১. চীৱৰৱগ্গো
১. পঠমকথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৫৯. সমিতাৱিনাতি সমিতা’নেন কিলেসাতি সমিতাৱী, তেন সমিতাৱিনা. ‘‘তীণি চীৱৰানী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তি ৱুত্তং. সঙ্খ্যাপুব্বো দিগুনেকৱচনন্তি এত্থ লক্খণং ৱেদিতব্বং. তং পন অধিট্ঠিতস্সপি অনধিট্ঠিতস্সপি নামং ‘‘একৰত্তম্পি চে ভিক্খু তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসেয্যা’’তিআদীসু তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতস্স নামং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) এত্থ অনধিট্ঠিতস্স নামং, ইধ তদুভযম্পি সম্ভৱতি. ‘‘ভগৱতা ভিক্খূনং তিচীৱৰং অনুঞ্ঞাতং হোতী’’তি এত্থ অধিট্ঠিতমেৱ. ‘‘অঞ্ঞেনেৱ তিচীৱৰেন গামং পৱিসন্তী’’তি এত্থ অনধিট্ঠিতমেৱ. একস্মিংযেৱ হি চীৱৰে তিচীৱৰাধিট্ঠানং ৰুহতি, ন ইতৰস্মিং পত্তাধিট্ঠানং ৱিয, তস্মা ইতৰং অতিৰেকট্ঠানে তিট্ঠতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কথঞ্হি নাম ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেস্সন্তী’’তিআদি.
৪৬০-১. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পনেত্থ একৰত্তম্পি অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেয্য, নিস্সগ্গিযং ৱুত্তং হোতি, ততো পৰং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতুং. এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যাথ ‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্বং, তং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’’ন্তি এৱং ভগৱা পৰিপুণ্ণং সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি. অথ পচ্ছিমবোধিযং অজাতসত্তুকালে কথিনং অনুঞ্ঞাতং, ততো পট্ঠায ভিক্খূ ইদং সিক্খাপদং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহ…পে… পাচিত্তিয’’ন্তি উদ্দিসন্তি, এস নযো দুতিযততিযকথিনেসুপি. তথাপি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘দসাহপৰমন্তি অযমেত্থ অনুপঞ্ঞত্তী’’তি এত্তকংযেৱ ৱুত্তং, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱচনং ন পঞ্ঞত্তি, ন চ অনুপঞ্ঞত্তীতি সিদ্ধং. ন হি পঞ্ঞত্তিৱত্থুস্মিং, অনুপঞ্ঞত্তিৱত্থুম্হি ৱা কথিনাধিকাৰো দিস্সতীতি যথাৱুত্তনযোৱ সাৰোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. অথাপি সিযা ‘‘কথিনস্সুপ্পত্তিকালতো পট্ঠায ভগৱতো ৱচনং অনুপঞ্ঞত্তিভাৱেন ৱুত্ত’’ন্তি. যদি এৱং দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযো সিযুং, ততো পৰিৱাৰে (পৰি. ২৪) ‘‘একা অনুপঞ্ঞত্তী’’তিৱচনৱিৰোধো. অপিচ যথাৱুত্তনযদীপনত্থং ইধ তং ৱচনং পঠমপঞ্ঞত্তিকালে অৱত্ৱা পচ্ছা ৱুত্তং. এত্থ সাধিতত্তা দুতিযততিযেসু পচ্ছা ৱুত্তপঠমপঞ্ঞত্তীসু এৱং ৱুত্তং. অঞ্ঞথা তত্থপি তং ৱচনং পচ্ছা ৱত্তব্বং সিযা. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘পচ্ছা ৱুত্তভাৱং সন্ধায নিট্ঠিতচীৱৰস্মিন্তিআদীসু অনুপঞ্ঞত্তী’’তি ৱুত্তং. সেক্খপুথুজ্জনানং পেমং, অৰহন্তানং গাৰৱো. দসমং ৱা নৱমং ৱাতি এত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং.
৪৬২-৩. নিট্ঠিতচীৱৰস্মিন্তি ইদং কেৱলং চীৱৰপলিবোধাভাৱমত্তদীপনত্থং ৱুত্তং, তস্মা ‘‘নট্ঠং ৱা ৱিনট্ঠং ৱা দড্ঢং ৱা চীৱৰাসা ৱা উপচ্ছিন্না’’তি ৱুত্তং. যদি দসাহপৰমং ধাৰেতব্বচীৱৰদস্সনত্থং ৱুত্তং সিযা, নট্ঠাদিকং সো ধাৰেয্য. ধাৰণঞ্চেত্থ ঠপনং, পৰিভোগো ৱা. তং দ্ৱযং কতেপি যুজ্জতি, অকতেপি যুজ্জতি, তস্মা ‘‘কতং ৱা হোতী’’তিপি ন ৱত্তব্বং. ন হি কতমেৱ অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি, তস্মা যং চীৱৰং উপাদায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহপৰমং কালং ধাৰেতব্বন্তি অত্থো ন গহেতব্বো. তঞ্হি চীৱৰং সন্তঞ্চে, উব্ভতস্মিং কথিনে একদিৱসম্পি পৰিহাৰং ন লব্ভতি. অপিচ ‘‘চীৱৰং নাম ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ চ কতং নাম হোতি, তস্মাপি ন তং সন্ধায ধাৰেতব্বন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং অসম্ভৱতো.
অনুগণ্ঠিপদে পনেতং ৱুত্তং ‘‘তত্থ সিযা – তস্স ভিক্খুনো চীৱৰং নট্ঠাদীসু অঞ্ঞতৰং যদি ভৱেয্য, কতমং চীৱৰং দসাহপৰমং ধাৰেয্য. যস্মা ধাৰেতব্বচীৱৰং নত্থি, তস্মা অত্থুদ্ধাৰৱসেন কৰণপলিবোধদস্সনত্থং ‘নট্ঠং ৱা’তিআদিপদানি ৱুত্তানি. অযং পনত্থো ‘নট্ঠং ৱা’তিআদিনা নযেন ৱুত্তচীৱৰানং অঞ্ঞতৰস্মিং চীৱৰে অসতি গহেতব্বো, সতি তং দসাহপৰমং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং. এস নযো সব্বত্থ. ‘কতং ৱা হোতী’তি ৱুত্তচীৱৰমেৱাধিপ্পেতং. কস্মা পন কতচীৱৰং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতন্তি ন ৱুত্তন্তি চে? পাকটত্তা. কথং? নট্ঠৱিনট্ঠচীৱৰাদীনং ধাৰণস্স অভাৱতো কতচীৱৰমেৱ ইধাধিপ্পেতন্তি পাকটং. যথা কিং? যথা পঠমানিযতে মেথুনকাযসংসগ্গৰহোনিসজ্জানমেৱাগতত্তা সোতস্স ৰহো অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তোতি পাকটো, তস্মা ‘চক্খুস্স ৰহো ইতৰস্মিং অত্থে অধিপ্পেতো’তি ন ৱুত্তো. এৱংসম্পদমিদন্তি ৱেদিতব্বং. ‘কতং ৱা হোতী’তি ইদং ন ৱত্তব্বং, কস্মা? অকতং অতিক্কামযতোপি নিস্সগ্গিযত্তা, কিঞ্চাপি নিস্সগ্গিযং হোতি, ইধ পন তিচীৱৰাধিট্ঠানমধিপ্পেতং. তস্মিং তিচীৱৰাধিট্ঠানে অকতং, অৰজিতং, অকপ্পিযকতঞ্চ ‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’তিআদিনা নযেন অধিট্ঠাতুং ন ৱট্টতি, তদত্থদীপনত্থং ‘কতং ৱা হোতী’তি ৱুত্তং. ইতৰথা ‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং পটিলদ্ধে’তি ৱদেয্য, এৱং সন্তে তিচীৱৰং দসাহং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ৱচনপ্পমাণতো. ‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’ন্তি ৱুত্তত্তা ইধাপি ‘অতিৰেকচীৱৰং নাম অনধিট্ঠিত’ন্তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং সিযা. যস্মা ‘কতং ৱা হোতী’তি ৱচনেন ইধাধিপ্পেতচীৱৰেন সদ্ধিং সেসম্পি দসাহপৰমতো উত্তৰি ধাৰেতুং ন লব্ভতীতি অনুজানন্তো ‘অতিৰেকচীৱৰং নাম অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিত’ন্তি আহ. তত্থ সিযা – যথা ‘অৱিকপ্পিত’ন্তি অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তং, তথা ‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’ন্তিপি. কস্মা? যস্মা তিচীৱৰমেৱ দসাহপৰমং ধাৰেতব্বং ‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’ন্তিআদিঅনুপঞ্ঞত্তিৱসেন. ইতৰথা একাহাতিক্কমেপি নিস্সগ্গিযং হোতি ‘যো পন, ভিক্খু, অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেয্য, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’ন্তি ৱচনতো. ন তিচীৱৰতো অঞ্ঞম্পি চীৱৰং দসাহপৰমং ধাৰেতব্বং, ততো পৰং নিস্সগ্গিযং ‘অন্তোদসাহ’ন্তি ৱুত্তত্তা. যথাহ ‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’তি, ইতৰথা ‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতী’তি ৱচনমত্তমেৱ ভৱেয্য, তস্মা অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. ইদং সব্বং অপৰে ৱদন্তী’’তি. এত্থ অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৱৰং কতমেৱ সন্তঞ্চে, দসাহপৰমং ধাৰেতব্বন্তি ইদঞ্চিমস্স সাধনত্থং ৱুত্তৱচনঞ্চ পৰতো ইধেৱ ৱুত্তৱিচাৰণায যথাৱুত্তযুত্তিযা চ ৱিৰুজ্ঝতীতি ন গহেতব্বং.
ইধেৱ ৱুত্তৱিচাৰণা নাম – ‘‘স্ৱে কথিনুদ্ধাৰো ভৱিস্সতী’’তি অজ্জ উপ্পন্নচীৱৰং তদহেৱ অনধিট্ঠহন্তস্স অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং. কস্মা? ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদিনা সিক্খাপদস্স ৱুত্তত্তা. অন্তোকথিনে অতিৰেকদসাহম্পি পৰিহাৰং লভতি, কথিনতো উদ্ধং একদিৱসম্পি ন লভতি. যথা কিং? যথা অত্থতকথিনো সঙ্ঘো অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা একদিৱসাৱসেসেপি কথিনুব্ভাৰে আনিসংসং লভতি, পুনদিৱসে ন লভতি. সচে সতিসম্মোসা ভাজনীযচীৱৰং ন ভাজিতং, পুনদিৱসে অনত্থতকথিনানম্পি সাধাৰণং হোতি. দিৱসা চে সাৱসেসা, অত্থতকথিনস্সেৱ সঙ্ঘস্স পাপুণাতি, এৱমেৱ অত্থতদিৱসতো পট্ঠায যাৱ উব্ভাৰা অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতং ৱট্টতি অনুঞ্ঞাতদিৱসব্ভন্তৰত্তা. কথিনদিৱসো গণনুপগো হোতি, উব্ভতদিৱসতো পট্ঠায দসাহপৰমং কালং উপ্পন্নচীৱৰং পৰিহাৰং লভতি, ততো পৰং ন লভতি. কস্মা? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতু’’ন্তি ৱচনতো. অন্তোকথিনেপি একাদসে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযপ্পসঙ্গং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি ৱাৰেত্ৱা ঠিতা, ন চ তে দিৱসে অদিৱসে অকাসীতি. তথা ততিযকথিনে চ ৱিচাৰিতং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৱ অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’তি ৱদন্তেন ভগৱতা যং মযা হেট্ঠা পঠমসিক্খাপদে ‘দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তম্পি কথিনমাসতো বহি উপ্পন্নমেৱ, ন অন্তোতি দীপিতং হোতী’’তি চ, ‘‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৱৰ’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং দসাহপৰিহাৰং ন লভতীতি দীপিতং হোতি, তেহি সদ্ধিং পুন কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং পঞ্চ দিৱসানি লভতীতি পসঙ্গোপি ‘নিট্ঠিতচীৱৰ…পে… খিপ্পমেৱ কাৰেতব্ব’ন্তি অকালচীৱৰস্স উপ্পত্তিকালং নিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা ৱাৰিতো হোতি. তদুভযেন কথিনব্ভন্তৰে উপ্পন্নচীৱৰং কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং একদিৱসম্পি পৰিহাৰং ন লভতীতি সিদ্ধং হোতী’’তি চ. তস্মা দুৱিধম্পেতং ৱিচাৰণং সন্ধায অম্হেহি ‘‘ইধেৱ ৱুত্তৱিচাৰণায যথাৱুত্তযুত্তিযা চ ৱিৰুজ্ঝতীতি ন গহেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
এত্থাহ – ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদং ভুম্মং কিং চীৱৰস্স উপ্পত্তি নিযমেতি, উদাহু ধাৰণং, উদাহু উভযন্তি, কিঞ্চেত্থ, যদি উপ্পত্তিং নিযমেতি, পচ্ছিমকত্তিকমাসে এৱ উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নচীৱৰং ততো পট্ঠায দসাহং ধাৰেতব্বং অনিট্ঠিতেপি তস্মিং মাসেতি আপজ্জতি. অথ ধাৰণং নিযমেতি, অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৱৰং উব্ভতেপি দসাহপৰমং ধাৰেতব্বন্তি আপজ্জতি. অথ উভযং নিযমেতি, ততিযকথিনে ৱিয ৱিসেসেত্ৱা ৱত্তব্বন্তি? ৱুচ্চতে – কামং উভযং নিযমেতি, ন পন ৱিসেসনে পযোজনং অত্থি. যং অন্তোকথিনে উপ্পন্নচীৱৰং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি ৱুত্তং, ন তং সন্ধায ‘‘ধাৰেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, সাধিতঞ্হেতং. ‘‘কতং ৱা হোতী’’তিআদিৱচনতো তদত্থসিদ্ধি, তেন পুন ৱিসেসনে পযোজনং নত্থি, ন হি কতমেৱ নিস্সগ্গিযং কৰোতি, ন চ নট্ঠাদিকং ধাৰেতুং সক্কাতি. যেন ৱা অধিপ্পাযেন ভগৱতা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, সো অধিপ্পাযো ততিযকথিনে পকাসিতোতি ৱেদিতব্বো. কস্মা তত্থ পকাসিতোতি চে? ৱিসেসৱিধানদস্সনাধিপ্পাযতো. ৱিসেসৱিধানঞ্হি ‘‘নো চস্স পাৰিপূৰী’’তিআদি. তত্থাপি ‘‘চীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’’তি অৱত্ৱা ‘‘অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’’তি ৱিসেসনেন উব্ভতেপি কথিনে কালচীৱৰং অত্থীতি দীপেতি. কিঞ্চেতং? পচ্ছিমকত্তিকমাসে উপ্পন্নচীৱৰং, তেনেৱ তত্থ ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা উপ্পত্তিনিযমে ৱুত্তদোসাভাৱসিদ্ধি. যঞ্চ তত্থ ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং এতং অকালচীৱৰং নামা’’তি ৱুত্তং, তস্স দ্ৱে অত্থৱিকপ্পা. আদেসৱসেন ‘‘অকালচীৱৰ’’ন্তি লদ্ধসঙ্খ্যম্পি কালে উপ্পন্নত্তা কালপৰিহাৰং লভতি, পগেৱানাদেসন্তি অযং পঠমো ৱিকপ্পো উপ্পত্তিনিযমে ৱুত্তদোসাভাৱমেৱ উপত্থম্ভেতি. তথা আদেসৱসেন অকালচীৱৰসঙ্খ্যং গতং চীৱৰকালে উপ্পন্নত্তা চীৱৰকালতো পৰং দসাহপৰিহাৰং ন লভতি, পগেৱানাদেসন্তি অযং দুতিযো ধাৰণনিযমে ৱুত্তদোসাভাৱমেৱ উপত্থম্ভেতি. যদি এৱং আদেসৱসেন অকালচীৱৰস্স অকালচীৱৰতা কিমত্থিকাতি চে? সঙ্ঘুদ্দেসিকস্স তস্স অত্থতকথিনস্সপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স সাধাৰণভাৱত্থিকাতি ৱেদিতব্বা.
