পাৰাজিকৱণ্ণনা

ৱেৰঞ্জকণ্ডো

ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা

‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৱিনযনিদানে আৰভিতব্বে ৱেৰঞ্জকণ্ডস্স আৰম্ভো কিমত্থোতি চে? ৱুচ্চতে – মূলতো পভুতি ৱিনযনিদানং দস্সেতুং. যদি এৱং ‘‘পঠমং আৱুসো উপালি পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি, ৱেসালিয’’ন্তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতীতি চে? ন ৱিৰুজ্ঝতি. কস্মা? কত্থ পঞ্ঞত্তন্তি হি নিদানপুচ্ছা. এৱং সন্তেপি ‘‘পঠমস্স পাৰাজিকস্স কিংনিদান’’ন্তি পুচ্ছিতে সাধাৰণমহানিদানৱিস্সজ্জনং অযুত্তং ৱিযাতি? নাযুত্তং, সব্বেসং সিক্খাপদানং পাটেক্কং নিদানস্স পুট্ঠত্তা তস্স ৱিস্সজ্জেতব্বত্তা চ সব্বসাধাৰণমহানিদানং পঠমমাহ. একন্তেন পুচ্ছাৱিস্সজ্জনক্কমেন পাৰাজিকাদীনি সঙ্গহং আৰোপিতানি. কথং আৰোপিতানীতি চে? আযস্মতা মহাকস্সপেন অনুক্কমেন সব্বোপি ৱিনযো পুচ্ছিতো, পুট্ঠেন চ আযস্মতা উপালিত্থেৰেন যথাসম্ভৱং নিৰন্তৰং ৱিস্সজ্জিতমেৱ. অপুচ্ছিতানিপি ৱিনীতৱত্থুআদীনি যুজ্জমানানি ৱত্থূনি অন্তোকত্ৱা ৱিস্সজ্জনক্কমেনেৱ গণসজ্ঝাযমকংসূতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞথা ৱেৰঞ্জকণ্ডং পঠমপাৰাজিকস্সেৱ নিদানন্তি ৱা অনধিকাৰিকং ৱা নিপ্পযোজনং ৱা পাটেক্কং সিক্খাপদনিদানপুচ্ছানন্তৰং তদেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বন্তি ৱা আপজ্জতি, তস্মা আদিতো পভুতি ৱিনযনিদানং দস্সেতুং ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদি আৰদ্ধং.

ইদানি নিদানভণনে পযোজনং ৱক্খাম – ৱিনযস্সআণাদেসনত্তা ভগৱতো তাৱ আণাৰহভাৱদীপনং, আণাভূতস্স চ ৱিনযস্স অনঞ্ঞৱিসযভাৱদীপনং, আণায ঠিতানং সাৱকানং মহানুভাৱদীপনঞ্চাতি তিৱিধমস্স পযোজনং. কথং? আণাসাসনাৰহো হি ভগৱা পহীনকিলেসত্তা, অধিগতগুণৱিসেসত্তা, লোকজেট্ঠসেট্ঠত্তা, তাদিভাৱপ্পত্তত্তা চ, অৰসৰূপতাদীহি অট্ঠহি অক্কোসৱত্থূহি অকম্পনতো ভগৱতো তাদিভাৱপ্পত্তি ৱেদিতব্বা, অট্ঠন্নম্পি তেসং অক্কোসৱত্থূনং অত্তনি সম্ভৱপৰিযাযদীপনপাড়িযা পহীনকিলেসতা ৱেদিতব্বা. চতুন্নং ঝানানং তিস্সন্নঞ্চ ৱিজ্জানং অধিগমপৰিদীপনেন অধিগতগুণৱিসেসতা ৱেদিতব্বা. ‘‘নাহং তং ব্ৰাহ্মণ পস্সামি সদেৱকে…পে… মুদ্ধাপি তস্স ৱিপতেয্যা’’তি চ ‘‘জেট্ঠো সেট্ঠো লোকস্সা’’তি চ ৱচনেন জেট্ঠসেট্ঠতা ৱেদিতব্বা, ইদঞ্চ ভগৱতো আণাৰহভাৱদীপনপ্পযোজনং. ‘‘আগমেহি ত্ৱং সাৰিপুত্ত, আগমেহি ত্ৱং সাৰিপুত্ত, তথাগতোৱ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি ৱচনং অনঞ্ঞৱিসযভাৱদীপনং. ‘‘সাধাহং, ভন্তে, পথৱিং পৰিৱত্তেয্য’’ন্তি চ ‘‘একাহং, ভন্তে, পাণিং অভিনিম্মিনিস্সামী’’তি চ ‘‘সাধু, ভন্তে, সব্বো ভিক্খুসঙ্ঘো উত্তৰকুৰুং পিণ্ডায গচ্ছেয্যা’’তি চ ইমেহি থেৰস্স তীহি সীহনাদেহি আণায ঠিতানং সাৱকানং মহানুভাৱতাদীপনং ৱেদিতব্বং. সাৱত্থিযাদীসু অৱিহৰিত্ৱা কিমত্থং ভগৱা ৱেৰঞ্জাযমেৱ তদা ৱিহাসীতি চে? নড়েৰুযক্খস্স পীতিসঞ্জননত্থং, ভিক্খুসঙ্ঘস্স ভিক্খাৱসেন অকিলমনত্থং, ৱেৰঞ্জব্ৰাহ্মণস্স পসাদসঞ্জননত্থং, মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স আনুভাৱদীপনট্ঠানভূতত্তা, সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতপৰিৱিতক্কনট্ঠানভূতত্তা চ. তেসু পচ্ছিমং বলৱকাৰণং, তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তেন সমযেনাতি যেন কালেন আযস্মতো…পে… তেন কালেনা’’তি. পুৰিমেসু চতূসু অসঙ্গহকাৰণেসু পঠমেন ভগৱা মেত্তাভাৱনাদিনা অমনুস্সানং চিত্তসংৰক্খণেন ভিক্খূনং আদৰং জনেতি. দুতিযেন পৰিসাৱচৰেন ভিক্খুনা এৱং পৰিসা সঙ্গহেতব্বা, এৱং অপ্পিচ্ছেন সন্তুট্ঠেন চ ভৱিতব্বন্তি ৱা দস্সেতি. ততিযেন পচ্চযে নিৰপেক্খেন কুলানুগ্গহো কাতব্বোতি. চতুত্থেন এৱং মহানুভাৱেনাপি পচ্চযত্থং ন লোলুপ্পং কাতব্বং, কেৱলং পৰদত্তুপজীৱিনা ভৱিতব্বন্তি দস্সেতি. ‘‘তেনাতিআদিপাঠস্স…পে… ৱিনযস্সত্থৱণ্ণন’’ন্তি ৱচনতো অঞ্ঞো তেনাতিআদিপাঠো, অঞ্ঞো ৱিনযো আপজ্জতি.

‘‘তেনাতিআদিপাঠম্হা, কো অঞ্ঞো ৱিনযো ইধ;

তস্সত্থং দস্সযন্তোৱ, কৰে ৱিনযৱণ্ণন’’ন্তি. –

চে? ননু ৱুত্তং পুব্বেৱ ‘‘ইদঞ্হি বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতী’’তিআদি, তস্মা উপালিত্থেৰেন ৱুত্তস্স তেনাতিআদিপাঠস্স অত্থং নানপ্পকাৰতো দস্সযন্তো কৰিস্সামি ৱিনযস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনভূতস্স অত্থৱণ্ণনন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যদি এৱং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতি এৱমাদিৱচনপটিমণ্ডিতনিদানং ৱিনযপিটকং কেন ধাৰিত’’ন্তিআদিৱচনং ৱিৰুজ্ঝতি ‘‘তেন সমযেনা’’তিআদিৱচনস্স ৱিনযপিটকপৰিযাপন্নভাৱদীপনতোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থেপি তব্বোহাৰসিদ্ধিতো ‘‘নানাৱিধভিত্তিকম্মপটিমণ্ডিতৱসনো পুৰিসো’’তিআদীসু ৱিয. ৱিনযস্সাদিভাৱেন সঙ্গীতিকাৰকেহি অনুঞ্ঞাতত্তা ৱিনযপৰিযাপন্নতাপি যুজ্জতি তস্স ৱচনস্স. এত্থাহ – যথা সুত্তন্তে ‘‘একং সময’’ন্তি চ, অভিধম্মে চ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি অনিযমতো ৱুত্তং, তথা অৱত্ৱা ইধ ‘‘তেন সমযেনা’’তি পঠমং তংনিদ্দেসোৱ কস্মা ৱুত্তোতি? ৱুচ্চতে – তস্স তস্স সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযস্স, যস্স ৱা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুভূতস্স সমযস্স হেতু ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি, তস্স চ সমযস্স অতীতস্স তেসং সঙ্গীতিকাৰকানং ৱসীনং সুৱিদিতত্তা. কথং? ‘‘যে তে ভিক্খূ অপ্পিচ্ছা তে উজ্ঝাযন্তী’’তিআদিৱচনতো, ‘‘অথ খো তে ভিক্খূ ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসু’’ন্তি চ ‘‘অথ খো ভগৱা এতস্মিং নিদানে সন্নিপাতাপেত্ৱা’’তি চ ‘‘ভিক্খূনং তদনুচ্ছৱিকং তদনু…পে… দস অত্থৱসে পটিচ্চ সঙ্ঘসুট্ঠুতাযা’’তি চ ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি চ খন্ধকেসু চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জ’’ন্তিআদিৱিনযক্কমস্স ৱচনতো যো সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো, তস্স তস্স ৱিনযক্কমস্স সো পঞ্ঞত্তিসমযো চ সুৱিদিতো তেসং পঞ্চসতানং ধম্মধৰানং ভিক্খূনং, নাযং নযো সুত্তন্তাভিধম্মেসু সম্ভৱতি. তস্মা সুৱিদিতত্তা তেন সমযেন হেতুভূতেন ৱিহৰতীতি ৱিহৰতিপদেন একসম্বন্ধত্তা চ পঠমং যংনিদ্দেসাদিনো অসম্ভৱতো চ ৱিনযপিটকে তংনিদ্দেসোৱ পঠমং ৱুত্তো. কথং? এত্থ ‘‘যেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৱা ‘‘যেন খো পন সমযেন ৱেসালী…পে… হোতী’’তি ৱা অসম্ভৱতো যংনিদ্দেসেন অৱত্ৱা তংনিদ্দেসস্সেৱ সম্ভৱতো ‘‘তেন খো পন সমযেন…পে… কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৱুত্তন্তি, কেৱলং সুৱিদিতত্তা ৱা. অনিযমনিদ্দেসৱচনন্তি এত্থ কিঞ্চাপি যথাৱুত্তনযেন নিযমনিদ্দেসৱচনমেৱেতং তংনিদ্দেসত্তা, তথাপি সম্পতিকালৱসেন তদিতৰেসং ভিক্খূনং অৱিদিতত্তা ‘‘অনিযমনিদ্দেসৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. যং পন ৱুত্তং ‘‘অযঞ্হি সব্বস্মিম্পি ৱিনযে যুত্তী’’তি, তং তব্বহুলেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

যদি সব্বং তেনাতি পদং অনিযমনিদ্দেসৱচনং ভৱেয্য, তেন হি ভিক্খৱে ভিক্খূনং সিক্খাপদন্তি এত্থ ইদম্পি পুব্বে সিদ্ধত্থং তেনাতি পদং অনিযমনিদ্দেসৱচনং ভৱেয্য. ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতী’’তিআদীসু ৱুত্তং তেনাতি পদঞ্চ অনিযমনিদ্দেসৱচনং ভৱেয্য, ন চ হোতি, তস্মা যেসং তেন তংনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠত্থো অৱিদিতো, তেসং ৱসেনাহ ‘‘অনিযমনিদ্দেসৱচনমেত’’ন্তি. অথ ৱা ততো পঠমং তদত্থাদস্সনতো পচ্ছাপি তংসম্বন্ধেন যংনিদ্দেসদস্সনতো চ ‘‘অনিযমনিদ্দেসৱচনমেত’’ন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা পুব্বণ্হাদীসু অযং নামাতি অনিযমেত্ৱা কালপৰিদীপনস্স সমযসদ্দস্স উপপদভাৱেনপি এৱং ৱত্তুমৰহতি ‘‘যদিদং অনিযমনিদ্দেসৱচন’’ন্তি. অথ ৱা ‘‘তেনা’’তি ৱুত্তে তেন ঘটেন পটেনাতি সব্বত্থপ্পসঙ্গনিৱাৰণত্থং নিযমং কৰোতি ‘‘সমযেনা’’তি. কেন পন সমযেন? পৰভাগে অত্থতো সিদ্ধেন সাৰিপুত্তস্স পৰিৱিতক্কসমযেন. এত্থাহ – ৱিতক্কসমযো চে ইধাধিপ্পেতো, ‘‘পৰতো ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চা’’তিআদিৱচনং ৱিৰুজ্ঝতীতি? ন, বাহুল্লেন ৱুত্তত্তা. সুত্তন্তাভিধম্মেসু ৱিয অৱত্ৱা ইধ ৱিনযপিটকে কৰণৱচনেন কস্মা নিদ্দেসোতি হি চোদনা. তস্মা তস্সা ৱিস্সজ্জনে বাহুল্লেন কৰণৱচনপ্পযোজনং ৱত্তুকামো আচৰিযো আহ ‘‘যো সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো’’তিআদি. ন সম্পতি ৱুচ্চমানস্সেৱ কৰণৱচনস্স পযোজনং ৱত্তুকামো, ইমস্স পন হেতুঅত্থোৱ সম্ভৱতি, ন কৰণত্থো, তস্মা আহ ‘‘অপৰভাগে অত্থতো সিদ্ধেনা’’তিআদি. সমযঞ্চাতি আগমনপচ্চযসমৱাযং তদনুৰূপকালঞ্চ উপাদাযাতি অত্থো. পচ্চযসামগ্গিঞ্চ আগমনকালঞ্চ লভিত্ৱা জানিস্সামাতি অধিপ্পাযো.

এত্থাহ – যথা ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো সমযো চা’’তি এত্থ খণসমযানং একো অত্থো, তথা কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি কালসমযানং একো অত্থো সিযা, অপিচ আগমনপচ্চযসমৱাযো চেত্থ সমযো কালস্সাপি আগমনপচ্চযত্তা সমযগ্গহণেনেৱ সো গহিতোতি ৱিসুং কালো কিমত্থং গহিতোতি চ? ৱুচ্চতে – অপ্পেৱ নাম স্ৱেপীতি কালস্স পঠমং নিযমিতত্তা ন সমযো কালত্থো. তস্মিং স্ৱেতি নিযমিতকালে ইতৰেসং আগমনপচ্চযানং সমৱাযং পটিচ্চ উপসঙ্কমেয্যাম যথানিযমিতকালেপি পুব্বণ্হাদিপ্পভেদং যথাৱুত্তসমৱাযানুৰূপং কালঞ্চ উপাদাযাতি স্ৱেতি পৰিচ্ছিন্নদিৱসে পুব্বণ্হাদিকালনিযতভাৱং দস্সেতি, তস্মা কালসমযানং ন একত্থত্তা কালস্স ৱিসুং গহণম্পি সাত্থকন্তি ৱেদিতব্বং. যস্মা খণে খণে ত্ৱং ভিক্খু জাযসি চ জীযসি চ মীযসি চেতি ভিক্খুনিযা সন্তিকে অভিক্খণং গচ্ছতীতি (পাচি. ১৯৮) চ খণে খণে ভাসতি সত্থুসাসনন্তি চ খণসদ্দো অনেকত্থো, তথা সমযসদ্দো চ, তস্মা একমেকেন নিযমেন্তো ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চা’’তি আহ. খণসমযানং অত্থো একত্থো যুজ্জতি খণো ওকাসলাভো, অট্ঠক্খণৱজ্জিতো নৱমো খণোতি অত্থো. অত্তনো অত্তনো উচ্ছেদাদযো দিট্ঠিগতসঙ্খাতে সমযে এত্থ পৱদন্তীতি সমযপ্পৱাদকো. স্ৱেৱ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰুৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা তিন্দুকাচীৰং. একসালকেতি একো সালৰুক্খো. ‘‘কুটিকা’’তিপি ৱদন্তি. অত্থাভিসমযাতি অত্তনো হিতপটিলাভা. ধীৰোতি চ পণ্ডিতো ৱুচ্চতি, নাঞ্ঞো. সম্মা মানাভিসমযাতি সুট্ঠু মানস্স পহানেন, সমুচ্ছেদৱসেন সুট্ঠু মানপ্পহানেনাতি অত্থো. দুক্খস্স পীড়নট্ঠোতিআদীসু ‘‘চতুন্নং সচ্চানং চতূহি আকাৰেহি পটিৱেধো’’তিআদীসু খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতস্স দুক্খস্স দুক্খাকাৰতাযট্ঠো. সঙ্খতট্ঠো কাৰণুপ্পত্তিঅত্থো, দুক্খায ৱেদনায সন্তাপট্ঠো. সুখায ৱেদনায ৱিপৰিণামট্ঠো. পীড়নট্ঠাদিকোৱ অভিসমযট্ঠোতি অত্থো দট্ঠব্বো. গব্ভোক্কন্তিসমযোতিআদীসুপি পথৱীকম্পনআলোকপাতুভাৱাদীহি দেৱমনুস্সেসু পাকটো. দুক্কৰকাৰিকসমযোপি কাড়ো সমণো গোতমো ন কাড়োতিআদিনা পাকটো. সত্তসত্তাহানি চ অঞ্ঞানি চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো.

