ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটং. কুলং ৱুচ্চতি সামিকো, তস্মা ‘‘এককুলস্স নানাকুলস্সা’’তি ইমিনা গামাদীনং চুদ্দসন্নং চীৱৰনিক্খেপট্ঠানানং সাধাৰণাসাধাৰণভাৱং দীপেতি. অজ্ঝোকাসস্স পন অসম্ভৱতো ন ৱুত্তং. যস্মা পনেত্থ এককুলস্স, নানাকুলস্স চ অপৰিক্খিত্তেসু গামাদীসু পৰিহাৰৱিসেসো কিঞ্চাপি নত্থি, পৰিক্খিত্তেসু পন অত্থি, তস্মা একনানাকুলগ্গহণং, একনানূপচাৰগ্গহণঞ্চ সাত্থকন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থপি অযং ৱিসেসো – সত্থে, ৰুক্খমূলে চ কুলভেদতোৱ ভেদো, নোপচাৰভেদতো. অজ্ঝোকাসে উপচাৰভেদতো চ, সো পন পাড়িযং ন দস্সিতোতি. ‘‘তং পমাণং অতিক্কমিত্ৱাতি ৱচনতো আকাসেপি অড্ঢতেয্যৰতনপ্পমাণে দোসো নত্থী’’তি ৱদন্তি.
৪৭৯. ‘‘সভা’’তি ইত্থিলিঙ্গং. ‘‘সভায’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং, তেন ৱুত্তং ‘‘লিঙ্গব্যত্তনযেনা’’তি. নপুংসকলিঙ্গদস্সনত্থং কিৰ ‘‘সভায’’ন্তি পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠং, তস্স অনুপযোগত্তা ‘‘দ্ৱাৰমূল’’ন্তিপি. অত্তনো নিক্খিত্তট্ঠানে অনিক্খিত্তত্তা ৱীথিহত্থপাসো ন ৰক্খতি, যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘৰে ৱত্থব্বং. ‘‘সভাযে ৱা ৱত্থব্বং দ্ৱাৰমূলে ৱা, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তি হি ৱুত্তং. ‘‘হত্থপাসেযেৱ অৰুণং উট্ঠপেতব্ব’’ন্তি নিযমিতত্তা জানিতুং ন সক্কাতি চে? অন্তোঘৰে ন সক্কা, তথা তথা ৱুত্তত্তা, তস্মা ‘‘যুত্তি পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং. অযমত্থো অট্ঠকথাযম্পি পকাসিতো, পুনপি খুদ্দকগামে সব্বসাধাৰণগামদ্ৱাৰৱসেন. সচে তস্স দ্ৱাৰদ্ৱযং হোতি, মজ্ঝে চ ঘৰসভাযং, যত্থিচ্ছতি, তত্থ ৱসিতব্ব’’ন্তি.
৪৮০-১. যানি নিৱেসনাদীনি গামসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি, তানি নিৱেসনাদীনীতি অধিপ্পেতানি. অজ্ঝোকাসে অপৰিসঙ্কিতম্পি চীৱৰং অতিৰেকসত্তব্ভন্তৰে নিক্খিত্তং নিস্সগ্গিযং হোতি, এত্থ অন্তোসীমতা ন ৰক্খতি, সত্থে পন ৰক্খতি. ‘‘নদীপৰিহাৰো চ লব্ভতী’’তি ৱচনতো উদকুক্খেপসীমাযং পৰিহাৰো লব্ভতীতি সিদ্ধং. সামন্তৱিহাৰো চে একসীমো, চীৱৰং ন নিস্সগ্গিযং.
