২. কোসিযৱগ্গো
১. কোসিযসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৪২. কোসিযকাৰকোতি এত্থ কোসং কৰোন্তীতি ‘‘কোসকাৰা’’তি লদ্ধৱোহাৰানং পাণকানং কোসতো নিব্বত্তং কোসিযং নাম. অত্তনা কতং চে? নিস্সজ্জনকালে ‘‘সযং কতং নিস্সগ্গিয’’ন্তি ৱত্তব্বং. উভোহি চে কতং, যথাপাঠমেৱ ৱত্তব্বং. অত্তনা চ পৰেহি চ ৱিপ্পকতং অত্তনা পৰিযোসাপেতীতিআদিচতুক্কম্পি সম্ভৱন্তং ন দস্সিতং. ৱিনযধম্মতা হেসা, যদিদং একস্মিং তিকে ৱা চতুক্কে ৱা দস্সিতে ইতৰং সম্ভৱন্তম্পি ন ৱুচ্চতীতি.
কোসিযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সুদ্ধকাড়কসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৪৭. সুদ্ধকাড়কানন্তি এত্থ যথা পঠমে ‘‘একেনপি কোসিযংসুনা’’তি ৱুত্তং, তথা ইধ ‘‘একেনপি অঞ্ঞেন অমিস্সেত্ৱা’’তি ৱচনাভাৱতো অঞ্ঞেহি মিস্সভাৱে সতিপি অপঞ্ঞাযমানৰূপকং ‘‘সুদ্ধকাড়ক’’মিচ্চেৱ ৱুচ্চতীতি ৱেদিতব্বং.
সুদ্ধকাড়কসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দ্ৱেভাগসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৫২. ‘‘ধাৰযিত্ৱা দ্ৱে তুলা আদাতব্বা’’তি ৱচনতো যথা তুলাধাৰণায কাড়কা অধিকা ন হোন্তি, তথা কাড়কানং দ্ৱে ভাৱা গহেতব্বা উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন. কথং পঞ্ঞাযতীতি? সুদ্ধকাড়কপটিসেধননিদানেন. ততিযং ওদাতানং চতুত্থং গোচৰিযানন্তি হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদো. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘একস্সপি কাড়কলোমস্স অতিৰেকভাৱে নিস্সগ্গিয’’ন্তি (কঙ্খা. অট্ঠ. দ্ৱেভাগসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং, তং তুলাধাৰণায কিঞ্চাপি ন সমেতি, অচিত্তকত্তা পন সিক্খাপদস্স পুব্বে তুলায ধাৰযিত্ৱা ঠপিতেসু একম্পি লোমং তত্থ পতেয্য নিস্সগ্গিযন্তি অধিপ্পাযোতি নো তক্কো. অঞ্ঞথা দ্ৱে তুলা নাদাতব্বা, ঊনকতৰা আদাতব্বা সিযুং. ন হি লোমং গণেত্ৱা তুলাধাৰণা কৰীযতি. অথ গণেত্ৱাৱ কাতব্বং. কিং তুলাধাৰণায পযোজনন্তি কেচি. ‘‘গোচৰিযওদাতেসু একমেৱ দিগুণং কত্ৱা গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, অট্ঠকথাযং অৱিচাৰিতত্তা ৱীমংসিতব্বং.
দ্ৱেভাগসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ছব্বস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৬২. নৱং নাম কৰণং উপাদাযাতি ইদং আদিকৰণতো পট্ঠায ৱস্সগণনং দীপেতি. কৰিত্ৱা ৱাতি ৱচনং নিট্ঠানদিৱসতো পট্ঠাযাতি দীপেতি. ধাৰেতব্বন্তি ৱচনং পন পৰিভোগতো পট্ঠাযাতি দীপেতি, যস্মা লদ্ধসম্মুতিকস্স গতগতট্ঠানে ছন্নং ছন্নং ৱস্সানং ওৰতোৱ কতানি বহূনিপি হোন্তি, তস্মা অঞ্ঞং নৱন্তি কিং কততো অঞ্ঞং, উদাহু ধাৰিততো অঞ্ঞন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি কততো অঞ্ঞং, তেসু অঞ্ঞতৰং দুক্কতং ৱা পৰিভোগজিণ্ণং ৱা পুন কাতুং ৱট্টতি, তঞ্চ খো ৱিনাপি পুৰাণসন্থতস্স সুগতৱিদত্থিং অপ্পটিসিদ্ধপৰিযাপন্নত্তা. কততো হি অঞ্ঞং পটিসিদ্ধং, ইদঞ্চ পুব্বকতন্তি ততো অনন্তৰসিক্খাপদৱিৰোধো হোতি. অথ ধাৰিততো অঞ্ঞং নাম, সম্মুতি নিৰত্থিকা আপজ্জতি, পঠমকতং চে অপৰিভুত্তং, সতিযাপি সম্মুতিযা অঞ্ঞং নৱং ন ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো? তত্ৰিদং সন্নিট্ঠাননিদস্সনং – নিট্ঠানদিৱসতো পট্ঠায ছন্নং ছন্নং ৱস্সানং পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ চ সত্তমে ৱস্সে সম্পত্তে ছব্বস্সানি পৰিপুণ্ণানি হোন্তি. তঞ্চ খো মাসপৰিচ্ছেদৱসেন, ন ৱস্সপৰিচ্ছেদৱসেন. সত্তমে পৰিপুণ্ণঞ্চ ঊনকঞ্চ ৱস্সং নাম, তস্মা ৱিপ্পকতস্সেৱ সচে ছব্বস্সানি পূৰেন্তি, পুন নিট্ঠানদিৱসতো পট্ঠায ছব্বস্সানি লভন্তি. তঞ্চ খো পৰিভুত্তং ৱা হোতু অপৰিভুত্তং ৱা, ধাৰিতমেৱ নাম. যস্মা ‘‘নৱং নাম কৰণং উপাদায ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা ছন্নং ৱস্সানং পৰতো তমেৱ পুব্বকতং দুক্কতভাৱেন, পৰিভোগজিণ্ণতায ৱা ৱিজটেত্ৱা পুন কৰোতি, নিট্ঠানদিৱসতো পট্ঠায ছব্বস্সপৰমতা ধাৰেতব্বং, অতিৰেকং ৱা. অন্তো চে কৰোতি, তদেৱ অঞ্ঞং নৱং নাম হোতি কৰণং উপাদায, তস্মা নিস্সগ্গিযং. অঞ্ঞথা ‘‘নৱং নাম কৰণং উপাদাযা’’তি ইমিনা ন কোচি ৱিসেসো অত্থি. এৱং সন্তে কিং হোতি? অট্ঠুপ্পত্তীতি. ‘‘যাচনবহুলা ৱিঞ্ঞত্তিবহুলা ৱিহৰন্তী’’তি হি তত্থ ৱুত্তং, তঞ্চ অঞ্ঞস্স কৰণং দীপেতি. যদি এৱং তং নিব্বিসেসমেৱ আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি. অযং পনস্স ৱিসেসো, যস্মা ‘‘অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, অনাপত্তী’’তি ৱুত্তত্থো ৱিসেসোতি. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘নৱং নাম কৰণং উপাদায ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তে অতিৰেকচীৱৰস্স উপ্পত্তি ৱিয পটিলাভেনস্স উপ্পত্তি নৱতা আপজ্জতি. ততো পটিলদ্ধদিৱসতো পট্ঠায ছব্বস্সপৰমতা ধাৰেতব্বং. ওৰেন চে ছন্নং ৱস্সানং…পে… কাৰাপেয্য, নিস্সগ্গিযন্তি আপজ্জতি, তস্মা নৱং নাম কৰণমেৱ উপাদায ৱুচ্চতি, ন পটিলাভং. ওৰেন ছন্নং ৱস্সানং অত্তনো অনুপ্পন্নত্তা ‘‘নৱ’’ন্তি সঙ্খ্যং গতং, অপ্পটিলদ্ধং চে কাৰাপেয্য, যথা লাভো, তথা কৰেয্য ৱা কাৰাপেয্য ৱাতি চ ন হোতি. কস্মা? যস্মা অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, অনাপত্তীতি ৱিসেসোতি.
