পাচিত্তিযৱণ্ণনা

৫. পাচিত্তিযকণ্ডো

১. মুসাৱাদৱগ্গো

১. মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১. ৱাদক্খিত্তোতি এত্থ অৱিসেসেন ৱাদজপ্পৱিতণ্ডসঙ্খাতো তিৱিধোপি কথামগ্গো ‘‘ৱাদো’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তেসু ‘‘তিত্থিযেহি সদ্ধি’’ন্তি ৱচনতো ঠপেত্ৱা ৱাদং ‘‘সেসা’’তি ৱদন্তি. ছলজাতিনিগ্গহট্ঠানকুসলতায কদাচি কত্থচি অৱজানিত্ৱা পটিজানাতি, তথা পুব্বে কিঞ্চি ৱচনং পটিজানিত্ৱা পচ্ছা অৱজানাতি. এৱং ৱা অঞ্ঞথা ৱা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি. এৱং পৱত্তো সম্পজানমুসা ভাসং পটিস্সুণিত্ৱা অসচ্চাযন্তো সঙ্কেতং কত্ৱা ৱিসংৱাদেন্তো এৱং সো ৱাদক্খিত্তো সমানো পাচিত্তিযৱত্থুঞ্চ পৰিপূৰেন্তো ৱিচৰতীতি এৱমধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. অত্তনো ৱাদেতি এত্থ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭; নেত্তি. ৫; মহানি. ২৭) পঠমমাৰদ্ধে অত্তনো ৱাদে. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) নো সমযো. ‘‘সব্বে ধম্মা’’তি ৱুত্তে নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তি (ধ. প. ২০৩-২০৪; ম. নি. ২.২১৫) ৱুত্তত্তা পন তং ন দুক্খং. নো ঠানমেতং ৱিজ্জতি. অযং পৰৱাদী ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সুত্তং দস্সেত্ৱা সিদ্ধন্তং সম্ভমেত্ৱা ‘‘ৱিৰোধি ৱিৰুদ্ধো’’তি ৱুত্তং দোসং আৰোপেস্সতীতি তস্মিং পঠমৱাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো আৰোপিতে ৱা দোসে অনাৰোপিতে ৱা ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি তং অৱজানিত্ৱা ‘‘নিব্বানন্ত্ৱেৱ সস্সত’’ন্তি, ‘‘অনত্তা ইতি নিচ্ছযা’’তি চ সুত্তং দিস্ৱা তস্স পঠমৱাদস্স নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘মমেৱ অযং ৱাদো’’তি তমেৱ পচ্ছা পটিজানাতি. এৱং তত্থ যথাৱুত্তমানিসংসং সল্লক্খেন্তো তং পটিজানিত্ৱা যদি অনত্তা সব্বে ধম্মা, ধম্মা এৱ ন তে ভৱন্তি. সভাৱং ধাৰেন্তীতি হি ‘‘ধম্মা’’তি ৱুচ্চন্তি.

অযঞ্চ অত্ত-সদ্দো সভাৱৱাচীতি এৱং আৰোপিতে ৱা দোসে অনাৰোপিতে ৱা দোসোতি সল্লক্খেত্ৱা ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি তমেৱ পঠমৱাদং পচ্ছা অৱজানাতি. অথ সো পৰৱাদী সপক্খং পটিসেধে পটিজাননত্তাপনযনং. পটিজানাতি পত্যাস্স ইতি ৱচনতো ‘‘পটিঞ্ঞা অঞ্ঞা সো নাম তে নিগ্গহো’’তি ৱুত্তো. সভাৱাতিৰিত্তং অত্থং পটিসেধাধিপ্পাযতো সভাৱতো অতিৰিত্তং বালপৰিকপ্পিতমত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি মে পটিঞ্ঞাতকথা, সা চ তদৱত্থাযেৱাতি ন মে তং পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং অত্থি, ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি অৱজাননং পন সভাৱসঙ্খাতং অত্তানং সন্ধায ‘‘অনত্তা সব্বে ধম্মা’’তি ন ৱদামীতি অধিপ্পাযেন কতন্তি ইমিনা অঞ্ঞেন কাৰণেন তং পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কাৰণং পটিচ্ছাদেতি. ‘‘অনত্তা সব্বেৱ ধম্মা’’তি ন ৱত্তব্বং ‘‘অত্ত-সদ্দস্স সভাৱৱাচিত্তা’’তি ইদং কাৰণং পটিচ্চ তেন পুব্বে পটিঞ্ঞাতত্তাপনযনং কতং. তমঞ্ঞকাৰণং পচ্ছা দস্সিতেন অঞ্ঞেন কাৰণেন পটিচ্ছাদেতীতি অধিপ্পাযো.

যস্মা ন কেৱলং যথাদস্সিতনযেন সো অত্থমেৱ অৱজানাতি, পটিজানাতি চ, কিন্তু ৱচনম্পি, তস্মা অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১) ‘‘জানিতব্বতো’’তি পঠমং কাৰণং ৱত্ৱা পৰৱাদিনা ‘‘যদি জানিতব্বতো অনিচ্চং, নিব্বানং তে অনিচ্চং সিযা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন মযা ‘জানিতব্বতো’তি কাৰণং ৱুত্তং, ‘জাতিধম্মতো’তি মযা ৱুত্তং, তং তযা বধিৰতায অঞ্ঞেন সল্লক্খিতন্তিআদীনি ৱদতীতি অধিপ্পাযো. ‘জানিতব্বতো’তি ৱত্ৱা পুন ‘জাতিধম্মতো’তিআদীনি ৱদতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অৱজানিত্ৱা পুন পটিজানন্তো তং অৱজাননং ইমিনা পটিচ্ছাদেতি নামা’’তি লিখিতং.

২. জানিত্ৱা জানন্তস্স চাতি জানিত্ৱা ৱা জানন্তস্স ৱাতি অত্থদ্ৱযং দীপেতীতি.

৩. অপিচ মিচ্ছাৱাচাপৰিযাপন্নাতি চতুব্বিধমিচ্ছাৱাচাপৰিযাপন্না. সীহড়াদিনামভেদগতাতি কেচি, তস্মা এৱং ৱদতো ৱচনং, তংসমুট্ঠাপিকা চেতনাতি উভযং ৱুত্তন্তি মাতিকাযং উভিন্নং সঙ্গহিতত্তা. ৱিভঙ্গে তং ৱচনং যস্মা ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা নত্থি, তস্মা ‘‘ৱাচসিকা ৱিঞ্ঞত্তী’’তি ৱিঞ্ঞত্তি চ দস্সিতা. ‘‘এৱং ৱদতো ৱচন’’ন্তি লোকৱোহাৰেন ৱত্ৱা পৰমত্থতো দস্সেন্তো ‘‘তংসমুট্ঠাপিকা ৱা চেতনাতি ৱুত্ত’’ন্তি চ ৱদতি. ওড়াৰিকেনেৱাতি চেতনাসমুট্ঠানৱাচানং সুখুমত্তা ৱিসযৱসেনেৱ কতাতি.

৯. দিট্ঠস্স হোতীতি দিট্ঠো অস্স, অনেন ৱা উপচাৰজ্ঝানৱসেন ন মযা অব্যাৱটো মতো, ‘‘ন মযা পৱন্তো পটো দিট্ঠো’’তিআদিং ভণন্তস্স চ পৰমত্থসুঞ্ঞতং উপাদায এৱ ‘‘ইত্থিং ন পস্সামি, ন চ পুৰিস’’ন্তি ভণন্তস্স চ ন মুসাৱাদো.

১১. আপত্তিং আপজ্জতিযেৱাতি এত্থ ‘‘দুব্ভাসিতাপত্তী’’তি ৱদন্তি. কস্মা? ‘‘কেড়িং কুৰুমানো’’তি ৱুত্তত্তা. ‘‘ৱাচা গিৰা…পে… ৱাচসিকা ৱিঞ্ঞত্তী’’তি উজুকং সন্ধায, কাযো ন উজুকো.

মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৩. ‘‘পুন অৰে পত্তেতি পুন তং ঠানং পৰিৱট্টেত্ৱা আগতে অঞ্ঞস্মিং অৰে’’তি লিখিতং. পতিট্ঠিতাৰপ্পদেসন্তি ভূমিং. পুন অৰেতি পুন তস্মিংযেৱ অৰে ভূমিং পত্তেতি অত্থোতি কেচি, তং ন সুন্দৰং ৱিয. জাপিতোতি পৰাজিতো, ‘‘পৰাজিতো’’তি ৱা পাঠো. পাপেসীতি অভিভৱসি. মনাপং ভাসমানস্স ব্ৰাহ্মণস্স গৰুং ভাৰং. উদব্বহীতি আকড্ঢীতি অত্থো, অনাদৰত্থে ৱা সামিৱচনং. ধনঞ্চ নং অলাভেসীতি যথা সো ধনং অলভি, তথা অকাসীতি অধিপ্পাযো.

১৫. পুব্বেতি নিদানে. অৱকণ্ণকন্তি ছিন্নকণ্ণকনামং. জৱকণ্ণকন্তি ৱঙ্ককণ্ণকনামং. ধনিট্ঠকং ধনৱড্ঢকনামং, সিৰিৱড্ঢকনামং কুলৱড্ঢকস্সেৱ নামং. তচ্ছককম্মন্তি খণনকম্মকাৰা কোট্ঠকা, পাসাণকম্মকাৰাতি কেচি. ‘‘মুদ্দাতি পব্বগণনা. গণনাতি মহাগণনা’’তি পোৰাণগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ‘‘মধুমেহং ওমেহ’’ন্তি লিখিতং. থূলকাযস্স মংসূপচযোতি একে. যভ মেথুনে. ৱীতৰাগতাদীহি অক্কোসন্তোপি কিলেসেহেৱ কিৰ অক্কোসতি নাম, তথা ‘‘সোতাপন্নো’’তি অক্কোসন্তো আপত্তিযা অক্কোসতি নামাতি একে. লিঙ্গাযত্তত্তা অচ্চোদাতাদিপি লিঙ্গমেৱ জাতং.

১৬. সব্বত্থ ৱদেতীতি উদ্দেসো. ভণতীতি ৱিত্থাৰো. ৱদেতীতি ৱা ইমিনা পৰৱিঞ্ঞাপনং দীপেতি.

