৩. পত্তৱগ্গো
১. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা
৫৯৮. বহূ পত্তে সন্নিচযন্তি এত্থ সন্নিচযন্তি ভাৱনপুংসকং, বহূ পত্তে ৱা গহেত্ৱা সন্নিচযং কৰিস্সন্তীতি অত্থো. ‘‘অড্ঢতেৰসপলমাসানং গাহিকা’’তি লিখিতং. এত্থ –
‘‘কুডুৱো চতুপলেয্যো, কুডুৱানং চতুগ্গুণং;
পত্থং চতুগ্গুণো মাসা-তি কমাহু চতুগ্গুণ’’ন্তি. –
আদিং লোকৱোহাৰং দস্সেত্ৱাৱ কেচি পপঞ্চেন্তি.
৬০২. খাদনন্তি খাদনীযং সূপাদি. ‘‘ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনতো চতুত্থো ভাগো’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৭) ব্ৰহ্মাযুসুত্তট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা আলোপস্স চতুত্থভাগং ব্যঞ্জনং অনুৰূপন্তি গহেতব্বং. ‘‘ভিক্খুনিযা পত্তসন্নিচযস্স ৱাৰিতত্তা তদনুলোমতো ভিক্খূনম্পি দুতিযো ৱাৰিতো’’তি ৱুত্তং, তং ন যুত্তং, পাড়িযঞ্হি ‘‘সন্নিচযং কৰেয্যাতি অনধিট্ঠিতো অৱিকপ্পিতো’’তি (পাচি. ৭৩৫) ৱুত্তং. সো হি কথিনক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩০৬ আদযো) নিচযসন্নিধি ৱিয একোপি পুনদিৱসে ‘‘সন্নিচযো’’তি ৱুচ্চতি. অনন্তৰসিক্খাপদে পন ‘‘দুতিযো ৱাৰিতোতি অধিট্ঠানং নিযতং, তস্মা দ্ৱে পত্তে অধিট্ঠাতুং ন লভতি. সচে একতো অধিট্ঠাতি, দ্ৱেপি ন অধিট্ঠিতা হোন্তি. ৱিসুং ৱিসুং অধিট্ঠাতি, দুতিযো অনধিট্ঠিতো’’তি ৱদন্তি. ৱিকপ্পেতুং পন বহূপি লভতি. ইদানি ৱত্তব্বং সন্ধায ‘‘নামমত্তে ৱিসেসো’’তি ৱুত্তং. তত্থ নামন্তি মজ্ঝিমো মজ্ঝিমোমকো মজ্ঝিমুক্কট্ঠোতিআদি.
৬০৮. ‘‘পাকস্স হি ঊনত্তা পত্তসঙ্খ্যং ন গচ্ছতী’’তি ৱচনতো অধিট্ঠিতপত্তোপি খৰপাকেন সেতত্তা অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি চে? ন, অধিট্ঠানৱিজহনেসু নৱসু অনাগতত্তা, তস্মা পঠমপাকানং এৱ ঊনত্তা পত্তসঙ্খ্যং ন গচ্ছতি, তস্মিং সতি অঞ্ঞং ৱিঞ্ঞাপেতুং ন ৱট্টতি. ‘‘ঊনপঞ্চবন্ধনেনা’’তি হি ৱুত্তং. ছিদ্দে, ৰাজিযা ৱা হি সতি তেহি অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি ৱিজহিতে নাযং পটিসেধো, তস্মা পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা, ৱিকপ্পেত্ৱাপি অঞ্ঞং ৱিঞ্ঞাপেতুং ন লভতি.
এৱং পত্তকাৰকো মূলং লভিত্ৱাতি এত্থ পচিত্ৱা ঠপিতদিৱসতো পট্ঠায. দাতুকামো হুত্ৱাতি এত্থ দিন্নদিৱসতো, সুতদিৱসতো ৱা পট্ঠায দসাহং ৱেদিতব্বং. লিঙ্গপৰিৱত্তেন পন দসাহাতিক্কমে পত্তসামিকস্স ভিক্খুস্স, ভিক্খুনিযা পন ৰত্তাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং.
পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬১২-৩. বহূ পত্তে ৱিঞ্ঞাপেন্তীতি একমেকং ৱিঞ্ঞাপেন্তা বহূ ভিক্খূ বহূ পত্তে ৱিঞ্ঞাপেন্তি, বহূ ৱা ভিক্খূ পত্তে ৱিঞ্ঞাপেন্তীতি অত্থো. ‘‘ন, ভিক্খৱে, পত্তো ৱিঞ্ঞাপেতব্বো, যো ৱিঞ্ঞাপেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইদং সিক্খাপদং ঊনপঞ্চবন্ধনেন সমূহতং হোতি ন হোতীতি? ন হোতি তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাপেতি, পযোগে দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তত্তাতি একে. পটিলাভম্পি পৰিযাদিযিত্ৱা তং দুক্কটং ৱুত্তং, তস্মা তং ‘‘পটিলাভেন নিস্সগ্গিযো হোতী’’তি ইমিনা সমূহতং হোতি. অঞ্ঞথা সদুক্কটং নিস্সগ্গিযং আপজ্জতি অনাপত্তিৱাৰৱিৰোধো চ. যা কাচি পন অকতৱিঞ্ঞত্তি অননুঞ্ঞাতকালে দুক্কটমেৱ. ভিন্নেনাতি ইত্থম্ভূতলক্খণে, ভেদেনাতি ৱা অত্থো, হেত্ৱত্থে কৰণৱচনং.
ঊনপঞ্চবন্ধনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভেসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬২০. ‘‘সা অহোসি সুৱণ্ণমালা’’তি ৱচনতো ঠপেত্ৱা সহধম্মিকে অঞ্ঞেসং যথাসুখং ৰূপিযং দাতুং ৱট্টতি উগ্গণ্হাপেতুং, সব্যোহাৰাপেভুঞ্চাতি আচৰিযো, ৱীমংসিতব্বং ইদ্ধিমস্স ইদ্ধিৱিসযত্তা.
৬২২. ‘‘যেসং মংসং কপ্পতী’’তি ৱচনেন যেসং মংসং ন কপ্পতি, তেসং সপ্পিআদি কিঞ্চাপি ন কপ্পতি, ন পন নিস্সগ্গিযৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. তথা ন পণীতভোজনৱত্থূতি. উগ্গহিতকং কত্ৱা নিক্খিত্তন্তি অজ্ঝোহৰণত্থং নিক্খিত্তং. ইতৰঞ্হি পটিগ্গহেত্ৱা অজ্ঝোহৰিতুং ৱট্টতি. উভযেসম্পীতি পচ্ছাভত্তং পটিগ্গহিতেহি, পুৰেভত্তং পটিগ্গহিতেহি চ কতানং. ‘‘মংসস্স অকপ্পিযত্তা’’তি কাৰণপতিৰূপকং ৱত্ৱা. খাদিংসূতি ‘‘ৱিকালে কেৱলং নৱনীতমেৱ খাদিতুকামেন দধিতক্কগতানি অপনেতব্বানি, পচিতুকামস্স সামংপাকং ন হোতীতি থেৰস্স অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘খযং গমিস্সতী’’তি ৱচনতো খীৰং পক্খিপিত্ৱা পক্কসপ্পি ৱিকালে কপ্পতীতি সিদ্ধং. ভেসজ্জেহীতি যাৱজীৱিকভেসজ্জেহি. কততেলং পুৰেভত্তন্তি অপচিত্ৱা কতং এৱ. উণ্হোদকেনাতি তাপনভাৱং দীপেতীতি কেচি, তং ন সুন্দৰং. নিব্বট্টিতত্তাতি পিঞ্ঞাকাদিতো. ‘‘তেলত্থায পটিগ্গহিত…পে… দুক্কটমেৱা’’তি ৱচনতো অতেলত্থায পটিগ্গহিতেহি, সত্তাহাতিক্কন্তেহিপি কততেলং কতদিৱসতো পট্ঠায সত্তাহং ৱট্টতীতি ছাযা দিস্সতি, কৰমন্দং ৰুক্খসাৰোতি কেচি.