অপিচ পুগ্গলস্স কথিনদিৱসাপি দিৱসাৱ. এৱং গণনুপগত্তা অকালচীৱৰসঙ্খযাপটিলাভানুভাৱেন ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱচনাপেক্খস্স অনিস্সগ্গিযত্তা তদনুলোমত্তা ‘‘কালচীৱৰস্সপী’’তি এৱং সব্বথা চতুব্বিধং এত্থ ৱচনন্তি ৱেদিতব্বং. অপিচ অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধাৰেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং একচ্চস্স ভিক্খুনো কালচীৱৰং হোতি, একচ্চস্স অকালচীৱৰং, তং সীমাতিক্কন্তস্স, নো উব্ভাৰগতং. তং দ্ৱিন্নং ৱসেন উব্ভতে উপ্পন্নং ঠপেত্ৱা ইতৰেসং অঞ্ঞতৰেন উব্ভতে উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং. তঞ্হি যস্স উব্ভতং, তস্স অকালচীৱৰং, ইতৰস্স কালচীৱৰং. তথা অত্থি একচ্চেন কথিনুদ্ধাৰেন উব্ভতে কথিনে উপ্পন্নং সব্বস্সপি অকালচীৱৰমেৱ হোতি. তং যথাঠপিতং ৱেদিতব্বং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং ঠপেত্ৱা ৱস্সানস্স পচ্ছিমে মাসে উপ্পন্নং. তথা অত্থি উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্নং অকালচীৱৰং, তং হেমন্তে, গিম্হে ৱা উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং পুগ্গলকালভেদতো বহুৱিধত্তা উপ্পন্নস্স ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনে উপ্পন্ন’’ন্তি ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অনেকংসিকত্তা ইমম্পি অত্থৱিকপ্পং দস্সেতুং ‘‘উব্ভতস্মিং কথিনেতি ভিক্খুনো কথিনং উব্ভতং হোতী’’তি. এত্তাৱতা সিদ্ধেপি ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং অঞ্ঞতৰাযা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ধাৰযামী’’তি ভিক্খুনীৱিভঙ্গে আগতোতি ৱত্তব্বো. ‘‘এৱ’’ন্তি ৱচনেন ৱচনভেদো তত্থ নত্থীতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ইদং সব্বসঙ্গাহিকত্তা ৱুত্তং. ‘‘অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিম’’ন্তি অসব্বসঙ্গাহিকং. ন হি যত্তকং সঙ্ঘাটি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং, তত্তকং অন্তৰৱাসকাদি অধিট্ঠানুপগং পচ্ছিমং হোতি অধিট্ঠানস্স বহুৱিধত্তা. ন এৱং ৱিকপ্পনায ভেদো তস্সা একৱিধত্তাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘একাদসে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিয’’ন্তি অন্তিমং ঠপেত্ৱা ততো পুৰিমতৰস্মিন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. অন্তিমং নাম অপৰকত্তিকায পঠমাৰুণুগ্গমনং. তঞ্হি কালত্তা নিস্সগ্গিযং ন কৰোতি, তেনেৱাহ অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদট্ঠকথাযং ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৱৰম্পি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতচীৱৰম্পি এতং পৰিহাৰং লভতিযেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৯). ইমংযেৱ নযং সন্ধায ‘‘অচ্চেকচীৱৰস্স অনত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকা পঞ্চ মাসা, ততো পৰং একদিৱসম্পি পৰিহাৰো নত্থী’’তি তত্থেৱাহ. ইমস্মিং নযে সিদ্ধে অনচ্চেকচীৱৰং দ্ৱাদসাহে ন লভতীতি সিদ্ধমেৱ হোতি. ততো ‘‘অনচ্চেকচীৱৰে অনচ্চেকচীৱৰসঞ্ঞী, অনাপত্তী’’তি (পাৰা. ৬৫০) এত্থ অচ্চেকচীৱৰসদিসে অঞ্ঞস্মিং অনধিট্ঠিতেতি সিদ্ধং হোতি. তত্থ পন ‘‘পঞ্চ মাসা’’তি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱচনং. ৱস্সিকসাটিকঞ্চ অৱস্সিকসাটিকভাৱং পত্ৱা একাদসমাসে পৰিহাৰং লভতীতি ৱেদিতব্বং.
দসাহাতিক্কন্তং নিস্সগ্গিযন্তি এত্থ আপত্তিৱুট্ঠানে ‘‘দসাহপ্পটিচ্ছন্নং পক্খঅতিৰেকপক্খমাসঅতিৰেকমাসপটিচ্ছন্ন’’ন্তিআদিৱচনভেদো ৱিয, ন ইধ ৱচনভেদো, তস্মা সংৱচ্ছৰাতিক্কন্তম্পি দসাহাতিক্কন্তমেৱ নাম, তথা দুতিযকথিনেপি সংৱচ্ছৰৱিপ্পৱুত্থম্পি ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থমেৱ. ততিযে সংৱচ্ছৰাতিক্কন্তম্পি মাসাতিক্কন্তমেৱ নামাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘অনধিট্ঠিতে অধিট্ঠিতসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি ইদমেকস্স তিকপাচিত্তিযস্স আদিপদদীপনং. এস নযো অৱিকপ্পিতেতিআদীসুপি, তস্মা এত্থ অট্ঠসু তিকচ্ছেদেসু একং ৱিত্থাৰেত্ৱা ইতৰেসং একেকমাদিপদং ৱিত্থাৰেহ্ৱা দ্ৱে দ্ৱে ভগৱতাৱ সঙ্খিত্তত্তাতি বহূসুপি তিকচ্ছেদেসু সম্ভৱন্তেসু একো এৱ ৱুচ্চতি, ‘‘অযং ৱিনযস্স ধম্মতা’’তি ৱদন্তি. দুক্কটৱাৰেসু পন একং দুক্কটং ৱিত্থাৰেত্ৱা সেসানি সত্ত তথেৱ সঙ্খিত্তানি. তথা অন্তিমন্তিমো একেকো অনাপত্তিকোট্ঠাসোতি ৱেদিতব্বং.
অনাপত্তি অন্তোদসাহন্তি অযং সঙ্খেপত্থো – তং দসাহপৰমং ধাৰেতব্বং. তং অতিৰেকচীৱৰং যথাসকং অধিট্ঠানং অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱা ৱিকপ্পেতি ৱা ৱিস্সজ্জেতি ৱা অত্তনো ধম্মতায নস্সতি ৱা ৱিনস্সতি ৱা ডয্হতি ৱা অঞ্ঞো ৱা তং অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হাতি ৱিস্সাসন্তো ৱা গণ্হাতি পাচিত্তিযতো অনাপত্তি. দুক্কটতো পন সিযা আপত্তি সিযা অনাপত্তি সঞ্ঞাভেদেন. অন্তিমানং পনেত্থ দ্ৱিন্নং পদানং ৱসেন অনচ্ছিন্নে অচ্ছিন্নসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং. অৱিস্সাসগ্গাহে ৱিস্সাসগ্গাহসঞ্ঞী নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তিআদিকা দ্ৱে তিকপাচিত্তিযা, দ্ৱে চ দুক্কটা সঙ্খিত্তাতি ৱেদিতব্বা. এত্থ হি যদি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, দসাহপৰমং অৰুণং অতিক্কমিত্ৱা তস্স দিৱসভাগে অধিট্ঠহতীতি ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ পাড়িৱিনিচ্ছযো.
অট্ঠকথাযং পন ইতো গৰুকতৰানীতিআদিম্হি অযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৱিনিচ্ছযো – গণ্ঠিপদে পনস্স ইতো নিস্সট্ঠচীৱৰদানতো গৰুকম্পি ঞত্তিদুতিযকম্মং যথা অপলোকনেন কৰোন্তি, এৱমিদং ঞত্তিযা কত্তব্বম্পি পকতিৱচনেন ৱট্টতীতি. যদি এৱং পৰিৱাৰে কম্মৱগ্গস্স অট্ঠকথাযং ‘‘ঞত্তিকম্মম্পি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৱাৱ কাতব্বং, অপলোকনকম্মাদিৱসেন ন কাতব্ব’’ন্তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৮২) যং ৱুত্তং, তেন ৱিৰুজ্ঝেয্য. তেনেতং ৱুচ্চতি ‘‘তেসং এতং অনুলোম’’ন্তি, তস্মা অনুলোমনযেনেৱ তং ৱুত্তং. নিযমং পন যথা দ্ৱিন্নং পাৰিসুদ্ধিউপোসথো ৱিনা ঞত্তিযা হোতি, এৱং দ্ৱিন্নং নিস্সট্ঠচীৱৰদানম্পীতি ৱদাম, তস্মা ‘‘আযস্মতো দেমা’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি. কথং পনেতং ঞাতব্বন্তি? তদনুলোমত্তাতি. একদেৱেদং ঞত্তিকম্মং অপলোকনেনাপি কাতুং ৱট্টতীতি সাধনন্তি ৱেদিতব্বন্তি আচৰিযো. অনুগণ্ঠিপদে পনেত্থ চোদনং কত্ৱা ‘‘এতং সাধিতং. ঞত্তিকম্মং একং ঞত্তিং ঠপেত্ৱাৱ কাতব্ব’’ন্তি পাড়িযা আগতং সন্ধায ৱুত্তং, ইদং পন পাড়িযং নাগতং, লেসতো আহৰিত্ৱা ৱুত্তন্তি কত্ৱা এতং অপলোকনেনাপি ৱট্টতীতি.
৪৬৮. এস নযোতি অঞ্ঞেসং চীৱৰেসু উপচিকাদীহি খাযিতেসু মমপি খাযিতানীতিআদি. ‘‘অঞ্ঞেন কতং…পে… সাধক’’ন্তি ৱচনতো সমানজাতিকং, একত্থজাতিকঞ্চ ততিযকথিনং পঠমসমানমেৱাতি সিদ্ধং হোতি.
৪৬৯. তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুন্তি এত্থ তিচীৱৰং তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বযুত্তকং, যং ৱা তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং অৱিকপ্পেতুং অনুজানামি, তস্স অধিট্ঠানকালপৰিচ্ছেদাভাৱতো সব্বকালং ইচ্ছন্তস্স অধিট্ঠাতুংযেৱ অনুজানামি, তং কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা ৱিকপ্পেতুং নানুজানামি. সতি পন পচ্চযে যদা তদা ৱা পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতুং ৱট্টতীতি ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’’তি ৱচনতো সিদ্ধং হোতীতি ৱুত্তমেতং. ৱস্সিকসাটিকং ততো পৰং ৱিকপ্পেতুংযেৱ নাধিট্ঠাতুং. ৱত্থঞ্হি কতপৰিযোসিতং অন্তোচতুমাসে ৱস্সানদিৱসং আদিং কত্ৱা অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং অনুজানামি, চতুমাসতো উদ্ধং অত্তনো সন্তকং কত্ৱা ঠপিতুকামেন ৱিকপ্পেতুং অনুজানামীতি অত্থো. সুগতচীৱৰতো ঊনকন্তি তিণ্ণম্পি চীৱৰানং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো. ‘‘তিচীৱৰং পন পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুং ৱট্টতী’’তি ৱাদে পন সতি তথাৰূপপচ্চযে ৱট্টতি. যথা সতি পচ্চযে ৱিকপ্পেতুং ৱট্টতীতি সাধিতমেতং, পগেৱ অঞ্ঞেন অধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং. ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’’তি অনিযমতো ৱুত্তন্তি সঙ্ঘাটি, উত্তৰাসঙ্গো, অন্তৰৱাসকন্তি অধিট্ঠিতানধিট্ঠিতানং সমানমেৱ নামং. ‘‘অযং সঙ্ঘাটী’’তিআদীসু (মহাৱ. ১২৬) হি অনধিট্ঠিতা ৱুত্তা. ‘‘তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসেয্যা’’তি এত্থ অধিট্ঠিতা ৱুত্তা. সামন্তৱিহাৰে ৱাতি গোচৰগামতো ৱিহাৰেতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. দূৰতৰেপি লব্ভতেৱাতি আচৰিযো. অনুগণ্ঠিপদেপি ‘‘সামন্তৱিহাৰে ৱাতি দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. সামন্তৱিহাৰো নাম যত্থ তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তিতুং সক্কা. ৰত্তিৱিপ্পৱাসং ৰক্খন্তেন ততো দূৰে ঠিতং অধিট্ঠাতুং ন ৱট্টতি, এৱং কিৰ মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি. কেচি ‘‘চীৱৰৱংসে ঠপিতং অঞ্ঞো পৰিৱত্তিত্ৱা নাগদন্তে ঠপেতি, তং অজানিত্ৱা অধিট্ঠহন্তস্সপি ৰুহতি চীৱৰস্স সল্লক্খিতত্তা’’তি ৱদন্তি. অধিট্ঠহিত্ৱাতি পৰিক্খাৰচোড়াদিৱসেন. মহন্ততৰমেৱাতিআদি সব্বাধিট্ঠানসাধাৰণলক্খণং. তত্থ পুন অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি অধিট্ঠিতচীৱৰস্স একদেসভূতত্তা. অনধিট্ঠিতঞ্চে, অধিট্ঠিতস্স অপ্পভাৱেন একদেসভূতং অধিট্ঠিতসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতি. তথা অধিট্ঠিতঞ্চে, অনধিট্ঠিতস্স একদেসভূতং অনধিট্ঠিতসঙ্খ্যং গচ্ছতীতি হি লক্খণং, ন কেৱলঞ্চেত্থ দুতিযপট্টমেৱ, ততিযপট্টাদিকম্পি. যথাহ ‘‘অনুজানামি…পে… উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং…পে… পংসুকূলে যাৱদত্থ’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮).
অৱসেসা ভিক্খূতি ৱক্খমানকালে নিসিন্না ভিক্খূ. তস্মা ৱট্টতীতি যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং পৰিক্খাৰচোড়ম্পি ৱুত্তং, ন তস্স উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো ৱুত্তো, ন চ সঙ্খ্যাপৰিচ্ছেদো, তস্মা তীণিপি চীৱৰানি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ‘‘ইমানি চীৱৰানি পৰিক্খাৰচোড়ানি অধিট্ঠামী’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি অত্থো. ‘‘নিধানমুখমেত’’ন্তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পৰিপুণ্ণং হোতি তিচীৱৰং, অত্থো চ হোতি পৰিস্সাৱনেহিপি থৱিকাহিপী’’তি এতস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পৰিক্খাৰচোড়’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) অনুঞ্ঞাতত্তা. ভিক্খূনঞ্চ একমেৱ পৰিস্সাৱনং, থৱিকা ৱা ৱট্টতি, ন দ্ৱে ৱা তীণি ৱাতি পটিক্খেপাভাৱতো ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণানি, অতিৰেকপ্পমাণানি ৱা পৰিস্সাৱনাদীনি পৰিক্খাৰানি কপ্পন্তীতি সিদ্ধং. যদি এৱং ‘‘যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৱৰে সীমং বন্ধেয্যং মৰিযাদং ঠপেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৬) ৱচনৱিৰোধোতি চে? ন, অনুসন্ধিযা অজাননতো, ৱিৰোধতো চ. কিং ৱুত্তং হোতি? চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩২৬ আদযো) পঠমং গহপতিচীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, ততো পাৱাৰকোসিযকোজৱকম্বলাদি. ততো ‘‘তেন খো পন সমযেন সঙ্ঘস্স উচ্চাৱচানি চীৱৰানি উপ্পন্নানি হোন্তি. অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কিং নু খো ভগৱতা চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, কিং অননুঞ্ঞাত’’’ন্তি এতস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ছ চীৱৰানি খোম’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ৩৩৯) কপ্পিযচীৱৰজাতি অনুঞ্ঞাতা, ন পন সঙ্খ্যাপমাণং. ততো ‘‘অদ্দস ভগৱা…পে… সম্বহুলে ভিক্খূ চীৱৰেহি উব্ভণ্ডিতে সীসেপি চীৱৰভিসিং কৰিত্ৱা খন্ধেপি চীৱৰভিসিং কৰিত্ৱা কটিযাপি চীৱৰভিসিং কৰিত্ৱা আগচ্ছন্তে, দিস্ৱান ভগৱতো এতদহোসি…পে… যেপি খো তে কুলপুত্তা ইমস্মিং ধম্মৱিনযে সীতালুকা সীতভীৰুকা, তেপি সক্কোন্তি তিচীৱৰেন যাপেতুং, যংনূনাহং ভিক্খূনং চীৱৰে সীমং বন্ধেয্যং মৰিযাদং ঠপেয্যং তিচীৱৰং অনুজানেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৬) চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ খো একমেৱ. ছব্বগ্গিযা পন মিচ্ছা গহেত্ৱা বহূনি পৰিহৰিংসু. তানি নেসং অতিৰেকট্ঠানে ঠিতানি হোন্তি. ততো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৭) অনুঞ্ঞাতং, তেনেতং পঞ্ঞাযতি. অতিৰেকানি বহূনি চীৱৰানি তে পৰিহৰিংসু, ‘‘তানি দসাহপৰমমেৱ ধাৰেতুং অনুজানামি, ন তমেৱেক’’ন্তি ৱদন্তেন যা পুব্বে তিচীৱৰাধিট্ঠানসঙ্খাতা চীৱৰে সীমাবদ্ধা, মৰিযাদা চ ঠপিতা, তায সতিপি তিচীৱৰবাহুল্লপৰিহৰণক্কমো দস্সিতো দিৱসপৰিচ্ছেদৱসেন. ততো পৰং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অতিৰেকচীৱৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৭) অনুজানন্তেন ৱিনাপি দিৱসপৰিচ্ছেদেন অতিৰেকচীৱৰপৰিহৰণক্কমো দস্সিতোতি দ্ৱেপি তানি নিধানমুখানীতি সিদ্ধং. তথা পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানম্পি সিযা, অঞ্ঞথা ইতৰচীৱৰাধিট্ঠানানুজাননৱিৰোধো সিযা সীমামৰিযাদট্ঠপনৱিৰোধতো. তিচীৱৰাধিট্ঠানপঞ্ঞত্তিযেৱ তিচীৱৰমৰিযাদা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখমেত’’ন্তি. ‘‘পঠমং তিচীৱৰং তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বং, পুন পৰিহৰিতুং অসক্কোন্তেন পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতব্বং, ন ত্ৱেৱ আদিতোৱ ইদং ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘যথা তিচীৱৰং পৰিহৰিতুং অসক্কোন্তস্স গিলানস্স ৱিপ্পৱাসসম্মুতি অনুঞ্ঞাতা, অগিলানস্সপি সাসঙ্কসিক্খাপদে (পাৰা. ৬৫২) তস্স অন্তৰঘৰে নিক্খেপো চ, ততোপি সতি পচ্চযে ছাৰত্তৱিপ্পৱাসো, ততোপি অসক্কোন্তস্স পচ্চুদ্ধাৰো, পচ্চুদ্ধটম্পি অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং, অসক্কোন্তস্স ৱিকপ্পনা চ অনুঞ্ঞাতা. তথেৱ দ্ৱিন্নম্পি সম্মুখাপৰম্মুখাৱিকপ্পনানং পৰসন্তকত্তা ৱিকপ্পনপচ্চযে অসতি ‘পৰিক্খাৰচোড়’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ভগৱতা অনুঞ্ঞাতং সিযা, যতো তদধিপ্পাযঞ্ঞূ এৱং ৱদন্তী’’তি মহাপচ্চৰিযম্পি ৱুত্তং. পুব্বেতিআদি ‘‘পাটেক্কং নিধানমুখ’’ন্তি ৱুত্তস্স পযোগদস্সনত্থং ৱুত্তং. অবদ্ধসীমাযং দুপ্পৰিহাৰন্তি ৱিকপ্পনাদিঅত্থায উপচাৰং অতিক্কমিত্ৱাপি গমনসম্ভৱতো.