২৬. অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু পন ‘‘এৱং ৱদেতী’’তি ৱুত্তং. কস্মা? পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনত্থং. পুব্বেপি ‘‘হীনেন হীনং, হীনেন উক্কট্ঠং, উক্কট্ঠেন হীনং, উক্কট্ঠেন উক্কট্ঠ’’ন্তি জাত্যাদীসু একেকস্মিং চতুধা চতুধা দস্সিতউদ্দেসক্কমস্স নিদস্সনং ‘‘এৱ’’ন্তি ইমিনা কৰোতি. ‘‘হীনেন হীনং ৱদেতী’’তি ৱুত্তট্ঠানেযেৱ হি ‘‘এৱং ৱদেতী’’তি ৱুত্তে সো আকাৰো নিদস্সিতো হোতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথা অঞ্ঞাপদেসেন সো আকাৰো ন সম্ভৱতীতি আপজ্জতি. ন সম্ভৱতি এৱাতি চে? ন, ৱিসেসকাৰণাভাৱা, তত্থ অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, অনিযমনিদ্দেসেন অনিযমত্থসম্ভৱতো চ. ‘‘সন্তি ইধেকচ্চে চণ্ডালা’’তিআদিনা হি অনিযমনিদ্দেসেন চণ্ডালং ৱা অচণ্ডালং ৱা সন্ধায ভণন্তস্স আপত্তীতি অনিযমত্থো সম্ভৱতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৱং এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং তাৱতা পুব্বে দস্সিতউদ্দেসক্কমনিদস্সনসিদ্ধিতোতি? ন, ‘‘ৱদেতী’’তি ইমিনা অযোজিতে ‘‘এৱ’’ন্তি পদে ইমং নাম আকাৰং দস্সেতীতি অনৱবোধতো. অঞ্ঞাপদেসনযেপি পৰৱিঞ্ঞাপনেযেৱ দুক্কটপাচিত্তিযং ৱিযাতি নিযমনপযোজনং ৱা ‘‘ৱদেতী’’তি পদন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা অত্তনো সমীপে ঠত্ৱা অঞ্ঞং ভিক্খুং আণাপেন্তো হীনেন হীনং ৱদেতি ভণতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স. সচে সযং হীনো হীনেন হীনং চণ্ডালং…পে… পুক্কুসং ‘‘পুক্কুসো’’তি ভণতি আপত্তি ৱাচায ৱাচায পাচিত্তিযস্স, এস নযো অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসুপীতি যোজনা ৱেদিতব্বা. অযমত্থো দুট্ঠদোসেসু পৰিযেসিতব্বো. অঞ্ঞথা ‘‘ৱদেতি ভণতী’’তি এতেসং অঞ্ঞতৰং উভযত্থ অনঞ্ঞাপদেসৱাৰঅঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু, ৱিসেসেন ৱা অঞ্ঞাপদেসৱাৰেসু নিৰত্থকং আপজ্জতি ৱিনাযেৱ তেন ৱচনসিলিট্ঠতাসম্ভৱতো. অত্ততো পাড়িযং অৱুত্তত্তা পনেত্থ ‘‘সাণত্তিক’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তত্ৰাযং পদসন্ধি ৱদেতীতি ৱদ ইতীতি. অসম্মুখা ৱদন্তস্স দুক্কটং ‘‘সম্মুখা পন সত্তহিপি আপত্তিক্খন্ধেহি ৱদন্তস্স দুক্কট’’ন্তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা. দৱকম্যতা নাম কেড়ি, তং দস্সেতুং ‘‘হসাধিপ্পাযতা’’তি ৱুত্তং. ‘‘অসম্মুখাপি দৱকম্যতায ৱদন্তস্স দুব্ভাসিতমেৱা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি. পাপগৰহিতায কুজ্ঝিত্ৱাপি ৱদন্তস্স দুক্কটং, অসম্মুখা অনাপত্তীতি.

ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা

৩৬-৭. ‘‘ইমস্স সুত্ৱা অমুস্সা’’তি পাঠো. ‘‘ইমেসং সুত্ৱা’’তি ন সুন্দৰং. ভেদাযপীতি ভেদায. তিণ্ণম্পি ভিক্খুভাৱতোযেৱ নিপজ্জনতো ‘‘ভিক্খূনং পেসুঞ্ঞে’’তি বহুৱচনং কতং.

৩৮-৯. ‘‘ইত্থন্নামো আযস্মা চণ্ডালো…পে… পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৱত্ৱা পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতীতি যোজনা. অঞ্ঞথা ‘‘পুক্কুসোতি ভণতী’’তি ৱত্তব্বতা আপজ্জতি. এত্থ অনুপসম্পন্নৱাৰো লব্ভমানোপি ন উদ্ধটো ওমসৱাদে দস্সিতনযত্তা, সঙ্খেপতো অন্তে দস্সেতুকামতায ৱা. তথা হি অন্তে তীণি দুক্কটানি দস্সিতানি. তানি পন দস্সেন্তো ভগৱা যস্মা ‘‘উপসম্পন্নস্স সুত্ৱা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতী’’তি ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং পদানং অঞ্ঞতৰৱিপল্লাসৱসেন ৱা উভযৱিপল্লাসৱসেন ৱা পাচিত্তিযন্তি কত্ৱা দ্ৱেপি তানি একতো ৱুত্তানীতি দস্সেতুকামো, তস্মা সব্বপঠমংযেৱ ‘‘উপসম্পন্নো উপসম্পন্নস্স সুত্ৱা উপসম্পন্নস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি আহ. ‘‘দ্ৱীসু পনেতেসু যস্মা পাৰাজিকং অজ্ঝাপন্নোপি উপসম্পন্নো তাদিসংযেৱ উপসম্পন্নং খুংসেতুকামো ওমসতি, তাদিসস্স সুত্ৱা তাদিসস্স পেসুঞ্ঞং উপসংহৰতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্স, তস্মা ‘উপসম্পন্নো’তি ইদং আদিপদং সব্বত্থ ৱুত্ত’’ন্তি কেচি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং, অনৱসেসআপত্তিং আপন্নস্স পুন আপত্তিযা অসম্ভৱতো, তস্মা কেৱলং মাতিকাযং ভিক্খুপদাভাৱতোযেৱ ‘‘ভণতি উপসংহৰতী’’তি পদানং কাৰকনিদ্দেসাভাৱে অসম্ভৱতো এৱ তং আদিপদং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং পাড়িলেসাভাৱতো অনাণত্তিকমেৱ. ‘‘ন পিযকম্যস্স, ন ভেদাধিপ্পাযস্সা’’তি উপসংহৰণাপেক্খং সামিৱচনং তুণ্হীভূতস্স ৱচনপ্পযোজনাভাৱতো, তেন ৱুত্তং ‘‘পাপগৰহিতায ভণন্তস্স অনাপত্তী’’তি.

পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা

৪৫-৬. সব্বমেতং পদসো ধম্মো নামাতি এত্থ ধম্মো নাম বুদ্ধভাসিতোতি এৱং সম্বন্ধো. অক্খৰসমূহোতি অসমত্তপদে. পচ্চেকবুদ্ধভাসিতং বুদ্ধভাসিতে এৱ. অনুপাসকগহট্ঠেহি ভাসিতো ইসিভাসিতাদিসঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. কত্থচি পোত্থকে ‘‘দেৱতাভাসিতো’’তি পদং নত্থি, যত্থ অত্থি, সা পাড়ি. গাথাবন্ধেপি চ এস নযোতি একমেৱ অক্খৰং ৱত্ৱা ঠানং লব্ভতি এৱ. ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিসুত্তং ভণাপিযমানো একাৰং ৱত্ৱা তিট্ঠতি চে, অন্ৱক্খৰেন পাচিত্তিযং, অপৰিপুণ্ণপদং ৱত্ৱা ঠিতে অনুব্যঞ্জনেন. পদেসু একং পঠমপদং ৱিৰুজ্ঝতি চে, অনুপদেন পাচিত্তিযং. অট্ঠকথানিস্সিতোতি অট্ঠকথানিস্সিতৱসেন ঠিতো. পুব্বে পকতিভাসায ৱুত্তং অট্ঠকথং সন্ধায. পাড়িনিস্সিতোতি পাড়িযং এৱাগতো. মগ্গকথাদীনিপি পকৰণানি.

৪৮. উপচাৰন্তি দ্ৱাদসহত্থং. ‘‘ওপাতেতীতি একতো ভণতি সমাগচ্ছতী’’তি লিখিতং. কিঞ্চাপি অপলালদমনম্পি সীলুপদেসোপি ভগৱতো কালে উপ্পন্নো, অথ খো তেসু যং যং বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তং, তং তদেৱ আপত্তিৱত্থু হোতীতি ৱিঞ্ঞাপনত্থং মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ৱদন্তী’’তি ৱচনেহি সিথিলং কতং. বুদ্ধৱচনতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তস্স বহুলতায তব্বহুলনযেন তেসু আপত্তি ৱুত্তা, তস্মা মহাপচ্চৰিযং তস্সাধিপ্পাযো পকাসিতোতি অত্থো. ‘‘সব্বেসমেৱ ৱচনন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. সচে আচৰিযো ঠিতো নিসিন্নানং পাঠং দেতি, ‘‘ন ঠিতো নিসিন্নস্স ধম্মং দেসেস্সামী’’তি ৱুত্তাপত্তিং নাপজ্জতীতি একে. তেসম্পি পাঠদানং ধম্মদেসনতো ন অঞ্ঞন্তি তং ন যুত্তং, ছত্তপাণিকাদীনং পাঠদানেন অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো, আপত্তিভাৱো চ সিদ্ধো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘উভো অত্থং ন জানন্তি, উভো ধম্মং ন পস্সৰে;

যো চাযং মন্তং ৱাচেতি, যো চাধম্মেনধীযতী’’তি. (পাচি. ৬৪৭);

এত্থ অধীযতীতি অত্থো, তস্মা পাঠদানম্পি ধম্মদেসনাৱ. সেখিযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৩৪) ‘‘ধম্মপৰিচ্ছেদো পনেত্থ পদসোধম্মে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা অযমেৱ ধম্মো সব্বত্থ ধম্মপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু ৱেদিতব্বো. যদি এৱং সঙ্খাৰভাসাদিৱসেন চিত্তধম্মং দেসেন্তস্স সেখিযৱসেন অনাপত্তি সিযা, ততো ছপকজাতকৱিৰোধো. তত্থ মন্তানং বাহিৰগন্থত্তাতি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অযঞ্হি তত্থ অধিপ্পাযো ‘‘বাহিৰকগন্থসঙ্খাতম্পি মন্তং উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স ৱাচেতুং মে ভিক্খৱে অমনাপং, পগেৱ ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. ‘‘তদাপি মে, ভিক্খৱে, অমনাপং নীচে আসনে নিসীদিত্ৱা উচ্চে আসনে নিসিন্নস্স মন্তং ৱাচেতুং, কিমঙ্গং পন এতৰহি…পে… ধম্মং দেসেতু’’ন্তি (পাচি. ৬৪৭) হি অযং পাড়ি যথাৱুত্তমেৱ অধিপ্পাযং দীপেতি, ন অঞ্ঞং. তেনেৱ ‘‘মন্তং ৱাচেতুং ধম্মং দেসেতু’’ন্তি ৱচনভেদো কতো. অঞ্ঞথা উভযত্থ ‘‘ধম্মং দেসেতু’’মিচ্চেৱ ৱত্তব্বন্তি.

মযা সদ্ধিং মা ৱদাতিআদিম্হি পন অনুগণ্ঠিপদে এৱং ৱুত্তো ‘‘সচে ভিক্খু সামণেৰেন সদ্ধিং ৱত্তুকামো, তথা সামণেৰোপি ভিক্খুনা সদ্ধিং ৱত্তুকামো সহসা ওপাতেতি, ‘যেভুয্যেন পগুণং গন্থং ভণন্তং ওপাতেতী’’তিআদীসু ৱিয অনাপত্তি, ন হি এত্তাৱতা ভিক্খু সামণেৰস্স উদ্দিসতি নাম হোতি. যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, তস্মাপি যুত্তমেৱেতং. সচে তত্থ ৱিচাৰেত্ৱা পটিক্খিত্তং সিযা আপত্তি, কিৰিযাকিৰিযঞ্চ নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা চিত্তেন একতো ৱত্তুকামো, অথ খো নং ‘একতো মা ৱদা’তি পটিক্খিপিত্ৱাপি একতো ৱদন্তো আপজ্জতি. অৱত্তুকামস্স সহসা ৱিৰজ্ঝিত্ৱা একতো ৱদন্তস্স অনাপত্তি, তেন ৱুত্তং ‘মযা সদ্ধিং মা ৱদাতি ৱুত্তো যদি ৱদতি, অনাপত্তী’তি. তথাপি আচৰিযানং মতিমনুৱত্তন্তেন এৱৰূপেসু ঠানেসু যথাৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং. কস্মা? যস্মা মহাঅট্ঠকথাযং নত্থি, নত্থিভাৱতোযেৱ আপত্তি. সচে তত্থ অনাপত্তিঅৱচনং ন সম্ভৱতি অযমট্ঠানত্তা’’তি.

তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো যদি ৱদতি, ভিক্খুনো অনাপত্তীতি যুত্তমেতং ভিক্খুনো ৱত্তুকামতাযাভাৱতো, ভাৱেপি সজ্ঝাযকৰণাদীসু তীসু অনাপত্তিতো চ. অথ সামণেৰেন ব্যত্ততায ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তো ভিক্খু অব্যত্ততায ৱদতি, আপত্তি এৱ ৱত্তুকামতাসব্ভাৱতো. সহসা চে ৱদতি, অনাপত্তি তদভাৱতো. সচে ভিক্খু এৱং ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱত্ৱা তেন সদ্ধিং সযং ৱদতি, আপত্তি এৱ. ন হি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং. যদি এতং সিক্খাপদং কিৰিযাকিৰিযং ভৱেয্য, যুত্তং. তত্থ অনাপত্তীতি অধিপ্পাযো. মহাপচ্চৰিযং ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘মযা সদ্ধিং মা ৱদা’’তি ৱুত্তং সিযা. ন হি সামণেৰস্স কিৰিযা ইধ পমাণন্তি, ইমস্মিং পন অধিপ্পাযে ৱুত্তে অতিযুত্তংৱাতি অত্থো. অক্খৰত্থো ব্যঞ্জনত্থো. কিঞ্চাপি ‘‘যঞ্চ পদং যঞ্চ অনুপদং যঞ্চ অন্ৱক্খৰং যঞ্চ অনুব্যঞ্জনং, সব্বমেতং পদসোধম্মো নামা’’তি ৱুত্তং, তথাপি ‘‘পদেন ৱাচেতি, পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্স, অক্খৰায ৱাচেতি, অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইদমেৱ দ্ৱযং যোজিতং, তং কস্মাতি চে? পদেন অনুপদঅনুব্যঞ্জনানং সঙ্গহিতত্তা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অনুব্যঞ্জনন্তি পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জন’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৪৫), তস্মা অনুপদেকদেসমত্তমেৱ অনুব্যঞ্জনন্তি সিদ্ধং. ‘‘অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদ’’ন্তি চ ৱুত্তত্তা পদমত্তমেৱ ৱত্তব্বং তেন অনুপদাদিত্তযগ্গহণতোতি চে? ন ৱত্তব্বং ৱচনৱিসেসতো. পদেন ৱাচেন্তো হি পদে ৱা অনুপদে ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱা আপত্তিং আপজ্জতি. ন অক্খৰেন. অক্খৰেন ৱাচেন্তো পন পদাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং আপজ্জতি. ন হি ‘‘ৱৰো ৱৰঞ্ঞূ ৱৰদো ৱৰাহৰো’’তিআদিম্হি পঠমং ৱ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযাদিৱ-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰো-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰো-কাৰে ওপাতেতি, পঠমং ৰ-কাৰং ৱাচেন্তো দুতিযৰ-কাৰে ওপাতেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি সম্ভৱতি. অনুব্যঞ্জনানুলোমতো সম্ভৱতি এৱাতি চে? ন, ‘‘পদে পদে আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা. ইদঞ্হি ৱচনং একস্মিং পদে একা আপত্তীতি দীপেতি. ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো ৰূতি ওপাতেতী’’তি ৱচনতো সকলং পাদং ৱাচেন্তস্স পঠমঅক্খৰমত্তে একতো ৱুত্তে আপত্তীতি সিদ্ধন্তি চে? ন, ‘‘অক্খৰক্খৰায আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি ইমিনা ৱিৰুদ্ধত্তা, তস্মা ৰূতি ওপাতেতীতি ৱত্তুং অসম্ভৱতো ৰূ-কাৰস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নভাৱসিদ্ধিতো তং অৱত্ৱা কেৱলং অক্খৰায ৱাচেন্তস্স যথাৱুত্তধম্মপৰিযাপন্নঅক্খৰভাৱদস্সনত্থং ‘‘ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱুচ্চমানো’’তি ৱুত্তং, ৱচনসিলিট্ঠতাৱসেন ৱা অনুব্যঞ্জনে ৱেদনাৱচনং ৱিযাতি ৱেদিতব্বং.

পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা

৫০. ‘‘ন সহসেয্যং কপ্পেতব্ব’’ন্তি ভাৱৱসেন ৱুত্তং, কেসুচি ‘‘ন সহসেয্যা কপ্পেতব্বা’’তি পাঠো, ন কপ্পেতব্বা ভিক্খুনাতি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘অপস্সেনং ৱাতি ৱাযিমমঞ্চকমেৱ হোতী’’তি লিখিতং. যং এতেসং ন কপ্পতি, তং তেসম্পীতি উপজ্ঝাযাদীনং সন্তিকং অগন্ত্ৱা সহসেয্যং কপ্পেয্যাতি পাঠসেসো.

৫২. ‘‘অনুপসম্পন্নো নাম ভিক্খুং ঠপেত্ৱা অৱসেসো’তি ৱুত্তত্তা মাতুগামো অনুপসম্পন্নোতি চতুত্থৰত্তিযং মাতুগামো দ্ৱেপি সহসেয্যাপত্তিযো জনেতীতি অপৰে’’তি ৱুত্তং, ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৱা…পে… পন্নোতি পাৰাজিকৱত্থুভূতো তিৰচ্ছানপুৰিসো অধিপ্পেতো’’তি চ, উভযম্পি ৱীমংসিতব্বং. দুতিযসিক্খাপদে মাতুগামো নামাতি মনুস্সিত্থিংযেৱ গহেত্ৱা যক্খী পেতী তিৰচ্ছানগতা পাৰাজিকৱত্থুভূতা ন গহিতা তেসু দুক্কটত্তা. ‘‘সচে পন অত্তনোপি সিক্খাপদে দুক্কটং ভৱেয্য, অথ কস্মা পঠমসিক্খাপদে পাচিত্তিয’’ন্তি চ ৱুত্তং. ‘‘অপৰিক্খিত্তে পমুখে অনাপত্তী’’তি সীহড়ট্ঠকথাৱচনং, তস্সত্থং দীপেতুং অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘ভূমিযং ৱিনা জগতিযা পমুখং সন্ধায কথিত’’ন্তি ৱুত্তং. পুন ৱসতীতি চতুত্থদিৱসে ৱসতি. ভিক্খুনিপন্নেতি ভিক্খুম্হি নিপন্নে. সন্নিপতিতমণ্ডপং নাম মহাৱিহাৰে সন্নিপাতট্ঠানং. ‘‘তীণি চ দিৱসানি দুক্কটখেত্তে ৱসিত্ৱা চতুত্থে দিৱসে সহসেয্যাপত্তিপহোনকে সযতি, পাচিত্তিযেৱা’’তি একচ্চে ৱদন্তি কিৰ, তং ন যুত্তং.

পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা

৫৫. ‘‘অথ খো তে মনুস্সা’’তি চ ‘‘তে অদ্ধিকা’’তি চ পাঠো. ‘‘একৰত্ত’’ন্তিপি অত্থি, সো ন সুন্দৰো. পণ্ডকে পাড়িযং দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা ‘‘উভতোব্যঞ্জনেহি মূলাপত্তীতি দিস্সতী’’তি, ‘‘অনিমিত্তাদযো ইত্থিযোৱা’’তি চ ৱদন্তি উভতোব্যঞ্জনকে ৱুত্তং ৱিয. কিঞ্চাপি মতিত্থী পাৰাজিকৱত্থু হোতি, অনুপাদিন্নপক্খে ঠিতত্তা পন ইধ আপত্তিং ন কৰোতি. পাৰাজিকাপত্তিট্ঠানঞ্চেত্থ ন ওলোকেতব্বং.

দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা

৬৬. ‘‘ৱিঞ্ঞূ পটিবলা’’তি ৱচনতো অৱিঞ্ঞূ ইত্থিযাপি দেসেন্তস্স অনাপত্তি. ইধ যক্খীআদযো মনুস্সিত্থী ৱিয অনোড়াৰিকত্তা দুক্কটৱত্থুকা জাতা. তিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহিত্থিযা পটিবলতায ৱুত্তত্তা ইতৰাপি দুক্কটৱত্থুযেৱাতি একে. ‘‘মাতুগামাযা’’তি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠকথাদিপাঠং ঠপেত্ৱা দমিড়াদিনা যথাৰুচি কথেতুং লভতি কিৰা’’তি লিখিতং, যথা যক্খীআদযো দুক্কটৱত্থুকা জাতা, তথা পুৰিসৱিগ্গহং গহেত্ৱা ঠিতেন যক্খাদিনা সদ্ধিং ঠিতস্স মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তো দুক্কটং অনাপজ্জিত্ৱা কস্মা পাচিত্তিযমাপজ্জতীতি চে? ঈসকম্পি দুতিযপক্খং অভজনতো. মনুস্সমাতুগামোপি ন দুতিযো, পগেৱ যক্খাদযোতি. ন দুতিযানিযতে তস্স দুতিযত্তাতি চে? ন তত্থ দুট্ঠুল্লৱাচাপেক্খা দুতিযতা, কিন্তু নিসজ্জাপেক্খা, ইধ চ ন নিসজ্জমত্তং, কিন্তু দেসনা ইধাধিপ্পেতা. সা চ নিপজ্জনতো ওড়াৰিকা, তস্মা অসমত্থনিদস্সনং.

ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৬৭. ‘‘চতুত্থপাৰাজিকৱত্থু চ ইদঞ্চ একমেৱা’’তি ৱুত্তং, ন যুত্তং. কস্মা? তত্থ ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি ৱুত্তত্তা. তে অৰিযমিস্সকা ন হোন্তীতি দ্ৱেপি একসদিসানীতি মম তক্কো. ‘‘অৰিযাপি পটিজানিংসু, তেসম্পি অব্ভন্তৰে ৱিজ্জমানত্তা উত্তৰিমনুস্সধম্মস্সা’’তি লিখিতং. ‘‘সব্বেপি ভূতং ভগৱাতি পুথুজ্জনঅৰিযানং উত্তৰিমনুস্সধম্মস্স আৰোচিতত্তা ‘ভূত’ন্তি ৱুত্তং, ন অত্তনো উত্তৰিমনুস্সধম্মং সন্ধাযাতি অপৰে’’তি ৱুত্তং.

৭৭. পুব্বে অৱুত্তেহীতি চতুত্থপাৰাজিকে অৱুত্তেহীতি.

ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৭৮-৮০. ‘‘তেনেৱ হত্থেন উপক্কমিত্ৱা অসুচিং মোচেসী’’তি পাঠো সম্পতিপাঠো সুন্দৰো. অপলোকেত্ৱাৱ কাতব্বা. নো চে, পাড়িযংযেৱ ৱুত্তং সিযা. ‘‘ওত্তপ্পেনা’’তি ৱত্তব্বে ৰুড়্হীৱসেন পৰেসু ‘‘হিৰোত্তপ্পেনা’’তি ৱুত্তং. মহাঅট্ঠকথাযং উত্তানত্তা ন ৱুত্তং, পাচিত্তিযাসম্ভৱদস্সনেনেৱ হি দুক্কটন্তি সিদ্ধং.