৬২৩. অৱসকসটে যস্মা খীৰাদীনি পক্খিপিত্ৱা তেলং পচন্তি, তস্মা কসটং ন ৱট্টতি, তেলমেৱ ৱট্টতি, তেন ৱুত্তং ‘‘পক্কতেলকসটে ৱিয কুক্কুচ্চাযতী’’তি. ৱসায সদ্ধিং পক্কত্তা ন ৱট্টতীতি চে? ৱদথ, ভন্তে, নৱনীতে দধিগুড়িকাতিআদিসম্বন্ধো. মধুম্হি চত্তাৰো কালিকা যথাসম্ভৱং যোজেতব্বা, উচ্ছুম্হি চ, কথং? সমক্খিকং সেড়কং মধু যাৱকালিকং. অনেলকং উদকসম্ভিন্নং যামকালিকং, অসম্ভিন্নং সত্তাহকালিকং, মধুসিট্ঠং পৰিসুদ্ধং যাৱজীৱিকং. তথা উচ্ছু ৱা ৰসো ৱা সকসটো যাৱকালিকো, নিক্কসটো উদকসম্ভিন্নো যামকালিকো, অসম্ভিন্নো সত্তাহকালিকো, সুক্খকসটং যাৱজীৱিকন্তি ৱেদিতব্বং. কস্মা? উদকসম্ভেদৱিসেসতো.
কিং ৱুত্তং হোতি? চতূসু কালিকেসু পুব্বং পুব্বং গৰুকং, অপৰং অপৰং লহুকং. তেসু চাযং উদকসম্ভেদো গৰুকং লহুকং কৰোতি, লহুকঞ্চ গৰুকং. অম্বৰসাদীনি হি যাৱকালিকত্তা গৰুকানি, উদকসম্ভেদো পন তানি অম্বপানাদিসমঞ্ঞং দত্ৱা লহুকানি যামকালিকানি কৰোতি. ‘‘ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্তন্তি উচ্ছুৰসং উপাদাযা’’তি অট্ঠকথাৱচনতো উচ্ছুৰসো সত্তাহকালিকোতি সিদ্ধং. তত্থ ‘‘উদকসম্ভেদো তং যামকালিকং কৰোতী’’তিআদিং বহুং ৱত্ৱা যোজিতা.
অপিচেত্থ উচ্ছুৰসো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, উচ্ছুৰস’’ন্তি (মহাৱ. ৩০০) অনুঞ্ঞাতত্তা গুড়োদকং ৱিয উচ্ছুৰসসামঞ্ঞতো উদকেন অসম্ভিন্নোপি অগিলানস্স ৱট্টতি, তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘উচ্ছুৰসো নিকসটো পচ্ছাভত্তং ৱট্টতী’’তি (মহা. অট্ঠ. ৩০০). অযং সব্বো নো তক্কোতি আচৰিযো. কেচি পনাহু ‘‘ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্ত’ন্তি ৱচনতো, ‘উচ্ছুৰসং উপাদাযা’তি অট্ঠকথাৱচনতো চ উচ্ছুৰসো ফাণিতমেৱ, তস্মা গুড়ে ৱিয পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি. কেচি ‘‘ৱুত্তনযেন সত্তাহকালিকোৱ সমানো ‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, উচ্ছুৰস’ন্তি ৱিসুং অনুঞ্ঞাতত্তা অসম্ভিন্নোপি অগিলানস্স ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. কেচি ‘‘ৱুত্তনযেন ৱিসুং অনুঞ্ঞাতত্তা এৱ সম্ভিন্নো ৱা অসম্ভিন্নো ৱা যামকালিকোৱ, গুড়োদকং পন সত্তাহকালিকমেৱা’’তি ৱদন্তি. কেচি ‘‘গুড়োদকং ৱিয সো দুৱিধোপি সত্তাহকালিকোযেৱা’’তি ৱদন্তি.
তত্থাযং পঠমাচৰিযৱাদে ৱিচাৰণা – ফাণিতানুমতিযাযেৱ উচ্ছুৰসানুমতিযা সিদ্ধিতো ৱিসুং ‘‘উচ্ছুৰস’’ন্তি উদ্ধৰিত্ৱা অনুমতি নিৰত্থিকাতি আপজ্জতি, তথা ‘‘উচ্ছুৰসো নিকসটো পচ্ছাভত্তং ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাপি নিৰত্থিকা. ‘‘সত্তাহং ৱট্টতী’’তি ৱত্তব্বং সিযাতি, ন চ তথা সক্কা ৱত্তুং. পচ্ছাভত্তং ৱট্টনকৰসাধিকাৰত্তাতি চে? ন, তস্মিং অধিকাৰে সত্তাহকালিকস্স অৱত্তব্বপ্পসঙ্গতো. কালভেদং অনপেক্খিত্ৱা ৰসাধিকাৰে ওতিণ্ণত্তা ৱুত্তোতি চে? ন সক্কা ‘‘নিকসটো সত্তাহং ৱট্টতী’’তি ৱত্তুং. পচ্ছাভত্তং ৱট্টনকৰসাধিকাৰত্তা ন ৱত্তব্বন্তি চে? ন, এৱঞ্হি ৱুত্তে তদঞ্ঞৰসো ৱিয অযম্পি পচ্ছাভত্তমেৱ ৱট্টতি, ন ততো পৰন্তি আপজ্জতি. ততো পৰং অপৰিভোগত্তা ‘‘পচ্ছাভত্তং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তন্তি চে? ন, যাৱকালিকভাৱপ্পসঙ্গতো. ন সো পসঙ্গো আভিদোসিকস্সাপি উচ্ছুৰসস্স পাকেন ফাণিতাদিভাৱপ্পসঙ্গতো. অযমেৱ ততিযচতুত্থাচৰিযৱাদেসু ৱিচাৰণা. দুতিযৱাদে ৱিচাৰণা ৱুত্তা, ৱিমদ্দো পনেত্থ ভেসজ্জক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩০০) আৱি ভৱিস্সতি. ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্তন্তি মধুকতালনাড়িকেৰফাণিতাদিতো উক্কটৱত্থুতো নিস্সগ্গিযৱত্থুফাণিতস্স ৱিসেসৱচনং, তেনেতং পঞ্ঞাযতি ‘‘নিস্সগ্গিযৱত্থুভূতং ইধ ফাণিতং নাম উচ্ছুম্হা নিব্বত্তমেৱ, ন মধুকাদিতো নিব্বত্ত’’ন্তি. এত্তাৱতা যংকিঞ্চি উচ্ছুম্হা নিব্বত্তং, ন তং সব্বং ফাণিতমেৱ নামাতি সাধিতং হোতি. তেনেৱ খন্ধকে ফাণিতং পঠমং অনুজানিত্ৱাৱ পচ্ছা উচ্ছুৰসো অনুঞ্ঞাতো, তথা তত্থেৱ গুড়ং, গুড়োদকঞ্চ.