অচ্চন্তমেৱ তং সমযন্তি আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ পত্তসন্নিট্ঠানা, তাৱ অচ্চন্তসম্পযোগেন তস্মিং সমযে. কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসীতি কৰুণাকিচ্চৱিহাৰেন তস্মিং সমযে ৱিহাসীতি অত্থো. তং সমযঞ্হি কৰুণাকিচ্চসমযং. ঞাণকিচ্চং কৰুণাকিচ্চন্তি দ্ৱে ভগৱতো কিচ্চানি, অভিসম্বোধি ঞাণকিচ্চং, মহাকৰুণাসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱেনেয্যসত্তাৱলোকনং কত্ৱা তদনুৰূপকৰণং কৰুণাকিচ্চং. ‘‘সন্নিপতিতানং ৱো, ভিক্খৱে, দ্ৱযং কৰণীয’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭৩; উদা. ১২, ২৮) হি ৱুত্তং, তং ভগৱাপি কৰোতিযেৱ. অথ ৱা আগন্তুকেহি ভিক্খূহি আদিসমাযোগঞ্চ. তত্থ কৰুণাকিচ্চং ৱিহাৰং দস্সেন্তো ‘‘কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসী’’তি আহ. অধিকৰণঞ্হি কালত্থোতি এত্থ হি-কাৰো কাৰণত্থো. তত্থ হি অভিধম্মে কালসমূহখণসমৱাযহেতুসঙ্খাতৱসেন পঞ্চৱিধো সমযট্ঠো দট্ঠব্বো. কালসমূহট্ঠো সমযো কথং অধিকৰণং হোতি? অধিকৰণমুপ্পত্তিট্ঠানং পুব্বণ্হে জাতোতি যথা, এৱং কালট্ঠো সমযসদ্দো দট্ঠব্বো. কথং ৰাসট্ঠো? যৱৰাসিম্হি জাতোতি যথা. তস্মা যস্মিং কালে পুঞ্জে ৱা চিত্তং সমুপ্পন্নং, তস্মিং কালে পুঞ্জে ৱা ফস্সাদযো উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. অধিকৰণঞ্হীতি এত্থ অভিধম্মে নিদ্দিট্ঠং অধিকৰণং কালট্ঠো সমূহট্ঠো চ হোতি, ‘‘যস্মিং সমযে’’তি ৱুত্তং অধিকৰণং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইদানি ভাৱেনভাৱলক্খণঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘তত্থ ৱুত্তান’’মিচ্চাদিমাহ. তত্থ অভিধম্মে ৱুত্তানং ভাৱো নাম কিন্তি? উপ্পত্তি ৱিজ্জমানতা, সা তেসং তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং, সা পন সমযস্স ভাৱেন ভাৱো লক্খীযতি ঞাযতি, তস্মা তত্থ ভুম্মৱচননিদ্দেসো কতোতি ৱুত্তং হোতি.

তত্থ খণো নাম অট্ঠক্খণৱিনিমুত্তো নৱমো খণো, তস্মিং সতি উপ্পজ্জতি. সমৱাযো নাম চক্খুন্দ্ৰিযাদিকাৰণসামগ্গী, তস্মিং সতি উপ্পজ্জতি. হেতু নাম ৰূপাদিআৰম্মণং. তস্মা তস্মিং খণকাৰণসমৱাযহেতুম্হি সতি তেসং ফস্সাদীনং ভাৱো ৱিজ্জমানতা হোতীতি ৱুত্তং হোতি. ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতীতি এত্থ অত্থদ্ৱযমেকস্স সম্ভৱতীতি ইধ ৱিনযে ৱুত্তস্স সমযসদ্দস্স কত্তুকৰণত্থে ততিযা হেতুম্হি চ ইত্যুত্তত্তা. সো দুব্বিঞ্ঞেয্যোতি ‘‘তথাগতোৱ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি ৱুত্তত্তাতি ৱুত্তং হোতি. তেন সমযেনাতি তস্স সমযস্স কাৰণা ‘‘অন্নেন ৱসতি ৱিজ্জায ৱসতী’’তি যথা, অন্নং ৱা ৱিজ্জং ৱা লভামীতি তদত্থং ৱসতীত্যত্থো. এৱং ‘‘তেন সমযেন ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তে হেত্ৱত্থে ততিযা দট্ঠব্বা, তস্মা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা সমযঞ্চ ৱীতিক্কমঞ্চ ওলোকযমানো তত্থ তত্থ ৱিহাসীতি ৱুত্তং হোতি. ততিযপাৰাজিকাদীসু ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অদ্ধমাসং, পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ১৬২) এৱমাদীসু দট্ঠব্বা, তস্মা দুতিযা কালদ্ধানে অচ্চন্তসংযোগেতি দুতিযাত্ৰ সম্ভৱতি ‘‘মাসমধীতে দিৱসমধীতে’’তি যথা. ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতীতি এত্থ যস্স কৰণৱচনস্স হেতুঅত্থো সম্ভৱতি, তেন সমযেন হেতুভূতেন তং তং ৱত্থুৱীতিক্কমসঙ্খাতং ৱীতিক্কমসমযসঙ্খাতং ৱা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি. যস্স কৰণত্থো সম্ভৱতি, তেন কৰণভূতেন সমযেন সম্পত্তেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসীতি অধিপ্পাযো.

গণ্ঠিপদে পন ‘‘সুদিন্নাদীনং ৱীতিক্কমোৱ কাৰণং নাম, তস্স নিযমভূতো কালো পন কৰণমেৱ তং কালং অনতিক্কমিত্ৱাৱ সিক্খাপদস্স পঞ্ঞপেতব্বত্তা’’তি ৱুত্তং, তং নিদ্দোসং. যং পন ৱুত্তং ‘‘ইদং কৰণং পুব্বভাগত্তা পঠমং ৱত্তব্বম্পি পচ্ছা ৱুত্ত’’ন্তি, তং দুৱুত্তং. হেতুঅত্থতো হি যথা পচ্ছা কৰণত্থো যোজিযমানো অনুক্কমেনেৱ যোগং গচ্ছতি, তথা চ যোজিতো. যং পন অট্ঠকথাচৰিযো পচ্ছা ৱুত্তং ইদং কৰণত্থং পঠমং যোজেত্ৱা পঠমং ৱুত্তং হেতুঅত্থং পচ্ছা যোজেসি, তং যোজনাসুখত্তাতি ৱেদিতব্বন্তি আচৰিযেন লিখিতং. ইতো পট্ঠায যত্থ যত্থ ‘‘আচৰিযেন লিখিত’’ন্তি ৱা ‘‘আচৰিযস্স তক্কো’’তি ৱা ৱুচ্চতি, তত্থ তত্থ আচৰিযো নাম আনন্দাচৰিযো কলসপুৰৱাসীতি গহেতব্বো. এত্থাহ – যথা সুত্তন্তে ‘‘একং সমযং ভগৱা’’তি ৱুচ্চতি, তথা ‘‘তেন সমযেন ভগৱা ৱেৰঞ্জায’’ন্তি ৱত্তব্বং, অথ সৱেৱচনং ৱত্তুকামো থেৰো, তথাগতো সুগতোতিআদীনিপি ৱত্তব্বানি, অথ ইমস্সেৱ পদদ্ৱযস্স গহণে কিঞ্চি পযোজনং অত্থি, তং ৱত্তব্বন্তি? ৱুচ্চতে – কেসঞ্চি বুদ্ধস্স ভগৱতো পৰমগম্ভীৰং অজ্ঝাসযক্কমং অজানতং ‘‘অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদে অনাদীনৱদস্সো…পে… অভিৱিঞ্ঞাপেসী’’তিআদিকং (পাৰা. ৩৬) ‘‘অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং সুদিন্নং পটিপুচ্ছী’’তিআদিকঞ্চ (পাৰা. ৩৯) ‘‘সাদিযি ত্ৱং ভিক্খূতি. নাহং ভগৱা সাদিযি’’ন্তিআদিকঞ্চ (পাৰা. ৭২) তথা পুৰাণৱোহাৰিকং ভিক্খুং পুচ্ছিত্ৱা তেন ৱুত্তপৰিচ্ছেদেন দুতিযপাৰাজিকপঞ্ঞাপনঞ্চ দেৱদত্তস্স পব্বজ্জানুজাননঞ্চাতি এৱমাদিকং ৱিনযপৰিযত্তিং দিস্ৱা বুদ্ধসুবুদ্ধতং পটিচ্চ সঙ্কা সম্ভৱেয্য, ‘‘তথা কিং পন তুয্হং ছৱস্স খেড়াসকস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৩৩৬) এৱমাদিকং ফৰুসৱচনপটিসংযুত্তং ৱিনযপৰিযত্তিং নিস্সায খীণাসৱত্তং পটিচ্চ সঙ্কা সম্ভৱেয্য, তদুভযসঙ্কাৱিনোদনত্থং আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ইদমেৱ পদদ্ৱযগ্গহণং সব্বত্থ কতন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেতং দীপেতি – কামং সব্বঞেয্যবুদ্ধত্তা বুদ্ধোযেৱ, ভগ্গসব্বদোসত্তা ভগৱাৱ, সো সত্থাতি. পৰতোপি ৱুত্তং ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি…পে… অনত্থসংহিতে সেতুঘাতো তথাগতান’’ন্তি (পাৰা. ১৬). সুত্তন্তে চ ৱুত্তং ‘‘সণ্হেনপি কেসি ৱিনেমি ফৰুসেনপী’’তিআদি (অ. নি. ৪.১১১).

অসাধাৰণহেতুম্হীতি এত্থ কুসলমূলানি ন অকুসলানং কদাচি মূলানি হোন্তি, তথা অকুসলমূলানি কুসলানং, অব্যাকতমূলানি ন কদাচি কুসলানন্তি অযমেৱ নযো লব্ভতি, যস্মা কুসলা হেতূ তংসমুট্ঠানানং ৰূপানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো (পট্ঠা. ১.১.৪০১ আদযো), তস্মা কুসলানি কুসলানংযেৱাতিআদিনযো ন লব্ভতি. পুচি ৱুচ্চতে কুট্ঠা, তে মন্দযতি নাসযতীতি পুচিমন্দো. সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততন্তি এত্থ সামঞ্ঞতো ৱুত্তসত্তে দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মনুস্সানং উপকাৰবহুলত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. বহুজনহিতাযাতি বহুনো জনস্স হিতত্থায. পঞ্ঞাসম্পত্তিযা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকহিতূপদেসকো হি ভগৱা. সুখাযাতি সুখত্থায. চাগসম্পত্তিযা উপকাৰকসুখসম্পদাযকো হি এস. মেত্তাকৰুণাসম্পত্তিযা লোকানুকম্পায মাতাপিতৰো ৱিয. লোকস্স ৰক্খিতগোপিতা হি এস. দেৱমনুস্সানন্তি এত্থ ভব্বপুগ্গলে ৱেনেয্যসত্তেযেৱ গহেত্ৱা তেসং নিব্বানমগ্গফলাধিগমায অত্তনো উপ্পত্তিং দস্সেতি. ‘‘অত্থাযা’’তি হি ৱুত্তে পৰমত্থত্থায নিব্বানায, ‘‘হিতাযা’’তি ৱুত্তে তংসম্পাপকমগ্গত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি, মগ্গতো উত্তৰি হিতং নাম নত্থীতি. সুখাযাতি ফলসমাপত্তিসুখত্থায ততো উত্তৰি সুখাভাৱতো. দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি এত্থ সমাধিং পঞ্ঞঞ্চ অগ্গহেত্ৱা দিট্ঠিসীলমত্তগ্গহণং সব্বসেক্খাসেক্খসামঞ্ঞত্তা. কোসম্বকসুত্তেপি (ম. নি. ১.৪৯২) ‘‘সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি, দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠিগ্গহণেন পঞ্ঞাপি গহিতাতি চে? ন, সোতাপন্নাদীনম্পি পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰিভাৱপ্পসঙ্গতো, তস্মা একলক্খণানম্পি তাসং পঞ্ঞাদিট্ঠীনং অৱত্থন্তৰভেদো অত্থি ধিতিসমাধিন্দ্ৰিযসম্মাসমাধীনং ৱিয. অঞ্ঞাসীতি এত্থ সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন ঞাতা, অত্থা সুতাতি হি ৱুচ্চন্তি ‘‘সুতমেতং, ভো গোতম, পাপকা সমাচাৰা দিস্সন্তি চেৱ সুয্যন্তি চা’’তিআদীসু ৱিয. ‘‘ভিক্খু খো, উপালি, সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৩৫৪) ৱিয অৱধাৰণত্থে ৱা. ৱেৰঞ্জাযং ভৱো ৱিজ্জমানো. ইত্থম্ভূতস্স এৱং ভূতস্স. কথং ভূতস্স? সক্যপুত্তস্স সক্যকুলা পব্বজিতস্স, এৱং হুত্ৱা ঠিতস্স কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতোতি অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৱচনানি হোন্তীতি অত্থো.

কামুপাদানপচ্চযা এৱ মেত্তং ভাৱেতি, ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততীতি ইমিনা কামুপাদানহেতু কম্মং কত্ৱা কামভৱে এৱ নিব্বত্ততীতিৱাদীনং ৱাদো পটিক্খিত্তোতি ৱদন্তি, ‘‘ব্ৰহ্মলোকে পণীতা কামা’’তি সুত্ৱা, কপ্পেত্ৱা ৱা পচ্ছা ‘‘তত্থ সম্পত্তিং অনুভৱিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা তদুপগং কৰোতীতি ব্ৰহ্মলোকেপি কামনীযট্ঠেন কামা, ‘‘তদাৰম্মণত্তা তণ্হা কামুপাদানন্তি ৱুত্তা’’তি চ ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. কম্মঞ্চ চক্খুস্স জনককাৰণং, কম্মস্স মূলকাৰণং তণ্হা, তস্মা ন মূলকাৰণং হোতি জনকং. ৰূপতণ্হাদযো দুক্খসচ্চং খন্ধপৰিযাপন্নত্তা, ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খ’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৮৭; ম. নি. ১.১৩১; ৱিভ. ১৯০) ৱচনতো চ. তস্স মূলকাৰণভাৱেন সমুট্ঠাপিকাতি তস্স কাৰণভূতস্স ইমস্স খন্ধপঞ্চকস্স সমুট্ঠাপিকাতি যোজেতব্বং. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো তস্স এৱ কাৰণন্তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. অপিচ ‘‘ৰূপাদি ৱিয তণ্হাপি তণ্হায উপ্পত্তিপ্পহানট্ঠান’’ন্তি ৱচনতো ৰূপাদি ৱিয তণ্হাপি দুক্খসচ্চং কতং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ৰূপতণ্হা লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ৱিভ. ২০৩) চ ‘‘এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪) চ. ৱিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সব্বাকাৰেন পন উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খঞ্চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ অঞ্ঞত্ৰ তণ্হাযা’’তি ৱচনতো ইধ ৰূপতণ্হাদযো দুক্খসচ্চন্তি ৱচনং ৱিৰুজ্ঝতীতি চে? ন, অঞ্ঞমঞ্ঞাসঙ্কৰভাৱেন দস্সেতুং তত্থ তত্থ ৱুত্তত্তা. যদি তণ্হা উপাদানক্খন্ধপৰিযাপন্না ন ভৱেয্য, সচ্চৱিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমে সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. সেয্যথিদং, ৰূপুপাদানক্খন্ধো ..পে… ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ২০২) এত্থ ‘‘ঠপেত্ৱা তণ্হং সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো’’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, ন চ ৱুত্তং, তস্মা দুক্খসচ্চপৰিযাপন্না তণ্হাতি চে? ন, হেতুফলসঙ্কৰদোসপ্পসঙ্গতো. ন সঙ্কৰদোসোতি চে? সচ্চৱিভঙ্গপাড়িযঞ্হি পঞ্চহি কোট্ঠাসেহি সমুদযসচ্চং নিদ্দিট্ঠং.

কথং? তণ্হাতি একো ৱাৰো, তণ্হা চ অৱসেসা চ কিলেসাতি দুতিযো, তণ্হা চ অৱসেসা চ কিলেসা অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মাতি ততিযো, তণ্হা চ অৱসেসা চ কিলেসা অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা তীণি চ কুসলমূলানি সাসৱানীতি চতুত্থো, তণ্হা চ অৱসেসা চ কিলেসা অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা তীণি চ কুসলমূলানি সাসৱানি অৱসেসা চ সাসৱা কুসলা ধম্মাতি পঞ্চমো ৱাৰোতি. আম নিদ্দিট্ঠং, তথাপি অভিধম্মভাজনিযেযেৱ, ন অঞ্ঞস্মিং, সো চ নযো অৰিযসচ্চনিদ্দেসে ন লব্ভতি. তথা হি তত্থ ‘‘চত্তাৰি সচ্চানি’’চ্চেৱাহ, সুত্তন্তভাজনিযপঞ্হপুচ্ছকেসু ৱিয ‘‘চত্তাৰি অৰিযসচ্চানী’’তি ন ৱুত্তং, তস্মা সুত্তন্তভাজনিযোৱ পমাণং তত্থ চ তণ্হায ৱুত্তত্তা. যথাহ ‘‘তত্থ কতমং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং, যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা…পে… সেয্যথিদং, কামতণ্হা’’তিআদি (ৱিভ. ২০৩). ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ইমিনা পৰিযাযেন ৱুত্তত্তা তত্থ ৱুত্তম্পি পমাণমেৱ. ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি পথৱীকসিণ’’ন্তি (ধ. স. ১৮৬ আদযো) ৱচনতো ‘‘কসিণানী’’তি ঝানানি ৱুত্তানি. কেচি ‘‘উগ্গহনিমিত্তপটিভাগনিমিত্তে সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং. ‘‘দ্ৱত্তিংসাকাৰাপি পণ্ণত্তিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পটিকূলাতি সতি পট্ঠপেতব্বা’’তি ৱচনতো সতিগোচৰা ৰূপাদযো চ ৱেদিতব্বা.

সদ্ধাহিৰোত্তপ্পবাহুসচ্চৱীৰিযাৰম্ভোপট্ঠিতসতিসম্পজঞ্ঞতাতি ইমে সত্ত সদ্ধম্মা নাম. সভাৱতোতি দুক্খতো. ন চৱতীতি দেৱে সন্ধায. ঞাতেয্যন্তি ঞাতব্বং. দট্ঠেয্যন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা পন ‘‘নাহং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্য’’ন্তি ৱদামীতি অত্থো. লোকন্তি খন্ধলোকং. গমনেন ন পত্তব্বোতি সৰীৰগমনেন, অগতিগমনেন ৱা ন পত্তব্বো, অৰিযগমনেন লোকন্তং পত্ৱাৱ দুক্খা অত্থি পমোচনন্তি ৱুত্তং হোতি. সমিতাৱীতি সমিতকিলেসো. আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা. যে কেচি পচ্চযট্ঠিতিকা, সব্বে তে লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন একো লোকোতি অধিপ্পাযো. সঙ্খাৰা হি সকসকপচ্চযাযত্ততায সত্তা ৱিসত্তা সত্তা নাম. পৰিহৰন্তি পৰিচৰন্তি. দিসাতি উপযোগবহুৱচনং. ভন্তি পটিভন্তি. কে তে? তেযেৱ ৱিৰোচমানা পভস্সৰা চন্দিমসূৰিযা. অট্ঠ লোকধম্মা সঙ্খাৰাৱ. ‘‘সিনেৰুস্স সমন্ততো’’তি ৱচনতো যুগন্ধৰাদযো সিনেৰুং পৰিক্খিপিত্ৱা পৰিমণ্ডলাকাৰেন ঠিতাতি ৱদন্তি. পৰিক্খিপিত্ৱা অচ্চুগ্গতো লোকধাতু অযং. ‘‘ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো’’তি ৱদন্তি. অঞ্ঞথাপি লক্খণাদিভেদতো সঙ্খাৰলোকং, আসযানুসযভেদতো সত্তলোকং, চক্কৱাড়াদিপৰিমাণতো ওকাসলোকঞ্চ সব্বথাপি ৱিদিতত্তা লোকৱিদূ.

ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং কামাৱচৰং পৰিত্তং লোকিযং, তেন সব্বং লোকং কথং অভিৱতি? অসদিসানুভাৱত্তা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয. তঞ্হি অত্তনো ৱিসযে ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকং, লহুতৰপ্পৱত্তি চ ভৱঙ্গচিত্তদ্ৱযানন্তৰং উপ্পত্তিতো. ন কস্সচি এৱংলহুতৰং চিত্তং উপ্পজ্জতি, অপি আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স, তস্স কিৰেস চিত্তৱাৰো পঞ্চদসভৱঙ্গানন্তৰন্তি. অগ্গিসিখধূমসিখা চ নাগা কিৰ সীহড়দীপে. অত্থস্স দীপকং পদং অত্থপদং. একত্থদীপকং পদং, সব্বমেতং ৱাক্যন্তি অত্থো. অট্ঠ দিসা নাম অট্ঠ ৱিমোক্খা, সমাপত্তিযো ৱা. সত্থৱাহো সত্থাতি নিপাতিতো যথা পিসিতাসো পিসাচো. উদকে মণ্ডূকো অহং আসিং, ন থলে মণ্ডূকো, ৱাৰিমত্তমেৱ গোচৰো, তস্স মে তৱ ধম্মং সুণন্তস্স সীসং দণ্ডেন সন্নিৰুম্ভিত্ৱাতি পাঠসেসো. অনাদৰত্থে ৱা সামিৱচনং. ‘‘এত্তকেনপি এৱৰূপা ইদ্ধি ভৱিস্সতী’’তি সিতং কত্ৱা. ৱিমোক্খোতি চেত্থ মগ্গো, তদনন্তৰিকং ঞাণং নাম ফলঞাণং, তস্মিং খণে বুদ্ধো নাম. সব্বস্স বুদ্ধত্তাতি কত্তৰি. বোধেতাতি হেতুকত্তৰি. সেট্ঠত্থদীপকং ৱচনং সেট্ঠং নাম, তথা উত্তমং. সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি সব্বধম্মানং সচ্ছিকৰণৱসেন সযম্ভুতা পঞ্ঞত্তি, অত্তনা এৱ ৱা ঞাতা সচ্ছিকতাতিপি সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তি. ভগী ভগৱা চীৱৰপিণ্ডপাতাদীনং. ভজী অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি. ভাগী অত্থধম্মৱিমুত্তিৰসস্স. ৰাগাদিকিলেসগণভগ্গমকাসি. ভাৱিতত্তনো ভাৱিতকাযো. ভৱস্স অন্তং নিব্বানং মগ্গাধিগমেন তং গতোতি ভৱন্তগো.

‘‘লোভং, ভিক্খৱে, একং ধম্মং পজহথা’’তিআদিনা (ইতিৱু. ১) নযেন এককাদিৱসেনাগতে গহেত্ৱা ৱদতি. সংকিলেসতণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতসংকিলেসৱসেন অনিচ্চদুক্খমনত্তাসুভেসু নিচ্চন্তিআদিৱিপৰিযেসা. চীৱৰহেতু ৱা, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, পিণ্ডপাত সেনাসনইতিভৱাভৱহেতু ৱা (অ. নি. ৪.৯). চেতোখিলা সত্থৰি কঙ্খতি, ধম্মে, সঙ্ঘে, সিক্খায, সব্ৰহ্মচাৰীসু কুপিতোতি (দী. নি. ৩.৩১৯; ৱিভ. ৯৪১) আগতা পঞ্চ. কামে অৱীতৰাগো হোতি…পে… কাযে, ৰূপে, যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং ভুঞ্জিত্ৱা, অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং পণিধায ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতীতি (দী. নি. ৩.৩২০; ৱিভ. ৯৪১) আগতা পঞ্চ ৱিনিবন্ধা. ৱিৱাদমূলানি কোধো উপনাহো মক্খো পড়াসো ইস্সা মচ্ছৰিযং মাযা সাঠেয্যং থম্ভো সাৰম্ভো সন্দিট্ঠিপৰামাসিতা আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গিতা (অ. নি. ৬.৩৬; দী. নি. ৩.৩২৫). ৱিভঙ্গে পন ‘‘কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপৰামাসিতা’’তি (ৱিভ. ৯৪৪) আগতং. তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা, পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো, এৱং ছন্দৰাগো, অজ্ঝোসানং, পৰিগ্গহো, মচ্ছৰিযং, আৰক্খো, আৰক্খাধিকৰণং, দণ্ডাদানসত্থাদান…পে… অকুসলা ধম্মা সম্ভৱন্তীতি (দী. নি. ২.১০৪; ৩.৩৫৯; অ. নি. ৯.২৩; ৱিভ. ৯৬৩) ৱুত্তানং. ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মতণ্হাতি ছ, তা কামভৱৱিভৱতণ্হাৱসেনেৱ অট্ঠাৰস, তা এৱ অজ্ঝত্তিকস্সুপাদায অট্ঠাৰস, বাহিৰস্সুপাদায অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস, তা অতীতে ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংসাতি এৱং অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতানীতি. মাৰেতীতি মাৰো, পমাদো ‘‘পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১) ৱচনতো. সম্মাআজীৱৱিনাসনতো ৱা কিলেসা ৱুচ্চন্তি ‘‘মাৰো’’তি, ৱধকূপমত্তা খন্ধাৱ মাৰা. অভিসঙ্খাৰা জাতিদুক্খাভিনিব্বত্তাপনতো, জাতস্স জৰাদিসম্ভৱতো চ মাৰা. একভৱপৰিযাপন্নজীৱিতমাৰণতো মচ্চু মাৰো. অণিমতা নাম পৰমাণু ৱিয অদস্সনূপগমনং. লঘিমতা সৰীৰেন, চিত্তেন ৱা সীঘগমনং. মহিমতা চন্দিমসূৰিযাদীনম্পিপাণিনা পৰামসনাদি. পত্তি নাম যথিচ্ছিতদেসপ্পত্তি. পকাসনতা, লাভকস্সত্থসাধনং ৱা পাকম্মং. ঈসত্তং নাম সযংৱসিতা. ৱসিত্তং নাম অপৰৱসিতা. যত্থকামাৱসাযিতং নাম যত্থিচ্ছতি যদিচ্ছতি যাৱদিচ্ছতি, তত্থ তাৱ তদত্থসাধনং. পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠেন ৱা দুক্খমৰিযসচ্চন্তিআদিম্হি ইদং চোদনাপুব্বঙ্গমং অত্থৱিস্সজ্জনং – দুক্খাদীনং অঞ্ঞেপি ৰূপতণ্হাদযো অত্থা অত্থি, অথ কস্মা চত্তাৰো এৱ ৱুত্তাতি চে? অঞ্ঞসচ্চদস্সনৱসেন আৱিভাৱতো.

‘‘তত্থ কতমং দুক্খেঞাণং, দুক্খং আৰব্ভ যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা’’তিআদিনাপি (ৱিভ. ৭৯৪) নযেন একেকসচ্চাৰম্মণৱসেনাপি সচ্চঞাণং ৱুত্তং. ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) নযেন একং সচ্চং আৰম্মণং কত্ৱা সেসেসু কিচ্চনিপ্ফত্তিৱসেনাপি ৱুত্তং. তত্থ যদা একেকং সচ্চং আৰম্মণং কৰোতি, তদা সমুদযদস্সনেন তাৱ সভাৱতো পীড়নলক্খণস্সাপি দুক্খস্স যস্মা তং আযূহনলক্খণেন সমুদযেন আযূহিতং সঙ্খতং, তস্মাস্স সো সঙ্খতট্ঠো আৱি ভৱতি. যস্মা পন মগ্গো কিলেসসন্তাপহৰো সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৱি ভৱতি নন্দস্স অচ্ছৰাদস্সনেন সুন্দৰিযা অনভিৰূপভাৱো ৱিয. অৱিপৰিণামধম্মস্স পন নিৰোধস্স দস্সনেন তস্স ৱিপৰিণামট্ঠো আৱি ভৱতীতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. সভাৱতো আযূহনলক্খণস্সপি সমুদযস্স দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৱি ভৱতি অসপ্পাযভোজনতো উপ্পন্নব্যাধিদস্সনেন ভোজনস্স ব্যাধিনিদানভাৱো ৱিয. ৱিসংযোগভূতস্স নিৰোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স চ মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠোতি. তথা নিস্সৰণস্সাপি নিৰোধস্স অৱিৱেকভূতস্স সমুদযস্স দস্সনেন ৱিৱেকট্ঠো আৱি ভৱতি. মগ্গদস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো. ইমিনা হি অনমতগ্গে সংসাৰে মগ্গো ন দিট্ঠপুব্বো, সোপি চ সপ্পচ্চযত্তা সঙ্খতো এৱাতি অপ্পচ্চযধম্মস্স অসঙ্খতভাৱো অতিৱিয পাকটো হোতি. দুক্খদস্সনেন পনস্স অমতট্ঠো আৱি ভৱতি. দুক্খঞ্হি ৱিসং, অমতং নিব্বানন্তি. তথা নিয্যানলক্খণস্সাপি মগ্গস্স সমুদযদস্সনেন ‘‘নাযং হেতু নিব্বানস্স পত্তিযা, অযং হেতূ’’তি হেত্ৱত্থো আৱি ভৱতি. নিৰোধদস্সনেন দস্সনট্ঠো পৰমসুখুমৰূপানি পস্সতো ‘‘ৱিপ্পসন্নং ৱত মে চক্খূ’’তি চক্খুস্স ৱিপ্পসন্নভাৱো ৱিয. দুক্খদস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো অনেকৰোগাতুৰকপণজনদস্সনেন ইস্সৰজনস্স উড়াৰভাৱো ৱিযাতি এৱমেত্থ লক্খণৱসেন, একস্স অঞ্ঞসচ্চদস্সনৱসেন চ ইতৰেসং তিণ্ণং আৱিভাৱতো একেকস্স চত্তাৰো অত্থা ৱুত্তা. উপধিৱিৱেকো নিক্কিলেসতা.

পটিপক্খং অত্থযন্তীতি পচ্চত্থিকা. পতি ৱিৰুদ্ধা অমিত্তা পচ্চামিত্তা. সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতীতি এত্তাৱতা ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতং দীপেতি. তেন ঞাণসম্পত্তিং দীপেত্ৱা ইদানি কৰুণাসম্পত্তিং দীপেতুং ‘‘সো ধম্মং দেসেসী’’তিআদিমাহ. অথ ৱা কিং সো পৱেদেসীতি? ঞাণং, তং সব্বং তিলোকহিতভূতমেৱ. সো ধম্মং দেসেসীতি কীদিসং? ‘‘আদিকল্যাণ’’ন্তিআদি. অনেন ৱচনেন ৱত্তুং অৰহভাৱং দীপেতি. সাসনধম্মোতি ওৱাদপৰিযত্তি. কিচ্চসুদ্ধিযাতি কিলেসপ্পহাননিব্বানাৰম্মণকিচ্চসুদ্ধিযা. সাসনব্ৰহ্মচৰিযং নাম সিক্খত্তযং, নৱকোটিসহস্সানীতিআদিকং ৱা. মগ্গমেৱ ব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. তস্স পকাসকং পিটকত্তযং ইধ সাত্থং সব্যঞ্জনং নাম. ছসু অত্থপদেসু সঙ্খেপতো কাসনং সঙ্কাসনং. আদিতো কাসনং পকাসনং. উভযম্পি ৱিত্থাৰেত্ৱা দেসনং ৱিৱৰণং. পুন ৱিভাগকৰণং ৱিভজনং. ওপম্মাদিনা পাকটকৰণং উত্তানীকৰণং. সোতূনং চিত্তপৰিতোসজননেন, চিত্তনিসানেন চ পঞ্ঞাপনং ৱেদিতব্বং. ব্যঞ্জনপদেসু অক্খৰণতো অক্খৰং, ‘‘একক্খৰপদমক্খৰ’’ন্তি একে. ৱিভত্তিঅন্তং পদং. ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ৱাক্যং. পদসমুদাযো ৱা ৱাক্যং. ৱিভাগপকাসো আকাৰো নাম. ফুসতীতি ফস্সোতিআদি নিব্বচনং নিৰুত্তি, নিৰুত্তিযা নিদ্দিট্ঠস্স অপদেসো নিদ্দেসো নাম. ফুসতীতি ফস্সো, সো তিৱিধো – সুখৱেদনীযো দুক্খৱেদনীযো অদুক্খমসুখৱেদনীযোতি. এতেসু অযং যোজনা – অক্খৰেহি সঙ্কাসযতি, পদেহি পকাসযতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি, আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানিং কৰোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেতি. অক্খৰেহি ৱা সঙ্কাসযিত্ৱা পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰিত্ৱা আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানিং কত্ৱা নিদ্দেসেহি পঞ্ঞাপেতি. অক্খৰেহি ৱা উগ্ঘাটেত্ৱা পদেহি ৱিনেতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰিত্ৱা আকাৰেহি ৱিনেতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিৰুত্তীহি নেত্ৱা নিদ্দেসেহি ৱিনেতি নেয্যন্তি ৱেদিতব্বং. অত্থোতি ভাসিতত্থো. তস্সেৱত্থস্স পটিৱিজ্ঝিতব্বো সকো সকো ভাৱো পটিৱেধো নাম. তং উভযম্পি অত্থো নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি সাত্থ’’ন্তি. ধম্মোতি ৱা দেসনাতি ৱা ব্যঞ্জনমেৱ. নিদ্দোসভাৱেন পৰিসুদ্ধং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং, সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতো মগ্গো চ, উভযম্পি ব্ৰহ্মচৰিযপদেন সঙ্গহিতং. পটিপত্তিযাতি পটিপত্তিহেতু. আগমব্যত্তিতোতি পুনপ্পুনং অধীযমানা খন্ধাদযো পাকটা হোন্তি. দুৰুত্তসত্থানি অধীযমানানি সম্মোহমেৱাৱাহন্তি.

২-৩. কচ্চি খমনীযং সীতুণ্হাদি. কচ্চি যাপনীযং যথালদ্ধেহি জীৱিতসাধনেহি জীৱিতং. অপ্পাবাধন্তি অপ্পোপসগ্গং, অপ্পাতঙ্কন্তি অপ্পৰোগং. কচ্চি লহুট্ঠানং সৰীৰকিচ্চে. কচ্চি বলং সমণকিচ্চে. কচ্চি ফাসুৱিহাৰো যথাৱুত্তনযেন অপ্পাবাধতায, অনুক্কণ্ঠনাদিৱসেন ৱা. সত্তসট্ঠিতো পট্ঠায পচ্ছিমৱযো, উত্তৰামুখোতি ৱুত্তং হোতি. লোকৱিৱৰণে জাতে ইধ কিং ওলোকেসি, নত্থেত্থ তযা সদিসোপীতি আহ ‘‘ত্ৱং সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গো’’তিআদি. আসভিং উত্তমং. উপপত্তিৱসেন দেৱা. ৰূপানং পৰিভোগৱসেন, পত্থনাৱসেন ৱা উপ্পন্না ৰাগসম্পযুত্তা সোমনস্সৱেদনানুৰূপতো উপ্পজ্জিত্ৱা হদযতপ্পনতো অম্বৰসাদযো ৱিয ‘‘ৰূপৰসা’’তি ৱুচ্চন্তি. তথাগতস্স পহীনাতি অধিকাৰৱসেনাহ. তথাগতস্সপি হি কস্সচি তে পহীনাতি মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা. কথং? ৰূপৰসাদিৱচনেন ৱিপাকধম্মধম্মা গহিতা, তে ৱিজ্জমানাপি মত্থকসদিসানং তণ্হাৱিজ্জানং মগ্গসত্থেন ছিন্নত্তা আযতিং তালপন্তিসদিসে ৱিপাকক্খন্ধে নিব্বত্তেতুং অসমত্থা জাতা. তস্মা তালাৱত্থু ৱিয কতা. ‘‘কুসলসোমনস্সাপি এত্থ সঙ্গহিতা’’তি ৱদন্তি. পঠমমগ্গেন পহীনা কম্মপথট্ঠানিযা, দুতিযেন উচ্ছিন্নমূলা ওড়াৰিকা, ততিযেন তালাৱত্থুকতা কামৰাগট্ঠানিযা. চতুত্থেন অনভাৱংকতা ৰূপৰাগাৰূপৰাগট্ঠানিযা. অপৰিহানধম্মতং পন দীপেন্তো ‘‘আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি আহ. তদঙ্গপ্পহানেন ৱা পহীনা ৱিপস্সনাক্খণে, ঝানস্স পুব্বভাগক্খণে ৱা, ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন উচ্ছিন্নমূলা ঝানক্খণে. ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তি (পাৰা. ১১) হি ৱুত্তং. সমুচ্ছেদপ্পহানেন তালাৱত্থুকতা ততিযৱিজ্জাধিগমক্খণে. ইত্থম্ভূতা পন তে ৰূপৰসাদযো অনভাৱংকতা আযতিমনুপ্পাদধম্মাতি একমেৱিদং অত্থপদং. পঠমায ৱা অভিনিব্ভিদায পহীনা, দুতিযায উচ্ছিন্নমূলা, ততিযায তালাৱত্থুকতা. ইত্থম্ভূতা যস্মা অনভাৱংকতা নাম হোন্তি, তস্মা আযতিংঅনউপ্পাদধম্মাতি ৱেদিতব্বা. অথ ৱা দুক্খঞাণেন পহীনা, সমুদযঞাণেন উচ্ছিন্নমূলা, নিৰোধঞাণেন তালাৱত্থুকতা, মগ্গঞাণেন অনভাৱংকতা, পচ্চৱেক্খণঞাণেন আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি ৱেদিতব্বা. লোকিযমগ্গেন ৱা পহীনা, দস্সনমগ্গেন উচ্ছিন্নমূলা, তিৱিধেন ভাৱনামগ্গেন তালাৱত্থুকতাতিআদি. ব্ৰাহ্মণস্স অৱিসযত্তা ধম্মৰসা ন উদ্ধটা.