ৱস্সিকসাটিকা অনতিৰিত্তপ্পমাণাতি তস্সা উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদস্স ৱুত্তত্তা ৱুত্তং. পচ্চত্থৰণম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি ‘‘ইদং, ভন্তে, অম্হাকং সেনাসনস্স উপৰি অত্থৰিতব্ব’’ন্তিআদিনা দিন্নং নাধিট্ঠাতব্বং, ‘‘ইদং তুম্হাক’’ন্তি দিন্নং সযং অধিপ্পেতংৱ অধিট্ঠাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘সকিং অধিট্ঠিতং অধিট্ঠিতমেৱ হোতি, ন পুন পচ্চুদ্ধৰীযতি কালপৰিচ্ছেদাভাৱতো’’তি লিখিতং. ‘‘একৱচনেনপি ৱট্টতীতি অপৰে’’তি ৱুত্তং. ভেসজ্জনৱকম্মমাতাপিতুআদীনং অত্থাযাতি এত্থ ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. ‘‘‘ইদং ভেসজ্জস্স, ইমং মাতুযা’তি ৱিভজন্তেন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অপৰে’’তি ৱুত্তং. ‘‘সকভাৱং মোচেত্ৱা ঠপনং সন্ধাযাহা’’তি লিখিতং.
‘‘পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি অযং সঙ্গীতিতো পট্ঠায আগতঅট্ঠকথাৱাদো. ততো পৰং আচৰিযানং তত্থ তত্থ যুত্তিৱিচাৰণা’’তি ৱুত্তং. পমাণচীৱৰস্সাতি পচ্ছিমপ্পমাণস্স. দ্ৱে চীৱৰানীতি সহ উত্তৰাসঙ্গেন. এস নযোতি পমাণযুত্তেসু যত্থ কত্থচীতিআদিনযোৱ. ‘‘তং অতিক্কামযতো ছেদনক’’ন্তি (পাচি. ৫৩৩) ৱচনতো উত্তৰি পটিসিদ্ধং, ততো হেট্ঠা অপ্পটিসিদ্ধত্তা ৱট্টতি. তত্থ সিযা – তিচীৱৰস্স পচ্ছিমপ্পমাণং ৱিসুং সুত্তে নত্থীতি, ন ৱত্তব্বং, সিক্খাকৰণীযেহি সিদ্ধত্তা. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘‘পৰিমণ্ডলং নিৱাসেস্সামি, পাৰুপিস্সামি, সুপ্পটিচ্ছন্নো অন্তৰঘৰে গমিস্সামী’তি (পাচি. ৫৭৬-৫৭৯) ৱচনতো যত্তকেন পমাণেন পৰিমণ্ডলতা, সুপ্পটিচ্ছন্নতা চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তক্কমেন সম্পজ্জতী’’তি ৱত্তব্বং. তেসং ৱসেন পচ্ছিমপ্পমাণন্তি সিদ্ধং, তঞ্চ খো মুট্ঠিপঞ্চকাদি যথাৱুত্তমেৱ ৱুচ্চতে. তেনেৱাহ লেসং ঠপেত্ৱা ‘‘ৱিসুং সুত্তে নত্থী’’তি.
অপিচেত্থ অধিপ্পেতং, তথাপি ন সমেতিযেৱাতি অত্থো, তস্মা ‘‘যদী’’তিআদিসম্বন্ধো অদ্ধা ৱুত্তো. যস্মা পৰিচ্ছিন্নো সমেতি চ. ইতৰেসু পন একচ্চস্মিং আচৰিযৱাদে নেৱ পৰিচ্ছেদো অত্থি. একচ্চস্মিং ন পুব্বাপৰং সমেতীতি সম্বন্ধো. অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৱ, পৰিভোগকালে পন অৰজিতং ন ৱট্টতি. ইদং সব্বং তিচীৱৰে এৱ. ইমস্স পন সিক্খাপদস্স অযং সঙ্খেপৱিনিচ্ছযো – অনত্থতে কথিনে হেমন্তানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায অত্থতে কথিনে গিম্হানং পঠমদিৱসতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৱৰং সন্ধায ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি.
এত্থাহ – ‘‘ৰজকেহি ধোৱাপেত্ৱা সেতং কাৰাপেন্তস্সাপি অধিট্ঠানং অধিট্ঠানমেৱা’’তি ৱচনতো অৰজিতেপি অধিট্ঠানং ৰুহতি, তেন সূচিকম্মং কত্ৱা ৰজিত্ৱা কপ্পবিন্দুং দত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি নিযমো ন কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে, কাতব্বোৱ পত্তো ৱিয অধিট্ঠিতো. যথা পুন সেতভাৱং, তম্বভাৱং ৱা পত্তো অধিট্ঠানং ন ৱিজহতি, ন চ পন তাদিসো অধিট্ঠানং উপগচ্ছতি, এৱমেতং দট্ঠব্বন্তি. ‘‘যতো পট্ঠায পৰিভোগাদযো ৱট্টন্তি, ততো পট্ঠায অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি.
অৱিসেসেন ৱুত্তৱচনন্তি অধিট্ঠাতব্বং অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতব্বং ৱিকপ্পেতীতি এৱং সৱিসেসং কত্ৱা অৱচনং ‘‘ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ইমিনা ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি. ইদানি ইদং অধিট্ঠানৱিকপ্পননযপটিবদ্ধং খন্ধকং, পৰিৱাৰঞ্চ মিস্সেত্ৱা পকিণ্ণকং ৱুচ্চতি – খন্ধকে তাৱ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতুং, ৱস্সিকসাটিকং ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পৰিৱাৰে ‘‘ন নৱ চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন নৱ চীৱৰানি ৱিকপ্পেতব্বানী’’তি (পৰি. ৩২৯), ‘‘দসকে দস, একাদসকে একাদস চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৱিকপ্পেতব্বানী’’তি (পৰি. ৩৩১) চ অনেকক্খত্তুং ৱচনেন সুট্ঠু দড়্হং কত্ৱা ‘‘সব্বানি চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৱিকপ্পেতব্বানী’’তি ৱুত্তং, তস্মা উভোপি তে ৱিৰুদ্ধা ৱিয দিস্সন্তি, খন্ধকে এৱ চ ‘‘ৱস্সিকসাটিকং ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱুত্তং. তদট্ঠকথাযং ‘‘ৱস্সিকসাটিকা অনতিৰিত্তপ্পমাণা নামং গহেত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ চত্তাৰো ৱস্সিকে মাসে অধিট্ঠাতব্বা, ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা’’তি ৱুত্তং. ইদঞ্চ ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি অঞ্ঞমঞ্ঞং হেমন্তে পচ্চুদ্ধাৰসম্ভৱতো, ৱস্সানে ৱিকপ্পনাসম্ভৱতো চ. তথা ইধ ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতী’’তি ৱচনপ্পমাণতো সব্বত্থ ৱিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৱো ৱেদিতব্বোতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাৱচনং পৰিৱাৰৱচনেন ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি, ন হি ৱিৰুদ্ধং তথাগতা ভাসন্তি, তস্মা অট্ঠকথানযোৱেত্থ পটিসৰণং, যেন সব্বম্পি তং একৰসং হোতি. পৰিৱাৰট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তং ‘‘ন ৱিকপ্পেতব্বানীতি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায ন ৱিকপ্পেতব্বানী’’তি (পৰি. অট্ঠ. ৩২৯). তিচীৱৰানি অধিট্ঠিতকালতো পট্ঠায, ৱস্সিকসাটিকাদীনি চ অত্তনো অত্তনো অধিট্ঠানখেত্তে ন অকামা ৱিকপ্পেতব্বানীতি অত্থো, অৱসেসপাড়ি, অত্থো চ ইধ অট্ঠকথাযং ৱুত্তো, তস্মা সব্বম্পেতং একৰসন্তি.
এত্থাহ – যদি এৱং ‘‘নৱ চীৱৰানি নাধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ ৱত্তব্বং. ৱিকপ্পিতকালতো পট্ঠায হি নাধিট্ঠাতব্বানীতি? এত্থ ৱুচ্চতে – ‘‘তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতুং…পে… পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি এত্থ সব্বত্থ অধিট্ঠানে পটিসেধাদস্সনতো, ৱিকপ্পনায অদস্সনতো চ ‘‘ততো পৰ’’ন্তি দ্ৱীস্ৱেৱ পৰিচ্ছেদদস্সনতো চ ‘‘নৱ চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানি, ন ৱিকপ্পেতব্বানি চেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অপৰো নযো – অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং অকামা. কস্মা? কালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স কালাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৱতো, অকালে উপ্পন্নং অনধিট্ঠহন্তস্স দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৱতো চ. তত্থ যং কালে উপ্পন্নং অপ্পহোন্তেপি দসাহে কালাতিক্কমে আপত্তিকৰং, তং নিস্সজ্জনকালে ‘‘ইদং মে, ভন্তে, অতিৰেকচীৱৰং ধাৰিতং নিস্সগ্গিযং, ইমাহং সঙ্ঘস্সা’’তিআদিনা নিস্সজ্জিতব্বং, ইতৰং যথাপাড়িমেৱ. তত্থ পঠমনযো ‘‘যো পন, ভিক্খু, অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেয্য নিস্সগ্গিয’’ন্তি ইমায পঠমপঞ্ঞত্তিযা ৱসেন ৱুত্তো, দুতিযো অনুপঞ্ঞত্তিযা ৱসেন ৱুত্তো.
যথা চ নিস্সজ্জিতব্বৱত্থুম্হি অসতি যথাপাড়িং অৱত্ৱা কেৱলং আপত্তি এৱ দেসেতব্বা, যথা চ ৱস্সিকসাটিকনিস্সজ্জনে কেৱলং পৰিযিট্ঠমত্তে যথাপাড়িং অৱত্ৱা যথাসম্ভৱং নিস্সজ্জিতব্বং, তথা ইদম্পীতি ৱেদিতব্বং. যথা সংৱচ্ছৰাতিক্কন্তং অতিৰেকচীৱৰং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৱ ৱুচ্চতি. সংৱচ্ছৰৱিপ্পৱুত্থতিচীৱৰং, মাসাতিক্কন্তঞ্চ ‘‘ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থ’’ন্তি চ ‘‘ছাৰত্তৱিপ্পৱুত্থ’’ন্তি চ ৱুচ্চতি, তথা ইদম্পি ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’মিচ্চেৱ ৱুচ্চতীতি একে, তস্মা সিদ্ধমিদং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং অকামা’’তি, তথা অকামা ন ৱিকপ্পেতুন্তি অত্থো. ইচ্ছায হি সতি ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিপ্পৱাসসুখত্থং ৱিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতি, দসাহাতিক্কমে চ অনাপত্তী’’তি ৱচনতো ৱিকপ্পেতুং অনুজানামীতি ৱুত্তং হোতি. তথা ৱস্সিকসাটিকা অকামা অধিট্ঠাতুং দসাহাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৱতো. কিত্তকং কালন্তি চে? ৱস্সানং চাতুমাসং, ইচ্ছায পন সতি উদ্ধংযেৱ ৱিকপ্পেতব্বং. ‘‘সব্বত্থ ৱিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধভাৱো ৱেদিতব্বো’’তি হি ৱুত্তং. ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হে, নো ৱস্সে’’তি (পৰি. ৩২৩) চ ৱুত্তং, তেন ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা’’তি.
তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – কদা পচ্চুদ্ধৰিতব্বা, কদা ৱিকপ্পেতব্বা, কিঞ্চেত্থ যস্মা ‘‘ততো পৰ’’ন্তি ৱুত্তং. হেমন্তঞ্চ পত্তমত্তে সা অধিট্ঠানং ৱিজহতি, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা’’তি ন ৱত্তব্বং অধিট্ঠানস্স নত্থিতায, অথ ‘‘অন্তোচাতুমাসে ৱিকপ্পেতব্বা’’তি ন ৱত্তব্বং. ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি হি ৱুত্তন্তি? এত্থ একচ্চে ৱদন্তি ‘‘ৱত্তব্বমেত’’ন্তি. যথা পৰিৱুত্থপৰিৱাসো, চিণ্ণমানত্তো চ সন্তো নিট্ঠিতেসুপি পৰিৱাসমানত্তদিৱসেসু, তথা নিট্ঠিতেসুপি অধিট্ঠানদিৱসেসু সাধিট্ঠানমেতন্তি একে. অট্ঠকথাচৰিযানং ইদং সন্নিট্ঠানং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পাটিপদদিৱসে ৱিকপ্পেতব্বা’’তি. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰট্ঠকথাযং ‘‘কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৱসে ৱিকপ্পেত্ৱা ঠপিতং ৱস্সিকসাটিকং নিৱাসেন্তো হেমন্তে আপজ্জতি. কুৰুন্দিযং পন ‘কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে অপচ্চুদ্ধৰিত্ৱা হেমন্তে আপজ্জতী’তি ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তং. ‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’ন্তি হি ৱুত্ত’’ন্তি (পৰি. অট্ঠ. ৩২৩). তত্থ কুৰুন্দিনযো পচ্ছা ৱুত্তত্তা সাৰতো দট্ঠব্বো, ন পুৰিমো. নিৱাসেন্তো হি গিম্হেপি ওৰেনদ্ধমাসং আপজ্জতি এৱ. ইধ চ ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হেতি ৱুত্ত’’ন্তি কুৰুন্দিৱচনস্সাযমত্থো দিস্সতি.
‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে অপচ্চুদ্ধৰিত্ৱা তস্মিংযেৱ দিৱসে অৱিকপ্পেন্তো পচ্ছিমপাটিপদদিৱসে অপচ্চুদ্ধাৰপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন, অৱিকপ্পনপচ্চযা দসাহপৰিহাৰসম্ভৱতো’’তি কাৰণমেকে ৱদন্তি. এৱং সতি হেমন্তে পত্তমত্তে অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি আপজ্জতি, তঞ্চ অযুত্তং. অধিট্ঠানঞ্হি ‘‘অঞ্ঞস্স দানেন…পে… ছিদ্দভাৱেনাতি ইমেহি নৱহি কাৰণেহি ৱিজহতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱুত্তং, ন ‘‘অধিট্ঠানখেত্তাতিক্কমেন ৱা’’তি. অসাধাৰণত্তা ন ৱুত্তন্তি চে? ন, ‘‘ছিদ্দভাৱেনা’’তি ন ৱত্তব্বপ্পসঙ্গতো, ছিদ্দভাৱেন পন তিচীৱৰস্সেৱ সব্বট্ঠকথাসু অধিট্ঠানৱিজহনস্স ৱুত্তত্তা. তস্মা হেমন্তস্স পঠমদিৱসে অপচ্চুদ্ধাৰপচ্চযা দুক্কটং আপজ্জতি, ন পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা অৱিকপ্পনপচ্চযা. ‘‘ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ৱচনতো ততো অধিট্ঠানং ন ৱিজহতীতি পঞ্ঞাযতি. ন হি কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৱসে অৱিকপ্পেত্ৱা হেমন্তে আপজ্জতীতি ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো, যস্মা তং অপচ্চুদ্ধাৰপচ্চযা দুক্কটং হেমন্তস্স পঠমঅৰুণক্খণে এৱ আপজ্জতি, তস্মা ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে অপচ্চুদ্ধৰিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পচ্চুদ্ধটং পন হেমন্তে দসাহপৰিহাৰং লভতি. ‘‘দসাহে অপ্পহোন্তে চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৩০) হি ৱুত্তং, তঞ্চ খো সমযে উপ্পন্নং চে, নাসমযে. তথা চ সাধিতং অপচ্চুদ্ধটং ন নিস্সগ্গিযং হোতি, নো চ তং পৰিদহিতং, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে এৱ পচ্চুদ্ধৰণঞ্চ ৱিকপ্পনঞ্চ কত্তব্বন্তি সিদ্ধং, এত্থ চ যথা অতিৰেকচীৱৰং দসমে দিৱসে ৱিকপ্পেন্তেন দসাহপৰমং ধাৰিতং হোতি, অন্তোদসাহে চ ৱিকপ্পিতং হোতি, তথা কত্তিকপুণ্ণমায ৱিকপ্পেন্তেন ৱস্সানং চাতুমাসং অধিট্ঠিতঞ্চ হোতি, ততো পৰং অনাপত্তিখেত্তে এৱ ৱিকপ্পনা চ হোতীতি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা অত্থি ৱিকপ্পনাখেত্তে অধিট্ঠানং, অধিট্ঠানখেত্তে চ ৱিকপ্পনাতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘অত্থাপত্তি অধিট্ঠানেন আপজ্জতি, অনধিট্ঠানেন আপজ্জতি. অত্থাপত্তি ৱিকপ্পনায আপজ্জতি, অৱিকপ্পনায আপজ্জতী’’তি দুকেসু দ্ৱে দুকানি ৱত্তব্বানি সিযুং. তত্থ পঠমদুকে পঠমপদং সম্ভৱতি. ৱিকপ্পনখেত্তে হি ৱস্সিকসাটিকাদীনং অধিট্ঠানেন ৱিনযাতিসাৰদুক্কটং আপজ্জতি. এতেনেৱ দুতিযদুক্কটস্স দুতিযপদং ৱুত্তং হোতি. অনধিট্ঠানেন আপজ্জতীতি নত্থি. অন্তোদসাহে অনাপজ্জনতো, ৱিকপ্পনাদিসম্ভৱতো চ ৱিকপ্পনায আপজ্জতীতি নত্থি সব্বত্থ ৱিকপ্পনায অপ্পটিসিদ্ধত্তা, তস্মা তানি দুকানি ‘‘ন লব্ভন্তী’’তি ন ৱুত্তানি. এত্থাহ – যা সা ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতী’’তি (পৰি. ৩২৩) ৱচনপ্পমাণতো দুক্কটাপত্তি সাধিতা, সা সঞ্চিচ্চ অপচ্চুদ্ধৰন্তস্স যুজ্জতি, অসতিযা চে, কঞ্চি, অনাপত্তি. কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধটং সঞ্চিচ্চ অৱিকপ্পযতো দুক্কটেন সহ পুনদিৱসে নিস্সগ্গিযং, অসতিযা অৱিকপ্পযতো নিস্সগ্গিযমেৱ ইধ পঠমপঞ্ঞত্তিযা. যং পন ৱুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানমাসাতিক্কমেনাপি, কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৱূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৱিজহতি, তস্মা সা ততো পৰং ৱিকপ্পেতব্বা’’তি, তেনেতং ৱিৰুজ্ঝতি, ন কেৱলং ইদমেৱ, ‘‘ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা’’তি অট্ঠকথাৱচনঞ্চ ৱিৰুজ্ঝতি. ততো পৰং নাম হি হেমন্তং, তত্থ চে পচ্চুদ্ধাৰো, ‘‘ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানমাসাতিক্কমেনাপী’’তিআদি ন যুত্তং অধিট্ঠানাভাৱেন পচ্চুদ্ধাৰাভাৱতো. অৱিৰোধো চ ইচ্ছিতব্বো, তস্মা ‘‘পচ্চুদ্ধৰণং ৱত্তমত্ত’’ন্তিৱাদো এত্থাপি সম্ভৱতীতি চে? ন, কুৰুন্দি ৱচনৱিৰোধতো. তত্থ হি কত্তিকপুণ্ণমায পচ্চুদ্ধাৰো ৱুত্তো, তস্মা ৱস্সানদিৱসত্তা সাধিট্ঠানাৱসা পচ্চুদ্ধৰীযতীতি ন পচ্চুদ্ধাৰো ৱত্তমত্তং, তস্মা ‘‘ততো পৰ’’ন্তি যাৱ পুণ্ণমা অধিপ্পেতা সিযা. যথা চাযং ৱিকপ্পো, তথা ‘‘ৱস্সানমাসাতিক্কমেনাপি আবাধৱূপসমেনাপী’’তি ইদম্পি অৱস্সং পচ্চুদ্ধৰিতব্বতায ৱুত্তং সিযা. এৱঞ্চ সতি ইধ সমন্তপাসাদিকায তদৱচনেন সমেতি. অঞ্ঞথা ইধপি তং ৱত্তব্বং সিযাতি যথাৱুত্তোৱ ৱিধি এত্থ সম্ভৱতি, কিঞ্চাপি সম্ভৱতি, দুৱিঞ্ঞাপযস্স পন লোকস্স সুৱিঞ্ঞাপনত্থং ৱুত্তা. যস্মা পন সা ৱস্সানাতিক্কমেন অধিট্ঠানং ৱিজহতি, হেমন্তপঠমাৰুণে চ অপচ্চুদ্ধাৰপচ্চযা দুক্কটা সাধিতা, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমাযমেৱ পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা, অৱিকপ্পিতায ‘‘নিস্সগ্গিযাপজ্জনমেৱা’’তি ৱত্তব্বং. এত্তাৱতাপি সন্তোসং অকত্ৱা ৱিনিচ্ছযো পৰিযেসিতব্বো. হোতি চেত্থ –
‘‘এৱং অভাৱং ৱিনযস্স পাড়ি,
ভিন্নং অভিন্নঞ্চ তদত্থযুত্তিং;
ৱিঞ্ঞাতুকামেন তদত্থৱিঞ্ঞূ,
পৰিযেসিতব্বা ৱিনযে ৱিঞ্ঞাযা’’তি.
‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তে ৱিনাপি ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৱচনেন সুদিন্নং হোতি. ইতৰো চে অধিৱাসেতি, তেনাপি সুগ্গহিতং হোতি, নো চে অধিৱাসেতি, দেন্তেন সুদিন্নং. তং পন ৱত্থু ন কস্সচি হোতি. তথা ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি ৱদতি, সামিকো চে অধিৱাসেতি, ৱিনাপি ‘‘গণ্হাহী’’তি ৱচনেন সুগ্গহিতং. নো চে অধিৱাসেতি, সামিকস্সেৱ তং, ন হি তস্সেতং ৱিনযকম্মন্তি এত্থ ৱিনযকম্মস্সত্থায চে গণ্হাতি, ন ৱট্টতি. ন কেৱলং অত্তনো অত্থায গহিতং, পুন তস্সপি দেতি, ৱট্টতীতি চ. তথা অনপেক্খো হুত্ৱা পৰস্স ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন তেন দিন্নং ৱা তস্স ৱিস্সাসন্তো ৱা পৰিভুঞ্জতি, ৱট্টতি. তত্থাপি ৱিনযকম্মৱসেন ন ৱট্টতীতি একে. তে এৱ ‘‘মহন্তং ৱা খুদ্দকং কৰোতী’’তি এত্থ ‘‘তিচীৱৰে দীঘতো ৱিদত্থি অনতিক্কমিত্ৱা ছিন্দিত্ৱা কৰোতি, এৱং সেসেসুপী’’তি ৱদন্তি. এৱৰূপেসু ঠানেসু পোৰাণাচৰিযানং কথামগ্গং সুট্ঠু আচৰিযকুলসেৱনায সঞ্জানিত্ৱা তেন সংসন্দিত্ৱা সতো সম্পজানো হুত্ৱা সোতূনঞ্চ চিত্তং অৱিমোহেত্ৱা কথেতব্বং. এসা অম্হাকং আযাচনা.
পঠমকথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৭১. সন্তৰুত্তৰেন জনপদচাৰিকং পক্কমন্তি. কস্মা? কিঞ্চাপি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সন্তৰুত্তৰেন গামো পৱিসিতব্বো, যো পৱিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৩৬২) পঠমং ৱুত্তং. পচ্ছা পন ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, পচ্চযা সঙ্ঘাটিযা নিক্খেপায, উত্তৰাসঙ্গস্স, অন্তৰৱাসকস্স নিক্খেপায গিলানো ৱা হোতি, ৱস্সিকসঙ্কেতং ৱা, নদীপাৰং গন্তুং ৱা, অগ্গড়গুত্তিৱিহাৰো ৱা, অত্থতকথিনং ৱা হোতী’’তি ৱুত্তত্তা, অট্ঠকথাযম্পিস্স ‘‘পঞ্চসু পেতেসু অগ্গড়গুত্তি এৱ পমাণং. গুত্তে এৱ হি ৱিহাৰে নিক্খিপিত্ৱা বহি গন্তুং ৱট্টতি, নাগুত্তে’’তি ৱুত্তত্তা অপঞ্ঞত্তেপি কথিনে ‘‘তে ভিক্খূ অগ্গড়গুত্তিৱিহাৰে ঠপেথা’’তি ৱত্ৱা সভাগানং হত্থে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা সন্তৰুত্তৰেন গামপ্পৱেসে লদ্ধকপ্পিযা জনপদচাৰিকং পক্কামিংসূতি ৱেদিতব্বং.
৪৭৩. অৱিপ্পৱাসসম্মুতিন্তি অৱিপ্পৱাসত্থং, ৱিপ্পৱাসপচ্চযা যা আপত্তি, তদভাৱত্থং ৱা সম্মুতিং দাতুন্তি অত্থো. ততো পট্ঠায ৱট্টতি. কিত্তকং কালং ৱট্টতীতি? মাসং ৱা অতিৰেকং ৱা যাৱ গমনে সউস্সাহো, তাৱ ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ধুৰনিক্খেপং কৰোন্তেন পচ্চুদ্ধৰিতব্ব’’ন্তি. পুন সম্মুতিদানকিচ্চং নত্থীতি সচে দ্ৱাদসন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞো ৰোগো হোতি, ৱট্টতি, উপসম্পদকম্মং ৱিয যাৱজীৱং একাসম্মুতি ৱট্টতীতি চ.
‘‘কতং ৱা হোতী’’তিআদি ইমস্মিং সিক্খাপদে ন ৱত্তব্বং, কস্মা? কৰণপলিবোধে উপচ্ছিন্নেপি অনধিট্ঠিতচীৱৰতো ৱিপ্পৱাসপচ্চযা আপত্তিযা অসম্ভৱতো, তস্মা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিন্তি ভিক্খুনো চীৱৰং অধিট্ঠিতং হোতী’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন, তদাযত্তত্তা. অধিট্ঠানঞ্হি কৰণপলিবোধস্স নিট্ঠাপনাযত্তং, তস্মা ‘‘কতং ৱাতিআদি ৱুত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তং. তত্থ কতন্তি পুব্বে ৱুত্তমেৱ.
৪৭৭-৮. অৱিপ্পৱাসলক্খণৱৱত্থাপনত্থন্তি এত্থ ‘‘অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো অৱিপ্পৱাসলক্খণং ৱৱত্থাপিতং, তব্বিপৰীতনযেন ৱিপ্পৱাসলক্খণং ৱেদিতব্বং. গামো একূপচাৰোতিআদিম্হি পন ঠপেত্ৱা সত্থং, ৰুক্খমূলং, অজ্ঝোকাসঞ্চ সেসেসু পৰিক্খেপাপৰিক্খেপৱসেন একূপচাৰনানূপচাৰতা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন সত্থং দুৱিধং নিৱিট্ঠং, অনিৱিট্ঠঞ্চ, তেসু অনিৱিট্ঠং এককুলস্স ৱা নানাকুলস্স ৱা অপৰিক্খিত্তমেৱ হোতি, নিৱিট্ঠং সিযা পৰিক্খিত্তং, সিযা অপৰিক্খিত্তং, তস্মা তত্থ পৰিক্খেপাদিৱসেন অদস্সেত্ৱা অব্ভন্তৰৱসেন ৱুত্তো. তথা অব্ভোকাসে. ৰুক্খমূলে ছাযাৱসেন. অঞ্ঞথা ‘‘সত্থো একূপচাৰো নানূপচাৰো’’তিআদি উদ্দেসৱিৰোধো সিযা ৱিভঙ্গে অদস্সিতত্তা, তস্মা সত্থস্স পুৰতো চ পচ্ছতো চ সত্তব্ভন্তৰা, পস্সতো চ একব্ভন্তৰন্তি অযমেকূপচাৰো, ততো পৰং নানূপচাৰো. তথা ৰুক্খমূলস্স যত্থ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, অযং একূপচাৰো. ইতৰো নানূপচাৰো. কস্মা? তত্থ হি পৰিক্খেপো অপ্পমাণং. ছাযাৱ পমাণং. অজ্ঝোকাসস্স পাড়িযং ৱুত্তোৱ. ‘‘সত্থাদীনং এককুলসন্তকৱসেন একূপচাৰতা’’তি লিখিতং, তস্মা নিৱেসনে, উদোসিতে চ ৱুত্তপৰিচ্ছেদোৱ অট্টাদীসূতি কত্ৱা সংখিত্তং. ততো পৰং খেত্তধঞ্ঞকৰণআৰামৱিহাৰেসু পন পৰিক্খিত্তাপৰিক্খিত্ত-পদং পুন উদ্ধটং সত্থৱিভঙ্গেন অধিকাৰস্স পচ্ছিন্নত্তা. ‘‘নানাগব্ভা’’তিআদিৱচনং পন অসম্ভৱতো খেত্তধঞ্ঞকৰণআৰামেসু ন উদ্ধটং. ৱিহাৰে সম্ভৱন্তম্পি তত্থ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটং. কুলং ৱুচ্চতি সামিকো, তস্মা ‘‘এককুলস্স নানাকুলস্সা’’তি ইমিনা গামাদীনং চুদ্দসন্নং চীৱৰনিক্খেপট্ঠানানং সাধাৰণাসাধাৰণভাৱং দীপেতি. অজ্ঝোকাসস্স পন অসম্ভৱতো ন ৱুত্তং. যস্মা পনেত্থ এককুলস্স, নানাকুলস্স চ অপৰিক্খিত্তেসু গামাদীসু পৰিহাৰৱিসেসো কিঞ্চাপি নত্থি, পৰিক্খিত্তেসু পন অত্থি, তস্মা একনানাকুলগ্গহণং, একনানূপচাৰগ্গহণঞ্চ সাত্থকন্তি ৱেদিতব্বং. তত্থপি অযং ৱিসেসো – সত্থে, ৰুক্খমূলে চ কুলভেদতোৱ ভেদো, নোপচাৰভেদতো. অজ্ঝোকাসে উপচাৰভেদতো চ, সো পন পাড়িযং ন দস্সিতোতি. ‘‘তং পমাণং অতিক্কমিত্ৱাতি ৱচনতো আকাসেপি অড্ঢতেয্যৰতনপ্পমাণে দোসো নত্থী’’তি ৱদন্তি.
৪৭৯. ‘‘সভা’’তি ইত্থিলিঙ্গং. ‘‘সভায’’ন্তি নপুংসকলিঙ্গং, তেন ৱুত্তং ‘‘লিঙ্গব্যত্তনযেনা’’তি. নপুংসকলিঙ্গদস্সনত্থং কিৰ ‘‘সভায’’ন্তি পচ্চত্তৱসেন নিদ্দিট্ঠং, তস্স অনুপযোগত্তা ‘‘দ্ৱাৰমূল’’ন্তিপি. অত্তনো নিক্খিত্তট্ঠানে অনিক্খিত্তত্তা ৱীথিহত্থপাসো ন ৰক্খতি, যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘৰে ৱত্থব্বং. ‘‘সভাযে ৱা ৱত্থব্বং দ্ৱাৰমূলে ৱা, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তি হি ৱুত্তং. ‘‘হত্থপাসেযেৱ অৰুণং উট্ঠপেতব্ব’’ন্তি নিযমিতত্তা জানিতুং ন সক্কাতি চে? অন্তোঘৰে ন সক্কা, তথা তথা ৱুত্তত্তা, তস্মা ‘‘যুত্তি পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং. অযমত্থো অট্ঠকথাযম্পি পকাসিতো, পুনপি খুদ্দকগামে সব্বসাধাৰণগামদ্ৱাৰৱসেন. সচে তস্স দ্ৱাৰদ্ৱযং হোতি, মজ্ঝে চ ঘৰসভাযং, যত্থিচ্ছতি, তত্থ ৱসিতব্ব’’ন্তি.