উচ্ছুৰসং উপাদায অপক্কা ৱাতিআদিম্হি পন যেসং লদ্ধি ‘‘উচ্ছুৰসো যামকালিকো’’তি. ‘‘তে অপক্কা ৱাতি সামং ভিক্খুনা অপক্কা ৱা. অৱত্থুকপক্কা ৱাতি ৱিনা ৱত্থুনা পক্কা ৱা’’তি অত্থং ৱণ্ণযন্তি, তং ন যুত্তং ‘‘উচ্ছুৰসং উপাদাযা’’তি ইমস্স ৱচনস্স পযোজনাভাৱপ্পসঙ্গতো, ভিক্খুনো পচনাধিকাৰাভাৱা. সামপাকো ইধাধিপ্পেতোতি চে? সামং অপক্কস্স উচ্ছুৰসস্স তেসং অত্তনোমতিযা ফাণিতভাৱসিদ্ধিতো চ পৰতো ‘‘পুৰেভত্তং পটিগ্গহিতেন অপৰিস্সাৱিতউচ্ছুৰসেন কতফাণিত’’ন্তিআদিনযদস্সনতো চ তং অযুত্তং, তত্থ ‘‘অপৰিস্সাৱিতউচ্ছুৰসেন সযংকতং নিৰামিসমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱচনং যং তত্থ কসটং সামপাকং ন জনেতি, সৱত্থুকপটিগ্গহিতকতংযেৱ তং কৰোতীতি দীপেতি, তস্মা পটিগ্গহেতুং ন ৱট্টতি ৱিকালেতি পোৰাণা. ‘‘কোট্টিতউচ্ছুফাণিতং ‘ৰজনপাকং ৱিয ওড়াৰিকং সৱত্থুকপক্কং নাম হোতী’তি সঞ্ঞায পুৰেভত্তমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. মহাঅট্ঠকথাচৰিযা ‘‘এৱং ফাণিতগ্গহণং অমধুৰং, তস্মা পচ্ছাভত্তং ন ৱট্টতী’’তি ৱদিংসু. কিং মধুৰতায, অমধুৰতায ৱাতি? অত্থমেৱ দস্সেতুং মহাপচ্চৰিযং তথা ৱুত্তন্তি উপতিস্সত্থেৰো আহ কিৰ. তং যুত্তন্তি উচ্ছুতো নিব্বত্তত্তা ৱুত্তং, তেনেৱাহ ‘‘খণ্ডসক্খৰং পন…পে… ৱট্টতী’’তি. ‘‘তং খীৰঘটে পক্খিপিত্ৱা পচন্তী’’তি লিখিতং. জল্লিকা নাম ফেণাদি.
ভেসজ্জোদিসং ৱদন্তেন ইতৰে অত্থুদ্ধাৰৱসেন ৱুত্তা. ‘‘আহাৰত্থং ফৰিতুং সমত্থানী’’তি খন্ধকে (মহাৱ. ২৬০) ‘‘যং ভেসজ্জঞ্চেৱ অস্স ভেসজ্জসম্মতঞ্চ লোকস্স, আহাৰত্থঞ্চ ফৰেয্যা’’তি ৱুত্তত্তা ৱুত্তং. এত্থ ৱিচাৰণা ভেসজ্জক্খন্ধকে আৱি ভৱিস্সতি.
৬২৪. দ্ৱাৰৱাতপানকৱাটানীতি দ্ৱাৰস্স চ ৱাতপানানঞ্চ কৱাটানি. কসাৱপক্খেপমত্তেন হি তানি অত্তনো সভাৱং পৰিচ্চজিতানি হোন্তি, তস্মা ‘‘মক্খেতব্বানী’’তি ৱুত্তং. ‘‘কসাৱো নাম কনকলম্বাদীনিপী’’তি ৱদন্তি. অধিট্ঠেতীতি ‘‘ইদানি অজ্ঝোহৰণীযং ন ভৱিস্সতি, বাহিৰপৰিভোগো ভৱিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেতি. ইধ ‘‘ৱিকপ্পেতী’’তি পদং নত্থি. অধিট্ঠানম্পি মুখাৰুড়্হিযা ৱুত্তং ‘‘ইমং নৱনীতং অধিট্ঠামী’’তি অৱত্তব্বতো.
৬২৫. পৰিভুঞ্জিতুং পন ন ৱট্টতীতি ৱিস্সাসাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. সচে সৱিস্সাসো, ৱট্টতীতি ‘‘পৰিভুঞ্জ ত্ৱ’’ন্তি এত্তাৱতা ৱিস্সজ্জিতং হোতি, তস্মা উভিন্নং অনাপত্তীতি সম্বন্ধো. সচে ন ৱিস্সজ্জিতং, আপত্তি হোতীতি সিদ্ধং. তস্মা উভিন্নং সন্তকং চীৱৰং অঞ্ঞতৰেন সম্মুখীভূতেন অধিট্ঠাতব্বং. নো চে অধিট্ঠাতি, নিস্সগ্গিযং হোতীতিপি যুজ্জতি. কাকনিকমত্তঞ্চে মূলং অদিন্নং, ‘‘ন অধিট্ঠানুপগং…পে… সকভাৱং ন উপেতী’’তি ইমিনা এতং সদিসং ন হোতি, আভিধম্মিকগণানং দিন্নং ৱিয চ ন হোতি. কস্মা? আভিধম্মিকা হি অনুপসম্পন্নাপি হোন্তি, পচ্ছা আভিধম্মিকভূতানম্পি তং সাধাৰণং হোতীতি. এত্থ দ্ৱেপি উপসম্পন্না এৱ, দ্ৱিন্নম্পি তত্থ যথাকামকৰণীযতা অত্থি মমত্তঞ্চ, ন এৱং তদঞ্ঞেসং সাধাৰণং, ন চ দ্ৱে তযো ভিক্খূ ‘‘একতো ৱস্সিস্সামা’’তি কৰোন্তি, ৰক্খতি তাৱ. ‘‘অৱিভত্তত্তা অনাপত্তী’’তি ইমিনা চ ইদং সদিসং, যেন মূলেন পটিগ্গহিতং, তস্স সচে ইতৰো দেতি, সো ৱা তং ইতৰস্স দেতি, সতি পটিগ্গহণে সত্তাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযত্তা, তস্মা তং চীৱৰং দ্ৱীসু সম্মুখীভূতেন একেন অধিট্ঠাতব্বং. কিঞ্চাপি এত্থ পযোগো ন দিস্সতি সমানপৰিক্খাৰানং দ্ৱিন্নং অধিট্ঠানপযোগাভাৱতো, তথাপি সমানসব্বভণ্ডকানং দ্ৱিন্নং তেলাদি যেন পটিগ্গহিতং, তস্স কালাতিক্কমে আপত্তিসম্ভৱতো, অনধিট্ঠানে দুল্লভৱিসেসহেতুত্তা চ ‘‘অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. তং অযুত্তং পত্তচীৱৰসত্তাহকালিকানং অসদিসৱিধানত্তা. এত্থ পত্তচীৱৰঞ্হি অত্তনো সন্তকভাৱং উপগতমেৱ অনধিট্ঠহন্তস্স কালাতিক্কমে আপত্তি, সত্তাহকালিকং পন পৰসন্তকসাধাৰণম্পি পটিগ্গহিতং পটিগ্গাহকস্স কালাতিক্কমে আপত্তিকৰং. পটিগ্গহণঞ্চেত্থ পমাণং, ন তত্থ সকসন্তকতা, সত্তাহকালিকঞ্চ নিস্সগ্গিযং, সব্বেসম্পি অনজ্ঝোহৰণীযং. পত্তচীৱৰং অঞ্ঞস্স পৰিভুঞ্জতো অনাপত্তি. ইদঞ্চ কালাতিক্কন্তম্পি নিস্সজ্জিত্ৱা পচ্ছা লদ্ধং কপ্পতি. পত্তচীৱৰং পন তং তস্স ৱিনযকম্মন্তি কপ্পতীতি. অৱিভত্তস্সপি ইমস্স দানং ৰুহতি, ন পত্তচীৱৰস্স. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৱিন্নং সন্তকং হোতি…পে… সচেপি অৱিভজিত্ৱা সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং দেন্তি, অদিন্নমেৱ হোতী’’তি. যস্স দানমেৱ ন ৰুহতি, তস্স কুতো অধিট্ঠানং. একো চে পত্তচীৱৰং দসমে দিৱসে ইতৰস্স দেতি. ততো পট্ঠায সো দস দিৱসে পৰিহৰিতুং লভতি, ন তথা সত্তাহকালিকন্তি সব্বথা উপপৰিক্খিযমানং সৰিক্খং নক্খমতীতি ন তং সাৰতো দট্ঠব্বন্তি আচৰিযস্স তক্কো. ‘‘ৱিনযকম্মৱসেন পন অনিস্সজ্জিত্ৱা সহসা ৱিৰুজ্ঝিত্ৱা কস্সচি পৰিচ্চত্তম্পি পুন পটিলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, সচে দেসন্তৰিতং, সমুদ্দন্তৰিতং ৱা চীৱৰং নিস্সগ্গিযং জাতং, তং ইধ ঠিতেন ভিক্খুনা একস্স ৱন্তেন চিত্তেন চত্তং কত্ৱা অনপেক্খিত্ৱা আপত্তিং দেসেত্ৱা তস্স ৱিস্সাসেন পুন গহেত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং, ‘‘পত্তাদীসু চ অযমেৱ নযো’’তি চ ৱুত্তং, ‘‘তালনাড়িকেৰফাণিতম্পি সত্তাহকালিকং এৱা’’তি চ. ‘‘দ্ৱিন্নং সন্তকং একেন পটিগ্গহিতং সত্তাহকালিকং সত্তাহাতিক্কমে আপত্তিং ন কৰোতি, পৰিভুঞ্জিতুং পন দ্ৱিন্নম্পি ন ৱট্টতী’’তি চ ‘‘পৰসন্তকং পটিগ্গহেত্ৱা ঠপিতেপি এসেৱ নযো’’তি চ কেচি ৱদন্তি. দুক্কটৱত্থুভূতং সপ্পিআদি নিস্সজ্জিতব্বং পুন পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি ৱিধানং ন দিস্সতীতি.
ভেসজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬২৭. ‘‘একমেৱ কত্ৱা’’তি ৱচনেন ৱস্সিকসাটিকলক্খণেন ঞাতকানম্পি সতুপ্পাদং কৰোন্তেন একমেৱ গহেতব্বন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰো. চতুব্বিধং খেত্তন্তি এত্থ কিঞ্চাপি তিৱিধং দিস্সতি, তং পন এৱং গহেতব্বং, যস্মিং খেত্তে পৰিযেসিতুং লভতি, তং পৰিযেসনখেত্তং নাম, ‘‘এৱং কৰণনিৱাসনাধিট্ঠানখেত্তানিপী’’তি ৱুত্তং. এত্থ পচ্ছিমেন পুৰিমগ্গাহো ৱেদিতব্বো, ন পুৰিমেন পচ্ছিমগ্গাহো, যথালাভন্তি আচৰিযো. তস্সত্থো – অধিট্ঠানখেত্তেন পচ্ছিমেন পুৰিমানং তিণ্ণং গাহো হোতি, তথা নিৱাসনখেত্তেন দ্ৱিন্নং পুৰিমানং. কৰণখেত্তেন পন একস্সেৱ পুৰিমস্স গাহো হোতীতি. এত্থ পন কিঞ্চাপি কৰণখেত্তনিৱাসনখেত্তানং কালতো নানত্তং নত্থি, কিৰিযতো পন ‘‘অট্ঠিং কত্ৱা নিৱাসেতব্ব’’ন্তি পাড়িৱচনতো, তস্মা দ্ৱিধা কত্ৱা ৱুত্তং অঞ্ঞতৰাভাৱেন, তদত্থসিদ্ধিতো চ, কথং পনেত্থ নানত্তং নত্থীতি পঞ্ঞাযতীতি চে? পাড়িতো, ‘‘অড্ঢমাসো সেসো গিম্হানন্তি কত্ৱা নিৱাসেতব্ব’’ন্তি হি পাড়ি, তথা মাতিকাট্ঠকথাতো (কঙ্খা. অট্ঠ. ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা) চ.
তথাহ ‘‘পচ্ছিমো অড্ঢমাসো কৰণনিৱাসনখেত্তম্পী’’তি, ইমিনা নযেন তিৱিধমেৱ খেত্তন্তিপি সিদ্ধং. সমন্তপাসাদিকাযং পন কত্থচি পোত্থকে ‘‘জেট্ঠমূলপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমপাটিপদদিৱসতো পট্ঠায যাৱ কাড়পক্খুপোসথো, অযমেকো অদ্ধমাসো পৰিযেসনখেত্তঞ্চেৱ কৰণখেত্তঞ্চ. এতস্মিঞ্হি অন্তৰে ৱস্সিকসাটিকং অলদ্ধং পৰিযেসিতুং, লদ্ধং কাতুঞ্চ ৱট্টতি, নিৱাসেতুং, অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৱট্টতী’’তি পাঠো দিস্সতি, সো অপাঠো যথাৱুত্তপাড়িমাতিকাট্ঠকথাৱিৰোধতো, তস্মা তত্থ ‘‘অলদ্ধং পৰিযেসিতুং ৱট্টতি, কাতুং, নিৱাসেতুং, অধিট্ঠাতুঞ্চ ন ৱট্টতী’’তি পাঠো ৱেদিতব্বো. এৱং তাৱ পচ্ছিমেন পুৰিমগ্গাহসিদ্ধি ৱেদিতব্বা, ন পুৰিমেন কৰণখেত্তাদীনং গাহো সম্ভৱতি. ‘‘মাসো সেসো গিম্হানন্তি ৱস্সিকসাটিকচীৱৰং পৰিযেসিতব্ব’’ন্তি এত্তকমেৱ হি ৱুত্তং, ন, অট্ঠকথাযং ‘‘অযমেকো অদ্ধমাসো পৰিযেসনখেত্তঞ্চেৱ কৰণখেত্তঞ্চা’’তি ৱুত্তত্তাতি চে? ন, তস্স লেখনদোসত্তা, তথা সাধিতং. কৰণখেত্তেন পন নিৱাসনখেত্তগ্গাহো অত্থি কালনানত্তাভাৱতো, তেনেৱ পুব্বে যথালাভগ্গহণং কতং, তথা চ সাধিতমেৱ, ন ভেদো পনত্থি, পযোজনং ৱুত্তমেৱ. নিৱাসনক্খেত্তেন অধিট্ঠানক্খেত্তগ্গাহো নত্থি এৱ, ন হি পুৰিমেন পচ্ছিমগ্গাহো ৱেদিতব্বো. ন পাড়িৱিৰোধতোতি চে? ন, তদত্থাজাননতো. ‘‘মাসো সেসো গিম্হানন্তি অদ্ধমাসো সেসো গিম্হান’’ন্তি এত্থ ইতি-সদ্দস্স হি ইতো পট্ঠাযাতি অত্থো. পৰতো আপত্তিখেত্তদস্সনতো ইতৰস্স অনাপত্তিখেত্তভাৱো দস্সিতোৱ হোতি. দিন্নপুব্বতোপি ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানতো নিপ্ফাদেন্তস্স নিস্সগ্গিযং পিট্ঠিসমযত্তা, পকতিযা ৱস্সিকসাটিকদাযকা নাম সঙ্ঘস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা অপৱাৰেত্ৱা অনুসংৱচ্ছৰং দেন্তা, তত্থ সতুপ্পাদোৱ ৱট্টতি. ৱত্তভেদে দুক্কটন্তি তদঞ্ঞেসু.
‘‘সচে কত…পে… ৱস্সূপনাযিকদিৱসে অধিট্ঠাতব্বা…পে… ছ মাসে পৰিহাৰং লভতী’’তি ৱচনতো অন্তোৱস্সেপি যাৱ ৱস্সানস্স পচ্ছিমদিৱসা অকতা পৰিহাৰং লভতীতি দীপিতং হোতি. কস্মা ন ৱিচাৰিতন্তি চে? অত্থাপত্তিসিদ্ধত্তা. ‘‘ছ মাসে পৰিহাৰং লভতী’’তি ৱচনেন অকতা লভতীতি সিদ্ধমেৱ, তং কিঞ্চাপি সিদ্ধং, সৰূপেন পন অনাগতত্তা সৰূপেন দস্সেতুং, দুস্সদ্ধাপযত্তা উপপত্তিতো দস্সেতুঞ্চ ইদমাৰদ্ধং আচৰিযেন, ‘‘যথা চেত্থ, এৱং কথিনব্ভন্তৰে উপ্পন্নচীৱৰম্পি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং, তং দুৱুত্তং তত্থেৱ পুব্বাপৰৱিৰোধতো. যঞ্চেত্থ অট্ঠকথাৱচনং সাধকত্তেন ৱুত্তং, তং তমত্থং ন সাধেতি. ‘‘যদি নপ্পহোতি যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা পৰিহাৰং লভতী’’তি ৱচনং অপ্পহোন্তস্স যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা তাৱ পৰিহাৰখেত্তং, ততো পৰং একদিৱসোপি ন হোতীতি দীপেতি, তস্মা অপ্পহোনকভাৱেন অকতাৱ যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা পৰিহাৰং লভতি, ততো পৰং ন লভতীতি সিদ্ধং. তথা তদেৱ ৱচনং কতপৰিহাৰং ন লভতীতি দীপেতি, তস্মা কত্তিকপুণ্ণমদিৱসেযেৱ অধিট্ঠাতব্বা. ‘‘অপ্পহোন্তে দসাহে অন্তোৱস্সে কৰণপৰিযোসানংযেৱ পমাণ’’ন্তি লিখিতং.