১১. ধম্মধাতুন্তি এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ধম্মধাতু নাম. অনুকম্পৱচনানুৰূপং ‘‘পুণ্ণচন্দো ৱিযা’’তি ৱুত্তং, সূৰিযৱচনং ‘‘সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা’’তিৱচনানুৰূপং, পথৱীসমচিত্ততায কাৰণং ‘‘কৰুণাৱিপ্ফাৰ’’ন্তি ৱদন্তি. পটিচ্ছাদেতব্বে হি অত্তনো গুণে ‘‘আৰদ্ধং খো পন মে ৱীৰিয’’ন্তিআদিনা পকাসেন্তো অত্তনো কৰুণাৱিপ্ফাৰং পকাসেতীতি গহেতব্বো. ৱৰভূৰিমেধসো ৱৰপুথুলঞাণো, ভূৰীতি ৱা ভূমি, ভূমি ৱিয পত্থটৱৰপঞ্ঞোতি অত্থো. অবুজ্ঝি এত্থাতিপি অধিকৰণেন ৰুক্খো বোধি. সযং বুজ্ঝতি, বুজ্ঝন্তি ৱা তেন তংসমঙ্গিনোতি মগ্গো বোধি, এৱং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি. বুজ্ঝীযতীতি নিব্বানং বোধি. তিস্সন্নং ৱিজ্জানং উপনিস্সযৱতো যথাসম্ভৱং তিস্সো ৱিজ্জা ৱেদিতব্বা. একগ্গতাৱসেন তিক্খভাৱো. তিক্খোপি একচ্চো সৰো লক্খং পত্ৱা কুণ্ঠো হোতি, ন তথা ইদং. সতিন্দ্ৰিযৱসেনস্স খৰভাৱো, সদ্ধিন্দ্ৰিযৱসেন ৱিপ্পসন্নভাৱো, অন্তৰা অনোসক্কিত্ৱা কিলেসপচ্চত্থিকানং সুট্ঠু অভিভৱনতো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযৱসেনস্স সূৰভাৱো চ ৱেদিতব্বো. মগ্গৱিজাযনত্থং গব্ভগ্গহণকালো সঙ্খাৰুপেক্খানন্তৰমনুলোমত্তা.

ছন্দোতি চ সঙ্কপ্পোতি চ অৱত্থন্তৰভেদভিন্নো ৰাগোৱ –

‘‘সেনহাত্থ্যঙ্গমুপেতি,

ৰত্তহদযো ৰাগেন;

সম্মগতে ৰত্তকামমুপেতি,

কামপতিতং লোকস্স মাত্ৰালমতী’’তি –

আদীসু ৱিয –

ৱিভঙ্গেযেৱ কিঞ্চাপি অত্থো ৱুত্তোতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – ৱিভঙ্গপাড়িং আনেত্ৱা ইধ ৱুত্তোপি সব্বেসং উপকাৰায ন হোতি, তস্মা তং অট্ঠকথানযেনেৱ পকাসযিস্সামীতি. ইতোতি কামেহি. কাযৱিৱেকাদীসু উপধিৱিৱেকো ততিযো, তস্মা ততিযং ছড্ডেত্ৱা দ্ৱে গহেত্ৱা তদঙ্গাদীসু ৱিক্খম্ভনৱিৱেকং গহেত্ৱা ‘‘তযো এৱা’’তি ৱুত্তা. এৱং সতি চিত্তৱিক্খম্ভনা একত্থা এৱাতি ৱিসেসো ন সিযাতি চে? অপ্পনাৱাৰত্তা ন পনেৱং দট্ঠব্বং. কাযৱিৱেকগ্গহণেন পুব্বভাগগ্গহণং ঞাযতি, তস্মা চিত্তৱিৱেকোতি তদঙ্গৱিৱেকো ৱুত্তো, ৱিক্খম্ভনেন অপ্পনাকালেতি গহেতব্বং অসঙ্কৰতো. অথ ৱা চিত্তৱিৱেকেন তদঙ্গৱিক্খম্ভনা গহিতা, ইতৰেন ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো এৱাতিপি যুত্তং, কিলেসকামত্তা ৱা দ্ৱীসু কম্মেসু পৰিযাপন্নো পুৰিসো ৱিয. যথা অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱসেন লোকে ‘‘সফলো ৰুক্খো’’তি ৱুচ্চতি, তথেৱ ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱসেন সাসনে ‘‘সৱিতক্কং সৱিচাৰং ঝান’’ন্তি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.

ৱূপসমাতি এত্থ কেসং ৱূপসমাতি, কিং পঠমজ্ঝানিকানং, উদাহু দুতিযজ্ঝানিকানন্তি? এত্থ যদি পঠমজ্ঝানিকানং, নত্থি তেসং ৱূপসমো. ন হি পঠমজ্ঝানং ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতং অত্থি. যদি দুতিযজ্ঝানিকানং, নত্থেৱ ৱূপসমো তত্থ তদভাৱাতি চে? তেনেতং ৱুচ্চতি ‘‘সমতিক্কমা’’তি, সমতিক্কমোপি ন তেসংযেৱ. কিন্তু সকলস্সপি পঠমজ্ঝানধম্মৰাসিস্সাতি চে? তেনেতং ৱুচ্চতি ‘‘ওড়াৰিকস্স পন সমতিক্কমা’’তিআদি. সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ওড়াৰিকাৱ দুতিযজ্ঝানতো, ন কেৱলং ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযমেৱাতি চে? ন ৱিতক্কৱিচাৰাযেৱ তেহি সম্পযুত্তানং ওড়াৰিকভাৱতোতি তেস্ৱেৱ আদীনৱদস্সনেন দুতিযজ্ঝানক্খণে তেসং অভাৱো হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৱা’’তি, যস্স ধম্মস্সানুভাৱেন, যোগেন ৱা ইদং ঝানং ‘‘সম্পসাদন’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘একোদিভাৱ’’ন্তি চ, তস্স দস্সনত্থং সদ্ধাসমাধযো ৱিভঙ্গে ৱুত্তা. পণীতভোজনসিক্খাপদে (পাচি. ২৫৭ আদযো) সপ্পিআদযো ৱিযাতি ৱুত্তে অযং অত্থৱণ্ণনা ন ৱিৰুজ্ঝতি. সমং পস্সতীতি লীনুদ্ধচ্চং পহায খীণাসৱস্স ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনাকাৰভূতা উপেক্খা ছড়ঙ্গুপেক্খা. নীৱৰণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং সঙ্খাৰুপেক্খা নাম. ৱিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা ৱিপস্সনুপেক্খা নাম. তত্থ ছড়ঙ্গুপেক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পাৰিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱ, অৱত্থাভেদেন ভেদো নেসং. সঙ্খাৰুপেক্খাৱিপস্সনুপেক্খানম্পি একতা পঞ্ঞাৱসেন, কিচ্চৱসেন পন দুৱিধতা ৱেদিতব্বা.

ছড়ঙ্গুপেক্খা কামাৱচৰা, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা ৰূপাৱচৰাতিআদিনা ভূমিৱসেন. ছড়ঙ্গুপেক্খা খীণাসৱস্সেৱ, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা তিণ্ণম্পি পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খানন্তি এৱং পুগ্গলৱসেন. ছড়ঙ্গুপেক্খা সোমনস্সুপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা উপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তা এৱাতি এৱং চিত্তৱসেন. ছড়ঙ্গুপেক্খা ছড়াৰম্মণা, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা ধম্মাৰম্মণাৱাতি আৰম্মণৱসেন. ৱেদনুপেক্খা ৱেদনাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, ইতৰা নৱ সঙ্খাৰক্খন্ধেনাতি খন্ধসঙ্গহৱসেন. ছড়ঙ্গুপেক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰবোজ্ঝঙ্গঝানুপেক্খা পাৰিসুদ্ধিতত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা চ অত্থতো একা, তস্মা একক্খণে একাৱ সিযা, ন ইতৰা, তথা সঙ্খাৰুপেক্খাৱিপস্সনুপেক্খাপি. ৱেদনাৱীৰিযুপেক্খানং একক্খণে সিযা উপ্পত্তীতি. ছড়ঙ্গুপেক্খা অব্যাকতা, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা কুসলাব্যাকতা, তথা সেসা. ৱেদনুপেক্খা পন সিযা অকুসলাপি. এৱং কুসলত্তিকৱসেন. দসপেতা সঙ্খেপেন চত্তাৰোৱ ধম্মা ৱীৰিযৱেদনাতত্ৰমজ্ঝত্তঞাণৱসেন. ‘‘দুক্খদোমনস্সসুখসোমনস্সান’’ন্তি এৱং পহানক্কমেন অৱত্ৱা ৱিভঙ্গে ৱুত্তনযেন কস্মা ৱুত্তানীতি চে? সুত্তানুৰক্খণত্থং. ইট্ঠানিট্ঠৱিপৰীতন্তি এত্থ ‘‘আৰম্মণৱসেন অগ্গহেত্ৱা ইট্ঠানিট্ঠৱিপৰীতাকাৰেন অনুভৱতীতি গহেতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. কস্মা? একংযেৱ কসিণং আৰব্ভ সব্বেসং পৱত্তিতো. ততিযজ্ঝানতো পট্ঠায উপকাৰা হুত্ৱা আগতাতি সতিসীসেন দেসনা কতা, ৱিগতৱলাহকাদিনা সোম্মতায ৰত্তিযা ৱলাহকাদিনা কালুস্সিযে সতিপি দিৱা ৱিয অনুপকাৰিকা ন হোতি ৰত্তিং, তস্মা ‘‘অত্তনো উপকাৰকত্তেন ৱা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সূৰিযপ্পভাভিভৱা, ৰত্তিযা অলাভাতি ইমে দ্ৱে হেতূ অপৰিসুদ্ধতায কাৰণং. সোম্মভাৱেন, অত্তনো উপকাৰকত্তেন চাতি ইমে দ্ৱে সভাগতায কাৰণ’’ন্তি ৱদন্তি, তস্সা অপৰিসুদ্ধায জাতিযাতি ৱুত্তং হোতি, তস্মা কাৰণৱচনন্তি একে.

ঝানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুব্বেনিৱাসকথাৱণ্ণনা

১২. চিত্তেকগ্গতাসভাগত্তা ঝানানং ‘‘কেসঞ্চি চিত্তেকগ্গতত্থানী’’তি আহ. কুসলানং ভৱোক্কমনসভাগত্তা ‘‘কেসঞ্চি ভৱোক্কমনত্থানী’’তি. অসভাগত্তা সেসট্ঠানেসু ‘‘পাদকত্থানী’’তি অৱত্ৱা ‘‘পাদকানী’’তি আহ. তেন পাদকভূতানম্পি যথাসম্ভৱং চিত্তেকগ্গতা ভৱোক্কমনতাৱহতং, ইতৰেসং যথাসম্ভৱং পাদকতাৱহতঞ্চ দীপেতি. অসভাগত্তা জৱনৱিপস্সনাপাদকানি সমানানি অভিঞ্ঞাপাদকানি চ হোন্তি, অভিঞ্ঞাপাদকানি চ ৱিপস্সনাপাদকানি হোন্তীতিপি দীপেতি, তথা পাদকাভাৱং দীপেতি. অভিঞ্ঞায হি চতুত্থমেৱ পাদকং, ন ইতৰানি. তেসু চতুত্থস্স ততিযং পাদকং, ততিযস্স দুতিযং, দুতিযস্স পঠমন্তি. অথ ৱা ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি যথালাভতো ৱুত্তং.

ৱিনযনিদাননিমিত্তং, ৱেৰঞ্জনিৱাসকপ্পনং;

সত্থু যস্মা তস্মা ভগৱা, ৱিজ্জত্তযমাহ ৱেৰঞ্জে.

ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ৱিনযে সুপ্পটিপন্নো ভিক্খু সীলসম্পত্তিং নিস্সাযা’’তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা). সীলৱতো হি সীলপচ্চৱেক্খণত্থং ৰত্তিট্ঠানদিৱাঠানেসু নিসিন্নস্স নিসজ্জনতো পট্ঠায অত্তনো অতীতকিৰিযানুস্সৰণবহুলতায পুব্বেনিৱাসানুস্সতিৱিজ্জা অপ্পকসিৰেন সমিজ্ঝতি. তথা অত্তানং পটিচ্চ সত্তানং চুতিপৰিগ্গহণসীলতায চুতূপপাতঞাণং অপ্পকসিৰেন সমিজ্ঝতি, উদকাদীসু সুখুমত্ত দস্সনসীলতায দিব্বচক্খুঞাণং সমিজ্ঝতি. যস্মা সত্তৱিধমেথুনসংযোগপৰিৱজ্জনেন, কামাসৱাদিপৰিৱজ্জনেন ৱা ব্ৰহ্মচৰিযং অখণ্ডাদিভাৱং পাপুণাতি, তস্মাস্স আসৱক্খযঞাণং অপ্পকসিৰেন সমিজ্ঝতীতি এত্থ ৱিনযনিদানে ৱিজ্জত্তযমেৱ দস্সিতং, তস্মা আহ ‘‘যেসঞ্চ গুণানং দাযকং অহোসি, তেসং একদেসং দস্সেন্তো’’তি, অঞ্ঞথা ৱিজ্জত্তযপটিলাভমত্তপ্পসঙ্গো সিযাতি.

সো এৱন্তি ইমিনা কিঞ্চাপি চতুন্নং ঝানানং পুব্বভাগপটিপদাপি সঙ্গহং গচ্ছতি, ন কেৱলং পুৰিমজ্ঝানত্তিকমেৱ, তথাপি কেৱলং পুৰিমজ্ঝানত্তিকমেৱ গণ্হন্তো ‘‘এৱন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেতং, ইমিনা পঠমজ্ঝানাধিগমাদিনা কমেন চতুত্থজ্ঝানং পটিলভিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতী’’তি আহ, তং কস্মাতি চে? সম্ভাৰভূমিত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৮১) ‘‘এত্থ চ পুৰিমানি তীণি ঝানানি যস্মা পীতিফৰণেন চ সুখফৰণেন চ সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ ওক্কমিত্ৱা লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৱা ইদ্ধিং পাপুণাতি, তস্মা ইমিনা পৰিযাযেন ইদ্ধিলাভায সংৱত্তনতো সম্ভাৰভূমিযোতি ৱেদিতব্বানি. চতুত্থজ্ঝানং পন ইদ্ধিলাভায পকতিভূমি এৱা’’তি. ইদমেৱ ৱা অত্থং সন্ধাযাহ ‘‘পুব্বে ইমানি চত্তাৰি ঝানানি কেসঞ্চি অভিঞ্ঞাপাদকানী’’তি. যদি এৱং চতুত্থজ্ঝানম্পি অন্তোকত্ৱা এৱন্তি কিমত্থং ন ৱুত্তং. তঞ্হি পকতিভূমীতি চে? ন ৱত্তব্বং, চতুত্থজ্ঝানতো পৰস্স সমাহিতাদিভাৱপ্পত্তস্স চিত্তস্স অত্থিভাৱপ্পসঙ্গতো. যস্মা যস্মিং সতি ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসি’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা তস্মিং চতুত্থজ্ঝানচিত্তে পকতিভূমিভাৱপ্পত্তে অভিঞ্ঞাপাদকে জাতে পৰিকম্মচিত্তং ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণায অভিনিন্নামেসি’’ন্তি আহ. অভিনীহাৰক্খমং হোতীতি এত্থ তং ইদ্ধিৱিধাধিগমত্থায পৰিকম্মচিত্তং অভিনীহৰতি. কসিণাৰম্মণতো অপনেত্ৱা ইদ্ধিৱিধাভিমুখং পেসেসি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানতো ইদ্ধিৱিধঞাণাদীনং নীহৰণত্থ’’ন্তি ৱুত্তত্তা অভিনীহাৰক্খমন্তি অত্থো পকপ্পিতো.

সো এৱং সমাহিতে এৱং আনেঞ্জপ্পত্তেতি যোজনা ৱেদিতব্বা দুতিযৱিকপ্পে, নীৱৰণদূৰীভাৱেন ৱিতক্কাদিসমতিক্কমেনাতি পঠমজ্ঝানাদীনং কিচ্চসঙ্গণ্হনতো. অযং যোজনা পঠমৱিকপ্পে ন সম্ভৱতি ‘‘পৰিসুদ্ধেতিআদীসু পনা’’তি ৱচনেন ‘‘এৱ’’ন্তি পদস্স অনুপ্পবন্ধনিৱাৰণতো. তেনেৱ ‘‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিভাৱেন পৰিসুদ্ধে’’তিআদিমাহ. ইচ্ছাৱচৰানন্তি ‘‘অহো ৱতাহং আপত্তিঞ্চেৱ আপন্নো অস্সং, ন চ মং ভিক্খূ জানেয্যু’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৬০) নযেন উপ্পন্নইচ্ছাৱসেন পৱত্তানং কোপঅপচ্চযানং অভাৱেন অনঙ্গণেতি অত্থো. এত্থ চ পন যথাৱুত্তপ্পকাৰা ইচ্ছাপি পঠমজ্ঝানাদীনং অধিগমায অন্তৰাযিকা ‘‘সম্পজানমুসাৱাদো খো পনাযস্মন্তো অন্তৰাযিকো ধম্মো’’তি (মহাৱ. ১৩৪) ৱুত্তত্তা, পগেৱ ইচ্ছাৱচৰা কোপঅপচ্চযা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকানং পাপকানং ইচ্ছাৱচৰান’’ন্তিআদি. কত্থচি পন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযানং ইচ্ছাৱচৰান’’ন্তি পোত্থকেসু পাঠো দিস্সতি, সো পমাদলেখো, গণ্ঠিপদে চ ‘‘অহো ৱত সত্থা মমঞ্ঞেৱ পটিপুচ্ছিত্ৱা ধম্মং দেসেয্যা’’তি যো তদত্থো লিখিতো, সো দুল্লিখিতো. ন হি ঝানপটিলাভপচ্চযা কোপাদযো অনঙ্গণসুত্তে (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৱুত্তা, ‘‘ন চ যুত্তিতো সম্ভৱন্তি ঝানলাভিনো তদভাৱা’’তি আচৰিযো ৱদতি, তং ৱীমংসিতব্বং. এত্থ ৱিজ্জত্তযস্স উত্তৰুত্তৰৱিসেসদস্সনত্থং ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা পুনপ্পুনং অট্ঠঙ্গনিদস্সনং কতন্তি ৱেদিতব্বং. উত্তৰুত্তৰৱিসেসা চেভাসং অত্তদুক্খপৰদুক্খদস্সনতদুপসমত্তদীপনতো ৱেদিতব্বা. ভগৱা হি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন অত্তনো অনন্তসংসাৰদুক্খং পস্সিত্ৱা, চুতূপপাতঞাণেন পৰস্স চ লোকস্স আসৱক্খযঞাণেন তদুভযৱূপসমত্তঞ্চ পস্সিত্ৱা তং দেসেতি, পঠমেন ৱা অত্তদুক্খদস্সনতো অত্তসিনেহপৰিচ্চাগং দীপেতি. দুতিযেন পৰদুক্খদস্সনতো পৰেসু কোপপৰিচ্চাগং, ততিযেন অৰিযমগ্গদস্সনতো মোহপৰিচ্চাগঞ্চ দীপেতি. এৱং নানাগুণৱিসেসদীপনতো ইমস্সেৱ লোকিযাভিঞ্ঞাদ্ৱযস্স ইধ গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং.