ছব্বস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৬৫. নাস্সুধ কোচীতি এত্থ অস্সুধ-ইতি অৱধাৰণত্থে নিপাতো. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘এৱং ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ’’তি বহুৱচনং ৱুত্তং, তথাপি তে ভিক্খূ ভগৱতো পটিস্সুণিত্ৱা ইধ তেসু ভিক্খূসু কোচি ভগৱন্তং নাস্সুধ উপসঙ্কমতি অঞ্ঞত্ৰ একেনাতি অত্থো গহেতব্বো. তং সুগ্গাহং একাহং ভন্তে ভগৱন্তং ৱৰন্তিআদীসু (মহাৱ. ৩৩৭) ৱিয, অনুজানামি…পে… যথাসুখং মং দস্সনায উপসঙ্কমন্তূতি দস্সনত্থায উপসঙ্কমন্তু.
৫৬৬-৭. ‘‘মযং আযস্মন্তং উপসেন’’ন্তি তস্স গণপামোক্খত্তা ৱুত্তং. আৰঞ্ঞিকপিণ্ডপাতিকপংসুকূলিকৱসেন সব্বানি ৱুত্তানি. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সন্থতে চতুত্থচীৱৰসঞ্ঞিতাযা’’তি. কিং সব্বেপি তে চীৱৰং ন বুজ্ঝন্তীতি চে? যথা হোতু. কতমং চীৱৰং নামাতি? ছন্নং অঞ্ঞতৰং ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিমন্তি. কিঞ্চ ৱাযিমং অৱাযিমন্তি? ৱাযিমমেৱাতি. কতৰসুত্তেনাতি? অদ্ধা সো সুত্তমেৱ ন পস্সতি, সিৱেয্যকং দুস্সযুগং, ইদ্ধিমযিকঞ্চ দেৱদত্তিযঞ্চ অচীৱৰং কৰোতি. যদি এৱং অৱাযিমম্পীতি ৱদামীতি. এৱং সন্তে সিদ্ধা সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা কম্বলসীসেন উণ্ণামযসামঞ্ঞতো. কিং পন তে সন্থতং অধিট্ঠহিংসূতি? দুট্ঠু অধিট্ঠহিংসু অচীৱৰত্তা, ন অধিট্ঠানুপগত্তা চ সন্থতস্স. অথ নাধিট্ঠহিংসু, পুব্বেৱ তত্থ অচীৱৰসঞ্ঞিনো এতেতি কত্ৱা তত্থ চীৱৰসঞ্ঞিতায তদুভযং ন যুজ্জতীতি. কিং পনেতং অধিট্ঠানুপগং নত্থীতি? তত্থেৱাগতং, অপিচেতং অৱিকপ্পনুপগং চে, চীৱৰং ন হোতি, অঞ্ঞথা ‘‘চীৱৰং নাম ছন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি এত্তাৱতা সিদ্ধং ‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ন ৱত্তব্বং. অথ ন ৱিকপ্পনুপগম্পি চীৱৰমেৱ সিদ্ধং, অনধিট্ঠানুপগং, অৱিকপ্পনুপগঞ্চ একজ্ঝং ‘‘চীৱৰ’’ন্তি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তেনেৱাহ ‘‘তেচীৱৰিকস্স চতুত্থচীৱৰং ৱত্তমানং অংসকাসাৱমেৱ ৱট্টতী’’তি.
অপিচ সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা ন কেৱলং তেসংযেৱ, অঞ্ঞেসম্পি অনুবন্ধতি এৱ ‘‘পুৰাণসন্থতং নাম সকিং নিৱত্থম্পি সকিং পাৰুতম্পী’’তি ৱচনতো. অট্ঠকথাচৰিযো পনস্স অচীৱৰতং সন্ধাযভাসিতত্থদীপনেন দীপেতি. নিৱত্থপাৰুতন্তি এতেসং নিসিন্নঞ্চেৱ নিপন্নঞ্চাতি অত্থো. অপিচ এৱং সন্তেপি সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতা অনুবন্ধতি এৱ. খন্ধকে (মহাৱ. ৩৫৮) হি ‘‘নিসীদনং অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি চ, পৰিৱাৰে (পৰি. ৩২৯) ‘‘নৱ চীৱৰানি অধিট্ঠাতব্বানী’’তি চ নিসীদনসিক্খাপদে ‘‘দসা ৱিদত্থী’’তি চ ইধ ‘‘নিসীদনং নাম সদসং ৱুচ্চতী’’তি চ ৱুত্তং, অট্ঠকথাযঞ্চস্স ‘‘সন্থতসদিসং সন্থৰিত্ৱা একস্মিং অন্তে সুগতৱিদত্থিযা ৱিদত্থিমত্তপদেসে দ্ৱীসু ঠানেসু ফালেত্ৱা তিস্সো দসা কৰীযন্তি, তাহি দসাহি সদসং নাম ৱুচ্চতী’’তি চ ‘‘নিসীদনং ৱুত্তনযেন অধিট্ঠাতব্বমেৱ, তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৱ, দ্ৱে ন ৱট্টন্তী’’তি চ ৱুত্তং, তস্মা নিসীদনং নাম নৱন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰং অধিট্ঠাতব্বং, তঞ্চ সন্থতসদিসং এড়কলোমমযসন্থতৱিসেসন্তি সিদ্ধং, তথা নিসীদনমেৱ নিসীদনসন্থতঞ্চ সিদ্ধং. পোৰাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘একমেৱা’’তি ৱুত্তং. তস্মিং সিদ্ধে সিদ্ধা সন্থতে চীৱৰসঞ্ঞিতাতি অত্থো. কস্মা? সন্থতসামঞ্ঞতো.
এত্থাহ – কথং অদসমেৱ সন্থতং চীৱৰসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. অনেকম্পি অনধিট্ঠিতম্পি মহন্তম্পি ৱট্টতি, যতো সদসমেৱ সন্থতং চীৱৰসঙ্খ্যং গচ্ছতি, ততো অধিট্ঠানঞ্চ উপগচ্ছতীতি. অসন্থতপৰিযাপন্নত্তা ওৰেন চ ছন্নং ৱস্সানং ৱিনাপি সম্মুতিং, তঞ্চ পোৰাণং ৱিস্সজ্জেত্ৱা এৱ, ন অৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘তঞ্চ খো পমাণযুত্তং একমেৱ, দ্ৱে ন ৱট্টন্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱচনতোতি. অথাপি সিযা সন্থতং সযনত্থমেৱ কৰীযতি, নিসীদনং অসন্থতমেৱাতি. তঞ্চ ন নিযমতো ‘‘পুৰাণসন্থতং নাম সকিং নিৱত্থং সকিং পাৰুতম্পী’’তি ৱুত্তত্তাতি. এত্থ ৱুচ্চতি, ন এত্থ কাৰণং পৰিযেসিতব্বং ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা অনঞ্ঞৱিসযত্তা.
সন্থতস্স পন অচীৱৰভাৱে অযং যুত্তি – আদিতো ‘‘তীণি সন্থতানি পন ৱিনযকম্মং কত্ৱা পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টন্তী’’তি অট্ঠকথাৱচনতো তানি অকপ্পিযানীতি সিদ্ধং, ভগৱতা চ খোমাদীনি ছ অনুঞ্ঞাতানীতি কোসেয্যং কপ্পিযন্তি সিদ্ধং. এৱং সন্তে সুদ্ধকোসেয্যম্পি চীৱৰং কপ্পিযং জাতং, পগেৱ কোসিযমিস্সকসন্থতচীৱৰন্তি আপজ্জতি. তথা কম্বলঞ্চ অনুঞ্ঞাতং, তঞ্চ সুদ্ধিকম্পি হোতি জাতিকাড়কভাৱেন, পগেৱ ওদাতগোচৰিযমিস্সকসন্থতচীৱৰন্তি আপজ্জতি. ততো চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰোধো, তস্মা ন সন্থতং চীৱৰং নাম হোতি, নিসীদনং পন হোতি তস্স পমাণসণ্ঠানপৰিচ্ছেদসম্ভৱতো. এত্থাহু কেচি আচৰিযা ‘‘দুৱিধং নিসীদনং সন্থতং, অসন্থতঞ্চ. তত্থ সন্থতং সন্থতমেৱ. অসন্থতং খোমাদিছব্বিধং, তদনুলোমং ৱা হোতি, অযমেতেসং ৱিসেসো’’তি.