৪৮০-১. যানি নিৱেসনাদীনি গামসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি, তানি নিৱেসনাদীনীতি অধিপ্পেতানি. অজ্ঝোকাসে অপৰিসঙ্কিতম্পি চীৱৰং অতিৰেকসত্তব্ভন্তৰে নিক্খিত্তং নিস্সগ্গিযং হোতি, এত্থ অন্তোসীমতা ন ৰক্খতি, সত্থে পন ৰক্খতি. ‘‘নদীপৰিহাৰো চ লব্ভতী’’তি ৱচনতো উদকুক্খেপসীমাযং পৰিহাৰো লব্ভতীতি সিদ্ধং. সামন্তৱিহাৰো চে একসীমো, চীৱৰং ন নিস্সগ্গিযং.
ইদানি –
‘‘ছিন্নং ধুতঙ্গং সাসঙ্ক-সম্মতো সন্তৰুত্তৰং;
অচীৱৰস্সানাপত্তি, পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো’’তি. –
ইদং পকিণ্ণকং, তত্থাযং চোদনাপুব্বঙ্গমো ৱিনিচ্ছযো – কেচি ‘‘দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮) ৱচনতো ‘‘একচ্চিকা সঙ্ঘাটিপি নাধিট্ঠাতব্বা. সচে অধিট্ঠাতি ন ৰুহতী’’তি ৱত্ৱা উপসম্পদাপেক্খানম্পি দিগুণমেৱ সঙ্ঘাটিং দত্ৱা উপসম্পাদেন্তি, তে ইমিনা সুত্তলেসেন সঞ্ঞাপেতব্বা. ভগৱতা হি ‘‘ছিন্নকং সঙ্ঘাটিং ছিন্নকং উত্তৰাসঙ্গং ছিন্নকং অন্তৰৱাসক’’ন্তি পঠমং অনুঞ্ঞাতং. ততো ‘‘অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো তিচীৱৰে কৰিযমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৱে ছিন্নকানি একং অচ্ছিন্নকং নপ্পহোতি. দ্ৱে অচ্ছিন্নকানি একং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬০) অনুঞ্ঞাতং, তস্মা একচ্চিকাপি সঙ্ঘাটি ৱট্টতীতি সিদ্ধং. যা ছিজ্জমানা নপ্পহোতি, তস্সা কুতো দিগুণতাতি. অট্ঠকথাযম্পিস্স ৱুত্তং ‘‘অন্ৱাধিকম্পি আৰোপেতুন্তি আগন্তুকপত্তম্পি দাতুং. ইদং পন অপ্পহোনকে আৰোপেতব্বং. সচে পহোতি, আগন্তুকপত্তং ন ৱট্টতি, ছিন্দিতব্বমেৱা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬০). কথিনং পন ছিন্নকমেৱ ৱট্টতি আৱেণিকলক্খণত্তা, ‘‘ছিন্নকং দিগুণং নপ্পহোতী’’তি ৱচনাভাৱতো চাতি সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
ধুতঙ্গন্তি অনুপসম্পন্নানং তেচীৱৰিকধুতঙ্গাভাৱতো তিচীৱৰেনেৱ তেচীৱৰিকোতি. তেসং অধিট্ঠানাভাৱতো ‘‘অধিট্ঠিতেনেৱা’’তি ৱত্তব্বং হোতূতি চে? ন, ধুতঙ্গভেদেন ৱিৰোধপ্পসঙ্গতো. চতুত্থচীৱৰসাদিযনেন হি ধুতঙ্গভেদো, ন তিচীৱৰৱিপ্পৱাসেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰসাদিযনেন, নাপি অতিৰেকচীৱৰধাৰণেন. যস্মা পন ভিক্খূনংযেৱ ভগৱতা অধিট্ঠানৱসেন নৱ চীৱৰানি অনুঞ্ঞাতানি, জাতিৱসেন চ ৱুত্তানি, ন এৱং অনুপসম্পন্নানং. তস্মা তেসং চীৱৰনিযমাভাৱা ন তং ধুতঙ্গং অনুঞ্ঞাতং গহট্ঠানং ৱিয, তস্মা তস্স সমাদানৱিধানে অৱচনতো চ সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং.
সাসঙ্কসম্মতোতি কঙ্খাৱিতৰণিযং সাসঙ্কসিক্খাপদে ৱিসুং অঙ্গানি ন ৱুত্তানি, ‘‘সেসমেত্থ চীৱৰৱগ্গস্স দুতিযসিক্খাপদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং, ন চ পনেতং ৱুত্তং. তত্থ ৰত্তিৱিপ্পৱাসো চতুত্থং অঙ্গং, ইধ ছাৰত্তৱিপ্পৱাসো, অযমেত্থ ৱিসেসোতি, তস্মা অঙ্গসামঞ্ঞতো, সম্মুতিসামঞ্ঞতো চ সাসঙ্কসিক্খাপদমেৱ ৱদন্তি. ইদং নিপ্পদেসং, তং সপ্পদেসং মাসপৰমত্তা. তত্থ বহিগামেপি গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমন্তস্স অনাপত্তি, ইধ ন তথা, ইধ অনন্তৰে অনন্তৰে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং, তত্থ সত্তমেতি অযং ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱিসেসো. অঙ্গানি পন চীৱৰনিক্খেপঙ্গসম্পত্তিতো ৱিপৰিযাযেন, ইধ ৱুত্তনযেন চ সিদ্ধত্তা ন ৱুত্তানি. তানি কামং ন ৱুত্তানি, তথাপি চতুত্থমঙ্গং ৱিসেসিতব্বং, ন পন ৱিসেসিতং. কিংকাৰণা? ইধ ৱুত্তনিস্সজ্জনক্কমেন নিস্সজ্জেত্ৱা আপত্তিদেসনতো, তত্থাপন্নাপত্তিৱিমোক্খদীপনত্থং. সংৱচ্ছৰৱিপ্পৱুত্থম্পি ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থমেৱ, পগেৱ ছাৰত্তং ৱিপ্পৱুত্থং. এৱং সন্তেপি তত্থ যথাৱুত্তঅঙ্গসম্পত্তিযা সতি তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ নিস্সজ্জিতব্বং. হেমন্তে ৱা গিম্হে ৱা নিস্সজ্জতি চে? ইধ ৱুত্তনযেনাপি নিস্সজ্জিতুং ৱট্টতীতি ঞাপনত্থং চতুত্থং অঙ্গং ন ৱিসেসিতন্তি নো তক্কোতি আচৰিযো. মাসাতিক্কন্তম্পি চীৱৰং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সট্ঠমেৱ. দ্ৱযেন ঊনমাসং হুত্ৱা ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা মাসাতিক্কন্তন্তি একে. তথাপি সচে পচ্চাসাচীৱৰং হোতি, নিস্সগ্গিযং ‘‘দসাহাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা, মূলচীৱৰং পন ‘‘মাসাতিক্কন্ত’’ন্তি ৱত্ৱা নিস্সজ্জিতব্বং.
‘‘সন্তৰুত্তৰ’’ন্তি ৱা ‘‘সঙ্ঘাটি’’ন্তি ৱা ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱা কিং তিচীৱৰং, উদাহু অঞ্ঞম্পীতি. কিঞ্চেত্থ – যদি তিচীৱৰমেৱ পটিসিদ্ধং, পৰিযাপন্নৱসেন অচ্ছিন্নচীৱৰচ্ছিন্দনধোৱাপনৱিঞ্ঞত্তিআদিৱিৰোধো. অথ অঞ্ঞম্পি, ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এৱমাদিনা ৱিৰোধোতি? ৱুচ্চতে – ন নিযমতো ৱেদিতব্বং যথাসম্ভৱং গহেতব্বতো. তথা হি ‘‘চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা সন্তৰুত্তৰেন জনপদচাৰিকং পক্কমন্তী’’তি (পাৰা. ৪৭১) এৱমাদীসু তিচীৱৰমেৱ. ‘‘ন, ভিক্খৱে, সন্তৰুত্তৰেন গামো পৱিসিতব্বো, সন্তৰুত্তৰপৰমং ততো চীৱৰং সাধিতব্ব’’ন্তি এৱমাদীসু যংকিঞ্চি, তথা সগুণং কত্ৱা সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা, নিৱাসনং দাতব্বং, সঙ্ঘাটি দাতব্বা, হন্দ তে, আৱুসো, সঙ্ঘাটি, দেহি মে পটন্তিআদীসু. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সব্বঞ্হি চীৱৰং সঙ্ঘটিতট্ঠেন ‘সঙ্ঘাটী’তি ৱুচ্চতী’’তি. তথা ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মি’’ন্তি এত্থাপীতি একে. অন্তোসমযে হি যাৱদত্থং চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, তং সব্বং কৰিযমানং কদা নিট্ঠানং গচ্ছিস্সতি, তস্মা তিচীৱৰমেৱাতি একে. অচীৱৰস্সানাপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতোতি কিং ৱুত্তং হোতি? উদোসিতসিক্খাপদস্স নিপ্পযোজনভাৱপ্পসঙ্গতো তিচীৱৰৱিপ্পৱাসে তেচীৱৰস্স আপত্তীতি একে. তত্থেতং ৱুচ্চতি ন হোতি আপত্তি পচ্চুদ্ধাৰাদিসিদ্ধিতো. ‘‘অনাপত্তি অন্তোঅৰুণে পচ্চুদ্ধৰতি, ৱিস্সজ্জেতী’’তি হি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা পচ্চুদ্ধৰন্তস্স, অন্তোঅৰুণে ৱিস্সজ্জেন্তস্স চ যাৱ অঞ্ঞো নাধিট্ঠাতি, তাৱ আপত্তিং আপজ্জতি যথাৱুত্তনযেন. অঞ্ঞথা সত্তব্ভন্তৰেন ৱিপ্পৱাসস্সাতি ৱিপ্পৱাসতো যথাৰুতংযেৱ সতি ৱিপ্পৱাসে ৱিপ্পৱাসতো অৱিপ্পৱাসে সতি অৱিপ্পৱাসতোতি.
উদোসিতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযকথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৪৯৭. নপ্পহোতীতি লামকপৰিচ্ছেদং ন পাপুণাতি, তেনেৱ তিচীৱৰস্স মুট্ঠিপঞ্চকাদিলামকপৰিচ্ছেদোৱ তাৱ ৱুত্তো. চীৱৰে পচ্চাসা চীৱৰপচ্চাসা. তেনেতং দীপেতি – তং চীৱৰং পচ্ছা লব্ভতু ৱা মা ৱা, যাৱ সা পচ্চাসা ছিজ্জতি, তাৱ ইদং মূলচীৱৰং ঠপেতুং অনুজানামীতি. ‘‘চীৱৰপচ্চাসা’’তি মৰিযাদত্থে নিস্সক্কৱচনং, ভুম্মত্থে ৱা পচ্চত্তৱচনং কতং.
৪৯৯-৫০০. নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং …পে… চীৱৰাসা ৱা উপচ্ছিন্নাতিআদিম্হি তীসু চীৱৰেসু অঞ্ঞতৰং কতং হোতি, সেসা অত্থি, ৰক্খতি. চীৱৰপলিবোধস্স উপচ্ছেদে, উব্ভতস্মিঞ্চ কথিনে সমযে ৱা হেমন্তস্স সমযে ৱা অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্য, খিপ্পমেৱ কাৰেতব্বং. সতি পাৰিপূৰিযা পচ্চাসা ন ৰক্খতি, অসতি নত্থি চে পচ্চাসা, ন ৰক্খতি. ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৱচনতো অপৰকত্তিকা অত্থতে ৱা অনত্থতে ৱা সমযোৱ. হেমন্তো সিযা সমযো অত্থতে, সিযা অসমযো অনত্থতে. ততো পৰং একংসতো অসমযো ৱাতি. ‘‘আদিস্স দিন্ন’’ন্তি ইদং ইধ অলব্ভমানম্পি অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তং ভিক্খুনীনং দুতিযনিস্সগ্গিযে (পাচি. ৭৩৮ আদযো) সেসং অকালচীৱৰং ৱিয. তত্থ হি ভিক্খুনিসঙ্ঘস্স ‘‘সম্পত্তা ভাজেন্তূ’’তি এৱং আদিস্স দিন্নমেৱ ‘‘অকালচীৱৰং কালচীৱৰ’’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৱা ভাজেন্তিযা নিস্সগ্গিযং. তথা হি তত্থ যথা ‘‘অকালচীৱৰং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ইদং অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তং, এৱংসম্পদমিদং. যদি এৱং ‘‘একপুগ্গলস্স ইদং তুয্হং দম্হীতি দিন্ন’’ন্তি ইদং কিমত্থং ৱুত্তং, ন হি তং ভাজনীযন্তি চে? অভাজনীযসামঞ্ঞতো ৱুত্তং হোতি. যথা সঙ্ঘস্স আদিস্স দিন্নং অত্থতকথিনেহি এৱ ভিক্খূহি অভাজনীযত্তা অকালচীৱৰং নাম জাতং, এৱং পুগ্গলিকম্পি ইতৰেহীতি অত্থো. এৱং সন্তেপি কস্সচি সিযা ‘‘আদিস্স দিন্নম্পি দসাহমেৱ পৰিহাৰং লভতী’’তি. তস্সেতং পাটিকঙ্খং. পঠমকথিনে ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ইদঞ্হি নিৰত্থকন্তি. অনুব্ভতস্মিম্পি হি কথিনে দসাহপৰমমেৱ ধাৰেতব্বন্তি ৱিঞ্ঞাতত্তা অনাদিস্স দিন্নমেৱ সন্ধাযেতং ৱুত্তং সিযাতি চে? এৱং সন্তেপি অনাদিস্স দিন্নম্পি অনত্থতকথিনানং অপৰকত্তিকায দসাহমেৱ পৰিহাৰং লভতি ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱুত্তত্তা. আমন্তাতি চে? ‘‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’’ন্তি ৱচনেন ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা যথাৱুত্তনযেনেৱেত্থ সন্নিট্ঠানং গন্তব্বং.
অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘পঠমসিক্খাপদে সব্বচীৱৰানং যাৱদত্থচীৱৰৱসেন কথিনমাসব্ভন্তৰে দসাহাতিক্কমেপি অনাপত্তি পৰিহাৰস্স দিন্নত্তা. যথা কথিনমাসব্ভন্তৰে আদিস্স দিন্নমকালচীৱৰং কালচীৱৰপৰিহাৰমেৱ লভতি, তথা ইতৰমাসেপি লভতীতি ৱেদিতব্বং. তস্মা এৱং ‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৱ চীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’তিআদিনা সিক্খাপদে সিদ্ধেপি অনত্থতকথিনানং পচ্ছিমকত্তিকমাসং অনুজানন্তেন ‘অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি অৱুত্তে অকালচীৱৰং নাম ‘অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্ন’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুং. এৱঞ্হি ৱচনতো অনত্থতকথিনানং অত্থতকথিনানং ৱিয সব্বচীৱৰানং পচ্ছিমকত্তিকমাসে দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং ন হোতী’’তিআদি.
ভিয্যোপি এৱং ৱুত্তং – যং পন মযা ‘‘পঠমকথিনে দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্ব’’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তম্পি কথিনমাসতো বহি উপ্পন্নমেৱ, ন অন্তোতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. কথং? অতিৰেকচীৱৰস্স দসাহপৰিহাৰতো উদ্ধং আপজ্জিতব্বাপত্তিং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি অনুপঞ্ঞত্তিযা কথিনব্ভন্তৰে ৱাৰেত্ৱা ততো উদ্ধং উপ্পন্নেসু দসাহাতিক্কমে আপজ্জিতব্বাপত্তিং ইমিনা সিক্খাপদেন ৱাৰেতুং ‘‘অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্নং, এতং অকালচীৱৰং নামা’’তি ৱচনতো কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং দসাহপৰিহাৰং ন লভতীতি দীপিতং হোতি, তেহি সদ্ধিং পুন কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং পঞ্চ দিৱসানি লভতীতি পসঙ্গোপি ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৱ অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্য…পে… খিপ্পমেৱ কাৰেতব্ব’’ন্তি অকালচীৱৰস্স উপ্পত্তিকালং নিযমেত্ৱা ৱুত্তত্তা নিৱাৰিতো হোতি, তদুভযেন কথিনব্ভন্তৰে উপ্পন্নচীৱৰং কথিনুব্ভাৰতো উদ্ধং একদিৱসম্পি পৰিহাৰং ন লভতীতি সিদ্ধং হোতি. এৱং অপৰে ৱদন্তীতি.
পুনপি ৱুত্তং – আচৰিযা পন এৱং ৱদেয্যুং ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে ভিক্খুনো পনেৱ অকালচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’’তি এত্থ ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে’’তি ৱদন্তো এৱং ৱিঞ্ঞাপেতি ‘‘এত্থন্তৰে তিণ্ণন্নম্পি অকালচীৱৰানং উপ্পত্তি অভাৱ’’ন্তি. কস্মা পন পদভাজনে ৱিত্থাৰিতানীতি? ৱুচ্চতে – ইদং সিক্খাপদং অধিট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং, কিন্তু পঠমে দসাহং অনুজানিত্ৱা তস্মিং অপ্পহোন্তে সচে পচ্চাসা অত্থি, তমেৱ ৱড্ঢেত্ৱা মাসং অনুজানন্তো ইমম্পি অত্থৱিসেসং দীপেতি অকালচীৱৰং নাম সম্মুখীভূতেন ভাজেতব্বন্তিপি দীপেতি. তং পন ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্ব’’ন্তি ইমিনা সিক্খাপদেন ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তন্তি, তস্মা তীণিপি পদভাজনে ৱিত্থাৰিতানীতি.