৮৩. তত্থ ‘‘কম্ম’’ন্তি ৱুত্তঅজ্ঝাচাৰেপি পৰিযাপন্নত্তা তং তস্স দণ্ডকম্মৱত্থু. ‘‘তত্থ কম্মং আপন্নো’’তি পুব্বেপি লিখিতং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অত্তকামং আপন্নো’’তি পাঠো, ‘‘অযমেৱ গহেতব্বো’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং.

দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা

৮৬. কটসক্খৰা সেতমত্তিকা ৱিয মুদুকা সক্খৰজাতি. ‘‘অকতপব্ভাৰেতি অৱলঞ্জিতব্বট্ঠানদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি লিখিতং. ‘‘অনোৱস্সকট্ঠানদস্সনত্থ’’ন্তি ৱত্তব্বং. মূসিকুক্কুৰন্তি মূসিকাহি উদ্ধটপংসু. সুদ্ধচিত্তাতি কিঞ্চাপি ‘‘এৱং পৱট্টিতে পথৱী ভিজ্জিস্সতী’’তি জানন্তি, নো পন চে পথৱীভেদত্থিকা, সুদ্ধচিত্তা নাম হোন্তি. পংসুআদযো দ্ৱে কোট্ঠাসা আপত্তিকৰা. কেচি ‘‘সব্বচ্ছন্নাদীসু উপড্ঢে দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা সচে দুক্কটং, যুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তত্থ যুত্তং তাদিসস্স ৱত্থুনো সম্ভৱা, ইধ পন জাতপথৱী চ অজাতপথৱী চাতি দ্ৱেযেৱ ৱত্থূনি, তস্মা দ্ৱিন্নং একেন ভৱিতব্বন্তি ন যুত্তং. এত্থাপি দুক্কটৱচনং অত্থীতি চে? তং পন সঞ্ঞাৱসেন, ন ৱত্থুৱসেনাতি ন যুত্তমেৱ.

৮৭. অগ্গিং কাতুং ৱট্টতীতি এত্থ এত্তাৱতা উসুমং গণ্হাতি, তস্মা ৱট্টতীতি কেচি. এৱং সতি পথৱিযা অগ্গিম্হি কতে দূৰতোপি ভূমি উণ্হা হোতি, তত্তকং কোপেতব্বং সিযা, ন চ কপ্পতি, তস্মা যস্মিং ঠানে পততি, তং সো অগ্গি ডহতি, তস্মা ৱট্টতীতি একে. অডহিতেপি ‘‘অদড্ঢায পথৱিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তত্তা অত্তনা পাতনাযেৱ দোসো পতিতে উপদাহেতি ৱেদিতব্বং.

পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমত্তো ৱণ্ণনাক্কমেন মুসাৱাদৱগ্গো পঠমো.

২. ভূতগামৱগ্গো

১. ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা

৮৯. ফৰসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তোতি দস্সিতভাৱং জানাপেতি. কস্মা অযং ফৰসুং উগ্গিৰীতি চে? মনুস্সানন্তিআদি তস্স পৰিহাৰো. ‘‘আকোটেসি ছিন্দীতি চ ৱচনতো ৰুক্খদেৱতানং হত্থানি ছিজ্জন্তি, ন চাতুমহাৰাজিকাদীনং ৱিয অচ্ছেজ্জানী’’তি ৱদন্তি.

৯০-৯২. ভৱন্তি অহুৱুঞ্চাতি দ্ৱিকালিকো ভূতসদ্দো. যদি বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তদেৱ সন্তকং যদিদং. সোৱ কুক্কুটো মংসিমক্খিতোতি অযমেৱ হি পৰিহাৰো. অট্ঠকথাসুপি হি ‘‘বীজে বীজসঞ্ঞী’’তি লিখিতং. যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে ভূতগামবীজেতি যোজেত্ৱা. অমূলকত্তা কিৰ সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, ‘‘সমূলপত্তো এৱ হি ভূতগামো নামা’’তি কাৰণং ৱদন্তি. ‘‘অভূতগামমূলত্তাতি ভূতগামতো অনুপ্পন্নত্তা অভূতগামমূলং, ভূতগামস্স অমূলকত্তা ৱা. ন হি ততো অঞ্ঞো ভূতগামো উপ্পজ্জতী’’তি দ্ৱিধাপি লিখিতং. পিযঙ্গু অসনৰুক্খো ৱড্ঢনত্তচো খজ্জফলো, ‘‘পীতসালো’’তিপি ৱুচ্চতি. অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতীতি নাড়িকেৰস্সেৱাযং. ঘটপিট্ঠিজাতত্তা, বীজগামানুলোমত্তা চ দুক্কটৱত্থু. ন ৱাসেতব্বং ‘‘দুৰূপচিণ্ণত্তা’’তি লিখিতং, ‘‘যেসং ৰুক্খানং সাখা ৰুহতীতি ৱচনতো যেসং ন ৰুহতি, তেসং সাখায কপ্পিযকৰণকিচ্চং নত্থীতি সিদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. মুদ্দতিণন্তি তস্স নামং. ‘‘মুঞ্জতিণন্তি পাঠো’’তি লিখিতং.

সমণকপ্পেহীতি সমণৱোহাৰেহি, তস্মা ৱত্তব্বং ভিক্খুনা ‘‘কপ্পিযং কৰোহী’’তি. তস্স আণত্তিযা কৰোন্তেনাপি সামণেৰাদিনা ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ অগ্গিপৰিজিতং কাতব্বন্তি সিদ্ধং. অগ্গিপৰিজিতাদীনি ৱিয কপ্পিযত্তা অবীজনিব্বট্টবীজানিপি ‘‘পঞ্চহি সমণকপ্পেহী’’তি (চূড়ৱ. ২৫০) এত্থ পৱিট্ঠানি, যথালাভতো ৱা সমণকপ্পৱচনং গহেতব্বং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৱত্তুকামো ‘কপ্প’ন্তি চে ৱদতি, ‘ৱট্টতী’তি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘কপ্পিয’ন্তি ৱচনং সকসকভাসাযপি ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘কপ্পিযন্তি ৱত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা ভিক্খুনা ‘কপ্পিযং’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বং, ‘‘ইতৰেন পন যায কাযচি ভাসাযা’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘উচ্ছুং কপ্পিযং কৰিস্সামীতি দাৰুং ৱিজ্ঝতী’’তি ৱচনতো কপ্পিযং কাতব্বং সন্ধায ৱিৰদ্ধেতি ৱুত্তং হোতি, আচৰিযা পন ‘‘কপ্পিযং কাৰেতব্বং সন্ধায কপ্পিযন্তি সিত্থাদিং কাৰেতি, ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তস্স কাৰণং ৱদন্তা কাতুং ৱট্টনভাৱেনেৱ ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কতেপি কপ্পিযং জাতং. যদি ন ৱট্টেয্য, সিত্থাদিম্হি কতে ন ৱট্টেয্যাতি, উপপৰিক্খিতব্বং. উট্ঠিতসেৱালঘটং আতপে নিক্খিপিতুং ৱট্টতি, ৱিকোপেতুকামতায সতি দুক্কটং যুত্তং ৱিয. ‘‘পুপ্ফৰজ্জুভাজনগতিকা, তস্মা ন ৱট্টতি. নাড়ে ৱা বদ্ধপুপ্ফকলাপে নাড়স্মিং কতেপি ৱট্টতি তস্মিং পুপ্ফস্স অত্থিতাযা’’তি ৱদন্তি. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘বীজগামেন ভূতগামো দস্সিতো অনৱসেসপৰিযাদানত্থ’’ন্তি ৱুত্তং.

ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা

৯৮-৯. অঞ্ঞং ৱদতীতি অঞ্ঞৱাদকং, ‘‘ৱচনং কৰেয্যা’’তি লিখিতং. ‘‘তুণ্হীভূতস্সেতং নাম’’ন্তি পাঠো. উগ্ঘাতেতুকামোতি সমোহনিতুকামো, অন্তৰাযং কত্তুকামোতি পোৰাণা.

১০০. ‘‘সুদিট্ঠো ভন্তে, ন পনেসো কহাপণোতিআদীসু অনাৰোপিতে দুক্কটেন মুসাৱাদপাচিত্তিযং, অৰোপিতে পাচিত্তিযদ্ৱযং হোতী’’তি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং.

১০২. অধম্মেন ৱা ৱগ্গেন ৱা ন কম্মাৰহস্স ৱাতি এত্থ ‘‘মযি ৱুত্তে মং ৱা অঞ্ঞং ৱা সঙ্ঘো অধম্মেন ৱা কম্মং, ৱগ্গেন ৱা কম্মং কৰিস্সতি, ন কম্মাৰহস্স ৱা মে, অঞ্ঞস্স ৱা কম্মং কৰিস্সতী’’তি ন কথেতীতি যোজেতব্বং.

অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১০৩. ‘‘ছন্দাযা’’তি অক্খৰক্খৰাযাতিআদি ৱিয লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, ছন্দত্থন্তি ৱা অত্থো. যেসং সেনাসনানি পঞ্ঞপেতি, তেসং অত্তনি ছন্দত্থন্তি অধিপ্পাযো.

১০৬. অনুপসম্পন্নন্তিআদীসু কৰণত্থো গহেতব্বো. অঞ্ঞং অনুপসম্পন্নন্তি অঞ্ঞেন অনুপসম্পন্নেন. তস্স ৱাতি অনুপসম্পন্নস্স. ‘‘সম্মুতিকালে পঞ্চঙ্গৱিৰহাদযো অসম্মতা নামা’’তি, ‘‘উপসম্পন্নেন লদ্ধসম্মুতি সিক্খাপচ্চক্খানেন ৱিনস্সতী’’তি চ ৱুত্তং. সঙ্ঘেনাতি সব্বেন সঙ্ঘেন কম্মৱাচায অস্সাৱেত্ৱা ‘‘তৱেসো ভাৰো’’তি কেৱলং আৰোপিতভাৰো. কেৱল-সদ্দো হেত্থ কম্মৱাচায অস্সাৱিতভাৱমত্তমেৱ দীপেতি. সযমেৱাতি ইতৰেসং ভিক্খূনং অনুমতিযা. অভূতেন খীযনকস্স আদিকম্মিকস্স কথং অনাপত্তীতি চে? ইমিনা সিক্খাপদেন. মুসাৱাদে আপত্তিযেৱ দ্ৱে পাচিত্তিযো ৱুত্তা ৱিয দিস্সন্তি পুব্বপযোগে ৰুক্খাদিছিন্দনাদীসু ৱিয, ৱিচাৰেতব্বং.