এত্থাহ – কস্মা পনেত্থ ‘‘সন্থতং পন ভিক্খুনা’’তি সিক্খাপদং অপঞ্ঞাপেত্ৱা ‘‘নিসীদনসন্থত’’ন্তি পঞ্ঞত্তন্তি? চীৱৰসঞ্ঞিতায সন্থতানং উজ্ঝিতত্তা তেসং অচীৱৰভাৱদস্সনত্থং তথা পঞ্ঞত্তন্তি ৱুত্তং হোতি, তস্মা তে ভিক্খূ ধুতঙ্গভেদভযা তানি উজ্ঝিত্ৱা তেৰসাপি ধুতঙ্গানি সমাদিযিংসু, সীসদস্সনৱসেন তীণেৱ ৱুত্তানি, ভগৱা চ তেসং সন্থতং অনুজানি, ততো নেসং এৱং হোতি ‘‘নিসীদনচীৱৰসণ্ঠানম্পেতং নিসীদনসন্থতং নো অনুঞ্ঞাতং, চতুত্থচীৱৰভাৱেন পগেৱ কতসন্থতং ৱা’’তি. ততো সন্থতে নেসং চীৱৰসঞ্ঞিতা ন ভৱিস্সতীতি তদত্থং ভগৱতা নিসীদনসন্থতন্তি পঞ্ঞত্তন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘পচ্ছিমানি দ্ৱে ৱট্টন্তী’’তি কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অনাপত্তি অঞ্ঞেন কতং পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জতী’’তি ৱচনতোতি.
নিসীদনসন্থতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. এড়কলোমসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৭২-৩. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্সাতি ইমিনা পকতিযা দীঘমগ্গপ্পটিপন্নস্স উপ্পন্নানিপি তিযোজনপৰমমেৱ হৰিতব্বানি, পগেৱ অপ্পটিপন্নস্সাতি দস্সেতি. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্স নিস্সগ্গিযন্তি ৱা সম্বন্ধো. তেনেৱ ৱাসাধিপ্পাযস্স পটিপ্পস্সদ্ধগমনুস্সাহত্তা ‘‘অপ্পটিপন্নো’’তি সঙ্খ্যং গতস্স অনাপত্তীতি সিদ্ধা. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে হি ভিক্খুনো পনেৱ এড়কলোমানি উপ্পজ্জেয্যুং…পে… অসন্তেপি হাৰকে অদ্ধানং মগ্গপ্পটিপন্নস্স নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি যোজনা ৱেদিতব্বা. আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বানীতি অত্তনো সন্তকানংযেৱ তিযোজনাতিক্কমে আপত্তিং দস্সেতি. তেন অনাকঙ্খমানেন পৰসন্তকানি পটিগ্গহিতানি অতিৰেকতিযোজনং হৰন্তস্স অনাপত্তি সিদ্ধা. অযমত্থো ‘‘ভিক্খুনো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ইমিনা, ‘‘অচ্ছিন্নং পটিলভিত্ৱা’’তি ইমিনা চ দীপিতোৱ হোতীতি. পোৰাণগণ্ঠিপদে চ ‘‘অঞ্ঞং ভিক্খুং হৰাপেন্তো গচ্ছতি চে, দ্ৱিন্নং অনাপত্তীতি ৱুত্তং, তস্মা দ্ৱে ভিক্খূ তিযোজনপৰমং পত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ভণ্ডং পৰিৱত্তেত্ৱা চে হৰন্তি, অনাপত্তীতি সিদ্ধং, তেনেৱ অনাপত্তিৱাৰে ‘‘অঞ্ঞং হৰাপেতী’’তি ৱুত্তং. কিং হৰাপেতি? জানন্তং অজানন্তং. কিঞ্চেত্থ যদি জানন্তং, ‘‘অঞ্ঞো হৰিস্সতীতি ঠপেতি, তেন হৰিতেপি আপত্তিযেৱা’’তি একংসতো ন ৱত্তব্বং. জানন্তোপি হি একচ্চো হৰতীতি. ততো অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝতি. অথ অজানন্তং, ‘‘অঞ্ঞস্স যানে ৱা ভণ্ডে ৱা অজানন্তস্স পক্খিপিত্ৱা তিযোজনং অতিক্কামেতি, নিস্সগ্গিযানী’’তি পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি, অথ উভোপি একতো একং ভণ্ডং হৰাপেন্তি, তম্পি নিস্সগ্গিযং সিযা. অনিস্সগ্গিযন্তি যুত্তিযা ৱিৰুজ্ঝতি ‘‘তিযোজনপৰমং সহত্থা হৰিতব্বানি অসন্তে হাৰকে’’তি অৱিসেসেন চ পাড়ি ৱুত্তা. হাৰকোপি সচেতনো অচেতনোতি দুৱিধো. সচেতনোপি এড়কলোমভাৱং ৱা ‘‘অহমিদং হৰামী’’তি ৱা ‘‘মং এস ইদং হৰাপেতী’’তি ৱা জাননাজাননৱসেন দুৱিধো হোতি. তত্থ অচেতনো নাম হাৰকো নদীসোতো ৱা নাৱা ৱা অস্সামিকযানং ৱা হোতি. সচেতনো পাকটোৱ. তত্থ ‘‘মং এস ইদং হৰাপেতী’’তি এত্তকং জানন্তং মনুস্সং ৱা তিৰচ্ছানগতং ৱা অঞ্ঞং হৰাপেতি, অনাপত্তীতি অনুগণ্ঠিপদনযো. অযং পাড়িযা, অট্ঠকথায চ একৰসো ৱিনিচ্ছযো, ‘‘অসন্তে হাৰকে’’তি কিঞ্চাপি ইদং অৱিসেসতো ৱুত্তং, ‘‘অঞ্ঞস্স যানে ৱা ভণ্ডে ৱা অজানন্তস্সা’’তি ৱচনতো পন সচেতনোৱ হাৰকো তত্থ অধিপ্পেতোতি পঞ্ঞাযতি, সো চ এড়কলোমভাৱঞ্চ ‘‘ইদং হৰামী’’তি চ জানন্তো নাধিপ্পেতো. তেন ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞো হৰিস্সতীতি ঠপেতি, তেন হৰিতেপি আপত্তিযেৱা’’তিআদি. তত্থ হেতুকত্তুনো অভাৱতোৱ. পাড়িযঞ্হি ‘‘অঞ্ঞং হৰাপেতী’’তি হেতুকত্তুৱসেন ৱুত্তা. ইতৰে দ্ৱে জানন্তা ইধ সম্ভৱন্তি. ‘‘অজানন্তস্স পক্খিপিত্ৱা’’তি পাড়িযং ‘‘এস হৰাপেতী’’তি ৱা ‘‘ইদং ঠানং অতিক্কমাপেতী’’তি ৱা জানন্তস্স যানে ৱা ভণ্ডে ৱা পক্খিপিত্ৱা তিযোজনং অতিক্কমাপেতি, ন নিস্সগ্গিযা হোন্তীতি দীপেতি.