এত্থাহ – ‘‘একাহদ্ৱীহাদিৱসেনা’’তিআদি ন ৱত্তব্বং. কস্মা? গিম্হদিৱসানং অনধিট্ঠানকালত্তা, তস্মা এৱ ‘‘অন্তোদসাহে ৱা তদহেযেৱ ৱা অধিট্ঠাতব্বা’তি চ সামঞ্ঞতো ন ৱত্তব্বং গিম্হদিৱসানং অধিট্ঠানখেত্তভাৱপ্পসঙ্গতো’’তি. এত্থ ৱুচ্চতি – ন, তদত্থাজাননতো. দসাহানাগতায ৱস্সূপনাযিকায গিম্হদিৱসা দসাহা হোন্তি, পঠমদিৱসে চ লদ্ধা নিট্ঠিতা ৱস্সিকসাটিকা দসাহাতিক্কন্তাপি ৱস্সূপনাযিকদিৱসং অধিট্ঠানখেত্তং অপ্পত্তত্তা ন চ তাৱ নিস্সগ্গিযং হোতি, ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘ৱস্সূপনাযিকতো পুব্বে দসাহাতিক্কমেপি অনাপত্তী’’তি.
অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বাতি ইদং ন অৱিসেসেন এতস্মিং অন্তৰে গিম্হদিৱসেপি অধিট্ঠাতব্বন্তি ইমমত্থং দীপেতুং ৱুত্তং, কিন্তু গিম্হদিৱসে চে উপ্পন্না, অধিট্ঠানখেত্তে চ অন্তোদসাহং হোতি, অন্তোদসাহে খেত্তেযেৱ অধিট্ঠাতব্বা, ন খেত্তন্তি কত্ৱা দসাহং অতিক্কমিতব্বন্তি দীপেতুং ৱুত্তং. কস্মা? গিম্হদিৱসানম্পি গণনূপগত্তা, তস্মা অখেত্তদিৱসেপি গণেত্ৱা খেত্তে এৱ ‘‘অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতব্বা’’তি ৱুত্তং হোতীতি.
ৱস্সিকসাটিকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চীৱৰঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৩২. সামন্তি সকসঞ্ঞিতানিযমনত্থং ৱুত্তং. সকসঞ্ঞিতাযেৱ হি অচ্ছিন্দাপনঅচ্ছিন্দনেসু নিস্সগ্গিযং, তস্মা নিস্সগ্গিযমূলঙ্গনিদস্সনমেতং. ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘অচীৱৰং অচ্ছিন্দন্তস্স ন নিস্সগ্গিয’’ন্তি ৱুত্তমেৱ হোতি. ‘‘দত্ৱাতি দত্ৱা ৱা দাপেত্ৱা ৱা’’তি কিঞ্চাপি পদভাজনং যুজ্জতি, অঞ্ঞস্স পন সন্তকং অঞ্ঞস্স ভিক্খুনো দাপেত্ৱা তং সযং ৱা অচ্ছিন্দেয্য, তেনেৱ ৱা অচ্ছিন্দাপেয্যাতি অনিট্ঠপ্পসঙ্গভযা ন ৱুত্তং, অত্থতো পন অত্তনো সন্তকং অঞ্ঞেন সদ্ধিৱিহাৰিকাদিনা দাপেত্ৱা, অঞ্ঞস্স সন্তকং ৱা তস্স ৱিস্সাসা দাপেত্ৱা তং অচ্ছিন্দেয্য ৱা অচ্ছিন্দাপেয্য ৱা নিস্সগ্গিযন্তি ৱেদিতব্বং, তঞ্চ খো অনপেক্খো দত্ৱা. যদি এৱং ‘‘চজিত্ৱা দিন্নং অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বো’’তি ইদং কিন্তি চে? সকসঞ্ঞায অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞায থেয্যায গণ্হন্তং সন্ধায ৱুত্তং, তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘সকসঞ্ঞায গহিতত্তা পনস্স পাৰাজিকং নত্থী’’তি, অপিচ ‘‘অনাপত্তি সো ৱা দেতি, তস্স ৱা ৱিস্সসন্তো গণ্হাতী’’তি ৱচনতোপি তং সিদ্ধমেৱ. এত্তাৱতা তাৱকালিকং কত্ৱা দিন্নং অচ্ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি সাধিতা হোতি. ‘‘অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতী’’তিআদিৱচনং সামণেৰস্স দানং দীপেতি, তঞ্চ ইধ নাধিপ্পেতং. পাড়িযং (পাৰা. ৬৩৩-৬৩৪) উপসম্পন্নে তিকপাচিত্তিযং ৱিয অনুপসম্পন্নে তিকদুক্কটম্পি আগতন্তি চে? ন, তদধিপ্পাযাজাননতো. অনুপসম্পন্নকালে এৱং দত্ৱা অঞ্ঞস্স সন্তিকে উপসম্পন্নং দিস্ৱা কুপিতো চে অচ্ছিন্দতি, উপসম্পন্নস্সেৱ ৱা ‘‘সিক্খং পচ্চক্খায তুম্হাকং সন্তিকে উপসম্পজ্জিস্সামী’’তি ৱদন্তস্স দত্ৱা পুন অচ্ছিন্দতি চে, নিস্সগ্গিযন্তি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
৬৩৩. সকিং আণত্তো বহুকম্পি অচ্ছিন্দতি, নিস্সগ্গিযন্তি একবদ্ধত্তা একং পাচিত্তিযং, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিয’’ন্তি. মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱত্থুগণনায আপত্তিযো’’তি ৱুত্তং, তং আণত্তিযা বহুত্তা ‘‘সব্বানি গণ্হা’’তি ৱদন্তস্স গাহং সন্ধায ৱুত্তং, তেনেৱ তত্থ ৱুত্তং ‘‘একৱাচায সম্বহুলা আপত্তিযো’’তি. এৱং সন্তে পাড়িৱচনং, অট্ঠকথাৱচনদ্ৱযঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সমেতি, পৰসন্তকম্পি নিস্সগ্গিযং হোতি পংসুকূলঞ্চ, তেন ‘‘দুস্সন্তে বদ্ধৰূপিযং ৱিযা’’তি ৱুত্তং, তং তদত্থনিযমদস্সনত্থং ৱুত্তং, যথাৱছাদিতং অচ্ছিন্দনচিত্তেন সচিত্তকং, ৱচীকম্মং পন কেৱলং অচ্ছিন্দাপেন্তস্সেৱ ‘‘দেহী’’তি বলক্কাৰেন গণ্হতোপি ৱেদিতব্বং, তং ন যুত্তং ‘‘অনাপত্তি সো ৱা দেতী’’তি ৱচনতো. ‘‘তুট্ঠো ৱা দুট্ঠো ৱা দেতি, অনাপত্তিযেৱা’’তি মাতিকাট্ঠকথাৱচনতো ৱাতি চে? ন, উভযত্থ অত্তনো ৰুচিযা দানং সন্ধায ৱুত্তত্তা, পসয্হাৱহাৰে অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো চ. ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৱৰং দত্ৱা’তি পাড়িৱচনতো চ মাতিকাট্ঠকথায অঙ্গৱৱত্থানে ‘উপসম্পন্নতা’তি ৱুত্তত্তা চ উভযত্থ দানহৰণেসু ভিক্খুভাৱো ইচ্ছিতব্বোতি দীপেতী’’তি ৱদন্তি, ইদমযুত্তন্তি নো তক্কোতি আচৰিযো. কস্মা? অনুপসম্পন্নস্স চীৱৰং দত্ৱা তং উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স অনাপত্তিপ্পসঙ্গতো. ‘‘অনুপসম্পন্নস্স চীৱৰং ৱা অঞ্ঞং ৱা পৰিক্খাৰং দত্ৱা…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱচনতো দুক্কটং তত্থ হোতীতি চে? নাসিদ্ধত্তা, দানকালে এৱ উপসম্পন্নতা পমাণন্তি অসিদ্ধমেতং অট্ঠকথায ৱা পাড়িযা ৱা যুত্তিতো ৱা, তস্মা তং ন যুত্তন্তি অত্থো. অনুপসম্পন্নস্স চীৱৰং দত্ৱা তস্সেৱ অনুপসম্পন্নকালেযেৱ চীৱৰং অচ্ছিন্দন্তস্স দুক্কটং, উপসম্পন্নকালে ৱা দত্ৱা অনুপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স দুক্কটন্তি তস্স ৱচনস্স ইদং ৱিকপ্পন্তৰঞ্চ সম্ভৱতি, তস্মা (পাৰা. ৬৩১ আদযো) ৱিকপ্পন্তৰস্স সম্ভৱতো চ ন যুত্তং, যস্মা অনুপসম্পন্নকালে দত্ৱা উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স ৱিসুং দুক্কটং ন পঞ্ঞত্তং, তস্মা পুৰাণচীৱৰধোৱাপনাদিসিক্খাপদেসু ৱিয অপৰভাগে উপসম্পন্নতা চেত্থ পমাণং, তস্মা ‘‘উপসম্পন্নতা’’তি অঙ্গেসু ৱুত্তত্তা চ তং ন যুত্তন্তি অত্থো. এত্থ ‘‘পচ্চাসীসন্তস্সেৱ দানমধিপ্পেতং, ন নিস্সট্ঠদান’’ন্তি ধম্মসিৰিত্থেৰো ৱদতি কিৰ, ৱীমংসিতব্বং.