উজ্ঝাপনকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১০. ‘‘এৱঞ্চিদং ভগৱতা ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং হোতী’’তি ৱচনতো, পৰিৱাৰে ‘‘একা পঞ্ঞত্তি, একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তি (পৰি. ২২৬) ৱচনতো চ ইধ অত্থি অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. কিঞ্চাপি সিদ্ধং, ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তিআদিনা পন পঞ্ঞত্তিট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি, কেৱলং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অট্ঠমাসে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তং কস্মাতি চে? পঠমপঞ্ঞত্তিযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱত্তব্বতো অৱিসেসত্তা ন ৱুত্তং. যদি এৱং কা এত্থ অনুপঞ্ঞত্তীতি? অজ্ঝোকাসেতি. অযমনুপঞ্ঞত্তি পঞ্ঞত্তিযম্পি অত্থীতি চে? অত্থি, তং পন ওকাসমত্তদীপনং, দুতিযং চাতুৱস্সিকমাসসঙ্খাতকালদীপনং. যস্মা উভযম্পি একং কালোকাসং একতো কত্ৱা ‘‘অজ্ঝোকাসে’’তি ৱুত্তন্তি দীপেন্তো ভগৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে…পে… নিক্খিপিতু’’ন্তি আহাতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘যত্থ চ যদা চ সন্থৰিতুং ন ৱট্টতি, তং সব্বমিধ অজ্ঝোকাসসঙ্খ্যমেৱ গতন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. হেমন্তকালস্স অনাপত্তিসমযত্তা ইদং সিক্খাপদং নিদানানপেক্খন্তি সিদ্ধং, তথা হি অজ্ঝোকাসপদসামত্থিযেন অযং ৱিসেসো – ৱস্সানকালে ওৱস্সকট্ঠানে অজ্ঝোকাসে, মণ্ডপাদিম্হি চ ন ৱট্টতি. হেমন্তকালে পকতিঅজ্ঝোকাসে ন ৱট্টতি, সব্বমিধ ওৱস্সকেপি মণ্ডপাদিম্হি ৱট্টতি, তঞ্চ খো যত্থ হিমৱস্সেন সেনাসনং ন তেমেতি, গিম্হকালে পকতিঅজ্ঝোকাসেপি ৱট্টতি, তঞ্চ খো অকালমেঘাদস্সনেযেৱাতি অযং ৱিসেসো ‘‘অট্ঠ মাসে’’তি চ ‘‘অৱস্সিকসঙ্কেতে’’তি চ এতেসং দ্ৱিন্নং পদানং সামত্থিযতোপি সিদ্ধো.

কিঞ্চ ভিয্যো – অট্ঠকথাযং সন্দস্সিতৱিসেসোৱ. চম্মাদিনা ওনদ্ধকো ৱা নৱৱাযিমো ৱা ন সীঘং ৱিনস্সতি. কাযানুগতিকত্তাতি কাযে যত্থ, তত্থ গতত্তা. সঙ্ঘিকমঞ্চাদিম্হি কাযং ফুসাপেত্ৱা ৱিহৰিতুং ন ৱট্টতীতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. ‘‘সঙ্ঘিকং পন ‘অজ্ঝোকাসপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জথ, ভন্তে, যথাসুখ’ন্তি দাযকা দেন্তি সেনাসনং, এৱৰূপে অনাপত্তী’’তি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱচনতো, ইধ চ পটিক্খেপাভাৱতো ৱট্টতি. ‘‘অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপন্তি অপৰে’’তি ৱুত্তং. ‘‘পাদট্ঠানাভিমুখাতি নিসীদন্তস্স পাদপতনট্ঠানাভিমুখা’’তি লিখিতং. সম্মজ্জন্তস্স পাদট্ঠানাভিমুখন্তি আচৰিযস্স তক্কো.

১১১. ‘‘পাদুদ্ধাৰেনাতি বহিউপচাৰে ঠিতত্তা’’তি লিখিতং. গচ্ছন্তি, দুক্কটং ধম্মকথিকস্স ৱিয. কস্মা ন পাচিত্তিযং? পচ্ছা আগতেহি ৱুড্ঢতৰেহি উট্ঠাপেত্ৱা গহেতব্বতো. ধম্মকথিকস্স পন অনুট্ঠপেতব্বত্তা. ‘‘অনাণত্তিযা পঞ্ঞত্তিযম্পি তস্স ভাৰো’’তি ৱুত্তং.

১১২. পৰিহৰণেযেৱাতি এত্থ গহেত্ৱা ৱিচাৰণেতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. অত্তনো সন্তককৰণেতি উপতিস্সত্থেৰো. বীজনীপত্তকং চতুৰস্সবীজনী.

১১৩. ‘‘যো ভিক্খু ৱা সামণেৰো ৱা…পে… লজ্জী হোতী’তি ৱুত্তত্তা অলজ্জিং আপুচ্ছিত্ৱা গন্তুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. পাঠে ‘‘কেনচি পলিবুদ্ধং হোতী’’তি চ অট্ঠকথাযং ‘‘পলিবুদ্ধ’’ন্তি চ সেনাসনংযেৱ সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা তথাপি অত্থীতি গহেতব্বং. ‘‘অনাপুচ্ছং ৱা’’তি পাঠো.

পঠমসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১১৬-৭. এত্তকমেৱ ৱুত্তমট্ঠকথাসু, তথাপি পদট্ঠাদযোপি লব্ভন্তি এৱ. অনুগণ্ঠিপদে ‘‘অঞ্ঞং অত্থৰণাদি অকপ্পিযত্তা ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা ৱিহাৰে ৱা ৱিহাৰূপচাৰে ৱা’তি ইমিনাপি সংসন্দনত্থং ‘কিঞ্চাপি ৱুত্তো, অথ খো’তিআদি আৰদ্ধ’’ন্তি চ ৱুত্তং. উপচাৰমত্তঞ্চেতং ‘‘ৰুক্খমূলে’’তি, তত্থ ৱত্তব্বং নত্থি.

১১৮. অনাপুচ্ছিত্ৱাপি গন্তুং ৱট্টতীতি অসতিযা গচ্ছতোপি অনাপত্তি, আপুচ্ছনং পন ৱত্তং সঞ্চিচ্চ অনাপুচ্ছতো ৱত্তভেদদুক্কটত্তা. পুগ্গলিকসেনাসনে সঙ্ঘিকসেয্যং, সঙ্ঘিকসেনাসনে ৱা পুগ্গলিকসেয্যং অত্থৰিত্ৱা গচ্ছন্তস্স দুক্কটং যুত্তং ৱিয. কস্মা? ‘‘সেয্যামত্তমেৱ নস্সেয্যা’’তি ৱুত্তত্তা. ইধ পন ‘‘পলিবুদ্ধং পলিবুদ্ধো’’তি দুৱিধম্পি অত্থি.

দুতিযসেনাসনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২১. ছব্বগ্গিযেসুযেৱ থেৰা ভিক্খূতি কেচি. পাদে ধোৱিত্ৱাতিআদিম্হি পৱিসন্তস্স ৱা পাদধোৱনপাসাণতো যাৱ মঞ্চপীঠং পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স ৱা যাৱ পস্সাৱট্ঠানন্তি যোজনা কাতব্বা. এৱং সন্তে ‘‘পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং, ‘‘পস্সাৱট্ঠানতো নিক্খমন্তস্স ৱা’’তি ৱত্তব্বং. পস্সাৱট্ঠানন্তি কত্থচি পোত্থকে. তথা হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘পৱিসন্তস্স পাদধোৱনপাসাণতো যাৱ মঞ্চপীঠং নিক্খমন্তস্স মঞ্চপীঠতো যাৱ পস্সাৱট্ঠানং, তাৱ উপচাৰো’’তি ৱুত্তং, তস্মা ‘‘পাদে ধোৱিত্ৱা পৱিসন্তস্স, পস্সাৱত্থায নিক্খমন্তস্স চ দ্ৱাৰে নিক্খিত্তপাদধোৱনপাসাণতো, পস্সাৱট্ঠানতো চ মঞ্চপীঠ’’ন্তি কত্থচি পোত্থকে পাঠো, সো অপাঠো. কস্মা? মঞ্চপীঠানং উপচাৰস্স ৱুত্তত্তা. পৱিসন্তস্স যাৱ মঞ্চপীঠানং উপচাৰো, নিক্খমন্তস্স ততো পট্ঠায যাৱ পস্সাৱট্ঠানং ৱচ্চকুটিচঙ্কমট্ঠানন্তি ইমিনা অত্থেন যথা সংসন্দতি, তথাৱিধো পাঠোতি আচৰিযো.

১২২. উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি ইধ ৱুত্তউপচাৰং ঠপেত্ৱা. ‘‘দস্সনসৱনূপচাৰেপি সন্থৰন্তস্সা’’তি লিখিতং.

অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৬-৭. ছসত্তকোট্ঠকানি ৱাতি এত্থ দ্ৱাৰকোট্ঠকং অধিপ্পেতং. ‘‘নিক্খমা’’তি ৱচনং সুত্ৱাপি অত্তনো ৰুচিযা নিক্খমতি, অনাপত্তি; ইধ অগ্গিসালাদি এৱ উপচাৰোতি.

নিক্কড্ঢনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা

১২৯. ‘‘পমাণমজ্ঝিমস্স গলপ্পমাণে দিন্নতুলাপি ৱেহাসকুটিযেৱা’’তি লিখিতং, ‘‘ন সা ইধ অধিপ্পেতা’’তি ৱুত্তং.

ৱেহাসকুটিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৩৫. যাৱ দ্ৱাৰকোসাতি দ্ৱাৰসমীপা, যাৱ ভিত্তীতি অত্থো, তং সুৱুত্তং. কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণোতি হত্থপাসস্সাধিপ্পেতত্তা, সমন্তা কৱাটৱিত্থাৰপ্পমাণউপচাৰস্স গহিতত্তা অপৰিপূৰউপচাৰাপি হোতি. আলোকং কৰোতীতি আলোকং সন্ধেতি পিধেতীতি সন্ধি এৱ আলোকসন্ধিনামকা হোন্তি. ৱাতপানকৱাটলেপকম্মে অপ্পহৰিতট্ঠানকিচ্চং নত্থি.

১৩৬. ইট্ঠকাতি ছদনকপালাসিলাদিইট্ঠকা. ছদনূপৰীতি এত্থ পঠমং তাৱ একৱাৰং অপৰিসেসং ছাদেত্ৱা পুন ছাদনদণ্ডকে বন্ধিত্ৱা দুতিযৱাৰং তথেৱ ছাদেতব্বং. ‘‘ততিযৱাৰচতুত্থৱাৰে সম্পত্তে দ্ৱে মগ্গে অধিট্ঠহিত্ৱা ততিযমগ্গং আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং ‘‘পুনপ্পুনং ছাদাপেতী’’তি ইমিনা যুজ্জতি.

পোৰাণা পন ‘‘পঠমৱাৰেযেৱ তযো মগ্গে অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি, চতুত্থতো পট্ঠায আপত্তি পাচিত্তিযং, চতুত্থলেপতো পট্ঠায আপত্তী’’তি ৱদন্তি. তত্থ ছদনে ৱুত্তৱিধিনিদানেন সমেতি, লেপে ৱুত্তৱিধিতিকচ্ছেদেন সমেতি. তথাপি সো ন যুত্তোৱ. নিদানে, অট্ঠকথাযঞ্চ সিদ্ধলেপত্তা সব্বসোৱাপি অচ্ছন্নে, ছন্নেৱাপি অনেকসো পৰিযাযস্স ততিযস্সেৱ অধিট্ঠানন্তি নো সমেতীতি আচৰিযো. ‘‘দ্ৱে মগ্গে’’তি, ‘‘দ্ৱে ছদনে’’তি চ ‘‘ততিযৱাৰতো পট্ঠায এৱং ছাদাপেহী’তি আণাপেত্ৱা পক্কমিতব্ব’’ন্তি চ উপতিস্সত্থেৰো ৱদতি কিৰ.