‘‘হৰাপেতী’’তি ইদং হেতুকত্তুৱচনতং সাধেতি, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘সামিকস্স অজানন্তস্সেৱা’’তি ইদং ‘‘মং এস হৰাপেতী’’তি এৱং অজানন্তং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘সাৰেতি চোদেতি অনুবন্ধাপেতী’’তি ইদং ‘‘মং এস ইদং ঠানং অতিক্কমাপেতী’’তি এৱং জানন্তং সন্ধায ৱুত্তং. অজানন্তোপি সাৰণাদীহি ঠিতট্ঠানং নাতিক্কমতি, ন ৱা অনুবন্ধতি. অথ সাৰণাদীহি অনতিক্কমিত্ৱা অত্তনো ৰুচিযা অতিক্কমতি আপত্তি এৱ ভিক্খুনো হেতুকত্তুভাৱাসম্ভৱতো.
ইদানি যথাঠিতট্ঠানতো পট্ঠায ৱক্খাম, ‘‘অসন্তেপি হাৰকে’’তি হাৰকালাভপচ্চযাপি সযং হৰণতো নিস্সগ্গিযমেৱ, পগেৱ সতি হাৰকেতি অযমেকো অত্থো. অৱধাৰণত্থং অপি-সদ্দং গহেত্ৱা অসন্তে এৱ হাৰকে নিস্সগ্গিযং, সতি পন হাৰকে ন তেন হৰাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযন্তি অযং দুতিযো অত্থো. ‘‘সঙ্ঘতো ৱা…পে… অত্তনো ৱা ধনেনা’’তি ইমিনা কিঞ্চাপি অচিত্তকমিদং সিক্খাপদং, সঙ্ঘাদিতো পন অত্তনা আকঙ্খমানেন পটিগ্গহিতস্সেৱ এড়কলোমস্স তিযোজনাতিক্কমে আপত্তি, ন অজানতো অপ্পটিগ্গহিতস্স চীৱৰাদীসু কুতোচি লগ্গস্স অতিক্কমনেতি দীপেতি. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘কম্বলস্স উপৰি নিপজ্জিত্ৱা গচ্ছন্তস্স সচে একম্পি লোমং চীৱৰে লগ্গং হোতি, আপত্তি এৱ কম্বলতো ৱিজটিতত্তা’’তি ৱুত্তং, তং কম্বলস্স পটিগ্গহিতত্তা অত্তনো ইচ্ছায পটিগ্গহিতমেৱ হোতীতি যুত্তং. যস্মা ‘‘অনাপত্তি কতভণ্ডে’’তি ৱুত্তং, তস্মা তং অনেকম্পি কতভণ্ডট্ঠানিযমেৱ হোতি. তঞ্হি অনেন পটিগ্গহিতং, ন লোমং. অথ লোমম্পি অগ্গহিতমেৱ হোতি, কতভণ্ডং দুপ্পৰিহাৰিযলোমৱিনিব্ভোগকতভণ্ডো নিযমো. এৱং সন্তে অকতভণ্ডে তিকপাচিত্তিযং, কতভণ্ডে তিকদুক্কটঞ্চ নযতো দস্সেতব্বং ভৱেয্য, অঞ্ঞথা তিকস্স দস্সিতত্তা. সউস্সাহত্তাতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধগমনত্তা. অচিত্তকত্তা চাতি ভিক্খুনো উস্সাহানুৰূপং লোমানং তিযোজনাতিক্কমনতো ৱিনাপি পযোগচিত্তেন হৰণচিত্তেন আপজ্জতি এৱাতি অধিপ্পাযো. সা অনাপত্তি পাড়িযা ন সমেতীতি অন্তো পন পযোগেন তিযোজনপৰমং অতিক্কমিতত্তা অনাপত্তি. ‘‘তিযোজনং হৰতী’’তি ইমিনা তিযোজনং পদসা নেতুকামোপি অন্তোতিযোজনে পদে পদে দুক্কটং নাপজ্জতীতি দস্সেতি, তং যুত্তং ‘‘তিযোজনং ৱাসাধিপ্পাযো গন্ত্ৱা ততো পৰং হৰতী’তি ৱচনস্সত্থিতাযা’’তি ৱুত্তং. পুনপি ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞং হৰাপেতীতি ‘ইদং হৰিস্সামী’তি সউস্সাহমেৱ অঞ্ঞং হৰাপেতীতি অত্থো. ইতৰথা গচ্ছন্তস্স সীসে ঠপেসি, তস্মিং অজানন্তেপি অনাপত্তি সিযা’’তি. সচে পন ‘‘অগচ্ছন্তে যানে ৱা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তত্তা হৰণাদীহি জনিতউস্সাহানং হত্থিআদীনং ‘ইদং কৰিস্সামা’তি ৱা ‘হৰিস্সামা’তি ৱা আভোগে জনিতে এৱ অনাপত্তি, ন অজনিতেতি উপতিস্সত্থেৰো আহা’’তি চ ৱুত্তং. পৰিৱত্তেত্ৱা ঠপিতেতি দ্ৱিন্নম্পি বহি নিক্খিপিতত্তাতি উপতিস্সত্থেৰো. বহিসীমায ঠপিতং ভণ্ডিকং অন্তো অন্তোসীমাযং ঠপিতং বহি কৰোতো অনাপত্তীতি কেচি, ন সুন্দৰং ৱিয.
৫৭৫. পটিলভিত্ৱা হৰতীতি পঠমতিযোজনতো পৰং হৰতি, ন দুতিযাদিতোতি অত্থো. কতভণ্ডে উপ্পন্নোকাসাভাৱা অনাপত্তি.
এড়কলোমসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. এড়কলোমধোৱাপনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৮১. কিঞ্চাপি পুৰাণচীৱৰধোৱনসিক্খাপদে চীৱৰং ঠপেত্ৱা ‘‘অঞ্ঞং পৰিক্খাৰং ধোৱাপেতী’’তি (পাৰা. ৫০৭) অনাপত্তিৱাৰে ৱুত্তং. ইমস্স পন সিক্খাপদস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায এড়কলোমধোৱাপনাদিনা আপত্তীতি একে. সা ৱা অনাপত্তি মূলাপত্তিতো এৱ, ন ইমম্হাতি একে. এড়কলোমানং অপৰিক্খাৰত্তা ভট্ঠং অগ্গহণমেৱাতি একে. ইমস্স অন্তিমনযস্স অত্থপ্পকাসনত্থং ইদং পঞ্হাকম্মং – ‘‘ধোৱাপেতী’’তি ইদং ৰজাপনৱিজটাপনগ্গহণেন নিপ্পদেসৱাচিপদং, উদাহু অগ্গহণেন সপ্পদেসৱাচিপদং. কিঞ্চেত্থ যদি নিপ্পদেসৱাচিপদং, সব্বত্থ ইদমেৱ ৱত্তব্বং, ন ইতৰানি. অথ সপ্পদেসৱাচিপদং, ‘‘অৱুত্তা ধোৱতি, অপৰিভুত্তং ধোৱাপেতী’’তি এত্থ ৱিৰোধো. ‘‘অৱুত্তা ৰজতি ৱিজটেতি, নিস্সগ্গিয’’ন্তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতোতি? দেসনাৱিলাসমত্তং ভগৱতো ৱচনং, কত্থচি তিকপদৱচনং, কত্থচি একপদৱচনং, নিপ্পদেসপদমেৱ তে ৱদন্তীতি. সচে ‘‘কতভণ্ডং ধোৱাপেতী’’তি এত্থ পটিৱিৰোধো, ‘‘কতভণ্ডং ৱিজটাপেতি, অনাপত্তী’’তি অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো অনাপত্তি এৱাতি চে? ন, অকতভণ্ডস্স সুদ্ধলোমস্স ৱিজটাপনং ইতো ৱা দাতব্বং. উদকাদিধোৱনৱসেন পিণ্ডেত্ৱা ঠিতানং ৱিজটাপনং লব্ভতীতি চে? পুৰাণসন্থতস্স ৱিজটাপনে অনাপত্তিযা ভৱিতব্বং, ন চ তং যুত্তং ‘‘অপৰিভুত্তং ধোৱাপেতী’’তি ৱচনতো. তেন পৰিভুত্তং ধোৱাপেতি ৰজাপেতি ৱিজটাপেতি, নিস্সগ্গিযমেৱাতি সিদ্ধং হোতি, তঞ্চ পৰিভুত্তং নাম কতভণ্ডমেৱ হোতি. ন হি সক্কা এড়কলোমানি পৰিভুঞ্জিতুং, অঞ্ঞথা ‘‘পৰিভুত্তং ধোৱাপেতী’’তি ৱচনং নিৰত্থকং হোতি. ন হি এত্থ ‘‘পুৰাণানি এড়কলোমানি ধোৱাপেয্য ৱা’’তি ৱচনং অত্থি পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদে ৱিয. তত্থ আদিন্নকপ্পৱসেন, ইধ তং লিখিতং. লেখদোসোতি চে? ন, ৱিসেসহেতুনো অভাৱা, পুৰাণচীৱৰসিক্খাপদে অপৰিভুত্তং কতভণ্ডং নাম, ‘‘কম্বলকোজৱসন্থতাদি’’ন্তি ৱচনতো চ. কিঞ্চাপি ইমিনা সদ্দেন অযমত্থো সিদ্ধো, ‘‘ধোৱাপেতী’’তি ইদং পন সিযা নিপ্পদেসং. সিযা সপ্পদেসং. তঞ্হি ‘‘অৱুত্তা ধোৱতী’’তিআদীসু নিপ্পদেসং. ‘‘কতভণ্ডং ধোৱাপেতী’’তি এত্থ সপ্পদেসং. ‘‘অকতভণ্ডং ধোৱাপেতি ৰজাপেতি, অনাপত্তী’’তি ‘‘ৱিজটাপেতি, অনাপত্তী’’তি ৱচনপ্পমাণতো অনাপত্তি এৱাতি চে? ন, ৱচনপ্পমাণতো এৱ আপত্তীতি আপজ্জনতো. ‘‘অপৰিভুত্তং ধোৱাপেতী’’তি ৱচনমেৱ হি তং অপৰিভুত্তং সন্থতং ৱিজটাপেন্তস্স অনাপত্তীতি দীপেতি চে? সিদ্ধং পৰিভুত্তং ৱিজটাপেন্তস্স আপত্তি এৱাতি.