চীৱৰঅচ্ছিন্দনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সুত্তৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৩৭. ছট্ঠে কিঞ্চাপি ‘‘সামং সুত্তং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, মাতিকাট্ঠকথাযং পন ‘‘চীৱৰত্থায সামং ৱিঞ্ঞত্তং সুত্ত’’ন্তি অৱত্ৱা কেৱলং ‘‘চীৱৰত্থায ৱিঞ্ঞাপিতসুত্ত’’ন্তি অঙ্গেসু ৱুত্তত্তা অঞ্ঞেন চীৱৰত্থায ৱিঞ্ঞত্তং সুত্তম্পি সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. সামন্তি চেত্থ কস্সচি নিযমনং. ‘‘সামং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা’’তি কিঞ্চাপি ৱুত্তং, তথাপি ‘‘সামং ৱাযাপেয্যা’’তি অত্তনো অত্থায ৱাযাপেয্যাতি এৱং সম্বন্ধো, অত্থো চ ৱেদিতব্বো, পাড়িযং পন আসন্নপদেন যোজনা কতা, তস্মা সামং ৱিঞ্ঞত্তং সুত্তন্তি অঞ্ঞৱিঞ্ঞত্তং কপ্পিযং আপজ্জতি, হত্থকম্মযাচনৱসেন লদ্ধতন্তৱাযোপি কপ্পিযো. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমপ্পমাণং চে, তন্তে ৱীতংযেৱ সকিং অধিট্ঠাতব্বং, পুন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি অধিট্ঠিতেন একীভাৱূপগমনতো. ‘‘সচে পন পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱাৱ চিনসাটকং ৱিয, অন্তৰন্তৰা অধিট্ঠিতং হোতি, পুন অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘পটিলাভেনাতি ৱচনেন ৱাযাপেত্ৱা ঠপেস্সামীতিআদি একস্মিং অন্তোগধং হোতী’’তি ৱদন্তি.
সুত্তৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মহাপেসকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৪২. ৱিসিট্ঠং কপ্পঞ্চ তস্স ৱচনেন ৱিসিট্ঠং কতঞ্চ পমাণং, ন আমিসদানং. কেসুচি পোত্থকেসু ‘‘চীৱৰ’’ন্তি উদ্ধৰিত্ৱা ৱিভাগো ৱুত্তো, তং ন সমেতীতি.
মহাপেসকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৪৬. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অচ্চেকচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা নিক্খিপিতু’’ন্তি, ‘‘যাৱ পৱাৰণা পৱাৰিতা’’তি চ যং ৱুত্তং, তে পন ভিক্খূ তস্স ৱচনস্স অত্থং মিচ্ছা গহেত্ৱা অচ্চেকচীৱৰং নিক্খিপন্তা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেসুং. কিমিদং ৱিভত্তং, উদাহু অৱিভত্তন্তি? ৱিভত্তং, পুগ্গলিকং ৱা. তেনেৱ পৰতো ‘‘অম্হাকং, আৱুসো, অচ্চেকচীৱৰানী’’তি ৱুত্তং, অৱিভত্তং পন সঙ্ঘিকত্তা ন কস্সচি নিস্সগ্গিযং কৰোতি.
অপিচ ‘‘অচ্চেকচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা নিক্খিপিতু’’ন্তি ইমিনা সামঞ্ঞৱচনেন ৱস্সূপনাযিকদিৱসতো পট্ঠায, পিট্ঠিসমযতো পট্ঠায ৱা যাৱ পৱাৰণা নিক্খিপিতুং ৱট্টতি এৱ সঙ্ঘিকত্তা, পুগ্গলিকম্পি ‘‘ৱস্সংৱুত্থকালে গণ্হথা’’তি দিন্নত্তা. তাদিসঞ্হি যাৱ ৱস্সংৱুত্থো হোতি, তাৱ ন তস্সেৱ, দাযকস্স সন্তকং হোতি, তথা ইতো ততিযৱস্সে, চতুত্থৱস্সে ৱা ‘‘পৱাৰণায গণ্হথা’’তিআদিনা দিন্নম্পি নিক্খিপিত্ৱা যথাদানমেৱ গহেতব্বং. অযমত্থো অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬৪৬-৯ আদযো) পাকটো. তানি চীৱৰকালসমযাতিক্কমে ন নিস্সগ্গিযানীতি চে? ন, উদ্দিস্স দিন্নত্তা. যস্মা অযং সমযো ‘‘কালেপি আদিস্স দিন্ন’’ন্তি এত্থ ‘‘কালো’’তি আগতো, গণভোজনসিক্খাপদাদীসু ‘‘সমযো’’ত্ৱেৱ আগতো, তস্মা ইধ তেসং একত্থতাদস্সনত্থং একতো ‘‘চীৱৰকালসমযো’’তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. মাতিকাযং পনেত্থ তাদিসং চীৱৰং অত্তনো সন্তকভাৱং উপগতং পুগ্গলিকং সন্ধায ৱুত্তং, তেনেৱাহ ‘‘ভিক্খুনো পনেৱ অচ্চেকচীৱৰং উপ্পজ্জেয্যা’’তি. অত্তনো কুটিযা ৱস্সংৱুত্থস্স ভিক্খুনো হি দাতুং অলভন্তো অন্তোৱস্সে এৱ দানকিচ্চং পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা গচ্ছতি, তথা সঙ্ঘস্স. তস্মা ইদং অচ্চেকচীৱৰং অত্থি উপ্পন্নকালতো পট্ঠায সঙ্ঘস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা সন্তকভাৱং উপগচ্ছন্তং, যং ন ৱস্সাৱাসিকভাৱেন দিন্নং, অত্থি উপ্পন্নকালতো পট্ঠায অনুপগন্ত্ৱা ৱস্সংৱুত্থকালেযেৱ পুগ্গলস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা উপগচ্ছন্তং, যং ৱস্সাৱাসিকভাৱেন উপ্পজ্জিত্ৱা সমযে দিন্নং, অত্থি সমযে দিন্নম্পি পুগ্গলস্স সন্তকভাৱং অনুপগচ্ছন্তং, সঙ্ঘসন্তকভাৱং ৱা দাযকসন্তকভাৱং ৱা উপগচ্ছন্তং, ঈদিসং সন্ধায ‘‘সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ইদং অতিৰেকসংৱচ্ছৰম্পি নিক্খিপিতুং লভতি অত্তনো সন্তকভাৱং অনুপগতত্তা, তস্মা ‘‘দসাহানাগত’’ন্তি ইতো অঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তন্তি সিদ্ধমেতন্তি. দসাহতো পুৰেতৰং লভিত্ৱা যাৱ পৱাৰণা নিক্খিপিতুং ন লভতি, তস্মা সকভাৱূপগতমেৱ অধিট্ঠাতব্বং, তংযেৱ সন্ধায ‘‘দসাহানাগত’’ন্তি ৱুত্তং, যতো ‘‘অন্তোসমযে অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’’তি অনাপত্তিৱাৰে ৱুত্তং. সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বকং পন পৰস্স দাতব্বতায সকভাৱং অনুপগতং, ন হি তং সন্ধায ‘‘অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’’তি সক্কা ৱত্তুং, ন চ তং ইমস্মিং অত্থে নিস্সগ্গিযং হোতি সঙ্ঘস্স নিস্সগ্গিযাভাৱতো, অট্ঠকথাযম্পি অযমত্থো সুট্ঠু পাকটোৱ. কতমং সঞ্ঞাণং কত্ৱা নিক্খিপিতব্বন্তি চে? পৰসন্তকং চীৱৰং সঙ্ঘিকমেৱ হোতি, ততো ‘‘সল্লক্খেত্ৱা সুখং দাতুং ভৱিস্সতী’’তি ইমিনা হি পৰস্স সন্তকভাৱো দস্সিতো.