যস্মা অতীতজাতি এৱ নিৱাসো, তস্মা ‘‘অতীতজাতীসূ’’তি ন ৱত্তব্বন্তি চে? ন, জাতিযা একদেসেপি নিৱাসৱোহাৰসিদ্ধিদস্সনতো. পাড়িযং কিঞ্চাপি ‘‘একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো’’তিআদিৱচনেন সকলজাতিযা অনুস্সৰণমেৱ পুব্বেনিৱাসানুস্সতি ৱিয দিস্সতি, ন এৱং দট্ঠব্বং. তদেকদেসানুস্সৰণম্পি পুব্বেনিৱাসানুস্সতি এৱাতি দস্সনত্থং, ভুম্মৱচনং কতং ওকাসাদিসঙ্গহত্থঞ্চ. ‘‘ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসূ’’তি আদি-সদ্দেন অনিৱুত্থলোকধাতুদীপৰট্ঠনগৰগামাদিগ্গহণং ৱেদিতব্বং. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেসং ছিন্নৱটুমকানং লোকুত্তৰসীলাদীনি ন ভগৱতা বোধিসত্তকালে ৱিঞ্ঞাতানী’’তি ৱুত্তং. অত্থাপত্তিতো লোকিযানি ৱিঞ্ঞাতানীতি আপজ্জতি, তং দিব্বচক্খুঞাণাধিকাৰে ‘‘অৰিযানং উপৱাদকা’’তি ৱচনেন সমেন্তং ৱিয দিস্সতি. ন হি অৰিযে অপস্সন্তস্স এৱং হোতি. কিমত্থং পনেত্থ অনুস্সতি ৱুত্তা, ননু এস ৱিজ্জাধিকাৰোতি চে? আদিকম্মিকস্স সতিৱসেন নিব্বত্তিতো, অতীতধম্মানং সতিযা ৱিসেসাধিকাৰত্তা চ. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অনুস্সৰামী’’তি.

‘‘ৱত্তমানেসু ৱিজ্জান-মতীতেস্ৱস্স সৰতি;

অনাগতেসু ধম্মেসু, সৰতি ৱিজ্জান পণিধী’’তি.

আচৰিযকুমাৰিতেন সিলোকোপি ৱুত্তো.

তত্থ ৰাগে উস্সন্নতৰে তেজোসংৱট্টো. দোসে আপোসংৱট্টো. মোহে ৱাযোসংৱট্টো. কেচি ‘‘দোসে তেজোসংৱট্টো, ৰাগে আপোসংৱট্টো, মোহে ৱাযোসংৱট্টো’’তি ৱদন্তি. যস্মা অমুত্ৰাতি চিত্তং, ৱচনং ৱা ভৱাদিনিযমেন হোতি, তস্মা ‘‘ভৱে ৱা’’তিআদি. এৱংনামো এৱংগোত্তোতি পদদ্ৱযেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধামূলকং পঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং গোচৰনিৱাসং দীপেতি. পৱত্তফলভোজনো সযংপতিতফলাহাৰো. চতুৰাসীতিকপ্পসহস্সপৰমাযুপৰিযন্তো ৱাতি পণিধানতো পুব্বে. পটিনিৱত্তন্তস্স পচ্চৱেক্খণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং ন হোতি. ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণলাভীনং পনেতং আনুভাৱপৰিদীপন’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. অমুত্ৰাতি এত্থ পঠমযোজনাযং সীহোক্কন্তৱসেন অনুস্সৰণং ৱুত্তং, তঞ্চ খো অনুলোমৱসেন. ‘‘পটিলোমৱসেনা’’তিপি লিখন্তি, তং দুৱিঞ্ঞেয্যং. সীহোক্কন্তং দস্সেতুং ‘‘অনেকাসু কপ্পকোটীসূ’’তিআদি ৱুত্তং. যথা তন্তি নিদস্সনেন পটিপত্তিসাধাৰণেন ফলসাধাৰণতং দস্সেন্তো ব্ৰাহ্মণস্স আদৰং জনেতি, অত্তানমেৱেকং উক্কংসেতীতি ৱচনং নিৱাৰেতি. ‘‘সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি তস্স পুব্বে উপ্পন্নচিত্তে এৱ নিযোজেতি. পঠমা অভিনিব্ভিদাতি ৱচনেন অৱিজ্জণ্ডকোসস্স বহুপটলভাৱং দস্সেতি, তেন অট্ঠগুণিস্সৰিযাদিনা অনভিনিব্ভিদং দীপেতি.

পুব্বেনিৱাসকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৱণ্ণনা

১৩. ‘‘চুতূপপাতঞাণাযা’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তং. ইদঞ্হি দিব্বচক্খুঞাণং ৰূপাৰম্মণত্তা পৰিত্তপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং হোতি. ন চুতিং ৱা পটিসন্ধিং ৱা আৰম্মণং কৰোতি. তস্মা ‘‘যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামী’’তি (পাৰা. ১৩) ৱচনং ৱিয ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তমিদন্তি ৱেদিতব্বং. দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তা কাৰণোপচাৰেন দিব্বং. ইমিনা পন কেচি আচৰিযা ‘‘কুসলাকুসলা চক্খূ দিব্বচক্খু কামাৱচৰ’’ন্তি ৱদন্তি, তে পটিসেধিতা হোন্তি. চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞা হি এত্থ অধিপ্পেতা. মহাজুতিকত্তা মহাগতিকত্তাতি এতেসু ‘‘সদ্দসত্থানুসাৰেনা’’তি ৱুত্তং. একাদসন্নং উপক্কিলেসানং এৱং উপ্পত্তিক্কমো উপক্কিলেসভাৱো চ ৱেদিতব্বো, মহাসত্তস্স আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা দিব্বচক্খুনা নানাৱিধানি ৰূপানি দিস্ৱা ‘‘ইদং নু খো কি’’ন্তি ৱিচিকিচ্ছা উদপাদি, সো উপক্কিলেসো উপক্কিলেসসুত্তে (ম. নি. ৩.২৩৬ আদযো) ‘‘ৱিচিকিচ্ছাধিকৰণঞ্চ পন মে সমাধিম্হি চৱি, সমাধিম্হি চুতে ওভাসো অন্তৰধাযতি দস্সনঞ্চ ৰূপান’’ন্তি ৱচনতো. ততো ‘‘ৰূপানি মে পস্সতো ৱিচিকিচ্ছা উপ্পজ্জতি, ইদানি ন কিঞ্চি মনসি কৰিস্সামী’’তি চিন্তযতো অমনসিকাৰো, ততো কিঞ্চি অমনসিকৰোন্তস্স থিনমিদ্ধং উদপাদি, ততো তস্স পহানত্থং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা ৰূপানি পস্সতো হিমৱন্তাদীসু দানৱৰক্খসাদযো পস্সন্তস্স ছম্ভিতত্তং উদপাদি, ততো তস্স পহানত্থং ‘‘মযা দিট্ঠভযং পকতিযা ওলোকিযমানং নত্থি, অদিট্ঠে কিং নাম ভয’’ন্তি চিন্তযতো উপ্পিলাৱিতত্তং উদপাদি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘উপ্পিলং দিব্বৰূপদস্সেনেনা’’তি ৱুত্তং, ‘‘তং দুৱুত্তং পৰতো অভিজপ্পাৱচনেন তদত্থসিদ্ধিতো’’তি আচৰিযো ৱদতি. ততো ছম্ভিতত্তপ্পহানত্থং ‘‘মযা ৱীৰিযং দড়্হং পগ্গহিতং, তেন মে ইদং উপ্পিলং উপ্পন্ন’’ন্তি ৱীৰিযং সিথিলং কৰোন্তস্স কাযদুট্ঠুল্লং কাযদৰথো কাযালসিযং উদপাদি, ততো তং চজন্তস্স অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং উদপাদি, তত্থ দোসং পস্সতো অতিলীনৱীৰিযং উপদাদি, ততো তং পহায সমপ্পৱত্তেন ৱীৰিযেন ছম্ভিতত্তভযা হিমৱন্তাদিট্ঠানং পহায দেৱলোকাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা দেৱসঙ্ঘং পস্সতো তণ্হাসঙ্খাতা অভিজপ্পা উদপাদি, ততো ‘‘ময্হং একজাতিকৰূপং মনসি কৰোন্তস্স অভিজপ্পা উপ্পন্না, তস্মা দানি নানাৱিধং ৰূপং মনসি কৰিস্সামী’’তি কালেন দেৱলোকাভিমুখং, কালেন মনুস্সলোকাভিমুখং আলোকং ৱড্ঢেত্ৱা নানাৱিধানি ৰূপানি মনসি কৰোতো নানত্তসঞ্ঞা উদপাদি, ততো ‘‘নানাৱিধৰূপানি মে মনসি কৰোন্তস্স নানত্তসঞ্ঞা উদপাদি, তস্মা দানি অভিজপ্পাদিভযা ইট্ঠাদিনিমিত্তগ্গাহং পহায একজাতিকমেৱ ৰূপং মনসি কৰিস্সামী’’তি তথা কৰোতো অভিনিজ্ঝাযিতত্তং ৰূপানং উদপাদি এৱং পহীনউপক্কিলেসস্সাপি অনধিট্ঠিতত্তা. ওভাসঞ্হি খো জানামি, ন চ ৰূপানি পস্সামীতিআদি জাতং.

তস্সত্থো – যদা পৰিকম্মোভাসমেৱ মনসি কৰোমি, তদা ওভাসং সঞ্জানামি, দিব্বেন চক্খুনা ৰূপানি ন চ পস্সামি, ৰূপদস্সনকালে চ ওভাসং ন জানামীতি. কিমত্থমিদং ৱুত্তং, ন হি এতং উপক্কিসেসগতন্তি? ন কেৱলং উপক্কিলেসপ্পজহনমেৱেত্থ কত্তব্বং, যেন ইদং ৱিসুদ্ধং হোতি, অঞ্ঞম্পি তদুত্তৰি কত্তব্বং অত্থীতি দস্সনত্থং. ৱিচিকিচ্ছা চিত্তস্স উপক্কিলেসোতিআদীসু ‘‘ইমে ধম্মা উপক্কিলেসাতি আদীনৱদস্সনেন পজহিং, ন ময্হং তদা উপ্পন্নত্তা’’তি কেচি ৱদন্তি. মানুসকং ৱাতি ইমিনা সভাৱাতিক্কমং দস্সেতি. মংসচক্খুনা ৱিযাতি ইমিনা পৰিযত্তিগ্গহণং, ৱণ্ণমত্তাৰম্মণতঞ্চ উপমেতি. ৱণ্ণমত্তে হেত্থ সত্ত-সদ্দো, ন ‘‘সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭) এত্থ ৱিয সব্বসঙ্খতেসু, হীনজাতিআদযো মোহস্স নিস্সন্দো ৱিপাকো. কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা পুব্বে অতীতভৱে অহেসুং, সম্পতি নিৰযং উপপন্নাতি এৱং পাঠসেসেন সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. ‘‘যথাকম্মূপগঞাণঞ্হি একন্তমতীতাৰম্মণং, দিব্বচক্খু পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণ’’ন্তি উভিন্নং কিচ্চৱসেন ৱুত্তং. মহল্লকোতি সমণানং সাৰুপ্পমসাৰুপ্পং, লোকাচাৰং ৱা ন জানাতীতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তত্তা গুণপৰিধংসনেন গৰহতীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযনো’’তি (সং. নি. ২.৪১; ৫.৯৯৮, ১০০৪) ৱুত্তো অৰিযপুগ্গলো মগ্গাৱৰণং কাতুং সমত্থং ফৰুসৱচনং যদি কথেয্য, অপাযগমনীযম্পি কৰেয্য, তেন সো অপাযুপগোপি ভৱেয্য, তস্মা উপপৰিক্খিতব্বন্তি একে. ‘‘ৱাযামং মা অকাসীতি থেৰেন ৱুত্তত্তা মগ্গাৱৰণং কৰোতী’’তি ৱদন্তি. পুব্বেৱ সোতাপন্নেন অপাযদ্ৱাৰো পিহিতো, তস্মাস্স সগ্গাৱৰণং নত্থি. ‘‘পাকতিকন্তি পৱত্তিৱিপাকং অহোসী’’তি ৱদন্তি. ‘‘ৱুদ্ধি হেসা, ভিক্খৱে, অৰিযস্স ৱিনযে, যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৱা যথাধম্মং পটিকৰোতী’’তি (ম. নি. ৩.৩৭০; দী. নি. ১.২৫১) ৱচনতো পাকতিকং অহোসীতি একে. সচে সো ন খমতীতি সোতাপন্নাদীনং খন্তিগুণস্স মন্দতায ৱা আযতিং তস্স সুট্ঠু সংৱৰত্থায ৱা অক্খমনং সন্ধায ৱুত্তং. সুখানং ৱা আযস্স আৰম্মণাদিনো অভাৱা কালকঞ্চিকা অসুৰা হোন্তি. ‘‘ইতো ভো সুগতিং গচ্ছা’’তি (ইতিৱু. ৮৩) ৱচনতো মনুস্সগতিপি. দিব্বচক্খুঞাণৱিজ্জাতি দিব্বচক্খুমেৱ দস্সনট্ঠেন ঞাণং, তস্স তস্স অত্থস্স ৱিন্দনট্ঠেন ৱিজ্জাতি অত্থো.

দিব্বচক্খুঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আসৱক্খযঞাণকথাৱণ্ণনা

১৪. সো এৱং সমাহিতে চিত্তেতি কিং পুৰিমস্মিংযেৱ, উদাহু অঞ্ঞস্মিংযেৱ চতুত্থজ্ঝানচিত্তে. অট্ঠকথাযম্পি যতো ৱুট্ঠায পুৰিমৱিজ্জাদ্ৱযং অধিগতং, তদেৱ পুন সমাপজ্জনৱসেন অভিনৱং অভিণ্হং কতন্তি দস্সনত্থং ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তেতি ইধ ৱিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. এত্থাহ – যদি তদেৱ পুন সমাপজ্জনৱসেন অভিনৱং কতং, অথ কস্মা পুব্বে ৱিয ‘‘ৱিপস্সনাপাদকং অভিঞ্ঞাপাদকং নিৰোধপাদকং সব্বকিচ্চসাধকং সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণদাযকং ইধ চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱেদিতব্ব’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘ইধ ৱিপস্সনাপাদকং চতুত্থজ্ঝানচিত্তং ৱেদিতব্ব’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ননু ইধ তথাৱচনট্ঠানমেৱ তং অৰহত্তমগ্গেন সদ্ধিং সব্বগুণনিপ্ফাদনতো, ন পঠমৱিজ্জাদ্ৱযমত্তনিপ্ফাদনতোতি? ৱুচ্চতে – অৰিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গপটিপদাৱিমোক্খৱিসেসনিযমো পুব্বভাগৱুট্ঠানগামিনীৱিপস্সনায সঙ্খাৰুপেক্খাসঙ্খাতায নিযমেন অহোসীতি দস্সনত্থং ৱিপস্সনাপাদকমিধ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থ পৰিযাপন্নত্তা, ন তদাৰম্মণমত্তেন. পৰিযাযতোতি অঞ্ঞেনপি পকাৰেন. ‘‘ইমে আসৱা’’তি অযং ৱাৰো কিমত্থং আৰদ্ধো? ‘‘আসৱানং খযঞাণাযা’’তি অধিকাৰানুলোমনত্থং. মগ্গক্খণে হি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, ফলক্খণে ৱিমুত্তং হোতীতি ইদং একত্তনযেন ৱুত্তং. যঞ্হি ৱিমুচ্চমানং, তদেৱ অপৰভাগে ৱিমুত্তং নাম হোতি. যঞ্চ ৱিমুত্তং, তদেৱ পুব্বভাগে ৱিমুচ্চমানং নাম হোতি. ভুঞ্জমানো এৱ হি ভোজনপৰিযোসানে ভুত্তাৱী নাম. ‘‘ইমিনা পচ্চৱেক্খণঞাণং দস্সেতী’’তি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স চ পট্ঠানে ‘‘মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ফলং, নিব্বানং, পহীনে কিলেসে পচ্চৱেক্খতী’’তি অযমুপ্পত্তিক্কমো ৱুত্তো. পৱত্তিক্কমো পনেত্থ সৰূপতো অত্থতোতি দ্ৱিধা ৱুত্তো. তত্থ ‘‘ৱিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসী’’তি সৰূপতো চতুব্বিধস্সপি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স পৱত্তিক্কমনিদস্সনং. ‘‘খীণা জাতী’’তিআদি অত্থতো. তেনেৱ অন্তে ‘‘অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি পুগ্গলাধিট্ঠানং দেসনং অকাসি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স তথা অপ্পৱত্তিতো. অপ্পটিসন্ধিকং হোতীতি জানন্তো ‘‘খীণা জাতী’’তি জানাতি নাম. ‘‘দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণ’’ন্তি অনাগতংসঞাণস্স চ দিব্বচক্খুসন্নিস্সিতত্তা ৱুত্তং.