এড়কলোমধোৱাপনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৰূপিযসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৮৩-৪. সব্বম্পীতি তিৱিধম্পি. ‘‘মুত্তা মণি ৱেড়ুৰিযো সঙ্খো’তিআদি পন কিঞ্চাপি ৰাজসিক্খাপদে ‘ন ৱট্টতী’তি পসঙ্গতো ৱুত্তং, সৰূপতো পন আপত্তিদস্সনৱসেন সকট্ঠানেপি ৱত্তুমাৰদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. কথমেতং? মুত্তাদীনং সকট্ঠানং জাতং, ন হি তানি ইধ পাড়িযং দিস্সন্তীতি ইমস্স অট্ঠকথাযং ৱুত্তানি, ৰাজসিক্খাপদস্সপি অট্ঠকথাযং ৱুত্তানীতি. ন কেৱলং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণমেৱ, অঞ্ঞম্পি খেত্তৱত্থাদিকং ‘‘অকপ্পিযং ন সম্পটিচ্ছিতব্ব’’ন্তি সামঞ্ঞেন, ন সৰূপতো. পাড়িযং পন সৰূপতো ‘‘চীৱৰচেতাপন্নং নাম হিৰঞ্ঞং ৱা সুৱণ্ণং ৱা মুত্তা ৱা মণি ৱা’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, তস্মা ৰাজসিক্খাপদমেৱস্স সকট্ঠানং. মুত্তামণিগ্গহণেন চেত্থ তজ্জাতিযগ্গহণং সিদ্ধমেৱাতি নাগতো ইমস্স পঠমমেৱ পঞ্ঞত্তত্তা. যদি এৱং ইধ অনাগতত্তা কতৰং নেসং সকট্ঠানন্তি? ইদমেৱ অত্থতো, নো সৰূপতো.
কথং? এতানি হি ৰতনসিক্খাপদে নিস্সগ্গিযৱত্থূনি, দুক্কটৱত্থূনি চ একতো ‘‘ৰতন’’ন্তি আগতানি, ‘‘ৰতনসম্মত’’ন্তি কপ্পিযৱত্থু আগতং. তেসু চ দসসু ৰতনেসু ৰজতজাতৰূপদ্ৱযং ইধ নিস্সগ্গিযৱত্থু, অৱসেসং দুক্কটৱত্থূতি সিদ্ধং. ইধ চ সিদ্ধত্তা এৱ ৰতনসিক্খাপদস্স অনাপত্তিৱাৰে ‘‘ৰতনসম্মতং ৱিস্সাসং গণ্হাতি, তাৱকালিকং গণ্হাতি, পংসুকূলসঞ্ঞিস্সা’’তি ৱুত্তং, ন ৰতনং ৱুত্তং. সত্তৱিধধঞ্ঞদাসিদাসখেত্তাদি পন ব্ৰহ্মজালাদিসুত্তৱসেন (দী. নি. ১.১ আদযো) অকপ্পিযন্তি সিদ্ধং, তস্মা ইধ দুক্কটৱত্থূতি সিদ্ধং, তেনেৱ অনুযোগৱত্তে ‘‘ধম্মং জানাতি, ধম্মানুলোমং, ৱিনযং, ৱিনযানুলোমং জানাতী’’তি (পৰি. ৪৪২) ৱুত্তং. তথা আমকমংসম্পি দুক্কটৱত্থুং আপজ্জতীতি? ন, ইধ ৱিনযে অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অমনুস্সিকাবাধে আমকমংস’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ২৬৪), তস্মা ন আমকমংসং সুত্তে আগতম্পি দুক্কটৱত্থু হোতি, তথাপি অত্তনো পৰিভোগত্থায পটিগ্গহণে দুক্কটমেৱাতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ‘‘ইধ নিক্খিপাহী’তি ৱুত্তে উপনিক্খিত্তসাদিযনমেৱ হোতী’’তি ৱদন্তি. ‘‘অকপ্পিযৱিচাৰণা এৱ ন ৱট্টতীতি চে? কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চ নিস্সায ঠিতন্তি এত্থ তং সযং অপৰিভোগাৰহং হুত্ৱা তদগ্ঘনকং কপ্পিযভণ্ডং পৰিভোগাৰহং হুত্ৱা ঠিতন্তি অত্থো’’তি লিখিতং, ‘‘পংসুকূলভাৱেন ঠিতত্তা, গুত্তট্ঠানাচিক্খনস্স কপ্পিযত্তা চ কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং. ‘ইদং গণ্হা’তিআদিনা ৱদন্তস্স অকপ্পিযত্তা অকপ্পিযং নিস্সায ঠিত’’ন্তি চ. এৱম্পি কপ্পিযঞ্চ অকপ্পিযঞ্চাতি ‘‘ইমস্মিং ওকাসে ঠপিতং, কিং ন পস্সসীতি ছেকতৰে ইমেৱ কহাপণে’’তিআদিৱচনস্স কপ্পিযত্তা কপ্পিযং নিস্সায ঠিতং. ‘‘ইদং গণ্হা’’তি ৱুত্তে দুব্বিচাৰিতত্তা অত্তনো অকপ্পিযত্তা ততো আগতং অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতমেৱ হোতি. ‘‘ইদং গণ্হা’তি ৱুত্তে তেন গহিতে ‘উগ্গণ্হাপেয্য ৱা’তি ৱুত্তৱিধিং ন পাপুণাতি, কেৱলং দুব্বিচাৰিতত্তা তস্সেৱ তং অকপ্পিযং হোতি, মূলপটিগ্গহণস্স সুদ্ধত্তা পৰতো পত্তচতুক্কে ততিযপত্তো ৱিযাতি চ এৱং উপতিস্সত্থেৰো ৱদতী’’তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. কিং বহুনা, ৱিসুদ্ধাগমত্তা কপ্পিযং. দুব্বিচাৰণায সতি অকপ্পিযং নিস্সায ঠিতং হোতীতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ‘‘এৱং সঙ্ঘগণাদীনম্পি অত্থায পৰিচ্চত্তেপি তেন সমানগতিকত্তা ঠপেত্ৱা আপত্তিৱিসেস’’ন্তি ৱুত্তং.