‘‘খিপ্পমেৱ কাৰেতব্বন্তি দসাহা কাৰেতব্ব’’ন্তি ইদং পন পহোনকভাৱে পুৰিমসিক্খাপদলক্খণেনাতি দীপেতুং ৱুত্তং, তস্মা ‘‘এৱং সীঘন্তি ৱা লহুন্তি ৱা’’তিআদিনা অৱত্ৱা ‘‘দসাহা’’তি ৱুত্তং. অত্থতকথিনস্স এৱং হোতু, অনত্থতে পন কথিনে কথন্তি ৱুত্তে অনত্থতস্স পটিক্খেপতং দস্সেতীতি ৱুত্তো অপস্সন্তো ৱিঘাতং আপজ্জতীতি. একতিংসে অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযন্তি মহন্তেনপি পচ্চাসাচীৱৰেন সহ ঘটিতম্পি তব্ভাৱং অনুপতিত্ৱা নিস্সগ্গিযং হোতি সতি পচ্ছিমপ্পমাণসম্ভৱে, অসতি ন হোতি, পুন ঘটিতে হোতি, অঞ্ঞেন ঘটিতে ন হোতি. ছিন্নং অঞ্ঞৱত্থু হোতি. পুব্বপৰিচ্ছেদং অতিক্কন্তং ঘটিতং পুন অঞ্ঞপৰিচ্ছেদং লভতীতি একে, উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. অঞ্ঞতৰস্মিং গণ্ঠিপদে পন ‘‘সঙ্ঘস্স ৱা ইদং অকালচীৱৰন্তি উদ্দিস্স দিন্ন’ন্তি এত্থ সঙ্ঘস্স দিন্নে আপত্তি নাম নত্থি, ‘সোতস্স ৰহো’তিআদীসু ৱিয পদুদ্ধাৰেন ৱুত্তং, তস্স লাভং সন্ধাযাতি চে? সঙ্ঘতো ৱা উপ্পজ্জেয্যাতি অনেন সিদ্ধত্তা অধিকমেৱা’’তি চ ‘‘সঙ্ঘো চীৱৰানি লভিস্সতি গণো ৱা’তিআদিনাপি পাঠো অত্থী’’তি চ ৱুত্তং. গণ্ঠিপদে কোসল্লত্থং পন মযা সব্বং লিখিতং, সুট্ঠু ৱিচাৰেত্ৱা কথেতব্বং.
ততিযকথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫০৩-৫০৫. ভত্তৱিস্সগ্গন্তি ভত্তকিচ্চাধিট্ঠানং. ভত্তকিচ্চাধিট্ঠানৱিভাগন্তি পোৰাণা. তত্থ নাম ত্ৱন্তি তত্থ তযা কতকম্মে এৱং অকত্তব্বে সতি ধোৱাপিস্সসি নাম. অথ ৱা সো নাম ত্ৱন্তি অত্থো. উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নাতি ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পদায পটিক্খিত্তত্তা তদনুপসঙ্গভযা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘পুৰাণচীৱৰ’’ন্তি এত্থ পুৰাণভাৱদীপনত্থমেৱ ‘‘সকিং নিৱত্থম্পি সকিং পাৰুতম্পী’’তি ৱুত্তং, তস্মা ‘‘চীৱৰং নাম ছন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰং ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ৱচনস্স ওকাসো ন জাতোতি একে. যস্মা ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমং ইধ নাধিপ্পেতং, নিৱাসনপাৰুপনুপগমেৱাধিপ্পেতং, তেনেৱ নিসীদনপচ্চত্থৰণে দুক্কটং ৱুত্তং, তস্মা ন ৱুত্তন্তি একে. জাতিপ্পমাণাৱচনতো যং কিঞ্চি পুৰাণৱত্থং ধোৱাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযমেৱ, তেনেৱ ‘‘অনাপত্তি চীৱৰং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং পৰিক্খাৰং ধোৱাপেতী’’তি ৱুত্তং. থৱিকম্পি হি অসুচিমক্খিতং পৰিভুত্তং ধোৱাপেতি, নিস্সগ্গিযমেৱ ওড়াৰিকত্তা, অপ্পতিৰূপত্তা চ. তেনেৱ কঙ্খাৱিতৰণিযং ইমস্মিং ঠানে চীৱৰপৰিচ্ছেদো ন ৱুত্তোতি একে, ৱিচাৰেত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বং. ‘‘ৰজিত্ৱা কপ্পং কত্ৱাতি কপ্পিযং কতমেৱ নিৱাসেতুং, পাৰুপিতুং ৱা ৱট্টতি, নেতৰ’’ন্তি ৱুত্তং. ইমিনা চ মজ্ঝিমত্থেৰৱাদো উপত্থম্ভিতো হোতি, নোপত্থম্ভিতো. ৰজিত্ৱাতিআদি পন ৱিনযৱিধিদস্সনত্থং ৱুত্তন্তি মম তক্কো. যথা অঞ্ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞীৱাৰে তীণি চতুক্কানি, এৱং ৱেমতিকঞাতিকৱাৰেসু চাতি নৱ চতুক্কানি হোন্তি. এত্থাহ – একৱাৰং ধোৱিত্ৱা ধোৱনেসু ধুৰং নিক্খিপিত্ৱা পুন ‘‘দুদ্ধোত’’ন্তি মঞ্ঞমানা ধোৱতি, অনাপত্তিযা ভৱিতব্বং, দুতিযৱাৰং অৱুত্তা ধোৱতি নাম হোতীতি? ৱুচ্চতে – সচে ভিক্খু ‘‘অলং এত্তাৱতা ধোতেনা’’তি পটিক্খিপতি, পুন ধোৱন্তী অৱুত্তা ধোৱতি নামাতি যুজ্জতি. নো চে, ৱুত্তাৱ হোতীতি ৱেদিতব্বং. ভিক্খুস্স লিঙ্গপৰিৱত্তনে একতোউপসম্পন্নায ৱসেন আপত্তি সাকিযানীনং ৱিয.
৫০৬. একেন ৱত্থুনাতি যেন কেনচি পঠমেন. ‘‘তিণ্ণং চতুক্কানং ৱসেনা’’তি পাঠো. ভিক্খূনং সন্তিকে অট্ঠৱাচিকায উপসম্পন্নায পাকটত্তা তং অৱত্ৱা সাকিযানিযোৱ ৱুত্তা অপাকটত্তা.
পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চীৱৰপটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫০৮-৫১০. অপঞ্ঞত্তে সিক্খাপদেতি এত্থ ‘‘গণম্হা ওহীযনসিক্খাপদে’’তি লিখিতং. অৰঞ্ঞৱাসীনিসেধনসিক্খাপদে অপঞ্ঞত্তেতি একে, ‘‘তং ন সুন্দৰ’’ন্তি ৱদন্তি. ৱিহত্থতাযাতি আযাসেন.
৫১২. উপচাৰোতি দ্ৱাদসহত্থো. মহাপচ্চৰিযং, কুৰুন্দিযঞ্চ ৱুত্তন্তি এত্থ ৰত্তিভাগে ধম্মকথিকস্স ভিক্খুনো বহূসু চীৱৰেসু মহাজনেন পসাদদানৱসেন পটিক্খিত্তেসু পুনদিৱসে ‘‘উপাসকানং পসাদদানানি এতানী’’তি সুদ্ধচিত্তেন গণ্হন্তস্স দোসো নত্থি, ‘‘ভিক্খুনীহিপি দিন্নানি ইধ সন্তী’’তি ঞত্ৱা গণ্হতো দোসো. তং অচিত্তকভাৱেনাতি ভিক্খুনীহি দিন্নভাৱং ঞত্ৱা বহূসু তস্সা চীৱৰস্স অজাননেনাতি অত্থো. পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৱাতি ‘‘ভিক্খুনীহি নু খো দিন্নং সিযা’’তি অৱিকপ্পেত্ৱা ‘‘পংসুকূলং গণ্হামী’’তি গণ্হন্তস্স ৱট্টতি. কুৰুন্দিআদীসু ৱুত্তোপি অত্থো অযমেৱ, একং, ‘‘অচিত্তকভাৱেনা’’তি ৱচনেন ‘‘যথা তথা গণ্হিতুং ৱট্টতী’’তি উপ্পথোৱ পটিসেধিতোতি অপৰে. এৱং ধম্মসিৰিত্থেৰো ন ৱদতি, উজুকমেৱ ৱদতীতি পপঞ্চিতং. তস্সেৱ ৱিসযো, তস্সাযং অধিপ্পাযো – যথা ‘‘পংসুকূলং গণ্হিস্সতীতি ঠপিতং কামং ভিক্খুনিসন্তকম্পি অৱিকপ্পেত্ৱা পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৱা গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, তথা ধম্মকথিকস্স ভিক্খুনিযা দিন্নম্পি অপঞ্ঞাযমানং ৱট্টতীতি, তস্মা তং ৱুত্তং মহাপচ্চৰিযং, কুৰুন্দিযঞ্চ অচিত্তকভাৱেন ন সমেতীতি. পটিক্খেপো পন ৱিকপ্পগ্গহণে এৱ ৰুহতি. অঞ্ঞথা পুব্বাপৰং ৱিৰুজ্ঝতীতি. তং ন যুত্তং পংসুকূলেন অসমানত্তা. পংসুকূলভাৱেন সঙ্কাৰকূটাদীসু ঠপিতং ভিক্খুনীহি, ন তং তস্সা সন্তকং হুত্ৱা ঠিতং হোতি. অস্সামিকঞ্হি পংসুকূলং সব্বসাধাৰণঞ্চ, অঞ্ঞোপি গহেতুং লভতি. ইদং পুব্বেৱ ‘‘ভিক্খুনীনং চীৱৰ’’ন্তি জানিত্ৱাপি পংসুকূলিকো গহেতুং লভতি তদা তস্সা অসন্তকত্তা. ‘‘পংসুকূলং অধিট্ঠহিত্ৱা’’তি সল্লেখক্কমনিদস্সনত্থং ৱুত্তং. মংসং দদন্তেন তথাগতেন সল্লেখতো কপ্পিযম্পি ভুত্তং নিস্সগ্গিযং চীৱৰমাহ যো মংসং কথন্তি সযমাদিসেয্যাতি.
অচিত্তকত্তা কথং পংসুকূলং ৱট্টতীতি চে? তায তস্স অদিন্নত্তা, ভিক্খুনাপি ততো ভিক্খুনিতো অগ্গহিতত্তা চ. অস্সামিকম্পি হি পংসুকূলং অঞ্ঞিস্সা হত্থতো গণ্হাতি, ন ৱট্টতি ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা চীৱৰং পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি ৱুত্তলক্খণসম্ভৱতো. অঞ্ঞাতিকায সন্তকং ঞাতিকায হত্থতো গণ্হাতি, ৱট্টতীতি একে. যথা সিক্খমানসামণেৰাদীনং হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স অনাপত্তি, তথা কঙ্খাৱিতৰণিযঞ্চ ‘‘অঞ্ঞাতিকায হত্থতো গহণ’’ন্তি (কঙখা. অট্ঠ. চীৱৰপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা) অঙ্গং ৱুত্তং. তথা ঞাতিকায সন্তকং সিক্খমানায, সামণেৰিযা, উপাসকস্স, উপাসিকায, ভিক্খুস্স, সামণেৰস্স সন্তকং অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো গণ্হন্তস্স চ অনাপত্তি এৱং যথাৱুত্তলক্খণাসম্ভৱতোতি একে, তেনেৱ ‘‘একতোউপসম্পন্নায চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতী’তি অৱত্ৱা ‘হত্থতো পটিগ্গণ্হাতি অঞ্ঞত্ৰ পাৰিৱত্তকা, আপত্তি দুক্কটস্সা’তি (পাৰা. ৫১৩) ৱুত্তং, তস্মা অঞ্ঞাতিকায সন্তকম্পি একতোউপসম্পন্নায হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি, উভোপেতে ন সাৰতো দট্ঠব্বা, কাৰণং পৰিযেসিতব্বং.
৫১৪. কো পন ৱাদো পত্তত্থৱিকাদীসূতি অনধিট্ঠাতব্বেসু বহূসু পটলেসু. তেনেৱাহ মাতিকাট্ঠকথাযং ‘‘পত্তত্থৱিকাদিম্হি অনধিট্ঠাতব্বপৰিক্খাৰে’’তি. অধিট্ঠানুপগেসু ৱা তেসং পৰিক্খাৰত্তা ভিসিছৱিযা ৱিয অনাপত্তি. কিং পটপৰিস্সাৱনং পৰিক্খাৰং ন হোতীতি? হোতি, কিন্তু তং কিৰ নিৱাসনাদিচীৱৰসণ্ঠানত্তা ন ৱট্টতি. তস্মা ইধ নিৱাসনাদিচীৱৰসাধনং ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমং চীৱৰং নাম. অনন্তৰাতীতে নিৱাসনপাৰুপনুপগমেৱাতি সন্নিট্ঠানং. এৱং সন্তে কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. চীৱৰপ্পটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা) কপ্পনুপগপচ্ছিমতা, পাৰিৱত্তকাভাৱো, অঞ্ঞাতিকায হত্থতো গহণন্তি তীণেৱ অঙ্গানি অৱত্ৱা অপৰিক্খাৰতাতি চতুত্থমঙ্গং ৱত্তব্বন্তি চে? ন ৱত্তব্বং, ইমস্মিং সিক্খাপদে পত্তত্থৱিকাদিপৰিক্খাৰস্স অচীৱৰসঙ্খ্যত্তা. পঠমকথিনাদীসু ৱিকপ্পনুপগতা পমাণং, ইধ কাযপৰিভোগুপগতাতি. ‘‘অঞ্ঞং পৰিক্খাৰ’’ন্তি উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘পত্তত্থৱিকাদিং যংকিঞ্চী’’তি ৱুত্তত্তা ৱিকপ্পনুপগম্পি পত্তত্থৱিকাদিং গণ্হিতুং ৱট্টতি, ‘‘পটপৰিস্সাৱনম্পী’’তি ৱুত্তট্ঠানে চ ‘‘চীৱৰং নাম ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিম’’ন্তি ৱচনতো পটপৰিস্সাৱনং চীৱৰমেৱ, ন পৰিক্খাৰং. ‘‘কো পন ৱাদোতি নিগমনৱচনম্পি সাধক’’ন্তি কেচি ৱদন্তি, পণ্ণত্তিং অজাননতো অচিত্তকং, ন ৱত্থুং, ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা সন্তকভাৱাজাননতো, চীৱৰভাৱাজাননতো চ অচিত্তক’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং.
চীৱৰপটিগ্গহণসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫১৫. পৰিক্খাৰানন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং. একসাটকন্তি ভাৱনপুংসকং, ‘‘অঞ্ঞাতকো মোঘপুৰিসা’’তি ৱচনেন পৱাৰিতোপি অদাতুকামো অঞ্ঞাতকো অপ্পৱাৰিতট্ঠানে তিট্ঠতীতি দীপিতং হোতি. অঞ্ঞথা ‘‘অনাপত্তি পৱাৰিতান’’ন্তি ইমিনা ৱিৰুজ্ঝতি.
৫১৭. নেৱ তাৱ ৱিঞ্ঞাপেতব্বং, ন ভঞ্জিতব্বন্তি অনচ্ছিন্নানং চীৱৰানং অত্তনো সন্তকানং অত্থিতায, তত্থ পচ্চাসাসব্ভাৱতো চ. পচ্চাসা কিত্তকং কালং ৰক্খতীতি? যাৱ গামন্তৰা, যাৱ অদ্ধযোজনাতি একে. যাৱ দস্সনসৱনূপচাৰাতি একে. যাৱ অঞ্ঞে ন পস্সন্তীতি একে. যাৱ পচ্চাসা ছিজ্জতীতি একে. যাৱ সাখাপলাসপৰিযেসনভঞ্জনসজ্জনকালপৰিচ্ছেদাতি একে. ইদং সব্বং যথাসম্ভৱং যুজ্জতি. কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সচে পন এতেসং ৱুত্তপ্পকাৰানং গিহিৱত্থাদীনং ভিসিছৱিপৰিযন্তানং কিঞ্চি ন লব্ভতি, তেন তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেত্ৱা আগন্তব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাৱচনতো.