মহল্লকৱিহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. সপ্পাণকসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৪০. সপ্পাণকসিক্খাপদং উত্তানত্থমেৱ.

সমত্তো ৱণ্ণনাক্কমেন ভূতগামৱগ্গো দুতিযো.

৩. ওৱাদৱগ্গো

১. ওৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৪৪. কথানুসাৰেনাতি যো ভিক্খুনোৱাদকত্থিকো কিংসীলো কিংসমাচাৰো কতৰকুলা পব্বজিতোতিআদি কথানুসাৰেনাতি অত্থো. সগ্গমগ্গগমনেপীতি অপি-সদ্দেন মোক্খগমনেপি. ‘‘লক্খণপ্পটিৱেধপটিসংযুত্তো’’তি অট্ঠগৰুধম্মানুসাৰেন ৱত্তব্বং ধম্মকথং সন্ধায ৱুত্তং.

১৪৫-১৪৭. নিস্সীমন্তি ৱিহাৰে বদ্ধসীমতো অঞ্ঞং অবদ্ধসীমং, গামসীমাদিন্তি অত্থো. ‘‘সুপিনন্তেনপী’’তি ন সব্বেসন্তি ইধ বাহুল্লনযেন ৱুত্তং. ছব্বগ্গিযা হি কেচি ৱীসতিৱস্সাপি অত্থি অতিৰেকৱীসতিৱস্সাপীতি ইমিনা ইমং মজ্ঝিমবোধিকালে পঞ্ঞত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘সীলৱা হোতী’’তি ৱত্ৱা তস্স চতুব্বিধত্তা ইধ অধিপ্পেতসীলমেৱ দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তিআদি ৱুত্তং. গণ্ঠানুগণ্ঠিপদেসু ‘‘সতিসংৱৰাদযো ইধ নাধিপ্পেতা, তেন ৱিভঙ্গপাঠং দস্সেতি অট্ঠকথাচৰিযো’’তি ৱুত্তং. অত্থতোতি পাড়িঅত্থতো. কাৰণতোতি কাৰণূপপত্তিতো, অট্ঠকথাতোতি অধিপ্পাযো. অথ ৱা কাৰণতোতি ধম্মতো, তেন অত্থতো ধম্মতোতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা অত্থতোতি ফলতো. ‘‘কাৰণতোতি হেতুতো. ধম্মপদম্পি জাতকেন সহা’’তি লিখিতং. পঞ্হং কথেতুন্তি ‘‘পঞ্হং পুট্ঠো কথেতী’’তি এত্থ ভিক্খুনিযা পুট্ঠেন ‘‘ন জানামী’’তি ন সক্কা কথেতুং. ‘‘ন খো পন তং ভগৱন্ত’’ন্তি পাঠো. ‘‘ন খো পনেত’’ন্তি চ লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং. ‘‘কাসাযৱত্থৱসনাযা’’তি ৱচনতো পাৰাজিকাযপি ন ৱট্টতি. ভিক্খুনিযা কাযসংসগ্গমেৱ ৱুত্তং. মেথুনেন হি ভিক্খুনীদূসকো হোতি.

১৪৮-৯. ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্না নাম পৰিৱত্তলিঙ্গা, পঞ্চসতা সাকিযানিযো ৱা. ‘‘ধম্মদেসনাপত্তিমোচনত্থং পনা’’তি ৱচনতো মাতুগামগ্গহণেন সব্বত্থ ভিক্খুনীসঙ্গহং গচ্ছতীতি সিদ্ধং. ভিক্খুনিগ্গহণেন পন মাতুগামো তিৰিযং তৰণসিক্খাপদে (পাচি. ১৮৭-১৯০) সঙ্গহিতো, ন অঞ্ঞত্থ. ‘‘ওসাৰেতব্বা’’তি পাড়িপাঠো, পাড়ি ওসাৰেতব্বাতি অত্থো. ‘‘ওসাৰেতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাপাড়ি. একস্মিং ঠানে ৱন্দিতে দোসাভাৱতো বহূসু একায ৱন্দিতে ৱট্টতীতি চে? ভিক্খূহি কত্তব্বং নত্থি, ভিক্খুনিযাযেৱ কত্তব্বং, তস্মা ন ৱট্টতি. ‘‘যত্থ কত্থচি নিসিন্নাযাতি অন্তোদ্ৱাদসহত্থে নিসিন্নাযা’’তি ৱদন্তি. ন নিমন্তিতা হুত্ৱা গন্তুকামাতি নিমন্তিতা হুত্ৱা গন্তুকামা ভিক্খূ ইধ নাধিপ্পেতা, ৱস্সং উপগন্তুকামাৱ অধিপ্পেতাতি অত্থো. যতো পনাতি ভিক্খুনীৱিহাৰতো. তত্থাতি ভিক্খুনীৱিহাৰে. কিঞ্চাপি ‘‘ওৱাদদাযকা ভিক্খূ’’তি ৱচনতো ওৱাদদাযকেহেৱ সভিক্খুকো আৱাসো হোতি, ন সব্বেহীতি আপন্নো, তথাপি অসতি ভিক্খুনোৱাদকে ওৱাদসংৱাসানং অত্থায যাচনত্থায অৱস্সং গন্তব্বত্তা অঞ্ঞেহিপি ভিক্খূহি সভিক্খুকোপি সভিক্খুকো এৱাতি ৱেদিতব্বো. সা ৰক্খিতব্বাতি ৱস্সচ্ছেদাপত্তি ৰক্খিতব্বা. কস্মা? আপদাসু হীতিআদি. ‘‘অযং উপোসথো চাতুদ্দসিকোতি পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি তেৰসিযংযেৱ, এতৰহি পন ভিক্খুনিযো চাতুদ্দসিযংযেৱ গন্ত্ৱা ‘‘কদা অয্য উপোসথো’’তি পুচ্ছন্তি. ‘‘জাযাযো ৱা জাৰিযো ৱা’’তি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং কিৰ. ‘‘গচ্ছেয্য চে, আপত্তী’’তি পাঠো. দ্ৱে তিস্সোতি দ্ৱীহি তীহি. একতো আগতানং ৱসেন ‘‘তাহী’’তি বহুৱচনং ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘একা ভিক্খুনী ৱা বহূ ভিক্খুনী ৱা বহূহি ভিক্খুনুপস্সযেহি ওৱাদত্থায পেসিতা’’তি ৱচনস্স ৱিত্থাৰো ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অয্য ভিক্খুনিযো চা’’তিআদিনা ৱুত্তো. ‘‘ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অয্য ভিক্খুনিযো চা’তিআদি নানাউপস্সযেহি পেসিতায ৱচন’’ন্তি চ ‘‘অপৰিপুণ্ণসঙ্ঘপুগ্গলনানাৱাসদুতিযৱচনৱসেন পঞ্চক্খত্তুং উপসঙ্কমনং ৱুত্ত’’ন্তি চ লিখিতং. যস্মিং আৱাসে পাতিমোক্খুদ্দেসো ন পৱত্ততি, তত্থাপি যাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুনদিৱসে যেন পটিগ্গহিতং, তেন ‘‘নত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো’’তিআদি ৱত্তব্বং. অত্থি চে সম্মতো, নিদ্দিসিতব্বো. ‘‘সযমেৱ চে সম্মতো, অহ’ন্তি ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. সচে সম্মতো ৱা ওৱাদপটিগ্গাহকো ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসতি, অঞ্ঞেন আৰোচাপেতব্বন্তি একে, ‘‘অত্তনাপি আৰোচেতুং ৱট্টতী’’তি চ ৱদন্তি. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘অয্যানং পৱাৰেতী’’তি লিখিতং, এৱং সতি ‘‘অয্যস্স পৱাৰেমী’’তি ৱত্তব্বং, পোত্থকে নত্থি.

ওৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অত্থঙ্গতসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৫৩. মুনাতীতি জানাতি. অন্তৰধাযতিপীতি এত্থ তদুত্তমং চে অত্থি, তং পস্সামি, যং ৱিচিত্তং ৱা, তদত্থঞ্চ. তগ্ঘ কাৰণং. সহ উপ্পাদমনন্তৰা কিৰিযা. যমা চ তে মনসা কতত্ৰ নেত্ৱাতি. যথা পাতো সিযা পাতো ভৱং পাতোৱ উদকতো উগ্গন্ত্ৱা ঠিতং, তথা ৱিৰোচমানং অঙ্গীৰসং বুদ্ধং পস্স, ন কেৱলং পদুমং ৱিয, ৱিৰোচমানং তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খেতি সম্বন্ধো. অথ ৱা অঙ্গীৰসং বুদ্ধং পদুমংৱ ৱিৰোচমানং সূৰিযংৱ তপন্তং পস্স বুদ্ধং. যথা পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং কোকনুদসঙ্খাতং পদুমং পস্সসি, তথা ৱিৰোচমানং অঙ্গীৰসং বুদ্ধং পস্স. উভযেনেৱ হি ভগৱতো কন্তি দীপিতাতি কত্ৱা দীপিতগুণসুভং বুদ্ধং সক্কত্ৱা তং কন্তিং পূজেয্য. পূজনেয্যতোপি ৱীতিনামেয্য ইতি লক্খযে. ‘‘একতো উপসম্পন্নাযা’’তি পাড়ি.

১৫৬. ‘‘একতো উপসম্পন্নান’’ন্তি অট্ঠকথাপাঠো. ‘‘অভব্বো ত্ৱ’’ন্তিআদিৱচনতো অনুকম্পাৱসেন সদ্ধিৱিহাৰিকাদিং সঙ্ঘিকা ৱিহাৰা নিক্কড্ঢাপেন্তস্স অনাপত্তি ৱিয দিস্সতি. অভব্বো হি থেৰো সঞ্চিচ্চ তং কাতুং, গৱেসিতব্বাৱ এত্থ যুত্তীতি কেচি. থেৰেন সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিতো পুব্বে কতন্তি মম তক্কো.

অত্থঙ্গতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৬২. ‘‘একৰত্তম্পি ৱসন্তী’’তি (পাচি. ১৬১) ৱচনতো যত্থ ৰত্তিযং ন ৱসন্তি, তত্থ গন্ত্ৱা ওৱদিতুং ৱট্টতীতি একে. যদি এৱং সঙ্কেতট্ঠানং গন্ত্ৱা ওৱদিতুং ৱট্টতীতি সিদ্ধং. ‘‘ততো অদ্ধযোজনেযেৱ সভিক্খুকো আৱাসো ইচ্ছিতব্বো’’তি ন ৱত্তব্বং. ভিক্খুনোৱাদকো চে অদ্ধযোজনং গন্ত্ৱা ওৱদিতুকামো হোতি, ভিক্খুনিসঙ্ঘো চ অদ্ধযোজনং গন্ত্ৱা সোতুকামো, ‘‘ৱট্টতী’’তি ৱত্তব্বং সিযা, তঞ্চ ন ৱুত্তং, তস্মা ন ৱট্টতি. হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন পন ‘‘একৰত্তম্পী’’তি ৱুত্তং. ততো পট্ঠায উপস্সযং হোতি, ন উপস্সযসঙ্খেপেন কতমত্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. যত্থ ৱাসূপগতা ভিক্খুনিযো, সো উপস্সযসঙ্খ্যং গচ্ছতি, তত্থ ন গন্ত্ৱা ওৱাদো দাতব্বো. একাৱাসে দিৱা ৱট্টতীতি একে, ৱিচাৰেত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বং.