ন কিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডং চেতাপিতন্তি চেতাপিতঞ্চে, উপাযাভাৱং দস্সেতি. ‘‘উপনিক্খেপং ঠপেত্ৱাতি সচে সো উপাসকো ‘অতিবহুং এতং হিৰঞ্ঞং, ইদং ভন্তে অজ্জেৱ ন ৱিনাসেতব্ব’ন্তি ৱত্ৱা সযং উপনিক্খেপদেসে ঠপেতি, অঞ্ঞেন ৱা ঠপাপেতি, এতং উপনিক্খেপং ঠপেত্ৱা ততো লদ্ধং উদযং পৰিভুঞ্জন্তো সঙ্ঘো পচ্চযে পৰিভুঞ্জতি নামা’’তি ৱুত্তং.
৫৮৫. অযং কিৰ ইত্থংলক্খণসম্পন্নো উক্কংসতো. এৱং অঙ্গসম্পন্নোপি অপৰভাগে লোভৱসেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা কাৰণেন সচে নিমিত্তং কত্ৱা পাতেতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সেনাসনম্পি পৰিভোগে পৰিভোগেতি পৱেসে পৱেসে. সো হি কাৰণন্তৰেন ৰুক্খমূলিকস্স, অব্ভোকাসিকস্সপি ৱট্টতি এৱ, ঠাননিসজ্জাদিৱসেন নিৱাসাধিপ্পাযে সতি পৰিভোগে পৰিভোগে পচ্চৱেক্খিতব্বং. ভেসজ্জস্স সতিপচ্চযতা সব্বকালম্পীতি একে. অসন্নিহিতস্স পচ্ছাভত্তমেৱ, সন্নিহিতস্স পুৰেভত্তম্পীতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ‘‘যামকালিকং সত্তাহকালিকং যাৱজীৱিকং আহাৰত্থায…পে… পটিগ্গণ্হাতি, আপত্তি দুক্কটস্স. অজ্ঝোহাৰে অজ্ঝোহাৰে আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাচি. ২৪৪) হি ৱুত্তং. দুক্কটঞ্হি ৱিকালভোজনসিক্খাপদে আগতং ৱিকালে আপজ্জতি, নো কালে আহাৰকালত্তা, সন্নিধিসিক্খাপদে আগতং পন কালেপি সন্নিধিজাতত্তা, তেনেৱ তত্থ সত্তাহকালিকযাৱজীৱিকদ্ৱযমেৱ ৱুত্তন্তি. ‘‘সতি পচ্চযে’’তি ৱচনতো নাযং ৱিসেসো লব্ভতীতি চে? ন, অনিট্ঠপ্পসঙ্গতো, ৱচনানিযমতো চ. সন্নিধিসিক্খাপদে হি ‘‘অনাপত্তি যাৱকালিকং যাৱকালং নিদহিত্ৱা ভুঞ্জতি. যামকালিকং যামে নিদহিত্ৱা ভুঞ্জতী’’তি (পাচি. ২৫৬) এত্থ ৱচনপ্পমাণতো যামকালিকং ন পুৰেভত্তে, ন পচ্ছাভত্তে, ন দিৱসে, ন ৰত্তিযং যামমেৱ নিদহিত্ৱা ভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তীতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গো. তথা তত্থেৱ ‘‘যামকালিকং যামং নিদহিত্ৱা ভুঞ্জতি, সত্তাহকালিকং সত্তাহং নিদহিত্ৱা ভুঞ্জতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘সতি পচ্চযে’’তি, তস্মা সতিপচ্চয-ৱচনং কত্থচি হোতি, কত্থচি ন হোতীতি ৱচনানিযমতো আপত্তিযাপি অনিযমো সিযা. এৱং সন্তেপি যথাৱুত্তদুক্কটং আপজ্জতি এৱ. ন অনাহাৰপ্পযোজনত্তা যামকালিকাদীনন্তি চে? ন, সপ্পিআদিমিস্সভোজনস্স পণীতভোজনভাৱপ্পত্তিতো. অপিচ সব্বকালিকেসু যাৱকালিকং ওড়াৰিকং, তং আহাৰত্থায পটিগ্গণ্হন্তস্স কালে অনাপত্তি, পগেৱ অনোড়াৰিকং যামকালিকাদিং, আহাৰত্থায এৱ অনুঞ্ঞাতত্তা. যাৱকালিকে এৱ অনাপত্তীতি চে? ন, অনাহাৰত্থায গণ্হন্তস্স আপত্তিসম্ভৱতো ইতৰং আহাৰত্থায গণ্হন্তস্স ৱিয, তস্মা যথাৱুত্তমেৱেত্থ সন্নিট্ঠানং পাড়িং, যুত্তিঞ্চ অনুলোমেতীতি.
দেসনাসুদ্ধীতি এত্থ দেসনা নাম ৱিনযকম্মং, তেন ৱুট্ঠানম্পি দেসনা এৱ নাম হোতীতি. ‘‘পটিগ্গণ্হাতী’’তি অৱত্ৱা ‘‘পটিসেৱতী’’তি ৱুত্তত্তা পটিগ্গহণে পন সতিং অকত্ৱা পৰিভোগে কৰোন্তস্স অনাপত্তি. খীণাসৱা কতকিচ্চত্তা ৱিভত্তদাযাদা ৱিয হোন্তি, তেন তেসং সামিপৰিভোগা হোন্তি. অঞ্ঞথা যাৱকালিকভাৱং অনতিক্কন্তত্তা ৱিৰুজ্ঝতি. ইণপৰিভোগো ন ৱট্টতি, ভেসজ্জে আপত্তিতো, ইতৰস্মিং অযুত্তপৰিভোগতো, ইণং ৱিয অননুঞ্ঞাতভুত্তত্তা চ. ‘‘আদিতো পট্ঠায হি অলজ্জী নাম নত্থি, তস্মা ন কোচি সঙ্কিতব্বো’’তি লিখিতং. ভাৰভূতা সদ্ধিৱিহাৰিকাদযো. যথাদানমেৱ গহিতত্তাতি এত্থ ‘‘অত্তনো হত্থেন চে দেতি, ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, ‘‘অতিৰেকভাগং গহেত্ৱা পুনদিৱসে অত্তনো অত্থায উদ্ধটভাগং তত্থেৱ দাপেতি, ৱট্টতী’’তি চ. পৰিৱত্তকং দেতি, ধম্মিযঞ্চে, ৱট্টতি. নো অধম্মিযং. ‘‘তং ধম্মানুগ্গহেন উগ্গণ্হিতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. কেন লেসেনাতি চে? ‘‘অলব্ভমানায সামগ্গিযা অনাপত্তি সম্ভোগে সংৱাসে’’তি (মহাৱ. ১৩০) ইমিনা উপসম্পদক্খন্ধকৱচনলেসেন.