আসৱক্খযঞাণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাসকত্তপটিৱেদনাকথাৱণ্ণনা

১৫. কণ্ণসুখতো হদযঙ্গমতোতি ৱচনমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অনত্তুক্কংসনতোতিআদি পুগ্গলৱসেন, কণ্ণসুখতোতি সোতিন্দ্ৰিযং সন্ধায. আপাথাৰমণীযতোতি ঞাণাপাথাৰমণীযতো. সযমেৱ হেট্ঠামুখজাতং ৱা, মগ্গো পন অসোকো হোতি. তদা হি সোকো পহীযমানো. চৰিযাদিঅনুকূলতো অপ্পটিকূলং. ‘‘মধুৰমিম’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘ধম্মমিম’’ন্তি ৱচনং অধিকং ৱিয দিস্সতি. তস্মা ‘‘ৰাগৱিৰাগমিম’’ন্তি এৱং ৱিসুং ৱিসুং যোজেত্ৱা পুন পিণ্ডেত্ৱা ধম্মমিমং উপেহীতি যোজেতব্বং, ‘‘ধম্মমেৱ সৰণত্থমুপেহী’’তি পঠন্তি কিৰাতি দীপেতি. সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুগ্গতিং পৰিক্কিলেসং দুক্খং হিংসতীতি ৰতনত্তযং সৰণং নাম. তপ্পসাদতগ্গৰুতাদীহি ৱিহতকিলেসো তপ্পৰাযনতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং. তংসমঙ্গীসত্তো সৰণং গচ্ছতি. পভেদেন পন দুৱিধং সৰণগমনং লোকুত্তৰং লোকিযন্তি. তত্থ লোকুত্তৰং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সৰণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতি. লোকিযং পুথুজ্জনানং সৰণগমনুপক্কিলেসং তদঙ্গৱিক্খম্ভনেন আৰম্মণতো বুদ্ধাদিগুণাৰম্মণং হুত্ৱা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো ৰতনত্তযে সদ্ধাপটিলাভো সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠি. লোকুত্তৰস্স চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফলং, সব্বদুক্খক্খযো আনিসংসফলং. ‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ…পে… সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি (ধ. প. ১৯০-১৯২) হি ৱুত্তং. লোকিযস্স ভৱভোগসম্পদা. ‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে’’তি (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭) হি ৱুত্তং. লোকিযসৰণগমনং তীসু ৱত্থূসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণাদীহি সংকিলিস্সতি, ন মহাজুতিকং হোতি, ন মহাৱিপ্ফাৰং. লোকুত্তৰস্স নত্থি সংকিলেসো. লোকিযস্স সাৱজ্জো অনৱজ্জোতি দুৱিধো ভেদো. তত্থ অঞ্ঞসত্থাৰাদীসু অত্তসন্নিয্যাতনাদীহি সাৱজ্জো হোতি, সো অনিট্ঠফলো. অনৱজ্জো কালকিৰিযায, সো অৱিপাকত্তা অফলো. লোকুত্তৰস্স নেৱত্থি ভেদো. ভৱন্তৰেপি হি অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং সত্থাৰং ন উদ্দিসতি. যো কোচি সৰণগতো গহট্ঠো উপাসকো. ৰতনত্তযউপাসনতো উপাসকো. পঞ্চ ৱেৰমণিযো সীলং. সত্থসত্তমংসমজ্জৱিসৱাণিজ্জাৰহিতং ধম্মেন জীৱিকং আজীৱো. ৱুত্তসীলাজীৱৱিপত্তি ৱিপত্তি নাম. ৱিপৰীতা সম্পত্তি.

১৬. লচ্ছাম নু খোতি দুগ্গতে সন্ধায ৱুত্তং. সক্খিস্সাম নুখো নোতি সমিদ্ধে সন্ধায. তত্থ ৱেৰঞ্জাযং. পগ্গয্হতীতি পত্তং পগ্গহো, তেন পগ্গহেন পত্তেনাতি অত্থো. সমাদাযেৱাতি নিদস্সনং. ন চ ৱট্টতীতি পুন পাকং কিঞ্চাপি ৱট্টতি, তথাপি ন সুট্ঠু পক্কত্তা ৱুত্তং, ‘‘উত্তণ্ডুলভত্তং লভিত্ৱাপি পিধেতুং ন ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাৱচনঞ্চেত্থ সাধকং. ‘‘সাৱকানং ৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামী’’তি ইমিনা ৱচনেন আজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলং সন্ধায ‘‘পচ্ছা সীল’’ন্তি ৱুত্তং. উপালিত্থেৰোপি তং তং ৱত্থুং পটিচ্চ ভগৱতা বহূনি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি অত্থীতি দীপেতি. যদি এৱং ৱেৰঞ্জাযং ‘‘এতস্স ভগৱা কালো’’তি ৱচনং ন সমেতীতি চে? ন, ততো পুব্বে সিক্খাপদাভাৱপ্পসঙ্গতো. থেৰো পন পঞ্ঞত্তানি ঠপেত্ৱা ইদানি পঞ্ঞপেতব্বানি পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকানি সন্ধাযাহ. ভগৱাপি ‘‘ন তাৱ সাৰিপুত্ত সত্থা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তি ভদ্দালিসুত্তে (ম. নি. ২.১৩৪; আদযো) ৱিয একচ্চেসু পঞ্ঞত্তেসুপি ততো পৰং পঞ্ঞপেতব্বানি সন্ধাযাহ. ইধেৱ অট্ঠকথাযং ‘‘সামম্পি পচনং সমণসাৰুপ্পং ন হোতি ন চ ৱট্টতী’’তি ৱচনঞ্চ, তথা ‘‘ৰত্তিচ্ছেদো ৱা ৱস্সচ্ছেদো ৱা’’তিআদিৱচনানি চ অত্থি. অঞ্ঞথা ‘‘দ্ৱীহাকাৰেহি বুদ্ধা ভগৱন্তো ভিক্খূ পটিপুচ্ছন্তী’’তি ইধেৱেদং পাড়িঠপনং ৱিৰুজ্ঝতীতি আচৰিযেন ৱিচাৰিতং, তং সুন্দৰং পুব্বেপি পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসম্ভৱতো. কিন্তু ইধ পাড়িঠপনৱিৰোধৱিচাৰণা পন নিপ্পযোজনা ৱিয মম দিস্সতি. কস্মা? উপালিত্থেৰেন সঙ্গীতিকালে ৱুত্তপাঠত্তা. ৰত্তিচ্ছেদোতি সত্তাহকিচ্চং সন্ধায ৱুত্তো. ‘‘সত্তাহকৰণীযেন গন্ত্ৱা ৰত্তিচ্ছেদো ৱা ৱস্সচ্ছেদো ৱা একভিক্খুনাপি ন কতো’’তি ৱুত্তং কিৰ মহাঅট্ঠকথাযং, তস্মা ৱস্সচ্ছেদস্স কাৰণে সতি সত্তাহকিচ্চং কাতুং ৱট্টতীতি একে. ৱিনযধৰা পন নিচ্ছন্তি, তস্মা অট্ঠকথাধিপ্পাযো ৱীমংসিতব্বো, ইমায ৱেৰঞ্জাযং অপ্পিচ্ছতাদিপটিপদায পসন্না. সালীনং ৱিকতি সালিৱিকতি.

১৭-৮. উপপন্নফলোতি বহুফলো. ‘‘খুদ্দং মধু’’ন্তি পাঠো. থেৰং সীহনাদং নদাপেতুং পুচ্ছীতি ইমিনা আচৰিযো যং পুব্বে আণায ঠিতানং সাৱকানং মহানুভাৱতাদস্সনং ‘‘ৱেৰঞ্জাযং নিৱাসপ্পযোজন’’ন্তি অম্হেহি ৱুত্তং, তং সম্পাদেতি, ৰাজগহে ৱেৰঞ্জাযঞ্চাতি উভযত্থ ৱিতক্কুপ্পাদে একতো পিণ্ডেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অথ খো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ. কালং সন্ধায চিৰং, ঠিতিং সন্ধায চিৰাতি ৱিগ্গহো.

কামং হিনোতি অত্তনো ফলনিব্বত্তিযা সহাযং গচ্ছতীতি কত্তৰি হেতু, তথাপি ইধ তেন কৰণভূতেন তস্স ফলং হিনোতি পৱত্ততীতি হেতু. তথা ঘটন্তি তেনাতি ঘটো. কিলাসুনোতি পযোজনাভাৱেন অৱাৱটা. অব্বোকিণ্ণানি ৱিসভাগেহি. আগামিনিযা অনাগতেতি অত্থো. ইমেসংযেৱ নোতি দস্সনত্থং ‘‘সব্ববুদ্ধানং হী’’তি ৱুত্তং. যাৱসাসনপৰিযন্তাতি যাৱ বুদ্ধা ধৰন্তি, তাৱাতি অত্থো. খত্তিযব্ৰাহ্মণাৱ উচ্চা, তত্থাপি ৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘উচ্চনীচউড়াৰুড়াৰভোগা’’তি. ‘‘মনসি কত্ৱা’’তিপি পাঠো. উপসম্পাদ্যউপসম্পাদ্যইচ্চেতং দ্ৱযং মাগধে ‘‘উপসম্পজ্জা’’তি ৱুচ্চতি. অনুপাদাযাতি আৰম্মণকৰণৱসেন অগ্গহেত্ৱা. আসৱেহীতি কত্তৰি ততিযাৱিভত্তি. চিত্তানীতি পচ্চত্তবহুৱচনং. ৱিমুচ্চিংসূতি কম্মকাৰকে. ৱিমোচিতানীতি অধিপ্পাযোতি আচৰিযো. আসৱেহীতি পদঞ্চ পচ্চত্তে কৰণৱচনং কত্ৱা গণ্ঠিপদে অত্থো পকাসিতো. যদি অৰিযমগ্গেন নিৰুদ্ধানং আসৱানং ৱসেন অনাসৱতা, লোকে চিত্তানিপি অনাসৱা সিযুং. ন হি নিৰুদ্ধানি চিত্তানি আৰম্মণানি কৰোন্তীতি তানি অনিৰুদ্ধাসৱৱসেন সাসৱানীতি চে. সোতাপন্নস্স মগ্গচিত্তং উপৰিমগ্গৱজ্ঝাসৱৱসেন সাসৱং, অৱসিট্ঠাসৱসমুচ্ছিন্দনানুভাৱত্তা ফলানি সাসৱানি সিযুন্তি? ন, আসৱসমুচ্ছিন্দনানুভাৱাগতফলত্তা. ভিংসনস্স কৰণং ভিংসনকতং, তস্মিং ভিংসনকতস্মিং, ভিংসনকিৰিযাযাতি অত্থো. ইত্থিলিঙ্গং ৱিপল্লাসং কত্ৱা নপুংসকলিঙ্গং, পুৰিসলিঙ্গং ৱা কত্ৱা. নিমিত্তত্থেতি এত্থ –

‘‘চম্মনি দীপিনং হন্তি, দন্তেসু হন্তি কুঞ্জৰং;

ৱালেসু চামৰিং হন্তি, সিঙ্গেসু সৰভো হতো’’তি. –

অধিকৰণং.

২০-২১. নচিৰট্ঠিতিককাৰণে কথিতে চিৰট্ঠিতিককাৰণং অত্থতো ৱুত্তপটিপক্খৱসেন কিঞ্চাপি সিদ্ধং, তথাপি তং থেৰস্স ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনায ওকাসকাৰণাধিপ্পাযতো ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসং পাপেতুং পুন ভগৱন্তং ‘‘কো পন, ভন্তে, হেতূ’’তি পুচ্ছি. ভগৱাপি যাচনং সম্পটিচ্ছিতুকামো ব্যাকাসি. ‘‘আসৱট্ঠানীযা সঙ্ঘে পাতুভৱন্তী’’তি পুগ্গলস্স সঙ্ঘপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তং. আদৰত্থৱসেনেৱেত্থ দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তন্তি যস্মা থেৰো পুব্বে ৰাজগহে, সম্পতি ৱেৰঞ্জাযন্তি দ্ৱিক্খত্তুং কাচি, তস্মা আদৰেন পুনপ্পুনং যাচযমানং পস্সিত্ৱা সযম্পি ভগৱা আদৰেনেৱ ‘‘আগমেহি ত্ৱং সাৰিপুত্তা’’তি আহ. তেনেতং দীপেতি ‘‘মা ত্ৱং পুনপ্পুনং যাচাহি, সম্পটিচ্ছিতাৱ মযা তে যাচনা, পুব্বেননু তৱযাচনং সম্পটিচ্ছতাৱ মযা এত্তকে কালে এত্তকানি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানি, ন তাৱ মে সাৱকানং আণাপাতিমোক্খুদ্দেসানুজাননকালো সম্পত্তো, তক্কানুমানৱসেন তযা ‘এতস্স ভগৱা কালো’তি পুনপ্পুনং নিদ্দিসিযমানোপি নেস সো কালো, কিন্তু তথাগতোৱ তত্থ কালং জানিস্সতী’’তি. যস্মা পন ‘‘সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিকালতো পভুতি আণাপাতিমোক্খমেৱ উদ্দিসিযতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকসিক্খাপদমেৱ সন্ধাযাহ. ‘‘তত্থাতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযাচনাপেক্খং ভুম্মৱচন’’ন্তি একমেৱ পদং ৱুত্তং তস্সা সিদ্ধিযা ইতৰস্স সিদ্ধিতো. ‘‘সাৱকানং ৱিসযভাৱন্তি ইমিনা মহাপদুমত্থেৰৱাদো পটিক্খিত্তো’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং, তং সুন্দৰং ৱিয. সম্মুখে গৰহা. পৰম্মুখে উপৱাদো. ‘‘ন, ভিক্খৱে, ঊনদসৱস্সেন…পে… দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৭৫) ইদং সিক্খাপদং ভগৱা বুদ্ধত্তেন দসৱস্সিকো হুত্ৱা পঞ্ঞপেসি ঊনদসৱস্সিকস্স তস্স তথা সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অভাৱতো. ন তদা অতিৰেকদসৱস্সিকোৱ দসৱস্সিকানং ৰত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তিতো, তস্মা তং সিক্খাপদং ৱেৰঞ্জাযং ৱস্সাৱাসতো পুব্বে ৰাজগহে এৱ পঞ্ঞত্তন্তি সিদ্ধং, তস্মিং সিদ্ধে সিদ্ধমেৱ ‘‘যাৱ ন সঙ্ঘো ৰত্তঞ্ঞুমহত্তং পত্তোতি ৱচনং ইতো পুব্বে পঠমযাচনাযপি ৱুত্ত’’ন্তি. অট্ঠকথাযম্পি ৰত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তকালে ‘‘দ্ৱে সিক্খাপদানী’’তি গণনপৰিচ্ছেদৱচনং পঠমযাচনায ৱুত্তৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ৰত্তঞ্ঞুমহত্তপ্পত্তকালে দ্ৱে এৱ, ন অঞ্ঞন্তি আপজ্জতি.

‘‘অথ খো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্সা’’তিআদিম্হি অযমাদিতো পট্ঠায অত্থৱিভাৱনা – অযং কিৰাযস্মা অস্সজিত্থেৰতো পটিলদ্ধং একগাথামত্তকং ধম্মপৰিযাযং নযসতসহস্সেহি ৱিৱেচেন্তো অৰহত্তং পত্ৱা সাৱকপাৰমীঞাণে ঠিতো ‘‘অহো ৱত মহানুভাৱোযং সদ্ধম্মো, যো ৱিনাপি ধম্মসামিনা পৰম্মুখতো সুতমত্তেপি ময্হং মহন্তং গুণৱিসেসং জনেসি, সাধু ৱতাযং সদ্ধম্মো চিৰং তিট্ঠেয্যা’’তি চিন্তেন্তো ‘‘কতমেসানং নু খো বুদ্ধানং ভগৱন্তানং…পে… ন চিৰট্ঠিতিক’’ন্তি তমত্থং, কাৰণঞ্চ অত্তনো অগ্গসাৱকঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ‘‘সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তিআদিচিৰট্ঠিতিকাৰণ’’ন্তি নিট্ঠং কত্ৱা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসকৰণত্থং ভগৱন্তং পুচ্ছি. ততো পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনোকাসে সম্পত্তে ‘‘এতস্স ভগৱা কালো, এতস্স সুগত কালো’’তি ৱিনযপঞ্ঞত্তিং যাচি. ততো ভগৱা তস্সা যাচনায সম্পটিচ্ছিতভাৱং, ‘‘এতস্স ভগৱা কালো’’তি ৱুত্তকালস্স অকালতং, কালস্স চ অনঞ্ঞৱিসযতং দীপেন্তো ‘‘আগমেহি ত্ৱ’’ন্তিআদিমাহ, ততো ভগৱা তস্স যাচনং, সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতঞ্চ পটিচ্চ ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ অনুপজ্ঝাযকা অনাচৰিযকা অনোৱদিযমানা’’তিআদিনা (মহাৱ. ৬৪) নযেন ৱেপুল্লমহত্ততং পটিচ্চ সত্থা সাৱকানং উপজ্ঝাযৱত্তাদীনি ৱিনযকম্মানি, তদনুৰূপসিক্খাপদানি চ পঞ্ঞপেসি. ততো অনুক্কমেন দ্ৱাদসমৱস্সং ৱেৰঞ্জাযং ৱসি. তদা চ আযস্মা সাৰিপুত্তো সত্থাৰা নিদ্দিট্ঠেসু চিৰট্ঠিতিহেতূসু জাতেসু ‘‘নৱঙ্গসত্থুসাসনমহত্ততা চ সম্পতি জাতা, ৱিনযপঞ্ঞত্তি চ বহুতৰা জাতা, পাতিমোক্খুদ্দেসো এৱেকো ন তাৱ সাৱকানং অনুঞ্ঞাতো, সো চ পৰিসুদ্ধেন সঙ্ঘেন কৰীযতি. সঙ্ঘোপি এতৰহি পৰিসুদ্ধো পচ্ছিমকস্স সোতাপন্নত্তা’’তি চিন্তেত্ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানাপেতুকামো যত্তকেহি চ সিক্খাপদেহি পাতিমোক্খুদ্দেসো অনুজানীযতি, তত্তকানং পঞ্ঞত্তিযাচনপুব্বঙ্গমং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচন্তো পুব্বুপ্পন্নৱিতক্কসূচনপুচ্ছাৱিস্সজ্জনক্কমৱসেন যাচনোকাসে সম্পত্তে ‘‘এতস্স ভগৱা কালো’’তিআদিমাহ.