ইদানি –
‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তৰুত্তৰং;
অচীৱৰস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো’’তি. –
ইদং পকিণ্ণকং, তত্থাযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৱিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮) ৱচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটিপি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি ন ৰুহতী’’তি ৱত্ৱা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণমেৱ সঙ্ঘাটিং দত্ৱা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৱতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তৰাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তৰৱাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো তিচীৱৰে কৰিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৱে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৱে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৱট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানা নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি. অট্ঠকথাযম্পিস্স ৱুত্তং ‘‘অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং. ইদং পন অপ্পহোনকে আৰোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৱট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৱা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৱ ৱট্টতি আৱেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৱচনাভাৱতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৱৰিকধুতঙ্গাভাৱতো তিচীৱৰেনেৱ তেচীৱৰিকোতি. তেসং অধিট্ঠানাভাৱতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৱা’’তি ৱত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৱিৰোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৱৰসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৱৰৱিপ্পৱাসেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰসাদিযনেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰধাৰণেন. যস্মা পন ভিক্খূনংযেৱ ভগৱতা অধিট্ঠানৱসেন নৱ চীৱৰানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৱসেন চ ৱুত্তানি, ন এৱং অনুপসম্পন্নানং. তস্মা তেসং চীৱৰনিযমাভাৱা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৱিয, তস্মা তস্স সমাদানৱিধানে অৱচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৱিতৰণিযং সাসঙ্কসিক্খাপদে ৱিসুং অঙ্গানি ন ৱুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৱৰৱগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং, ন চ পনেতং ৱুত্তং. তত্থ ৰত্তিৱিপ্পৱাসো চতুত্থং অঙ্গং, ইধ ছাৰত্তৱিপ্পৱাসো, অযমেত্থ ৱিসেসোতি, তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো, সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৱ ৱদন্তি. ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপৰমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা, ইধ অনন্তৰে অনন্তৰে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱিসেসো. অঙ্গানি পন চীৱৰনিক্খেপঙ্গসম্পত্তিতো ৱিপৰিযাযেন, ইধ ৱুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৱুত্তানি. তানি কামং ন ৱুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৱিসেসিতব্বং, ন পন ৱিসেসিতং. কিংকাৰণা? ইধ ৱুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জেত্ৱা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৱিমোক্খদীপনত্থং. সংৱচ্ছৰৱিপ্পৱুত্থম্পি ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থমেৱ, পগেৱ ছাৰত্তং ৱিপ্পৱুত্থং. এৱং সন্তেপি তত্থ যথাৱুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে ৱা গিম্হে ৱা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৱুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৱট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থং অঙ্গং ন ৱিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচৰিযো. মাসাতিক্কন্তম্পি চীৱৰং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সট্ঠমেৱ. দ্ৱযেন ঊনমাসং হুত্ৱা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা মাসাতিক্কন্তন্তি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৱৰং হোতি, নিস্সগ্গিযং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা, মূলচীৱৰং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সজ্জিতব্বং.
‘‘সন্তৰুত্তৰ’’ন্তি ৱা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৱা ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱা কিং তিচীৱৰং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৱৰমেৱ পটিসিদ্ধং, পৰিযাপন্নৱসেন অচ্ছিন্নচীৱৰচ্ছিন্দনধোৱাপনৱিঞ্ঞত্তিআদিৱিৰোধো. অথ অঞ্ঞম্পি, ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এৱমাদিনা ৱিৰোধোতি? ৱুচ্চতে – ন নিযমতো ৱেদিতব্বং যথাসম্ভৱং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা সন্তৰুত্তৰেন জনপদচাৰিকং পক্কমন্তী’’তি (পাৰা. ৪৭১) এৱমাদীসু তিচীৱৰমেৱ. ‘‘ন, ভিক্খৱে, সন্তৰুত্তৰেন গামো পৱিসিতব্বো, সন্তৰুত্তৰপৰমং ততো চীৱৰং সাধিতব্ব’’ন্তি এৱমাদীসু যংকিঞ্চি, তথা সগুণং কত্ৱা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৱাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৱুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পটন্তিআদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৱৰং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৱুচ্চতী’’তি. তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে হি যাৱদত্থং চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং কৰিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৱৰমেৱাতি একে. অচীৱৰস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৱুত্তং হোতি? উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৱপ্পসঙ্গতো তিচীৱৰৱিপ্পৱাসে তেচীৱৰস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৱুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅৰুণে পচ্চুদ্ধৰতি, ৱিস্সজ্জেতী’’তি হি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধৰন্তস্স, অন্তোঅৰুণে ৱিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৱ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৱ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৱুত্তনযেন. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তৰেন ৱিপ্পৱাসস্সাতি ৱিপ্পৱাসতো যথাৰুতংযেৱ সতি ৱিপ্পৱাসে ৱিপ্পৱাসতো অৱিপ্পৱাসে সতি অৱিপ্পৱাসতোতি.
উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.