৫৮৬. অস্সতিযা দিন্নন্তি এত্থ ‘‘অস্সতিযা দিন্নং নাম অপৰিচ্চত্তং হোতি, তস্মা দুস্সন্তে বদ্ধকহাপণাদীনি সতিং পটিলভিত্ৱা দাযকা চে পুন গণ্হন্তি, নিস্সগ্গিযমেৱ দেসেতব্বং. তেন অকপ্পিযভণ্ডেন তে চে দাযকা সপ্পিআদীনি কিণিত্ৱা সঙ্ঘস্স দেন্তি, তস্সপি ভিক্খুনো কপ্পতি দাযকানংযেৱ সন্তকত্তা. ভিক্খুনা হি ‘ৱত্থং গণ্হামী’তি ৱত্থসঞ্ঞায এৱ গহিতং, ন ৰূপিযসঞ্ঞায. ইদঞ্চ সিক্খাপদং অত্তনো অত্থায উগ্গহণং সন্ধায ৱুত্তং, ন চ তেন তং অত্তনো অত্থায পৰেসং ৱা অত্থায গহিতং. অথ তে দাযকা নো চে আগন্ত্ৱা গণ্হন্তি, দাযকে পুচ্ছিত্ৱা অত্তনো অত্থায চে পৰিচ্চত্তং, সঙ্ঘে নিস্সজ্জিত্ৱা আপত্তি দেসেতব্বা. নো চে, আপত্তি এৱ দেসেতব্বা’’তি ৱুত্তং, তং পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধং. আপত্তিদেসনায হি সতি ৰূপিযং পটিগ্গহিতন্তি সিদ্ধং, তস্মিং সিদ্ধে ‘‘ততো উপ্পন্নং তস্সপি কপ্পতী’’তি ইদং ন যুজ্জতীতি. কপ্পতি এৱাতি চে? ন, ৱত্থুং অনিস্সজ্জিত্ৱা আপত্তি দেসেতব্বাতি ন যুজ্জতি. অচিত্তকত্তা সিক্খাপদস্স যুজ্জতীতি চে? ন, সব্বত্থ ‘‘ৰূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি ৱচনতো. ‘‘ৰূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি হি ৱুত্তং, অঞ্ঞথা সব্বত্থ ‘‘ৰূপিয’’ন্তি পদং নিৰত্থকং হোতি ৱিনাপি তেন তদত্থসিদ্ধিতো. অনেন চ ৱত্থং পটিগ্গহিতং, দাযকেন চ ৱত্থমেৱ দিন্নং, ৱত্থগতম্পি ৰূপিযং থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তো পদৱাৰেন কাৰেতব্বো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘ৰূপিযে অৰূপিযসঞ্ঞীতি সুৱণ্ণাদীসু খৰপত্তাদিসঞ্ঞী’’তি ৱুত্তং ‘‘ৰূপিযং পটিগ্গণ্হাতী’’তি ৱচনৱসেন.
‘‘অপিচ পুঞ্ঞকামা’’তিআদি পন ৱিধানন্তৰদস্সনত্থং ৱুত্তং, তেনেৱ হি ‘‘ইমস্মিং গেহে ইদং লদ্ধন্তি সল্লক্খেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা সল্লক্খণে ৱিমতিৱসেন, ৱিমতিযা চ সতি নিস্সগ্গিযমেৱ ‘‘ৰূপিযে ৱেমতিকো’’তিআদি ৱচনতোতি. ইদং ৱিধানং নিৰত্থকমেৱ আপজ্জতি, ন চ নিৰত্থকং. কস্মা? দুস্সন্তে বদ্ধকহাপণাদি অস্সতিযা দিন্নং ৱত্থসঞ্ঞায পটিগ্গহিতঞ্চ, ততো ন ৰূপিযং দিন্নঞ্চ হোতি পটিগ্গহিতঞ্চাতি. এত্থ আপত্তিদেসনাকিচ্চং নত্থি, তং পন দাযকানমেৱ পটিদাতব্বং. ততো উপ্পন্নং কপ্পিযভণ্ডঞ্চ সব্বেসং কপ্পতীতি ইমস্স ৱিধানন্তৰদস্সনত্থং ‘‘অপিচ পুঞ্ঞকামা’’তিআদীতি নো তক্কোতি আচৰিযো.
ৰূপিযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৰূপিযসংৱোহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৮৭. ‘‘জাতৰূপৰজতপৰিৱত্তন’’ন্তি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন ৱুত্তং, তথা ‘‘ৰূপিযং নাম সত্থুৱণ্ণো কহাপণো’’তিআদি পাড়িৱচনঞ্চ. ‘‘অৰূপিযে ৰূপিযসঞ্ঞী ৰূপিযং চেতাপেতী’’তিআদি তিকৱচনতো, ‘‘দুক্কটৱত্থুনা পন নিস্সগ্গিযৱত্থুং চেতাপেন্তস্স…পে… নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং গৰুকস্স চেতাপিতত্তা’’তি অট্ঠকথাৱচনতো চ পন অনুক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোপেত্থ লব্ভতীতি সিদ্ধং. সত্থুৱণ্ণো চ কহাপণো চ ততো যে চঞ্ঞে ৱোহাৰং গচ্ছন্তীতি এৱমেত্থ সমুচ্চযো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সিক্খাপদে ‘‘নানপ্পকাৰকং নাম কতম্পি অকতম্পি কতাকতম্পী’’তি এত্থ ৱিভত্তানং তিণ্ণং ৰূপিযাৰূপিযানঞ্চ দ্ৱিন্নং ৱসেন পঞ্চ তিকা ৱুত্তা, অট্ঠকথাচৰিযেহি তদনুলোমতো একো তিকো দস্সিতোতি সব্বে ছ হোন্তি.
এত্থাহ – অঞ্ঞস্মিং সিক্খাপদে একস্মিং তিকচ্ছেদে দস্সিতে সতিপি সম্ভৱে ইতৰে ন দস্সীযন্তি, ইধেৱ কস্মা দস্সিতোতি? ‘‘নানপ্পকাৰক’’ন্তি মাতিকাযং ৱুত্তত্তা ইধেৱ নানপ্পকাৰভাৱদস্সনত্থন্তি. ন কযৱিক্কযসিক্খাপদেপি ৱত্তব্বপ্পসঙ্গতোতি চে? ন, ইধ দস্সিতনযত্তা. অথ চ ৰূপিযস্স ৱিভঙ্গে ‘‘যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তী’’তি অন্তে ৱুত্তত্তা সত্থুৱণ্ণাদযো ৱড়ঞ্জনুপগা এৱাতি সিদ্ধং. ততো অৱড়ঞ্জনুপগেহি জাতৰূপৰজতেহি ৱোহাৰেন ন নিস্সগ্গিযন্তি আপজ্জতি, তস্মা তং আপজ্জনত্থন্তি দস্সেন্তেন ‘‘কতেন কতং চেতাপেতী’’তিআদযো তিকা ৱুত্তাতি, এৱং সন্তে ৰূপিযৱিভঙ্গে ‘‘যে চ ৱোহাৰং গচ্ছন্তী’’তি ন ৱত্তব্বং, তস্মিং পদে অৱুত্তে অৱড়ঞ্জনুপগাপি সঙ্গহং গতাৱ হোন্তীতি কতাদীহি তিকত্তযস্স ৱত্তব্বপযোজনং ন ভৱিস্সতীতি চে? ন, কপ্পিযভণ্ডেন কপ্পিযভণ্ডপঅৱত্তনস্সাপি ৰূপিযসংৱোহাৰভাৱপ্পসঙ্গতো. ‘‘যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তী’’তি ৱচনেনপি কমুক কথল কংসভাজন সাটকাদিপৰিৱত্তনস্সপি ৰূপিযসংৱোহাৰভাৱপ্পসঙ্গো এৱাতি চে? ন, কতাদিৱচনেন জাতৰূপাদিঅকপ্পিযৱত্থূনঞ্ঞেৱ অধিপ্পেতভাৱদীপনতো, তস্মা উভযেনপি যদেতং কতাকতাদিভেদং পাকতিকৰূপিযং যঞ্চ কহাপণমাসকসঙ্খেপং, যঞ্চ কহাপণাদিৱোহাৰূপগং, উভযম্পেতং ইধ চ অনন্তৰাতীতসিক্খাপদে চ ৰূপিযং নামাতি অধিপ্পেতত্থসিদ্ধি হোতি, ন তণ্ডুলাদীনি, তত্থ কতাদিৱোহাৰাসম্ভৱতো. এত্তাৱতা কতাদিতিকত্তযপ্পযোজনং ৱুত্তং.