তত্থ ‘‘যং ভগৱা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্যা’’তি পাতিমোক্খুদ্দেসপ্পহোনকসিক্খাপদং সন্ধাযাহ, অযমত্থো ভদ্দালিসুত্তেন (ম. নি. ২.১৩৪ আদযো) দীপেতব্বো. তত্থ হি বহূসু সিক্খাপদেসু পঞ্ঞত্তেসু, পঞ্ঞপিযমানেসু চ ‘‘ন তাৱ ভদ্দালি সত্থা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তিআদি (ম. নি. ২.১৪৫) ৱুত্তং অপঞ্ঞত্তং উপাদায, তথা ইধাপি অপঞ্ঞত্তং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পৰিসুদ্ধত্তা সঙ্ঘস্স সম্পতি সাৱকানং আণাপাতিমোক্খুদ্দেসং নানুজানামীতি দস্সেন্তো ‘‘নিৰব্বুদো’’তিআদিমাহ. ন হি পৰিসুদ্ধে সঙ্ঘে ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসস্স অনুদ্দেসকাৰণং অত্থি, তস্মিং সতি আণাপাতিমোক্খুদ্দেসানুজাননাধিপ্পাযতো. তথা চ সো ততো অট্ঠন্নংৱস্সানং অচ্চযেন অনুঞ্ঞাতো. যথাহ পাতিমোক্খঠপনক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৩৮৬) ‘‘ন দানাহং, ভিক্খৱে, ইতো পৰং উপোসথং কৰিস্সামি…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি. যং পন উপসম্পদক্খন্ধকে (মহাৱ. ১২৯) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ অঞ্ঞতৰং ভিক্খুং উপসম্পাদেত্ৱা এককং ওহায পক্কমিংসু…পে… সো তস্সা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱিত্ৱা চিৰেন অগমাসী’’তি ৱত্থু আগতং, তং সুদিন্নৱত্থুতো পৰতো উপ্পন্নম্পি তত্থ যথাধিকাৰং সমোধানেতুং ৱুত্তং. তথা তত্থেৱ ‘‘উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৱিত্থাৰেন স্ৱাগতানি হোন্তী’’তিআদিনা (পাচি. ১৪৭; অ. নি. ৮.৫২; ১০.৩৩) অঙ্গানিপি ৱেদিতব্বানি. ন হি আদিতো এৱ উভতোপাতিমোক্খানি সিদ্ধানীতি. অপিচ আদিতো পট্ঠায অযমনুক্কমো ৱেদিতব্বো, সেয্যথিদং – ৰাহুলকুমাৰে উপ্পন্নে বোধিসত্তো নিক্খমিত্ৱা ছব্বস্সানি দুক্কৰং কত্ৱা সত্তমে অভিসম্বুদ্ধো, তস্মিং এৱ সংৱচ্ছৰে কপিলৱত্থুং গন্ত্ৱা ৰাহুলকুমাৰং পব্বাজেসি. অম্বলট্ঠিকৰাহুলোৱাদসুত্তট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.১০৭ আদযো) ‘‘অযঞ্হি আযস্মা সত্তৱস্সিককালে ভগৱন্তং চীৱৰকণ্ণে গহেত্ৱা ‘দাযজ্জং মে সমণ দেহি, দাযজ্জং মে সমণ দেহী’তি দাযজ্জং যাচমানো ভগৱতা ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰস্স নিয্যাদেত্ৱা পব্বাজিতো’’তি চ ৱুত্তং, তস্মা ৰাহুলকুমাৰং আৰব্ভ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তীহি সৰণগমনেহি সামণেৰপব্বজ্জ’’ন্তি (মহাৱ. ১০৫) ৱুত্তত্তা সৰণগমনূপসম্পদা পঠমৱস্সব্ভন্তৰে এৱ পটিক্খিত্তা, ঞত্তিচতুত্থকম্মৱসেন উপসম্পদা অনুঞ্ঞাতাতি পঞ্ঞাযতি. অপিচ ৰাহুলৱত্থুম্হি ‘‘ন, ভিক্খৱে, অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১০৫) সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইতো পুব্বেপি সিক্খাপদানি পঞ্ঞত্তানীতি সিদ্ধং.

সুত্ৱা চ যো হেতুনিৰোধমগ্গং,

নিৰোধুপাযং পটিৱিজ্ঝি খিপ্পং;

জাতোৱপেক্খেন অসেসমেতং,

লোকং ৱিপস্সী সুগতগ্গসিস্সো.

সো ধম্মসেনাপতি অগ্গসিস্সো,

সদ্ধম্মৰাজস্স তথাগতস্স;

সযং মুনিন্দেন যসস্স পত্তো,

অনেকসো সোড়সধা পসত্থো.

তস্মা হি সিক্খাপদবন্ধকালো,

ঞাতুম্পি লোকে অতিভাৰিযোৱ;

পগেৱ সিক্খাপদভাৱভেদো,

পগেৱ অঞ্ঞো উভযত্থ তত্থ.

পচ্চেকবুদ্ধা অপি তং দ্ৱযন্তু,

ঞাতুং ন সক্কাৱ পগেৱ নেতুং;

নিস্সংসযং তত্থ তথাগতোৱ,

জানিস্সতিচ্চাহ তথাগতোতি.

ইচ্চেতমত্থং ইধ ভিক্খু ঞত্ৱা,

সিক্খাপদানং কমভাৱভেদং;

ঞাতুং সযং নো ন পৰে চ নেতুং,

পৰিযেসিতব্বো ইধ যুত্তিমগ্গো.

তত্থ কমভেদো সিক্খাপদানং পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. ভাৱভেদো তাৱ উক্খিত্তকানুৱত্তনপচ্চযা ভিক্খু অনাপত্তিকো, ভিক্খুনী পন সমনুভট্ঠা পাৰাজিকা হোতি. পাৰাজিকাপত্তিপটিচ্ছাদনে ভিক্খুস্স দুক্কটং, ভিক্খুনিযা পাৰাজিকং. দুট্ঠুল্লং আৰোচেন্তস্স, পটিচ্ছাদেন্তস্স চ পাচিত্তিযং. মহাসাৱজ্জং পাৰাজিকং আৰোচেন্তস্স, পটিচ্ছাদেন্তস্স চ ভিক্খুস্স দুক্কটং. ইচ্চেৱমাদীহি অভাৱভেদসিক্খাপদানং ইধ ভাৱভেদেন যুত্তিপৰিযেসনং সাধযমানোপি সিযা অনুম্মাদৱিঘাতভাগীতি. এত্তাৱতা সকলস্সপি ৱিনযপিটকস্স ৱিতক্কযাচনকালকালঞ্ঞূকাৰণফলপযোজনেহি সত্তহি অঙ্গেহি পটিমণ্ডিতং নিদানমাযস্মতা উপালিত্থেৰেন নিদস্সিতং হোতি. তত্থ থেৰস্স ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো ৱিতক্কো নাম. তস্সেৱ ‘‘এতস্স ভগৱা কালো’’তিআদিনা পৱত্তা যাচনা নাম. ৰত্তঞ্ঞূৱেপুল্ললাভগ্গবাহুসচ্চমহত্তপ্পত্তি কালো নাম. সব্বঞ্ঞূ এৱ কালঞ্ঞূ নাম. আসৱট্ঠানীযানং ধম্মানং পাতুভাৱো কাৰণং নাম. ‘‘তেসংযেৱ আসৱট্ঠানীযানং ধম্মানং পটিঘাতাযা’’তি ৱচনতো আসৱট্ঠানীযধম্মপটিঘাতো ফলং নাম. ‘‘যথযিদং ব্ৰহ্মচৰিযং অদ্ধনিযং অস্সা’’তি ৱচনতো সাসনব্ৰহ্মচৰিযস্স চিৰট্ঠিতি পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং. হোতি চেত্থ –

‘‘ৱিতক্কো যাচনা কালো, কালঞ্ঞূ কাৰণং ফলং;

পযোজনন্তি সত্তঙ্গং, নিদানং ৱিনযস্সিধা’’তি.

২২. অন্তিমমণ্ডলন্তি অব্ভন্তৰমণ্ডলং. তঞ্হি ইতৰেসং অন্তো হোতি, খুদ্দকমণ্ডলং ৱা. অনুমতিদানৱসেন তেসং ভিক্খূনং দত্ৱা. তেসং বুদ্ধানং চাৰিকায ৱিনেতব্বা ৱেনেয্যসত্তা. ওচিনন্তা ৱিযাতি বহুপুপ্ফং গচ্ছং মালাকাৰা চিৰং ওচিনন্তি, এৱং বহুৱেনেয্যেসু গামাদীসু চিৰং ৱসন্তা ৱেনেয্যপুঞ্ঞং পৰিহৰন্তা চৰন্তি. সন্তং সুখং, ন ৱেদনাসুখং ৱিয সপৰিপ্ফন্দং. দসসহস্সচক্কৱাড়েতি দেৱানং ৱসেন ৱুত্তং. মনুস্সা পন ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে বোধনেয্যা উপ্পজ্জন্তি. মহাকৰুণায ধুৱং সত্তসমৱলোকনং. ওতিণ্ণেতি পৰিসমজ্ঝং আগতে, আৰোচিতে ৱা. যেন কাৰণেন মযং তুম্হাকং দেয্যধম্মং দদেয্যাম, তং কুতো সক্কা লদ্ধুং. বহুকিচ্চা হি ঘৰাৱাসাতি. দুতিযৱিকপ্পে তন্তি দেয্যধম্মং. ‘‘তুম্হেহি তং কুতো লদ্ধা’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘পঠমং কিৰিযং পেক্খতি, দুতিযং দেয্যধম্ম’’ন্তি ৱদন্তি. আচৰিযো পন ‘‘পঠমযোজনায যং দানপুঞ্ঞং, তং কুতো লব্ভা. পুঞ্ঞন্তৰাযবহুলা হি ঘৰাৱাসাতি. দুতিযযোজনায তেমাসব্ভন্তৰে যমহং দদেয্যং, অতিক্কন্তকালত্তা তমহং সম্পতি কুতো দদেয্যন্তি দস্সেতী’’তি ৱদতি. সীলাদিকুসলধম্মসন্দস্সনাদিধম্মৰতনৱস্সং.

২৩. পত্তুণ্ণদেসে পত্তুণ্ণং পটৱৰং. মহাযাগন্তি মহাদানং. পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পন্তি তেমাসং সোতব্বং অজ্জ সুণিন্তি.

তত্ৰিদন্তি ইদং কাৰণং.

উপালি দাসকোতি আচৰিযপৰম্পৰতো. বাহিৰব্ভন্তৰনিদানং, সিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতং আৱেণিকনিদানঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘নিদানস্স পভেদদীপনতো’’তি. থেৰৱাদাদি ৱত্থুপ্পভেদো. সকায পটিঞ্ঞায মেত্তিযং ভিক্খুনিং নাসেথাতিআদি পৰসমযৱিৱজ্জনতোতিআদি. ৱিভঙ্গনযভেদদস্সনতোতি তিস্সো ইত্থিযো ভূমট্ঠং থলট্ঠন্তিআদি. এত্থাহ – কিং ভগৱতো মাৰাৱট্টনপটিঘাতায সত্তি নত্থীতি? অত্থি, তথাপিস্স পচ্ছা উপগুত্তকালে পসাদহেতুত্তা অধিৱাসেতি. এত্থ উপগুত্তাধিট্ঠানং ৱত্তব্বং. বুদ্ধানং আচিণ্ণন্তি দিজদস্সনেন কিংপযোজনন্তি চে? মাৰাৱট্টনহেতু ব্ৰাহ্মণস্স পুঞ্ঞন্তৰাযোতি পযোজনং.

দিজোপি সো মাৰমনোৰথস্স,

ভঙ্গং কৰোন্তো জিনপুঙ্গৱস্স;

সস্সিস্সসঙ্ঘস্স অদাসি দানং,

অসেসকং কপ্পিযভণ্ডভেদং.

কিং ভগৱা সসিস্সো তাৱ মহন্তং কপ্পিযভণ্ডং উব্ভণ্ডিকং কত্ৱা অগমাসীতি? ন অগমাসি, তেমাসিভাগিযং পন পুঞ্ঞৰাসিকং দেয্যধম্মং অপ্পটিক্খিপন্তো ব্ৰাহ্মণস্স উপাযতো সত্থা অদাসি.

তদঞ্ঞথা মাৰমনোৰথোৱ,

পূৰো সিযা নেৱ দিজস্স ভিয্যো;

পাপং মহন্তং অপি পাপুণেয্য,

মিচ্ছাভিমানেন তথাগতে সো.

তস্মা ভগৱা অস্সাদিযন্তো তং দেয্যধম্মং অপ্পটিক্খিপন্তো উপাযেন ব্ৰাহ্মণস্স পুঞ্ঞবুদ্ধিং কত্ৱা, মাৰস্স চ মনোৰথৱিঘাতং কত্ৱা অগমাসীতি, ‘‘অযং নযো অট্ঠকথং ৱিনাপি পাড়িনযানুলোমতো সিদ্ধো’’তি ৱদন্তি. কথং? –

‘‘সত্থা সসিস্সো যদি অগ্গহেসি,

দিজস্স তং চীৱৰমাদিতোৱ;

নাথস্স নো ৱীসতিৱস্সকালে,

ৱিৰুজ্ঝতে জীৱকযাচনাপি;

তথাপি সব্বং সুৱিচাৰযিত্ৱা,

যুত্তং নযং চিন্তযিতুংৱ যুত্ত’’ন্তি.

ইদানি আযস্মা উপালিত্থেৰো ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা সাধাৰণনিদানং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদানং পাটেক্কং পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতং নিদানমাদিং কত্ৱা পুগ্গলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিৱিভাগাপত্তিভেদন্তৰাপত্তিআদিকং নানপ্পকাৰং ৱিধিং নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অথ খো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা’’তিআদিমাহাতি. ইধ ঠত্ৱা –

সিক্খাপদান সব্বেসং, কমভেদং পকাসযে;

তস্মিং সিদ্ধে নিদানানং, কমসিদ্ধি যতো ভৱে.

তত্থ সব্বসিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং দেসনাক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো উপ্পত্তিক্কমোতি চতুব্বিধো কমো লব্ভতি. তত্থ ভগৱতা ৰাজগহে ভিক্খূনং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেন পাতিমোক্খুদ্দেসস্স যো দেসনাক্কমো অনুঞ্ঞাতো, তং দেসনাক্কমমনুলোমেন্তো আযস্মা মহাকস্সপো পঠমং পাৰাজিকুদ্দেসং পুচ্ছি, তদনন্তৰং সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসং, ততো অনিযতুদ্দেসং ৱিত্থাৰুদ্দেসঞ্চ পুচ্ছিত্ৱা তদনন্তৰং ভিক্খুনীৱিভঙ্গঞ্চ তেনেৱ অনুক্কমেন পুচ্ছি, নিদানুদ্দেসন্তোগধানঞ্চ সৰূপেন অনুদ্দিট্ঠানং পুচ্ছনত্থং খন্ধকেপি পুচ্ছি. এতেন চ খন্ধকে পঞ্ঞত্তা থুল্লচ্চযা সঙ্গহিতা হোন্তি. পুচ্ছিতানুক্কমেনেৱ উপালিত্থেৰো তং সব্বং সাপত্তিভেদাদিকং দেসেন্তো থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতআপত্তিসমুট্ঠানাদিদীপকং অন্তোকত্ৱা দেসেসি, অযমেত্থ দেসনাক্কমো. উভতোৱিভঙ্গখন্ধকতো পন উচ্চিনিত্ৱা তদা পৰিৱাৰপাড়ি ৱিসুং কতা. ইমমেৱ নযং সন্ধায অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘এতেনেৱ উপাযেন খন্ধকপৰিৱাৰেপি আৰোপেসু’’ন্তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা). অপিচ পাড়িযা ‘‘এতেনেৱুপাযেন উভতোৱিনযে পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা উপালি ৱিস্সজ্জেসী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তস্মা মহাকস্সপো উভতোৱিভঙ্গে এৱ পুচ্ছি. ৱিস্সজ্জেন্তো পন আযস্মা উপালি নিৱৰসেসং দেসেন্তো খন্ধকপৰিৱাৰে অন্তোকত্ৱা দেসেসি. তদা চ খন্ধকপৰিৱাৰপাড়ি ৱিসুং কতাতি অযং দেসনাক্কমো. যদি এৱং নিদানুদ্দেসো পঠমং দেসেতব্বোতি চে? ন, তদসম্ভৱতো. সো হি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৪) নযেন পৱত্তত্তা পঠমং সিক্খাপদসঙ্গহিতাসু আপত্তীসু অদস্সিতাসু ন সম্ভৱতি. ‘‘যানি মযা ভিক্খূনং পঞ্ঞত্তানি সিক্খাপদানি, তানি নেসং পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি ৱচনতো সিক্খাপদানেৱ পঠমং দেসেতব্বানীতি পাৰাজিকুদ্দেসক্কমো সম্ভৱতি.

পাৰাজিকুদ্দেসাদিসঙ্গহিতানং আপত্তিঅকুসলানং যথোড়াৰিকক্কমেন পহাতব্বত্তা পহানক্কমোপেত্থ সম্ভৱতি. উপসম্পন্নসমনন্তৰং ‘‘তাৱদেৱ চত্তাৰি অকৰণীযানি আচিক্খিতব্বানী’’তি (মহাৱ. ১২৯) ৱচনতো ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি (দী. নি. ১.১৯৩) ৱচনতো চ যথা গৰুকং আচিক্খণং সিক্খনেন পটিপত্তিক্কমোপেত্থ সম্ভৱতি, এৱমিমেহি তীহি কমেহি দেসেতব্বানম্পেতেসং সিক্খাপদানং যথাসম্ভৱং উপ্পত্তিক্কমো সম্ভৱতি. তথা হি যং যং সাধাৰণং, তং তং ভিক্খুং আৰব্ভ উপ্পন্নে এৱ ৱত্থুস্মিং ‘‘যা পন ভিক্খুনী ছন্দসো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্যা’’তি ভিক্খুনীনম্পি পঞ্ঞত্তং. অঞ্ঞথা তং ভিক্খুনীনং অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি সিযা. ততো ‘‘অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থী’’তি (পৰি. ২৪৭) পৰিৱাৰে এতং ৱচনং ৱিৰুজ্ঝতি, এত্তাৱতা পুৰিমেন কমত্তযেন পঠমং দেসেতব্বতং পত্তে পাৰাজিকুদ্দেসে পঠমুপ্পন্নত্তা মেথুনধম্মপাৰাজিকং সব্বপঠমং দেসেতুকামো উপালিত্থেৰো ‘‘তত্ৰ সুদং ভগৱা ৱেসালিয’’ন্তি ৱেসালিমেৱ পাপেত্ৱা ঠপেসি. অঞ্ঞথা বাৰাণসিযং পঞ্ঞত্তানং ‘‘ন, ভিক্খৱে, মনুস্সমংসং পৰিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ২৮০) এৱমাদীনং দেসনাধিপ্পাযে সতি বাৰাণসিং পাপেত্ৱা ঠপেয্যাতি.

অব্ভন্তৰনিদানকথা নিট্ঠিতা.

ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. পাৰাজিককণ্ডো

১. পঠমপাৰাজিকং

সুদিন্নভাণৱাৰৱণ্ণনা

পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৱা পাৰাজিকস্স ৱিঞ্ঞেয্যো;

চোদনাপৰিহাৰনযো, পুগ্গলৱত্থুপ্পকাসনেযেৱ.