ন তাৱ থেৰানং দাতব্বানীতি ন তাৱ অত্তনো ৰুচিযা দাতব্বানি, যদা থেৰা ‘‘দেথাৱুসো’’তি ৱদন্তি, তদা দাতব্বানি. ‘‘এৱং সতি দহৰাপি অচ্ছিন্নচীৱৰট্ঠানে তিট্ঠন্তি, সাখাপলাসং ভঞ্জিতুং ৱট্টতি, ন অঞ্ঞথা. ‘যেহি কেহিচি ৱা অচ্ছিন্নং হোতী’তি হি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. আচৰিযো পন এৱং ৱদতি ‘‘অত্তনো ৰুচিযাপি দাতুং লভন্তী’’তি. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘পৰিভোগজিণ্ণং ৱা’তি এত্থ চ ‘অচ্ছিন্নচীৱৰানং আচৰিযুপজ্ঝাযাদীনং অত্তনা তিণপণ্ণেহি পটিচ্ছাদেত্ৱা দিন্নচীৱৰম্পি সঙ্গহং গচ্ছতী’তি ৱত্তুং যুজ্জতী’’তি ৱুত্তং. অথাপি সিযা আচৰিযাদীহি ‘‘আহৰাৱুসো’’তি ৱুত্তেযেৱ, নাৱুত্তেতি, ন, ‘‘কেহিচি ৱা অচ্ছিন্ন’’ন্তি এত্থ ৱুত্তলেসতো দুতিযলেসস্স অৱিসেসভাৱপ্পসঙ্গতোতি. অথ কিমত্থং ‘‘ন তাৱ থেৰানং দাতব্বানী’’তি ৱুত্তন্তি চে? যাৱ থেৰানং অত্থায সাখাপলাসানি ভঞ্জতি, তাৱ ন দাতব্বানি, ততো তানি থেৰুদ্দিস্সকানি সাখাপলাসানি সযং পৰিদহিত্ৱা ৱিনাপি থেৰাণত্তিযা অত্তনো ৰুচিযা দাতব্বানি, ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিযং ন হোতি সত্থুনাপি অনুঞ্ঞাতত্তা. ‘‘তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা’’তি হি ৱুত্তং, তং কপ্পিযমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি চে? ন, ‘‘তদলাভে ন ত্ৱেৱ…পে… দুক্কটস্সা’’তি ৱচনৱিৰোধতো. এত্থাহ – দুক্কটভযা পাচিত্তিযৱত্থু চে অতিক্কমিতব্বং, তদলাভে থুল্লচ্চযৱত্থু সঙ্ঘিকং, তদলাভে পাৰাজিকৱত্থুপি অতিক্কমিতব্বং সিযাতি? ন, পাৰাজিকস্স লোকৱজ্জত্তা. অপিচ ন সব্বং ভূতগামং পাচিত্তিযৱত্থুমেৱ, ততো দুক্কটাদিৱত্থুপি অত্থি, অনাপত্তিৱত্থুপি কালোদিসকং, তস্মা ইদং তদা অনাপত্তিৱত্থুকন্তি ৱেদিতব্বং. কিত্তাৱতা ভিক্খু অচ্ছিন্নচীৱৰো নট্ঠচীৱৰো হোতীতি? এত্তাৱতা নগ্গো হোতীতি একে. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমভাৱেন, ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমমাদিং কত্ৱা ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তীতি একে. নিৱাসনপাৰুপনুপগাভাৱেনাতি একে. তিচীৱৰাভাৱেনাতি একে. সন্তৰুত্তৰপৰমাভাৱেনাতি একে. অযং একেৱাদো যুত্তো ‘‘সন্তৰুত্তৰপৰমং ততো চীৱৰং সাদিতব্ব’’ন্তি হি ৱচনতো, তস্মা সন্তৰুত্তৰে সতি ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং. যদি এৱং ‘‘ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা পটিলভেয্য নিস্সগ্গিয’’ন্তি সিক্খাপদেন ভৱিতব্বন্তি চে? তন্ন, তদত্থসিদ্ধিতো নানত্থত্তা ধাতূনং. কিং ৱুত্তং হোতি? যথা হি ‘‘তিক্খত্তুং মেথুনং ধম্মং অভিৱিঞ্ঞাপেসী’’তি (পাৰা. ৩৬) ৱুত্তে পৱত্তেসীতি অত্থো, তথা ইধাপি ‘‘চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেয্যা’’তি ৱিঞ্ঞত্তিযা পৱত্তেয্য উপ্পাদেয্যাতি অত্থো.
তেন নিৱত্থোতি তংনিৱত্থো. অঞ্ঞস্স অলাভেন তমেৱ পৰিভুঞ্জতো জিৰতি, ন লেসেন. অত্তনাতি সযমেৱ ৱত্তুং যুজ্জতি, তস্মা অযুত্তপৰিভোগেন অপৰিভুঞ্জিত্ৱা যুত্তপৰিভোগৱসেন পৰিভুঞ্জতো জিণ্ণং পৰিভোগজিণ্ণং নাম. তস্স সভাগানং অচ্ছিন্নকালে দানম্পি যুত্তপৰিভোগে এৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমে কিৰ দ্ৱে লেসা অট্ঠকথাযো, ৱাচেন্তানং আচৰিযানং মতন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰো আহা’’তি ৱুত্তং.
৫২১. নিসীদিতুং ৱা নিপজ্জিতুং ৱা ন লভতীতি যথাসুখং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি এত্থাপি ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি অনুৱত্ততি এৱ. অত্থায কস্স? তস্সেৱ অঞ্ঞস্স. যথা অঞ্ঞাতকে তিকপাচিত্তিযং, তথা অপ্পৱাৰিতেপীতি দস্সনত্থং ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ‘‘ঞাতকে ঞাতকসঞ্ঞী’’তি ইমিনা সিদ্ধত্তা ন নিচ্চং সেসং আপজ্জতি. অপিচেত্থ অঞ্ঞাতকগ্গহণেন অপ্পৱাৰিতগ্গহণং হোতি, অপ্পৱাৰিতগ্গহণেন অঞ্ঞাতকগ্গহণং, অঞ্ঞাতকা হি অপ্পৱাৰিতা হোন্তি. তথা ঞাতকগ্গহণেন পৱাৰিতগ্গহণং হোতি, কত্থচি ন হোতি. ন পৱাৰিতগ্গহণেন ঞাতকগ্গহণং হোতীতি ইমস্স অত্থৱিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা অপ্পৱাৰিতায চ চীৱৰং অঞ্ঞত্ৰ পাৰিৱত্তকা পটিগ্গণ্হন্তস্স আপত্তি. ঞাতিকায পন পৱাৰিতায চ ৱিস্সাসং গণ্হাতি, অনাপত্তি. তথা পুৰাণচীৱৰং ঞাতিকায অনাপত্তি, পৱাৰিতায পন তিকপাচিত্তিযমেৱ. ঞাতকানঞ্চ একচ্চানং পুৰাণচীৱৰং নাম দাতুং ৱট্টতি, ন পৱাৰিতানং. তিকচ্ছেদো চ মাতিকাপদেনেৱ হোতি, ন অঞ্ঞেন. তত্থাপি একেনেৱ, ন দুতিযাদীহীতি অযং ৱিনযে ধম্মতা ৱেদিতব্বা.
অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ততুত্তৰিসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫২২-৪. পগ্গাহিকসালং ৱাতি দুস্সপসাৰং ৱা. হত্থেন পগ্গহেত্ৱা ঠত্ৱা সালাযং পসাৰেতব্বদুস্সং পসাৰেন্তীতি চোদনা. তিচীৱৰিকেনেৱাতি ৱিনযতিচীৱৰিকেন. সো হি অধিট্ঠহিত্ৱা ঠপিতপৰিক্খাৰচোড়াদীসু সন্তেসুপি তিচীৱৰে অচ্ছিন্নে সন্তৰুত্তৰপৰমং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা গহেতুং লভতি. অঞ্ঞথাপীতি ‘‘পমাণিকং তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ৱসেন অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জতো তস্মিং নট্ঠে বহূনিপি গহেতুং লভতি, ন সন্তৰুত্তৰপৰম’’ন্তি চ, তস্মা তং ৱিভাগন্তি ‘‘তিচীৱৰিকস্স তং ৱিভাগন্তি অত্থো, ন পৰিক্খাৰচোড়িকস্সা’’তি চ কেচি ৱদন্তি. আচৰিযো পন ‘‘অঞ্ঞেনাতি অতিচীৱৰিকেন, অঞ্ঞথাতি ইতো ৱুত্তগ্গহণপৰিচ্ছেদতো অঞ্ঞেনা’’তি এত্তকমেৱ ৱদতি. অঞ্ঞথাতি পন সচে তীণিপি নট্ঠানি, সন্তৰুত্তৰপৰমং গণ্হিতব্বং, সচে দ্ৱে ৱা একং ৱা নট্ঠং, তেন ‘‘অঞ্ঞথাপী’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তন্তি একে. গণ্ঠিপদেসু ৱিচাৰণা এৱ নত্থি, তস্মা উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. পকতিযা সন্তৰুত্তৰেন চৰতি, সাসঙ্কসিক্খাপদৱসেন ৱা তংসম্মুতিৱসেন ৱা ততিযস্স অলাভেন ৱা.
৫২৬. ‘‘পমাণমেৱ ৱট্টতী’’তি সল্লেখদস্সনত্থং ৱুত্তং. তং মিচ্ছা গহেত্ৱা ঞাতকাদিট্ঠানে তদুত্তৰি গণ্হন্তস্স আপত্তীতি চে? তং পাড়িযা ন সমেতি, ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি হি পাড়ি. এত্থ চ পৱাৰিতা নাম অচ্ছিন্নকালতো পুব্বে এৱ পৱাৰিতা, ন অচ্ছিন্নকালে. ‘‘অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্যা’’তি হি ৱুত্তং, তস্মা যো অচ্ছিন্নকালস্সত্থায পৱাৰেতি, উভোপি অপ্পৱাৰিতা এৱাতি ৱেদিতব্বা. তে হি অচ্ছিন্নকাৰণা নট্ঠকাৰণাৱ দেন্তি নাম. অপিচ যথা পিট্ঠিসমযে সতুপ্পাদং কত্ৱা ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানতো ৱস্সিকসাটিকং নিপ্ফাদেন্তস্স তেন সিক্খাপদেন নিস্সগ্গিযং, তথা ইধাপি ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানেপি অচ্ছিন্ননট্ঠকাৰণা ন ৱট্টতি, তস্মা ‘‘অট্ঠকথাসু পমাণমেৱ ৱট্টতী’তি ৱুত্তৱচনমেৱ পমাণ’’ন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰো আহ, তং অযুত্তং, কস্মা? যস্মা ইদং সিক্খাপদং তদুত্তৰি ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স পঞ্ঞত্তং, তস্মিঞ্চ ‘‘অঞ্ঞাতকো গহপতি ৱা গহপতানী ৱা’’তি মাতিকায পাড়ি, ৱিভঙ্গে চ ‘‘অঞ্ঞাতকো নাম মাতিতো ৱা…পে… অসম্বদ্ধো’’তি পাড়ি, অনাপত্তিৱাৰে চ ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি পাড়ি, তস্মা তিৱিধাযপি পাড়িযা ন সমেতীতি অযুত্তমেৱ, তস্মা কেৱলং সল্লেখমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি অপৰে. উপৰি কাণমাতাসিক্খাপদে অট্ঠকথাসু পন ‘‘তেসম্পি পাথেয্যপহেণকত্থায পটিযত্ততো পমাণমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, ন পন ‘‘পাড়িযা ন সমেতী’’তি ৱুত্তং, ন তত্থ চ ইধ চ নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি, তস্মা থেৰস্স লদ্ধি সুন্দৰা ৱিয মম খাযতি, ৱীমংসিতব্বং. যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিংযেৱ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৱুত্তং. ‘‘সেসং উত্তানত্থমেৱা’’তি পাঠো. ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি নিদানৱিৰোধতো ন ৱুত্তং. তথাপি অনন্তৰে ৱুত্তনযেন লব্ভতীতি আচৰিযো. এৱৰূপেসু গহপতিপটিসংযুত্তসিক্খাপদেসু কিঞ্চাপি ‘‘গহপতি নাম যো কোচি অগাৰং অজ্ঝাৱসতী’’তি ৱুত্তং, তথাপি পঞ্চ সহধম্মিকে ঠপেত্ৱা অৱসেসা চ সিক্খাপচ্চক্খাতকো চ তিত্থিযো চ ৱেদিতব্বো.
ততুত্তৰিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পঠমউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫২৭-৮. অপি হোতি চিত্তন্তি অত্থো. মেয্যাতি পাঠস্স ময্হন্তি অত্থো. ন ইমে সুকৰা, ‘‘ন ইমেসং সুকৰা’’তি ৱা পাঠো. ‘‘তস্স ন ইমেসং সুকৰা অচ্ছাদেতুন্তি অত্থো’’তি লিখিতং. ‘‘পুব্বে অপ্পৱাৰিতো’’তি ৱচনতো তস্মিং খণে পৱাৰিতোপি অপ্পৱাৰিতোৱ হোতীতি.
পঠমউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৩২. দুতিযউপক্খটেন কিংপযোজনন্তি? নত্থি, কেৱলং অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পঞ্ঞত্তং ভিক্খুনিযা ৰহোনিসজ্জসিক্খাপদং ৱিয. এৱং সন্তে তন্তি অনাৰোপেতব্বং ভৱেয্য ৱিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো, অনিস্সৰত্তা, অনাৰোপেতুং অনুঞ্ঞাতত্তা চ. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আকঙ্খমানো, আনন্দ, সঙ্ঘো…পে… সমূহনেয্যা’’তি (দী. নি. ২.২১৬). ইদং সব্বমকাৰণং. ন হি বুদ্ধা অপ্পযোজনং ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তি, পগেৱ সিক্খাপদং, তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তঞ্হি ইমস্স অনুপঞ্ঞত্তিসদিস’’ন্তিআদি. অনুপঞ্ঞত্তি চ নিপ্পযোজনা নত্থি, তংসদিসঞ্চেতং, ন নিপ্পযোজনন্তি দস্সিতং হোতি, এৱং সন্তে কো পনেত্থ ৱিসেসোতি? ততো আহ ‘‘পঠমসিক্খাপদে একস্স পীড়া কতা, দুতিযে দ্ৱিন্নং, অযমেত্থ ৱিসেসো’’তি. ইমিনা অত্থৱিসেসেন কো পনঞ্ঞো অতিৰেকত্থো দস্সিতোতি? পোৰাণগণ্ঠিপদে তাৱ ৱুত্তং ‘‘একস্মিম্পি ৱত্থুস্মিং উভিন্নং পীড়া কাতুং ৱট্টতীতি অযমতিৰেকত্থো দস্সিতো’’তি. তেনেতং দীপেতি ‘‘ন কেৱলং পটিলদ্ধচীৱৰগণনাযেৱ আপত্তিগণনা, পীড়িতপুগ্গলসঙ্খাতৱত্থুগণনাযপী’’তি.
হোন্তি চেত্থ –
‘‘ৱত্থুতো গণনাযাপি, সিযা আপত্তি নেকতা;
ইতি সন্দস্সনত্থঞ্চ, দুতিযূপক্খটং ইধ.
‘‘কাযসংসগ্গসিক্খায, ৱিভঙ্গে ৱিয কিন্তেতং;
একিত্থিযাপি নেকতা, আপত্তীনং পযোগতো’’তি.
অপিচেতং সিক্খাপদং তংজাতিকেসু সিক্খাপদেসু সব্বেসুপি গহেতব্বৱিনিচ্ছযস্স নযদস্সনপ্পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং. আহ চ –
‘‘অঞ্ঞাতিকায বহুতায ৱিমিস্সতায,
আপত্তিযাপি বহুতা চ ৱিমিস্সতা চ;
ইচ্চেৱমাদিৱিধিসম্ভৱদস্সনত্থং,
সত্থা উপক্খটমিদং দুতিযং অৱোচা’’তি.