ইদানি সেসত্তিকানি ৱুচ্চতি – এত্থ হি যথাৱুত্তপ্পভেদং নিস্সগ্গিযৱত্থু ৰূপিযং নাম, সেসং দুক্কটৱত্থুপি কপ্পিযৱত্থুপি ন ৰূপিযন্তি অৰূপিযং নাম হোতীতি কত্ৱা ‘‘অৰূপিযে অৰূপিযসঞ্ঞী পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তী’’তি ইদং ন একংসিকং আপজ্জতি দুক্কটৱত্থুম্হি দুক্কটাপজ্জনতো. ইধ ৱচনপ্পমাণতো নিস্সগ্গিযৱত্থুতো অঞ্ঞং অন্তমসো মুত্তাদিপি অৰূপিযমেৱ নাম. তত্থ পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তীতি চে? ন, ৰাজসিক্খাপদৱিৰোধতো. তত্থ হি ‘‘মুত্তা ৱা মণি ৱা’’তি ৱুত্তং, তস্মা মুত্তাদি অকপ্পিযং দুক্কটৱত্থূতি চ সিদ্ধং নিস্সগ্গিযৱত্থূসু অভাৱা. এৱং সন্তে ‘‘অৰূপিযে অৰূপিযসঞ্ঞী পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অনাপত্তী’’তি সুদ্ধকপ্পিযভণ্ডং সন্ধায ৱুত্তং, ন সব্বং অৰূপিযং. ততো অঞ্ঞত্থ পন ‘‘অৰূপিযে ৰূপিযসঞ্ঞী’’তিআদিতিকদুক্কটে চ অট্ঠকথাযং দস্সিততিকে চ সব্বং অৰূপিযং নামাতি ৱেদিতব্বং, তস্মা অৰূপিযভাৱদীপনত্থং দুতিযো তিকো ৱুত্তো. তদত্থমেৱ অট্ঠকথাযং দস্সিতো একো তিকো. কস্মা ন পাড়িযং সো ৱুত্তোতি চে? তত্থ চেতাপিতঅৰূপিযে ৰূপিযছড্ডনকসম্মুতিকিচ্চাভাৱতো. তস্মিঞ্হি তিকে ৱুত্তে কপ্পিযৱত্থুনোপি অৰূপিযছড্ডনকসম্মুতি দাতব্বাতি আপজ্জতি, তস্স ৱসেন ৰূপিযছড্ডনকসম্মুতি এৱ ন ৱত্তব্বাতি? ন, ৰূপিযস্সপি সম্মুতিকিচ্চাভাৱপ্পসঙ্গতো, তস্মা ৰূপিযে ৰূপিযসঞ্ঞী কপ্পিযৱত্থুং চেতাপেতি পত্তচতুক্কে ততিযপত্তং ৱিয, তং সঙ্ঘাদীনং নিস্সজ্জিতব্বং, নিস্সট্ঠং পন অঞ্ঞেসং কপ্পতি ততিযপত্তো ৱিয. অথ সম্পটিচ্ছিতৰূপিযেন চেতাপিতং হোতি দুতিযপত্তো ৱিয, তং ৱিনাপি সম্মুতিযা যো কোচি ভিক্খু ছড্ডেতি, ৱট্টতি. ততো পৰং ‘‘সচে তত্থ আগচ্ছতি আৰামিকো ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং. তত্থ ‘‘ৰূপিযে’’তি ৱা ‘‘অৰূপিযে’’তি ৱা সব্বত্থ ভুম্মপ্পত্তে অত্তনো সন্তকং, উপযোগপ্পত্তে পৰসন্তকন্তি ৱেদিতব্বং. এত্থাহ – উপতিস্সত্থেৰো পুৰিমসিক্খাপদেন ৰূপিযপটিগ্গহণং ৱাৰিতং, ইমিনা সুদ্ধাগমেন কপ্পিযকাৰকস্স হত্থে কপ্পিযং নিস্সায ঠিতেন সংৱোহাৰো ৱাৰিতোতি.
৫৮৯. নিস্সগ্গিযৱত্থুনা নিস্সগ্গিযৱত্থুং…পে… অপৰাপৰপৰিৱত্তনে ইমিনাতি এত্থ একস্মিং এৱ ৱত্থুস্মিং দ্ৱিন্নং সিক্খাপদানং ৱসেন একতো আপত্তি ৱুত্তা, তং পন পচ্ছিমস্স ৱসেন নিস্সজ্জিতব্বং. এতেন নিস্সগ্গিযং আপন্নম্পি আপজ্জতীতি একে. পৰস্স ৰূপিযগ্গহণং পৰিৱত্তনন্তি ৰূপিযে অগ্গহিতে তস্স অভাৱতো ইমিনাৱ আপত্তি, ন পুৰিমেন ওমসৱাদো ৱিয. মুসাৱাদেন মুসা ৱদন্তস্সাপি হি ওমসৱাদেনেৱ আপত্তি. নিস্সগ্গিযৱত্থুনা দুক্কট…পে… এসেৱ নযোতি এতস্স যুত্তিং দস্সেন্তো ‘‘যো হি অয’’ন্তি আহ.
ৱড্ঢিং পযোজেন্তস্সাতি এত্থ ইদং গহেত্ৱা সতি মাসে, সতি সংৱচ্ছৰে ‘‘এত্তকং দেহী’’তি চে ৱদতি. ৰূপিযসংৱোহাৰো হোতি. ৱিনা কপ্পিযকাৰকেন ‘‘এত্তকা ৱুড্ঢি হোতু, এত্তকং গণ্হা’’তি ৱদতো দুক্কটং কযৱিক্কযলক্খণাভাৱতো. ‘‘মূলে মূলসামিকান’’ন্তিআদি কপ্পিযকৰণূপাযদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন কেৱলং নিস্সট্ঠং অপৰিভোগং হোতি, পুন এৱং কতে পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতি. তস্সপি পৰিভোগে মূলস্স কপ্পিযকৰণূপাযো চে ন হোতি, কপ্পিযং আচিক্খিতব্বন্তি যথা পাড়িযা চেত্থ কপ্পিযকৰণূপাযো, সো চ ততিযপত্তেপি, ‘‘যথা চ অত্তনো অত্থায গহিতে এৱৰূপুপাযো, তথা সঙ্ঘাদিঅত্থায গহিতেপি এসো ৱা’’তি ৱুত্তং. ইমে কিৰ পঠমদুতিযপত্তে যাৱ গহট্ঠেন পৰিৱত্তেতি, তাৱ ন কপ্পিযকৰণূপাযো, অনেকপুৰিসযুগম্পি ‘‘অকপ্পিযা এৱা’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘সঙ্ঘসন্তকং কপ্পিযভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা আগতকহাপণানিপি পটিগ্গহণং মোচেত্ৱাৱ সম্পটিচ্ছিতব্বানি, তস্মা কপ্পিযকাৰকো চে ইমানি তানি কহাপণানীতি ৱদতি, ন ৱট্টতিযেৱ, পটিক্খিপিতব্বং, ন ৱিচাৰেতব্বং, ৱিচাৰেতি চে? সব্বেসং ন কপ্পতি. পটিগ্গহণং মোচেত্ৱা সম্পটিচ্ছিতানি চে ৱিচাৰেতি, তস্সেৱ ন ৱট্টতী’’তি অভিক্খণং ৱুত্তং.
ৰূপিযসংৱোহাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. কযৱিক্কযসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৯৩. পটপিলোতিকানন্তি পটপিলোতিকেহি. ‘‘অজ্ঝাচৰতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং পুৰিমসিক্খাপদেপি ৱেদিতব্বং. ‘‘কযিতঞ্চ হোতি ৱিক্কযিতঞ্চা’’তি এতেসং পদানং ৱিপৰীততো ‘‘অত্তনো ভণ্ড’’ন্তিআদি ৱুত্তং. কস্মা? ‘‘ইমিনা ইম’’ন্তি ৱচনানুৰূপতো. সদ্ধাদেয্যৱিনিপাতনং পনেত্থ অট্ঠানপদানং ৱসেন ৱেদিতব্বং.
কযৱিক্কযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো কোসিযৱগ্গো দুতিযো.