‘‘ততো পৰং একদিৱসম্পি পৰিহাৰো নত্থীতি দসাহপৰমতো উদ্ধং অনুপগতত্তা’’তি লিখিতং, ইতো সমযতো উদ্ধমেৱ দসাহস্স অনুপগতত্তা সমযতো পৰং দসাহং ন লভতীতি কিৰস্স অধিপ্পাযো. ‘‘এতং পৰিহাৰং লভতিযেৱা’’তি এত্থ ‘‘একাদসমং অৰুণং চীৱৰমাসে উট্ঠেতী’’তি কাৰণং লিখিতং. অনুগণ্ঠিপদে পন ‘‘অনধিট্ঠহিত্ৱা একাদসদিৱসে নিক্খিপিতুং লভতী’তি ৱদন্তো ভগৱা ইতৰম্পি অনচ্চেকচীৱৰাদিং অনুজানাতি, অচ্চেকচীৱৰমুখেনাতি অপৰে’’তি ৱুত্তং. এত্থ কতৰং সুভাসিতং? উভযম্পীতি একে. কথং? পঠমং ‘‘অচ্চেকচীৱৰস্স অনত্থতে কথিনে দসদিৱসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে দসদিৱসাধিকা পঞ্চমাসা’’তি ইমিনা সমেতি, অনুগণ্ঠিপদলদ্ধিযা হি এত্থ ‘‘একাদসদিৱসাধিকো’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, দুতিযং ‘‘দসাহানাগতন্তি…পে… দসাহেন অসম্পত্তাতি অত্থো’’তি ইমিনা সমেতি. ইমস্স নযস্স ৱসেন ‘‘পঞ্চমিতো পট্ঠায উপ্পন্নস্স চীৱৰস্স নিধানকালো দস্সিতো হোতী’’তি পাঠো যুজ্জতি. তথা গণ্ঠিপদলদ্ধিযা ‘‘নৱাহানাগতং কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণম’’ন্তি ৱত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্স ৱসেন ‘‘কামঞ্চেস দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্বন্তি ইমিনাৱ সিদ্ধো, অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন পন অপুব্বং ৱিয অত্থং দস্সেত্ৱা সিক্খাপদং ঠপিত’’ন্তি অযং পাঠো যুজ্জতি. কো পনেত্থ সাৰোতি? যো পচ্ছা ৱুত্তো, সোৱ সাৰো. তেনেৱ অট্ঠকথাচৰিযেন ‘‘পঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি ৱুত্তং. পোৰাণগণ্ঠিপদেহি অট্ঠকথায চ সদ্ধিং সংসন্দনতো, ‘‘দসাহানাগত’’ন্তি পাড়িযা সংসন্দনতো চ এত্থ গণ্ঠিপদলদ্ধিপি পাড়িযা সমেতি.
কথং? যস্মা পৱাৰণাদিৱসে অৰুণুগ্গমনে ভিক্খু ৱস্সংৱুত্থো হোতি, তস্মা ইমিনা দসমেন অহেন সদ্ধিং ছট্ঠিতো পট্ঠায নৱদিৱসা দস অহানীতি দসাহং, তেন দসাহেন, সহযোগত্থে কৰণৱচনং. কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমা চীৱৰসমযং অসম্পত্তাতি কত্ৱা ‘‘অনাগতা’’তি ৱুচ্চতি. যথা অপৰকত্তিকপুণ্ণমায ৱস্সিকসাটিকং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেন্তো ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱংসম্পদমিদন্তি. এত্থ ৱুচ্চতীতি চে? ন, ইমস্স নিপ্পযোজনভাৱপ্পসঙ্গতো. অচ্চেকচীৱৰপটিগ্গহণকালং নিযমিতন্তি চে? ন, ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠায উপ্পন্নচীৱৰং অচ্চেকমেৱ ন হোতি. পঠমকথিনেন সিদ্ধত্তা’’তি পোৰাণট্ঠকথাগণ্ঠিপদেসু ৱুত্তত্তা ততো উপৰি ‘‘অচ্চেকচীৱৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, পটিগ্গণ্হন্তস্স আপত্তিসঙ্গহো চ. ন চ সা আপত্তি পাড়িযা, অট্ঠকথায, যুত্তিতো ৱা সম্ভৱতি. অট্ঠুপ্পত্তিমত্তৱসেন ৱুত্তন্তি চে? ন, দসাহাধিচ্চকাৰিকা অট্ঠুপ্পত্তিপাযং ন দিস্সতি. ‘‘ভিক্খূ অচ্চেকচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা চীৱৰকালসমযং অতিক্কামেন্তী’’তি এত্থ এত্তিকা এৱ হি অট্ঠুপ্পত্তি. তথা হি পৰিৱাৰে (পৰি. ৪৭-৫৩) ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি আৰভিত্ৱা এত্তকমেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অচ্চেকচীৱৰং চীৱৰকালং নাতিক্কামেতব্বং, ইতৰং অতিক্কামেতব্বন্তি দস্সনত্থং ইদং পঞ্ঞত্তন্তি চে? ন, অচ্চেকচীৱৰস্সেৱ অপৰাধদস্সনতো, ৱিসেসকাৰণাভাৱা, ‘‘কামঞ্চেস দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্বন্তি ইমিনাৱ সিদ্ধো’’তিআদিৱচনৱিৰোধতো চ যথাৱুত্তৱচনাসম্ভৱতো চ.