ভিক্খুনুপস্সযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. আমিসসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৬৪. ‘‘উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন অসম্মত’’ন্তি পাড়িৱচনতো, ‘‘সম্মতেন ৱা সঙ্ঘেন ৱা ভাৰং কত্ৱা ঠপিতো’’তি অট্ঠকথাৱচনতো চ অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো সম্মতেন ৱা ৱিপ্পৱসিতুকামেন ‘‘যাৱাহং আগমিস্সামি, তাৱ তে ভাৰো হোতূ’’তি যাচিত্ৱা ঠপিতো, তস্সাভাৱতো সঙ্ঘেন ৱা তথেৱ ভাৰং কত্ৱা ঠপিতো অট্ঠহি গৰুধম্মেহি ওৱদিতুং লভতি, পগেৱ অঞ্ঞেন ধম্মেনাতি সিদ্ধং. ‘‘যো পন ভিক্খু অসম্মতো ভিক্খুনিযো ওৱদেয্য, পাচিত্তিয’’ন্তি পগেৱ ভাৰং কত্ৱা অট্ঠপিতং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অভযগিৰিৱাসীনম্পি ইদমেৱ মতং, অনুগণ্ঠিপদে পন ইমং নযং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নত্থি কোচী’’তিআদিনা ‘‘এতৰহি ওৱাদকো অসম্মতো ভিক্খুনোৱাদকো নামা’’তি ৱত্ৱা ‘‘যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘উপসম্পন্নং সঙ্ঘেন কম্মৱাচায অসম্মতং, ভিক্খুসঙ্ঘেন পন ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স অনুগ্গহং কৰোথ, ভিক্খুনিযো ওৱদথ, ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ কৰোথ ফাসুৱিহাৰন্তি এৱং যাচিত্ৱা ঠপিতো ভিক্খুসঙ্ঘং আপুচ্ছিত্ৱা, ততো সো থেৰো ভিক্খুনিযো ওৱদতি, এৱৰূপং ভিক্খুসঙ্ঘেন অসম্মতন্তি, তত্ৰ ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো’’তি ৱুত্তং. পোৰাণগণ্ঠিপদে পন ‘‘অসম্মতো গামং ওৱাদত্থায আগতানং ভিক্খুনীনং ৱচনং সুত্ৱা পটিৱচনং দেন্তো সঙ্ঘানুমতিযা, ন ঞত্তিচতুত্থেনা’’তি ৱুত্তং, তং অনুগণ্ঠিপদমতেন সমেতি, অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তৱচনং তেন সমেতি, তঞ্চ পাড়িৱচনং, ন হি ওৱাদপটিগ্গাহকো, পাতিমোক্খুদ্দেসকো ৱা ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি ৱচনমত্তেন ভিক্খুনোৱাদকো নাম হোতি. হোতীতি চে, অনুপসম্পন্নোপি তত্তকেন ৱচনেন ‘‘ভিক্খুনোৱাদকো হোতূ’’তি ৱত্তব্বো. হোতীতি চে, যং ৱুত্তং গণ্ঠানুগণ্ঠিপদেসু ‘‘অসম্মতো নাম অসম্মতভাৱেন ‘বহুস্সুতো ত্ৱং ওৱদাহী’তি সঙ্ঘেন ভাৰং কত্ৱা ঠপিতো’’তি. এত্থ বাহুসচ্চেন কিং পযোজনং. অনুগণ্ঠিপদেযেৱ ‘‘অভযগিৰিৱাসী ৱদতীতি সুত্ৱা সম্মতেন ৱা আণত্তো ওৱদিতুং লভতীতি ধম্মসিৰিত্থেৰো পচ্ছা অনুজানাতী’’তি ৱুত্তং. কিং বহুকায. ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি এত্তকমত্তেন ভিক্খুনোৱাদকো হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ভাৰং কত্ৱা’’তি ইমিনা কিং পযোজনং, তত্তকম্পি ৱত্তুং অঞ্ঞো ন লভতি, তেন চ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ঠপেত্ৱা বালং গিলানং গমিকং অৱসেসেহি ওৱাদং গহেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪১৪) অযং পাড়ি ৱিৰুজ্ঝেয্য. কথং? তস্স হি ‘‘ন, ভিক্খৱে, ওৱাদো ন পচ্চাহৰিতব্বো’’তি (চূড়ৱ. ৪১৫) চনতো সম্মতাসম্মতভাৱেন নত্থি কোচীতি ‘‘পাসাদিকেন সম্পাদেতূ’’তি ৱত্তব্বং সিযা, ৱদন্তো চ ইধ পঠমেন আপত্তিযা কাৰেতব্বো হোতীতি. হোতু অসম্মতত্তা, অকতভাৰত্তা চ. ইমস্স চ ভিক্খুনোৱাদকত্তে ইমস্স খীযনেন দুক্কটং সিযা, সব্বমেতং অনিট্ঠং, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘অযমেত্থ ভিক্খুনোৱাদকো নামা’’তি অৱুত্তত্তা তথা ভাৰং কত্ৱা ঠপিতো ওৱদিতুং লভতিযেৱ, নাঞ্ঞোতি আচৰিযো.

আমিসসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. চীৱৰদানসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৬৯. সাদিযিস্সসীতি পুচ্ছা.

চীৱৰদানসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. চীৱৰসিব্বনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৭৬. ৱঞ্চেত্ৱাতি ‘‘তৱ ঞাতিকাযা’’তি অৱত্ৱা ‘‘একিস্সা ভিক্খুনিযা’’তি এত্তকমেৱ ৱত্ৱা, তে হি ‘‘একিস্সা’’তি ৱচনং সুত্ৱা অঞ্ঞাতিকায সন্তকসঞ্ঞিনো সিব্বেসুং. ইমস্মিং সিক্খাপদে ‘‘চীৱৰং নাম ছন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰ’’ন্তি এত্তকমেৱ পাড়ি, তেন ৱুত্তং ‘‘চীৱৰন্তি যং নিৱাসেতুং ৱা পাৰুপিতুং ৱা’’তিআদি. ‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি চ লিখিতং, সো পমাদলেখো.

চীৱৰসিব্বনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সংৱিধানসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৮১. তা ভিক্খুনিযো দূসযিংসূতি ৱিপৰিণামো কাতব্বো.

১৮২-৪. সম্পদন্তীতি পদসা গচ্ছন্তি. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘সম্পতন্তি এত্থাতি সম্পাতো’’তিআদিনা. পদগতে উপচাৰো ন লব্ভতি, অচ্চাসন্নত্তা মিস্সং ৱিয হোতীতি. কুক্কুটৱস্সিতপৰিচ্ছিন্নো মহাঅট্ঠকথাযং. ‘‘তম্পি ৱোহাৰেনা’’তি লিখিতং. ‘‘যেভুয্যেন তথা সন্নিৱেসো হোতীতি কত্ৱা অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তস্মা ন পমাদলেখো’’তি চ, ‘‘উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং, ততো উদ্ধং অদ্ধযোজনলক্খণসম্পত্তং নাম হোতীতি গহেতব্ব’’ন্তি চ ৱুত্তং. ‘‘কপ্পিযভূমি কিৰাযং…পে… ন ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. দুদ্দসঞ্হেত্থ কাৰণং. কতৰং পন তন্তি? ‘‘গচ্ছামাতি সংৱিদহতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘গচ্ছামা’’তি ৱত্তমানৱচনন্তঞ্চ, অমগ্গে ভিক্খুনুপস্সযাদিম্হি ন সম্ভৱতিযেৱ মনুস্সানং অন্তৰঘৰাদিম্হি মগ্গসঙ্খেপগমনতো, উচ্চাসযনাদিউপ্পত্তিট্ঠানত্তা চ. ন তিত্থিযসেয্যায ৱা পব্বজিতাৱাসত্তা. দ্ৱাৰেতি সমীপত্থে ভুম্মং, তস্মা তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰথিকাযা’’তি আহ. সেসঅট্ঠকথাযং ‘‘এত্থন্তৰে সংৱিদহিতেপি ভিক্খুনো দুক্কট’’ন্তি আগতত্তা ন সমেতি. ‘‘গামন্তৰে’’তি ৱচনতো অঞ্ঞগামস্স উপচাৰোক্কমনে এৱ আপত্তি. ‘‘অদ্ধযোজনে’’তি ৱচনতো অতিক্কমনেযেৱ যুত্তং.

১৮৫. ৰট্ঠভেদেতি ৱিলোপে. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘তযোপি সঙ্কেতা কালদিৱসমগ্গৱসেন, তত্থ পচ্ছিমেনেৱ আপত্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইমিনা মগ্গেনা’’তি ৱিস্সজ্জেত্ৱা অঞ্ঞেন গচ্ছন্তি চে, আপত্তিযেৱাতি অত্থো.

সংৱিধানসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. নাৱাভিৰুহনসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৮৯. নদিযা কুতো গামন্তৰন্তি চে? ‘‘যস্সা নদিযা’’তিআদিমাহ. গামন্তৰগণনাযাতি যস্মিং গামতিত্থে আৰুড়্হো, তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞগামগণনায. ‘‘মাতুগামোপি ইধ সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি আচৰিযস্স তক্কো, তেনেৱ ‘‘উভযত্থ একতো উপসম্পন্নায দুক্কটং, সিক্খমানায সামণেৰিযা অনাপত্তী’’তি চ ন ৱুত্তং. এসেৱ নযো অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু.

১৯১. ‘‘লোকস্সাদমিত্তসন্থৱৱসেন কেড়িপুৰেক্খাৰা সংৱিদহিত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা অকুসলচিত্তং লোকৱজ্জন্তি ৱত্তব্বন্তি? ন ৱত্তব্বং, ‘‘কেড়িপুৰেক্খাৰা’’তি ৱচনং যেভুয্যতায ৱুত্তং. পোৰাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘তীণি চিত্তানি তিস্সো ৱেদনা’’তি ৱুত্তং, সংৱিদহনকালে ৱা কেড়িপুৰেক্খাৰো ভিক্খু সংৱিদহতি, আপত্তি ভিক্খুনো গামন্তৰোক্কমনে, অদ্ধযোজনাতিক্কমে ৱা. কুসলচিত্তো ৱা হোতি পচ্চৱেক্খন্তো, চেতিযাদীনি ৱা পস্সন্তো, অব্যাকতচিত্তো ৱা হোতি কিলমথৱসেন নিদ্দাযন্তোতি তিচিত্তানি গহিতানীতি ৱেদিতব্বা.

নাৱাভিৰুহনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পৰিপাচিতসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৯২. চেটকেতি দাৰকে. তৰুণপোতকেতি পোৰাণা. ‘‘পাপভিক্খূনং পক্খুপচ্ছেদায ইদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা পঞ্চ ভোজনেযেৱাপত্তি ৱুত্তা’’তি লিখিতং.

১৯৪-৭. নিপ্ফাদিতন্তি ৱিঞ্ঞত্তিযা ন হোতি, কিন্তু পৰিকথাদীহি, তস্মা ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, তং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং. ‘‘কথানুসাৰেন তত্থ পসীদিত্ৱা দেন্তি, ইদং পৰিপাচিতং ন হোতি, ৱট্টন্তী’’তি পঠমসিক্খাপদে ৱুত্তত্তাতি ধম্মসিৰিত্থেৰো, উপতিস্সত্থেৰো পন ‘‘ইতৰম্পি ৱট্টতিযেৱা’’তি আহ. পোৰাণগণ্ঠিপদে পন ‘‘যস্মা দেৱদত্তো পকতিযা তত্থ ভিক্খুনিপৰিপাচিতং ভুঞ্জতি, তস্মা ইমং অট্ঠুপ্পত্তিং নিদানং কত্ৱা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

পৰিপাচিতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ৰহোনিসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা

১৯৮. ‘‘উপনন্দস্স চতুত্থসিক্খাপদেন চা’’তি পাঠো.

ৰহোনিসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমত্তো ৱণ্ণনাক্কমেন ওৱাদৱগ্গো ততিযো.

৪. ভোজনৱগ্গো

১. আৱসথপিণ্ডসিক্খাপদৱণ্ণনা

২০৩-৪. পূগস্সাতি পূগেন. কুক্কুচ্চাযন্তোতি নিস্সৰণেনেত্থ ভৱিতব্বং, তং মযং ন জানামাতি সন্নিট্ঠানস্স কৰণৱসেন ‘‘কুক্কুচ্চাযন্তো’’তি ৱুচ্চতি. যথা হি আযস্মা উপালি নযগ্গাহেন ‘‘অনাপত্তি আৱুসো সুপিনন্তেনা’’তি (পাৰা. ৭৮) আহ, তথা থেৰোপি ‘‘অনাপত্তি গিলানস্সা’’তি কস্মা ন পৰিচ্ছিন্দতীতি? অনত্তাধিকাৰত্তা ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা, ‘‘নাযং অত্তনো ওকাসো’’তি পটিক্খিত্তত্তা, সিক্খাপদস্স অপৰিপুণ্ণত্তা. পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদে পৰিপুণ্ণং কত্ৱা পঞ্ঞত্তেযেৱ হি সো থেৰো ‘‘অনাপত্তি সুপিনন্তেনা’’তি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি ৱুত্তপদানুসাৰেনাতি. যস্মা ওদিস্স অযাৱদত্থেৱ দাযকানং পীড়া নত্থি, তস্মা ‘‘অনোদিস্স যাৱদত্থো’’তি ৱুত্তং.

২০৮. ‘‘অন্তৰামগ্গে একদিৱস’ন্তি একংযেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি চ ‘‘এসেৱ নযোতি ৱুত্তনযমেৱ দস্সেতুং গন্ত্ৱা পচ্চাগচ্ছন্তো হীতিআদিমাহা’’তি চ ‘‘সুদ্ধচিত্তো হুত্ৱা পকতিগমনেৱ ভুঞ্জিতুং লভতী’’তি চ ‘‘অগিলানস্স গিলানসঞ্ঞিনো কাযেন সমুট্ঠাতী’’তি চ লিখিতং.

আৱসথপিণ্ডসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. গণভোজনসিক্খাপদৱণ্ণনা

২০৯-২১৮. গুড়্হপটিচ্ছন্নোতি অপাকটোৱ. একো পুত্তেনাতি একস্সেকং ভত্তং ‘‘অহং অঞ্ঞেন নিমন্তিতো’’তি ন ৱুচ্চতি. ‘‘সচে একতো গণ্হন্তি , গণভোজনং হোতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ২১৭-২১৮) ৱুত্তত্তা চত্তাৰো উপাসকা চত্তাৰো ভিক্খূ ৱিসুং ৱিসুং নিমন্তেত্ৱা হত্থপাসে ঠিতানং চে দেন্তি, গণভোজনং হোতি এৱাতি একে, তং ন যুত্তং ৱিয. ‘‘ৱিঞ্ঞত্তিতো পসৱনে গণস্স একতো গহণে ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি, ৱিসুং গহণে পণীতভোজনসূপোদনৱিঞ্ঞত্তীহী’’তি লিখিতং. ‘‘ৱিঞ্ঞত্তিতো পসৱনং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন অট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতং. সূপোদনাদিৱসেন তত্থ আপত্তি এৱা’’তি ৱুত্তং, তং ন যুত্তং. কস্মা? পৰিৱাৰে (পৰি. ১৬৮) এৱ দ্ৱিন্নং আকাৰানং আগতত্তা, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘অনুঞ্ঞাত’’ন্তি দুৱুত্তং. অট্ঠুপ্পত্তিযংযেৱ পাকটন্তি ‘‘পদভাজনে ন ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্তব্বং. একতো গণ্হন্তীতি গহিতভত্তাপি অঞ্ঞে যাৱ গণ্হন্তি, তাৱ চে তিট্ঠন্তি, একতো গণ্হন্তিযেৱ নাম. ‘‘গচ্ছতি চে, অনাপত্তী’’তি ৱদন্তি.

এত্থাহ – ‘‘পটিগ্গহণমেৱ হেত্থ পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং, অথ কস্মা পাড়িযং ‘‘গণভোজনং নাম যত্থ চত্তাৰো…পে… ভুঞ্জন্তি, এতং গণভোজনং নামা’’তি (পাচি. ২১৮) ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতি – যত্থাতি উপযোগত্থে ভুম্মৱচনং. চত্তাৰোতি গণস্স হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদনিদস্সনং. পঞ্চন্নং ভোজনানন্তি আপত্তিপ্পহোনকভোজননিদস্সনং. অঞ্ঞতৰেন ভোজনেন নিমন্তিতাতি অকপ্পিযনিমন্তননিদস্সনং. নিমন্তনৱসেনেৱ পন গণভোজনস্স ৱুত্তত্তা ‘‘নিমন্তিতা ভুঞ্জন্তীতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘অঞ্ঞতৰং ভোজনং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা ভুঞ্জন্তী’’তি পন ন ৱুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিযংযেৱ পাকটত্তা. যং ভুঞ্জন্তীতি এৱং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তত্থ ভুঞ্জন্তীতি পটিগ্গাহকনিযমৱচনং. ন হি অপ্পটিগ্গহিতকং ভিক্খূ ভুঞ্জন্তি. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘গণস্স যতো পটিগ্গহিতাহাৰভোজনহেতু পাচিত্তিয’’ন্তি. আগন্তুকপট্টং মোঘসুত্তেন সিব্বিত্ৱা ঠপেন্তি, তত্থ অনুৱাতে যথা একতলং হোতি, তথা হত্থেহি ঘট্টেতি. ৱলেতীতি আৱট্টেতি. পৰিৱত্তনন্তি সুত্তং গণ্হন্তানং সুখগ্গহণত্থং সুত্তপৰিৱত্তনং কৰোতি, পট্টং সিব্বন্তানং সুখসিব্বনত্থং পট্টপৰিৱত্তনঞ্চ. নৱচীৱৰকাৰকো ইধাধিপ্পেতো, ন ইতৰোতি. ‘‘বিম্বিসাৰং আপুচ্ছিত্ৱা সম্ভাৰে কযিৰমানেযেৱ কালা অতিক্কন্তা, পচ্ছা গণভোজনসিক্খাপদে পঞ্ঞত্তে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছী’’তি ৱদন্তি, অঞ্ঞথা অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝনতো.

২২০. ‘‘দ্ৱে তযো একতোতি যেপি অকপ্পিযনিমন্তনং সাদিযিত্ৱা’’তিআদিৱচনেন অকপ্পিযনিমন্তনপচ্চযা এৱ অনাপত্তি, ৱিঞ্ঞত্তিতো আপত্তিযেৱাতি দীপেতি. অনিমন্তিতো চতুত্থো যস্স তদেতং অনিমন্তিতচতুত্থং. এস নযো সব্বত্থ. পৱেসেত্ৱাতি নিসীদাপেত্ৱা. চীৱৰদানসমযলদ্ধকচতুক্কং চীৱৰকাৰসমযলদ্ধকচতুক্কন্তি এৱমাদীনি. তানি চাতি যেহি ভোজনেহি ৱিসঙ্কেতো নত্থি, তানি. মহাথেৰেতি উপসম্পন্নে. অট্ঠত্ৱাতি ঠিতেন নিমিত্তং দস্সিতং হোতি. তত্থ তত্থ গন্ত্ৱাতি ৰথিকাদীসু ভিক্খুসমীপে গন্ত্ৱা. ইমস্মিং পন সিক্খাপদে কত্থচি পোত্থকে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, চীৱৰদানসমযে গণভোজনং ভুঞ্জিতুং. এৱঞ্চিদং ভগৱতা ভিক্খূন’’ন্তি পাঠো দিস্সতি. কত্থচি ‘‘ভুঞ্জিতু’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথা’’তি পাঠো, অযং সোভনো.

গণভোজনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পৰম্পৰভোজনসিক্খাপদৱণ্ণনা

২২১. অধিট্ঠিতাতি নিচ্চপ্পৱত্তা. বদৰচুণ্ণসক্কৰাদীহি যোজিতং বদৰসাড়ৱং. কিৰকম্মকাৰেনাতি কিৰস্স কম্মকাৰেন.

২২৬. ‘‘ৱিকপ্পেত্ৱা গণ্হাহী’’তি এত্থাহু পোৰাণত্থেৰা ‘‘ভগৱতো সম্মুখা অৱিকপ্পেত্ৱা গেহতো নিক্খমিত্ৱা ৰথিকায অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো সন্তিকে ৱিকপ্পেসি, ৱিকপ্পেন্তেন পন ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৱত্তব্বং, ইতৰেন ৱত্তব্বং ‘তস্স সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা যথাপচ্চযং ৱা কৰোহী’’’তি. পঞ্চসুসহধম্মিকেসূতি সম্মুখা ঠিতস্স সহধম্মিকস্স যস্স ৱিকপ্পেতুকামো, তং সহধম্মিকং অদিস্ৱা গহট্ঠস্স ৱা সন্তিকে, সযমেৱ ৱা ‘‘পঞ্চসু সহধম্মিকেসু ইত্থন্নামস্স ৱিকপ্পেমী’’তি ৱত্ৱা ভুঞ্জিতব্বন্তি একে, এৱং সতি থেৰো তস্মিংযেৱ নিসিন্নোৱ তথা ৱাচং নিচ্ছাৰেত্ৱা পটিগ্গণ্হাতীতি তক্কো দিস্সতি. মহাপচ্চৰিযাদীসু পন পৰম্মুখা ৱিকপ্পনাৱ ৱুত্তা, সা ‘‘তেন হানন্দ, ৱিকপ্পেত্ৱা গণ্হাহী’’তি ইমিনা সমেতি, তথাপি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. পৰম্পৰভোজনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘তস্মা যো ভিক্খু পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতৰস্স ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং তুয্হং দম্মী’তি ৱা ‘ৱিকপ্পেমী’তি ৱা এৱং সম্মুখা ৱা ‘ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৱা ‘ৱিকপ্পেমী’তি ৱা এৱং পৰম্মুখা ৱা’’তি ৱচনতো সহধম্মিকস্স সন্তিকে এৱ ৱত্তব্বং, ন সযমেৱাতি দিস্সতি. যস্মা অযং পচ্ছিমনযো পোৰাণগণ্ঠিপদেনপি সমেতি, তস্মা ইধ মাতিকাট্ঠকথানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এত্থ কিঞ্চাপি ‘‘তে মনুস্সা…পে… ভোজনমদংসূ’’তি ৱচনতো অকপ্পিযনিমন্তনং পঞ্ঞাযতি, তথাপি থেৰস্স কুক্কুচ্চুপ্পত্তিকাৰণেন ভত্তেন সো নিমন্তিতোতি ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞথা পৰতো ‘‘দ্ৱে তযো নিমন্তনে একতো ভুঞ্জতী’’তি ৱচনেন, অনাপত্তিৱাৰেন চ ৱিৰুজ্ঝতি.