তত্থ ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱুত্থৱস্সো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰন্তো কত্তিকজুণ্হপক্খে এৱ ৱেসালিং পাপুণিত্ৱা যাৱ পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদপঞ্ঞাপনং, তাৱ অট্ঠ ৱস্সানি ৱেসালিযংযেৱ ৱিহৰন্তো ৱিয পাড়িক্কমেন দিস্সতি, ন চ ভগৱা তাৱত্তকং কালং তত্থেৱ ৱিহাসি. সো হি সুদিন্নস্স সাৱকানং সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অনুজানিত্ৱা যথাভিৰন্তং তত্থ ৱিহৰিত্ৱা চাৰিকং চৰন্তো ভেসকড়াৱনং পত্ৱা তত্থ তেৰসমং ৱস্সং ৱসি, তেনেৱ অনুক্কমেন সাৱত্থিং পত্ৱা চুদ্দসমং ৱস্সং ৱসি, পন্নৰসমং কপিলৱত্থুম্হি, সোড়সমং আড়ৱিযং, ততো ৱুত্থৱস্সো চাৰিকং চৰন্তো ৰাজগহং পত্ৱা সত্তৰসমং ৱসি, ইমিনা অনুক্কমেন অপৰানিপি তীণি ৱস্সানি তত্থেৱ ৱসি. এত্তাৱতা ভগৱা পৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সো ৰাজগহতো অনুপুব্বেন ৱেসালিং পাপুণি, ততো উপসম্পদায অট্ঠৱস্সিকো সুদিন্নো ৱেসালিযংযেৱ মেথুনং ধম্মং অভিৱিঞ্ঞাপেসি, ততো ভগৱা তস্মিং ৱত্থুস্মিং পঠমং পাৰাজিকং পঞ্ঞপেসীতি ৱেদিতব্বং. তত্থ যস্মা উপালিত্থেৰো ইতো পঠমতৰং তত্থ ৱেসালিযঞ্চ পঞ্ঞত্তসিক্খাপদানি অদস্সেতুকামো, ৱিনযনিদানানন্তৰং পঠমপাৰাজিকমেৱ দস্সেতুকামো, তস্মা ৱেসালিযং পঠমং নিৱাসং, পচ্ছা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তিকালে নিৱাসঞ্চ একতো কত্ৱা ‘‘তত্ৰ সুদং ভগৱা ৱেসালিয’’ন্তিআদিমাহ, তেন ৱুত্তং ‘‘পঠমস্সেত্থ নিদানে, ঠত্ৱা …পে… পকাসনেযেৱা’’তি. তস্মা ইমস্মিং পঠমপাৰাজিকস্স পঞ্ঞত্তিট্ঠানসঙ্খাতে নিদানে ঠত্ৱা ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতি…পে… অঞ্ঞতৰং ৱজ্জিগামং উপনিস্সায ৱিহৰতী’’তি এতস্মিং ইমস্স সিক্খাপদস্স পুগ্গলপ্পকাসনে, ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱজ্জী দুব্ভিক্খা হোতি…পে… তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৱিঞ্ঞাপেসী’’তি (পাৰা. ৩০) ইমস্মিং ৱত্থুপ্পকাসনে চ চোদনানযো, পৰিহাৰনযো চ ৱেদিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি. তত্ৰাযং পকাসনা – কিমত্থং থেৰেন অঞ্ঞেসং সিক্খাপদানং পুগ্গলৱত্থূনি ৱিয সঙ্খেপতো অৱত্ৱা যত্থ চ সো উপ্পন্নো, যথা চ ধম্মে পসন্নো, যথা চ পব্বজিতো, যথা চ ইমং ৱত্থুং উপ্পাদেতি, তং সব্বং অনৱসেসেত্ৱা পুগ্গলৱত্থূনি ৱিত্থাৰতো ৱুত্তানীতি চে? ৱুচ্চতে –

এৱং সদ্ধায কিচ্ছেন, মহন্তে ভোগঞাতকে;

হিত্ৱা পব্বজিতানম্পি, পেসলানম্পি সব্বসো.

সব্বলামকধম্মাযং, মেথুনো যদি সম্ভৱে;

ন ধম্মদেসনাযেৱ, সিদ্ধা ৱিৰতি সব্বসো.

তস্মা নৱঙ্গসদ্ধম্মে, সত্থাৰা দেসিতেপি চ;

ৱিনযো পঞ্ঞপেতব্বো, ততো ধম্মৱিসুদ্ধিহি.

ৱিনযাভাৱতো এৱং, অজ্ঝাচাৰো ভৱিস্সতি;

তস্মা ৱিনযপঞ্ঞত্তি, সাত্থিকা পেসলস্সপি.

অনাদীনৱদস্সাৱী, যস্মা যং পাপমাচৰি;

ৱিনযোযেৱ সদ্ধানং, আদীনৱৱিভাৱিনো.

তস্মা সদ্ধানুসাৰীনং, ৱিনযো সাত্থকোৱ যং;

ধম্মো ধম্মানুসাৰীনং, ততো উভযদেসনা.

অপি চ যদি পণ্ণত্তিৱীতিক্কমং অকৰোন্তস্সাপি যাৱ ব্ৰহ্মলোকা অযসো পত্থটো, পগেৱঞ্ঞেসন্তি দস্সনত্থং অজ্ঝাচাৰস্স পাকটভাৱদীপনং. কথং? –

অভব্বো অৰহত্তস্স, সুদিন্নো পুত্তমাতৰো;

ভব্বানুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি, তদত্থং ন কতা অযং.

ননু মাগণ্ডিকং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা মাতাপিতূনমস্সা হিতত্থং ধম্মং দেসেতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং বীজকবীজকমাতূনং অৰহত্তুপ্পত্তি থেৰেন দীপিতা. ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতি, যেন সমযেন সুদিন্নো পুৰাণদুতিযিকায মেথুনং ধম্মং পটিসেৱী’’তি ৱা ‘‘যেন সমযেন ভগৱা পঠমপাৰাজিকং পঞ্ঞপেসী’’তি ৱা ৱচনং ইধ ন যুজ্জতি. কস্মা? ‘‘ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতী’’তি ৱুত্তং অট্ঠকথাৱচনঞ্হি ইধ ন লব্ভতি. চিৰনিৱিট্ঠো হি সো গামো, ন তস্মিংযেৱ সমযেতি. যস্মা পন সো চিৰনিৱিট্ঠোপি চ গামো অত্তনো নিৱিট্ঠকালতো পট্ঠায সব্বকালমত্থীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তেন পৰিযাযেন ‘‘তেন খো পন সমযেন ৱেসালিযা অৱিদূৰে কলন্দগামো নাম হোতী’’তি ৱুত্তং.

২৫-৬. অনুঞ্ঞাতোসি পন ত্ৱন্তি সমণৱত্তদস্সনত্থং ভগৱা পুচ্ছতি. মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতন্তি এত্থ জনকেহেৱ অননুঞ্ঞাতদস্সনত্থং পুচ্ছীতি ৱুত্তং. ন খো সুদিন্ন তথাগতাতি ‘‘পব্বাজেতু মং ভগৱা’’তি যাচনাৱসেন পনেৱমাহ, ন ভগৱা সযং সৰণানি দত্ৱা পব্বাজেসি. দুক্খস্সাতি এত্থ ‘‘কলভাগম্পী’’তি পাঠসেসো. ৱিকপ্পদ্ৱযেপীতি দুতিযততিযৱিকপ্পেসু. পুৰিমপদস্সাতি কিঞ্চীতি পদস্স. উত্তৰপদেনাতি দুক্খস্সাতি পদেন. সমানৱিভত্তীতি সামিৱচনং. যথা কিং? ‘‘কস্সচি দুক্খস্সা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘কিঞ্চি দুক্খস্সা’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অকামকা ৱিনা ভৱিস্সামাতি তযা সদ্ধিং অমৰিত্ৱা অকামা জীৱিস্সাম. সচেপি ন মৰাম, অকামকাৱ তযা ৱিযোগং পাপুণিস্সাম, তযি জীৱমানে এৱ নো মৰণং ভৱেয্য, মৰণেনপি নো তযা ৱিযোগং মযং অকামকাৱ পাপুণিস্সাম.

৩০. কতিপাহং বলং গাহেত্ৱাতি কস্মা পনাযং তথা পব্বজ্জায তিব্বচ্ছন্দো অনুঞ্ঞাতো সমানো কতিপাহং ঘৰেযেৱ ৱিলম্বিত্ৱা কাযবলঞ্চ অগ্গহেসীতি? অনুমতিদানেন মাতাপিতূসু সহাযকেসু চ তুট্ঠো তেসং চিত্ততুট্ঠত্থং. কেসুচি অট্ঠকথাপোত্থকেসু কেচি আচৰিযা ‘‘অযং সুদিন্নো জীৱকৱত্থুতো পচ্ছা পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো জাতো’’তি সঞ্ঞায ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপিত্ৱা পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি লিখন্তি, তং ‘‘অচিৰূপসম্পন্নো’’তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি. ‘‘তথা সুদিন্নো হি ভগৱতো দ্ৱাদসমে ৱস্সে পব্বজিতো, ৱীসতিমে ৱস্সে ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো সযং পব্বজ্জায অট্ঠৱস্সিকো হুত্ৱা’’তি, ‘‘ভগৱতো হি বুদ্ধত্তং পত্ততো পট্ঠায যাৱ ইদং ৱত্থং, এত্থন্তৰে ৱীসতি ৱস্সানি ন কোচি গহপতিচীৱৰং সাদিযি, সব্বে পংসুকূলিকাৱ অহেসু’’ন্তি চ ৱুত্তেন অট্ঠকথাৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি, পব্বজ্জায অট্ঠৱস্সিকো, ন উপসম্পদায. উপসম্পদং পন জীৱকৱত্থুতো (মহাৱ. ৩২৬) পচ্ছা অলত্থ, তস্মা অৱস্সিকো ঞাতিকুলং পিণ্ডায পৱিট্ঠো সিযাতি চে? ন, ‘‘অলত্থ খো সুদিন্নো কলন্দপুত্তো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদ’’ন্তি একতো অনন্তৰং ৱুত্তত্তা. পব্বজ্জানন্তৰমেৱ হি সো উপসম্পন্নো তেৰসধুতঙ্গগুণে সমাদায ৱত্তন্তো অট্ঠ ৱস্সানি ৱজ্জিগামে ৱিহৰিত্ৱা নিস্সযমুত্তত্তা সযংৱসী হুত্ৱা ‘‘এতৰহি খো ৱজ্জী দুব্ভিক্খা’’তিআদিতক্কৱসেন যেন ৱেসালী তদৱসৰি, তস্মা ‘‘পংসুকূলিকধুতঙ্গৱসেন পংসুকূলিকো হোতী’’তি এত্তকোযেৱ পাঠো যেসু পোত্থকেসু দিস্সতি, সোৱ পমাণতো গহেতব্বো. ‘‘আৰঞ্ঞিকো হোতী’’তি ইমিনা পঞ্চ সেনাসনপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানি নেসজ্জিকঙ্গঞ্চ ৱিহাৰসভাগত্তা, ‘‘পিণ্ডপাতিকো’’তি ইমিনা পঞ্চ পিণ্ডপাতপটিসংযুত্তানি, ‘‘পংসুকূলিকো’’তি ইমিনা দ্ৱে চীৱৰপটিসংযুত্তানি সঙ্গহিতানীতি. ঞাতিঘৰূপগমনকাৰণদীপনাধিপ্পাযতো সপদানচাৰিকঙ্গং ৱিসুং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘মা অতিহৰাপেসু’’ন্তি কালব্যত্তযৱসেন ৱুত্তং. ধম্মস্সন্তৰাযকৰতৰত্তা ‘‘ইমং নয’’ন্তি অনযোযেৱ.

যেভুয্যেন হি সত্তানং, ৱিনাসে পচ্চুপট্ঠিতে;

অনযো নযৰূপেন, বুদ্ধিমাগম্ম তিট্ঠতি.

৩৬. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং. কথং? ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি এৱং সউদ্দেসানুদ্দেসভেদতো দুৱিধং. তত্থ পাতিমোক্খে সৰূপতো আগতা পঞ্চ আপত্তিক্খন্ধা সউদ্দেসপঞ্ঞত্তি নাম. সাপি দুৱিধা সপুগ্গলাপুগ্গলনিদ্দেসভেদতো. তত্থ যস্সা পঞ্ঞত্তিযা অন্তো আপত্তিযা সহ, ৱিনা ৱা পুগ্গলো দস্সিতো, সা সপুগ্গলনিদ্দেসা. ইতৰা অপুগ্গলনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. সপুগ্গলনিদ্দেসাপি দুৱিধা দস্সিতাদস্সিতাপত্তিভেদতো. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম অট্ঠ পাৰাজিকা ধম্মা. ‘‘পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি হি পুগ্গলোৱ তত্থ দস্সিতো, নাপত্তি. দস্সিতাপত্তিকা নাম ভিক্খুনীপাতিমোক্খে ‘‘সত্তৰস সঙ্ঘাদিসেসা ধম্মা নিস্সাৰণীযং সঙ্ঘাদিসেস’’ন্তি হি তত্থ আপত্তি দস্সিতা সদ্ধিং পুগ্গলেন, তথা অপুগ্গলনিদ্দেসাপি দস্সিতাদস্সিতাপত্তিতোৱ দুৱিধা. তত্থ অদস্সিতাপত্তিকা নাম সেখিযা ধম্মা. সেসা দস্সিতাপত্তিকাতি ৱেদিতব্বা. সাপি দুৱিধা অনিদ্দিট্ঠকাৰকনিদ্দিট্ঠকাৰকভেদতো. তত্থ অনিদ্দিট্ঠকাৰকা নাম সুক্কৱিস্সট্ঠি মুসাৱাদ ওমসৱাদ পেসুঞ্ঞ ভূতগাম অঞ্ঞৱাদক উজ্ঝাপনক গণভোজন পৰম্পৰভোজন সুৰামেৰয অঙ্গুলিপতোদক হসধম্ম অনাদৰিয তলঘাতকজতুমট্ঠক সিক্খাপদানং ৱসেন পঞ্চদসৱিধা হোন্তি. সেসানং পুগ্গলনিদ্দেসানং ৱসেন নিদ্দিট্ঠকাৰকা ৱেদিতব্বা.

অনুদ্দেসপঞ্ঞত্তিপি পদভাজনন্তৰাপত্তিৱিনীতৱত্থুপটিক্খেপপঞ্ঞত্তিঅৱুত্তসিদ্ধিৱসেন ছব্বিধা হোন্তি. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন খাযিতং আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ৬১) এৱমাদিকা পদভাজনিযে সন্দিস্সমানাপত্তি পদভাজনসিক্খাপদং নাম. ‘‘ন ত্ৱেৱ নগ্গেন আগন্তব্বং, যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকা (পাৰা. ৫১৭) অন্তৰাপত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দিৱা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৫) এৱমাদিকা ৱিনীতৱত্থুসিক্খাপদং নাম. ‘‘লোহিতুপ্পাদকো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো ন উপসম্পাদেতব্বো, উপসম্পন্নো নাসেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১১৪) এৱমাদিকা পটিক্খেপসিক্খাপদং নাম. খন্ধকেসু পঞ্ঞত্তদুক্কটথুল্লচ্চযানি পঞ্ঞত্তিসিক্খাপদং নাম. ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চং ৱা গীতং ৱা ৱাদিতং ৱা দস্সনায গচ্ছেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৮৩৪) ইমিনা ৱুত্তেন ‘‘যা পন ভিক্খুনী নচ্চেয্য ৱা গাযেয্য ৱা ৱাদেয্য ৱা পাচিত্তিয’’ন্তি এৱমাদিকং যং কিঞ্চি অট্ঠকথায দিস্সমানং আপত্তিজাতং, ৱিনযকম্মং ৱা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদং নাম. ছব্বিধম্পেতং ছহি কাৰণেহি উদ্দেসাৰহং ন হোতীতি অনুদ্দেসসিক্খাপদং নামাতি ৱেদিতব্বং. সেয্যথিদং – পঞ্চহি উদ্দেসেহি যথাসম্ভৱং ৱিসভাগত্তা থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতানং, সভাগৱত্থুকম্পি দুক্কটথুল্লচ্চযদ্ৱযং অসভাগাপত্তিকত্তা, অন্তৰাপত্তিপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানং নানাৱত্থুকাপত্তিকত্তা, পটিক্খেপসিক্খাপদানং কেসঞ্চি ৱিনীতৱত্থুপঞ্ঞত্তিসিক্খাপদানঞ্চ অদস্সিতাপত্তিকত্তা, অদস্সিতৱত্থুকত্তা ভেদানুৱত্তকথুল্লচ্চযস্স, অদস্সিতাপত্তিৱত্থুকত্তা অৱুত্তসিদ্ধিসিক্খাপদানন্তি. এত্তাৱতা ‘‘দুৱিধং সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং উদ্দেসানুদ্দেসভেদতো’’তি যং ৱুত্তং, তং সমাসতো পকাসিতং হোতি.

তত্থ অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি সউদ্দেসসিক্খাপদং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. একচ্চে আচৰিযা এৱং কিৰ ৱণ্ণযন্তি ‘‘চত্তাৰো পাৰাজিকা কতিৱস্সাভিসম্বুদ্ধেন ভগৱতা পঞ্ঞত্তাতিআদিনা পুচ্ছং কত্ৱা তেসু পঠমপাৰাজিকো ৱেসালিযং পঞ্ঞত্তো পঞ্চৱস্সাভিসম্বুদ্ধেন হেমন্তানং পঠমে মাসে দুতিযে পক্খে দসমে দিৱসে অড্ঢতেয্যপোৰিসায ছাযায পুৰত্থাভিমুখেন নিসিন্নেন অড্ঢতেৰসানং ভিক্খুসতানং মজ্ঝে সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভ পঞ্ঞত্তো’’তি, তং ন যুজ্জতি, কস্মা? –

যস্মা দ্ৱাদসমং ৱস্সং, ৱেৰঞ্জাযং ৱসি জিনো;

তস্মিঞ্চ সুদ্ধো সঙ্ঘোতি, নেৱ পাৰাজিকং তদা.

থেৰস্স সাৰিপুত্তস্স, সিক্খাপঞ্ঞত্তিযাচনা;

তস্মিং সিদ্ধাতি সিদ্ধাৱ, গৰুকাপত্তি নো তদা.

ওৱাদপাতিমোক্খঞ্চ, কিং সত্থা চতুৱস্সিকো;

পটিক্খিপি কিমাণঞ্চ, সমত্তং অনুজানি সো.

অজাতসত্তুং নিস্সায, সঙ্ঘভেদমকাসি যং;