তস্সাযং সঙ্খেপতো অধিপ্পাযপুব্বঙ্গমা ৱিচাৰণা – পুৰাণচীৱৰং একমেৱ ভিক্খু ভিক্খুনীহি দ্ৱীহি, বহূহি ৱা ধোৱাপেতি, ভিক্খুনিগণনায পাচিত্তিযগণনা, তথা দ্ৱিন্নং, বহূনং ৱা সাধাৰণং একমেৱ চীৱৰং অঞ্ঞত্ৰ পাৰিৱত্তকা পটিগ্গণ্হাতি, ইধাপি তথা দ্ৱিন্নং, বহূনং ৱা সাধাৰণমেকং ৱিঞ্ঞাপেতি, ৱিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায আপত্তিগণনা. তথা অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু সিক্খাপদেসু নযো নেতব্বো. অযং তাৱ বহুতায নযো. মিস্সতায পন ঞাতিকায, অঞ্ঞাতিকায চ একং ধোৱাপেতি, একতো নিট্ঠাপনে একং পাচিত্তিযং. অথ ঞাতিকা পঠমং থোকং ধোৱিত্ৱা ঠিতা, পুন অঞ্ঞাতিকা সুধোতং কৰোতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অঞ্ঞাতিকা পঠমং ধোৱতি, পচ্ছা ঞাতিকা সুধোতং কৰোতি, অঞ্ঞাতিকায পযোগৱসেন ভিক্খুনো দুক্কটমেৱ. অঞ্ঞাতিকায চ ঞাতিকায চ অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী, ৱেমতিকো, ঞাতিকসঞ্ঞী ৱা ধোৱাপেতি, যথাৱুত্তনযেন নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৱেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতিকায চ ঞাতিকায চ সন্তকং চীৱৰং উভোহি একতো দিয্যমানং পটিগ্গণ্হন্তস্স, অঞ্ঞাতিকায এৱ হত্থতো পটিগ্গণ্হন্তস্স চ নিস্সগ্গিযমেৱ. অথ ঞাতিকায অনাপত্তি. অথ উভোসু অঞ্ঞাতিকাদিসঞ্ঞী ৱুত্তনযেনেৱ নিস্সগ্গিযদুক্কটাদিআপত্তিভেদগণনা ৱেদিতব্বা. তথা অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেসুপি যথাসম্ভৱং নযো নেতব্বো. অযং মিস্সতায নযো. আদি-সদ্দেন পন অনেকে অঞ্ঞাতিকা ৱিঞ্ঞত্তাৱিঞ্ঞত্তপুগ্গলগণনায দুক্কটং. একো দেতি, একো ন দেতি, নিস্সগ্গিযং. অথ অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, ন নিস্সগ্গিযং. অথ ৱিঞ্ঞত্তাৱিঞ্ঞত্তানং সাধাৰণং ৱিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযমেৱ. উভো দেন্তি, নিস্সগ্গিযমেৱ. অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তি. ৱিঞ্ঞত্তস্স ৱচনেন অৱিঞ্ঞত্তো দেতি, অনাপত্তি এৱ. তথা উপক্খটাদীসুপি যথাসম্ভৱং নযো নেতব্বো.
দুতিযউপক্খটসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ৰাজসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৩৭. ‘‘ন খো মযং, আৱুসো, চীৱৰচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হাম…পে… কালেন কপ্পিয’’ন্তি ইতো পুব্বে এৱ ৰূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা ৱুত্তং. অঞ্ঞথা আযস্মা উপনন্দো মংসস্স চেতাপন্নং একম্পি কহাপণং হত্থেন পটিগ্গণ্হন্তো ততো মহন্ততৰং চীৱৰচেতাপন্নং কথং ন পটিগ্গণ্হিস্সতি, এৱং সন্তেপি চীৱৰপটিসংযুত্তত্তা চীৱৰৱগ্গে সঙ্গাযিংসূতি.
৫৩৮-৯. ‘‘আগতকাৰণং ভঞ্জতী’’তি ৱুত্তত্তা ননু পুন চোদেতুং ন লভতীতি একে. আগমনস্স সাত্থকং ন হোতি, চীৱৰং ন লভিস্সতি পটিসন্থাৰস্স কতত্তাতি একে. চোদনালক্খণং ন হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি একে. ‘‘ঠত্ৱা চোদেমী’’তি আগতো তং ঠানং ভঞ্জতি, কৰোতি চেকং, তীণিপি চে কৰোতি, একমেৱ, একৱচনত্তাতি একে. তীণি ঠানানি ভঞ্জতীতি একে. উপতিস্সত্থেৰো ‘‘ন চোদনাদিং ভঞ্জতি, চোদেতুকামো অকত্তব্বং অকাসি, তেন ৱত্তভেদে দুক্কট’’ন্তি ৱদতি. ধম্মসিৰিত্থেৰো পন ‘‘আসনে চে নিসীদতি, একায নিসজ্জায দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি. আমিসং চে পটিগ্গণ্হাতি, একেন পটিগ্গহেন দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি. ধম্মং চে ভাসতি, ধম্মদেসনসিক্খাপদে ৱুত্তপৰিচ্ছেদায একায ৱাচায দ্ৱে ঠানানি ভঞ্জতি, তং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱদতি. ‘‘যত্থা’’তি ৱুত্তে অত্তনো এৱ সন্তিকং গন্তব্বন্তি ৱুত্তং ৱিয হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ব্যঞ্জনং পন ন সমেতী’’তি. উপাসকেহি আণত্তা তং. মূলং অসাদিযন্তেনাতি মূলস্স অকপ্পিযভাৱে সতি অসাদিযন্তেন. তঞ্চ খো চিত্তেন, ন মুখেন. সচে এৱং ৱুত্তে অকপ্পিযং দস্সেতীতি কত্ৱা চিত্তেন অকপ্পিযং ইচ্ছন্তোৱ মুখেন কপ্পিযং নিদ্দিসতি ‘‘চীৱৰং মে দেথা’’তি, ন ৱট্টতি. পটিলাভে ৰূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদেন আপত্তি.
তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – চিত্তেন সাদিযন্তোপি মুখেন কপ্পিযৱোহাৰেন চে ৱোহৰতি ‘‘কহাপণাৰহেন, পাদাৰহেন ৱা কপ্পিযভণ্ডেন ইদঞ্চিদঞ্চ আহৰা’’তি. কিঞ্চাপি ৰূপিযং সন্ধায ৱদতি, ৱট্টতি এৱ. কস্মা? কঞ্চি সস্সুট্ঠানকং ভূমিপদেসং সন্ধায ‘‘সীমং দেমাতি ৱদন্তি, ৱট্টতী’’তি ৱচনতো, ‘‘ৱিহাৰস্স দেমা’’তি ৱুত্তে ‘‘পটিক্খিপিতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱচনতো চ. অনুগণ্ঠিপদে পন ৱুত্তং ‘‘সঙ্ঘং সন্ধায ‘ৱিহাৰস্স দেমা’তি দিন্নং গৰুভণ্ডং ন হোতি, দক্খিণোদকং সম্পটিচ্ছিতুং, ‘সাধূ’তি চ ৱত্তুং, অনুমোদেতুঞ্চ ৱট্টতি. কস্মা? সঙ্ঘস্স ‘ৱিহাৰো’তি নামাভাৱতো, খেত্তস্সেৱ ‘সীমা’তি নামভাৱতো চ, চিত্তেন আৰম্মণং কতং অপ্পমাণং, কপ্পিযৱোহাৰোৱ পমাণং. কপ্পিযমেৱাচিক্খিতত্তা ‘ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, কেনচি পৰিযাযেন জাতৰূপৰজতং সাদিতব্বং পৰিযেসিতব্বন্তি ৱদামী’তি (মহাৱ. ২৯৯) ৱচনেনপি ন ৱিৰুজ্ঝতি. কপ্পিযৱচনপচ্চযা দাযকো সযমেৱ কত্তব্বযুত্তকং জানিস্সতীতি অধিপ্পাযতো দাযকেন এতস্স অধিপ্পাযং ঞত্ৱা কপ্পিযকাৰকস্স হত্থে ঠপিতং ভিক্খুস্স সন্তকমেৱ হোতী’’তি. ইদং সব্বমযুত্তং, কস্মা? সীমাৱিহাৰৱচনস্স দাযকৱচনত্তা. ইধ চ ভিক্খুনো ৱচনং পমাণং. তেনেৱাহ ‘‘অথাপি ‘মম তড়াকং ৱা পোক্খৰণিং ৱা সঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৱুত্তে ‘সাধু, উপাসক, সঙ্ঘো পানীযং পিৱিস্সতী’তিআদীনি ৱত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি এৱা’’তি. অঞ্ঞথা খেত্তং সন্ধায ভিক্খুনো খেত্তপটিবদ্ধৱচনানি সীমাৱচনেন কপ্পন্তীতি আপজ্জতি. অৱিহাৰস্স চ ভিক্খুস্স ৰূপিযং দস্সেত্ৱা ‘‘ইদং ৱিহাৰস্স দম্মী’’তি ৱুত্তে অত্তনো অত্থায দিয্যমানং জানন্তেনাপি তং অপ্পটিক্খিপিতব্বং. তথা কহাপণাৰহাদিনো অকপ্পিযভণ্ডভাৱং, কহাপণাদিভাৱমেৱ ৱা জানন্তমেৱ সন্ধায তথাৱোহৰন্তস্স চ অনাপত্তীতি আপজ্জতি. ‘‘ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, কেনচি পৰিযাযেনা’’তি নিপ্পদেসতো ৱুত্তত্তা ন সক্কা লেসং ওড্ডেতুন্তি নো তক্কো, ৱিচাৰেত্ৱা পন গহেতব্বং. ‘‘নো চে ইচ্ছতি, ন কথেতব্ব’’ন্তি ৱচনতো যথাৱুত্তসামিচিযা অকৰণে অনাপত্তি দুক্কটস্সাতি দস্সেতি.
‘‘অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতেসু ৱিয পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৱচনতো যথাৱুত্তসামিচিম্পি ন কত্ৱা চে নিপ্ফাদেতি, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদেন কাৰেতব্বোতি দস্সেতি. কপ্পিযকাৰকা সযমেৱ চোদেত্ৱা দেন্তি, ৱট্টতি. ‘‘সযং কৰণমেৱ পটিক্খিত্ত’’ন্তি চ ৱদন্তি. পিণ্ডপাতাদীনং …পে… এসেৱ নযোতি এত্থ ‘‘দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰং, দদন্তেসুপীতি অপি-সদ্দেন সঙ্গহিতত্তা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযমেৱ. জাতৰূপৰজতং ‘‘সঙ্ঘে সাদিতে দুক্কট’’ন্তি চ ৱিকপ্পেন্তি. তং ৱিসেসেত্ৱা নৱুত্তত্তা পাচিত্তিযমেৱাতি দস্সেতি. ‘‘নিস্সগ্গিযমেৱাতি যেৱাপনকসিক্খাপদেসু সিযা’’তি ৱদন্তি, উপপৰিক্খিতব্বং. ‘‘যস্স কস্সচি হি অঞ্ঞস্স…পে… মহাপচ্চৰিযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱচনতো অপব্বজিতানং অন্তমসো মাতাপিতূনম্পি অত্থায সম্পটিচ্ছন্তস্স দুক্কটমেৱাতি দস্সেতি.
সব্বত্থ সম্পটিচ্ছনং নাম ‘‘উগ্গণ্হেয্য ৱা উগ্গণ্হাপেয্যৱা উপনিক্খিত্তং ৱা সাদিযেয্যা’’তি এৱং ৱুত্তলক্খণমেৱ. এৱং সন্তেপি কত্থচি পটিক্খিপিতব্বং, কত্থচি ন পটিক্খিপিতব্বং, কত্থচি পটিক্খিত্তং সাদিতুং ৱট্টতি, এৱং অপ্পটিক্খিত্তং কিঞ্চি ৱট্টতি, ইদং সব্বম্পি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তি ৱিত্থাৰো আৰদ্ধো. তত্থ ‘‘চেতিযস্স…পে… ন ৱট্টতী’’তি ৱচনতো অপ্পটিক্খিত্তং ৱিহাৰস্স দিন্নং সাদিতুং ৱট্টতীতি সিদ্ধং. তথা থেৰস্স ‘‘মাতুযা দেমা’’তিআদিনা ৱুত্তেপি পটিগ্গহণে আপত্তি পাচিত্তিযমেৱ. সাপত্তিকো হোতীতি এত্থ কায আপত্তিযা সাপত্তিকো হোতীতি? দুক্কটাপত্তিযাতি একে. ন যায কাযচি, কেৱলং অট্ঠানে চোদেতীতি কত্ৱা ‘‘সাপত্তিকো’’তি ৱুত্তং. যথা কথন্তি? ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো সদ্ধিৱিহাৰিকো পণামেতব্বো…পে… পণামেন্তো অনতিসাৰো’’তি (মহাৱ. ৬৮) এত্থ ন সম্মাৱত্তন্তংযেৱ অপণামেন্তস্স দুক্কটং ৱুত্তং. যথাহ – ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, অসম্মাৱত্তন্তো ন পণামেতব্বো, যো ন পণামেয্য, আপত্তিদুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৬৮), তস্মা অধিমত্তপেমাদিঅভাৱেপি অপণামেন্তস্স অনাপত্তি দিস্সতি. অপিচ ‘‘সাতিসাৰো হোতী’’তি ৱুত্তং. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. অট্ঠকথায ‘‘সাতিসাৰো হোতীতি সদোসো হোতি, আপত্তিং আপজ্জতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৬৮) ৱুত্তত্তা ন যুত্তন্তি চে? ন, তদনন্তৰমেৱ তংমিচ্ছাগাহনিৱত্তনত্থং, তস্মা ‘‘ন সম্মাৱত্তন্তো পণামেতব্বো’’তি ৱুত্তত্তা অনাপত্তিকা কতাতি. দুক্কটাপত্তি হোতীতি আচৰিযো, ৱীমংসিতব্বং. ‘‘কপ্পিযভণ্ডম্পি অকপ্পিযমেৱাতি তড়াকতো নিপ্ফন্নধঞ্ঞেন পৰিৱত্তেত্ৱা লদ্ধং গোৰসম্পি ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং.
কপ্পিযৱোহাৰেপি ৱিধানং ৱক্খাম, সেয্যথিদং – ‘‘উদকৱসেনা’’তিআদি. দুব্বিনিব্ভোগং হোতীতি ইদং পৰতো ‘‘তস্সেৱ অকপ্পিযং. কস্মা? ধঞ্ঞস্স ৱিচাৰিতত্তা’’তি ইমিনা অসদিসং, তস্মা সুৱুত্তং. ইদঞ্হি ভিক্খুস্স পযোগৱসেন আদিতো পট্ঠায উপ্পন্নেন মিস্সন্তি. অকতপুব্বং নৱসস্সং নাম. খলে ৱা ঠত্ৱা ৰক্খতীতি ‘‘ইদং ৱা এত্তকং ৱা মা গণ্হ, ইদং গহেতুং লব্ভতী’’তি ৱা ‘‘ইতো অপনেহি, ইধ পুঞ্জং কৰোহী’’তি এৱমাদিনা ৱা পযোগেন চে ৰক্খতি, তং অকপ্পিযং. ‘‘সচে ‘মযিঠিতে ৰক্খিতং হোতী’তি ৰক্খতি, গণ্হন্তে ৱা পস্সিত্ৱা ‘কিং কৰোথা’তি, ভণতি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, তং যুত্তং. ৰূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদে ‘‘দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা ৰক্খন্তেন ৱসিতব্ব’’ন্তি হি ৱুত্তং. তস্সেৱ তং অকপ্পিযং. কস্মা? অপুব্বস্স অনুপ্পাদিতত্তা. হেট্ঠা ‘‘সস্সং কত্ৱা আহৰথা’’তি ৱত্তুং পন ন ৱট্টতীতি. পণ্ণেপি এসেৱ নযো. ‘‘পকতিযা সযমেৱ কৰোন্তানং উস্সাহজননতো’’তি ৱুত্তং. কস্মা? ‘‘কহাপণানং ৱিচাৰিতত্তা’’তি ৱচনতো, পগেৱ উট্ঠাপিতত্তাতি সিদ্ধং হোতি. সচে দাযকা ৱা সঙ্ঘস্স গামখেত্তাৰামাদিং কেণিযা গহিতমনুস্সা ৱা তত্থ কুটুম্বিনো ‘‘ইমে সঙ্ঘস্স কহাপণা আহটা’’তি ৱদন্তি, ‘‘ন কপ্পতী’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বং. কপ্পিযকাৰকাৱ চে ৱদন্তি, ‘‘সঙ্ঘস্স কহাপণা ন কপ্পন্তি, সপ্পিআদীনি ৱট্টন্তী’’তি ৱত্তব্বং, তস্মা ‘‘সঙ্ঘস্স কপ্পিযকাৰকে ৱা গুত্তট্ঠানং ৱা আচিক্খথা’’তি ৱত্ৱা তেহি সম্পাদিতং কেনচি অকত্তব্বতায ‘‘ইমিনা সপ্পিং আহৰাহী’’তি ৱিচাৰেতি নিট্ঠাপেত্ৱা ইতৰেসং কপ্পিযং পৰতো পত্তচতুক্কে চতুত্থপত্তো ৱিয. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘ইমে কহাপণে গহেত্ৱা ইমং দেহী’তি কহাপণে দাপেত্ৱা গহিতো, অযং পত্তো এতস্সেৱ ভিক্খুনো ন ৱট্টতি, দুব্বিচাৰিতত্তা, অঞ্ঞেসং পন ৱট্টতি, মূলস্স অসম্পটিচ্ছিতত্তা’’তিআদি. যদি এৱং সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৱিচাৰিতত্তাতি. ইদং দুৱুত্তন্তি চে? ন, মূলস্স সম্পটিচ্ছিতট্ঠানং সন্ধায ইমস্স ৱুত্তত্তা পত্তচতুক্কে দুতিযততিযপত্তা ৱিয, তেনেৱ ৱুত্তং সযংকাৰিৱাৰে ‘‘ন কপ্পতী’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্ব’ন্তি. ততো পৰং মূলং সম্পটিচ্ছতি নাম.
মহাৱিসযসিক্খত্তা, ৰাজসিক্খাপদং ইদং;
ৰঞ্ঞো ৱিয দুৱিঞ্ঞেয্যং, চিত্তাধিপ্পাযতোপি ৱা.
ৰাজসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো চীৱৰৱগ্গো পঠমো.