কথং? দসাহেন সহ কত্তিকপুণ্ণমা ‘‘অনাগতা’’তি হি ৱুত্তে দসাহতো অঞ্ঞা সা পুণ্ণমাতি আপজ্জতি. অনঞ্ঞা চে, সহ-সদ্দো ন সম্ভৱতি, ন হি অত্তনাৱ অত্তনো যোগো সম্ভৱতি, অনাগত-সদ্দো চ ন সম্ভৱতি. আগতা সম্পত্তা এৱ হি সা পুণ্ণমা. চীৱৰসমযস্স অনন্তৰত্তা একীভাৱং অনাগতত্তা অনাগতাযেৱাতি চে? ন, তথাপি অনাগত-সদ্দস্স সম্ভৱতো, আগমনসম্ভৱে সতিযেৱ হি অনাগত-সদ্দো সম্ভৱতি, ন হি নিব্বানং, পঞ্ঞত্তি ৱা ‘‘অনাগতা’’তি ৱুচ্চতি. নিব্বানং ৱিয খণত্তযং, সা চ পুণ্ণমা ন কদাচি সমযভাৱং পাপুণাতীতি অযুত্তমেৱ. ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি পন ৱচনং পিট্ঠিসমযং গহেত্ৱা ঠিতত্তা সম্ভৱতি. অপিচ পৱাৰণাযং অৰুণে চ উট্ঠিতে সা পুণ্ণমা চীৱৰসমযং একাহানাগতা এৱাপজ্জতি পুব্বে সহযোগপত্তত্তা. এৱং সন্তে একীভাৱগতাপি সা চীৱৰসমযং অনাগতা এৱ জাতাতি সব্বদা ন তথাৱিগ্গহকৰণৱচনত্থং কোচিদেৱ ৱচনতো দীপেতীতি ৱেদিতব্বং.
কিমত্থং পনেত্থ ‘‘দসদিৱসাধিকো মাসো’’তিআদি ৱুত্তন্তি? তং পাৰিপূৰিসম্ভৱতো. পঞ্চমিযঞ্হি পুৰে অৰুণং উপ্পন্নঅচ্চেকচীৱৰস্স দসদিৱসাধিকো মাসোযেৱ পৰিপূৰোতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং. অপিচ তস্সা পঞ্চমিযা দিৱসভাগোপি সম্পত্তায ৰত্তিযা ‘‘হিয্যো’’তি ৱুচ্চতি, পগেৱ পুৰে অৰুণং, তেনেৱাহ ‘‘হিয্যো খো, আৱুসো, অম্হাক’’ন্তিআদি. ‘‘এৱং সন্তে ‘ছট্ঠিতো পট্ঠাযা’তি ৱুত্তপঠমপাঠস্স ৱসেন ‘অনচ্চেকচীৱৰম্পি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতং তিচীৱৰম্পি এতং পৰিহাৰং লভতিযেৱা’’’তি চ ‘‘দসদিৱসাধিকো মাসো’’তিআদি চ যং লিখিতং. তং ন, ‘‘পঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি পাঠে সজ্জিতেৱ এতেন পৰিযাযেন যথাৱুত্তঅত্থসম্ভৱতো, ন তানি ঠানানি পুন সজ্জিতানি. যথাঠিতৱসেনেৱ অজ্ঝুপেক্খিতব্বানীতি নো তক্কোতি আচৰিযো. ইদং সিক্খাপদং পুণ্ণমাযং অনিস্সগ্গিযত্থমেৱাতি উপতিস্সত্থেৰো. ‘‘পৱাৰণামাসস্স জুণ্হপক্খপঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি পাঠে সজ্জিতে এতেন পৰিযাযেন যথাৱুত্তো উপ্পন্নস্স চীৱৰস্স নিধানকালো দস্সিতো হোতি, ‘‘অচ্চেকচীৱৰন্তি অচ্চাযিকচীৱৰং ৱুচ্চতী’’তিআদি পাঠো. ‘‘ছট্ঠিতো পট্ঠাযা’’তি চ ‘‘কামঞ্চেস দসাহপৰম’’ন্তিআদি চ যং লিখিতং, তং ন পাঠো, তস্মা একাদসদিৱসং পৰিহাৰং লভতীতি কত্ৱা আচৰিযেন ‘‘পঞ্চমিতো পট্ঠাযা’’তি লিখাপিতো কিৰ. ‘‘পৱাৰণামাসস্স জুণ্হপক্খছট্ঠিতো পট্ঠায পন উপ্পন্নং অনচ্চেকচীৱৰম্পি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতং তিচীৱৰম্পি এতং পৰিহাৰং লভতিযেৱাতি পাঠো’’তি চ ‘‘অচ্চেকচীৱৰস্স অনত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকো মাসো, অত্থতে কথিনে একাদসদিৱসাধিকা পঞ্চমাসাতি পাঠো’’তি চ এত্থ পপঞ্চেন্তি, তস্মা সুট্ঠু সল্লক্খেত্ৱা কথেতব্বং, তুণ্হীভূতেন ৱা ভৱিতব্বং.
অচ্চেকচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৫২. ‘‘তিণ্ণং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰন্তি ইদং তিচীৱৰে এৱ অযং ৱিধি, ইতৰস্মিং যথাসুখন্তি দস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘অতিৰেকছাৰত্তং ৱিপ্পৱসন্তী’’তি তস্মিংযেৱ সেনাসনে ৱাসো ন ৱিপ্পৱাসোতি কত্ৱা ৱুত্তং. কস্মা? চীৱৰপ্পৱত্তিজাননতো. এত্থ কিঞ্চাপি ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি ৱচনতো অতিৰেকতোপি ৱুত্তং, আৰঞ্ঞকমেৱ পন সেনাসনং হোতি, ধুতঙ্গং ৰক্খতি চীৱৰপ্পৱত্তিজাননপলিবোধসম্ভৱতো.
৬৫৩. ‘‘গাৱুততো অতিৰেকপ্পমাণেন লভতী’’তি যং ৱুত্তং, তং কথং পঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সিযা চ তস্স ভিক্খুনো কোচিদেৱ পচ্চযো তেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱাসাযা’’তি ৱচনতো. যোজনপ্পমাণেপি সিযাতি চে? ন, ‘‘পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমতী’’তি অনাপত্তিৱাৰে অনুঞ্ঞাতত্তা. যদি এৱং ‘‘যোজনপ্পমাণে ন লভতী’’তি ইদং কিন্তি? ইদং নিবদ্ধাৱাসৱসেনেৱ ৱুত্তং. তত্থ ধুতঙ্গং ভিজ্জতীতি? ন ভিজ্জতি, কিন্তু ন ইধ ধুতঙ্গাধিকাৰো অত্থীতি. অথ কস্মা ‘‘অযং ধুতঙ্গচোৰোতি ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তন্তি? অসম্ভৱতো. কথং পঞ্ঞাযতীতি? অঙ্গেসু অভাৱতো. ধুতঙ্গধৰস্স পতিৰূপসেনাসনদীপনতো ধুতঙ্গধৰতা তস্স সিদ্ধা. ৱচনপ্পমাণতোতি চে? ন, ৱচনপ্পমাণতো চ পাড়িযেৱ পমাণং. ‘‘অনাপত্তি পুন গামসীমং ওক্কমিত্ৱা ৱসিত্ৱা পক্কমতী’’তি হি ৱুত্তং. গামসীমা নিক্খমিত্ৱা কিত্তকং কালং ৱসিত্ৱা পক্কমিতব্বন্তি চে? পুনদিৱসেযেৱ, তস্মা অট্ঠমো অৰুণো নিবদ্ধাৱাসে ৱা গন্তব্বট্ঠানে ৱা উট্ঠেতব্বোতি একে. অন্তোছাৰত্তন্তি একে. যাৱ নিবদ্ধাৱাসং ন কপ্পেতীতি একে. যাৱ মগ্গপৰিস্সমৱিনোদনাতি একে. সতি অন্তৰাযে অন্তোছাৰত্তং ৱসতি, অনাপত্তি. নিবদ্ধাৱাসকপ্পনে সতি অৰুণুগ্গমনে আপত্তি. সচে তংসত্তমো দিৱসো, তদহেৱ নিক্খিত্তচীৱৰং গহেতব্বং, পচ্চুদ্ধৰিতব্বং ৱাতি একে. সচে অন্তৰা নৱমগ্গপাতুভাৱেন ৱা নৱগামসন্নিৱেসেন ৱা, তং সেনাসনং অঙ্গসম্পত্তিতো পৰিহাযতি. তদহেৱ চীৱৰং গহেতব্বং ৱা পচ্চুদ্ধৰিতব্বং ৱা. ছাৰত্তং ৱিপ্পৱসন্তস্স চে পৰিহাযতি, অনাপত্তি অনুঞ্ঞাতদিৱসত্তাতি একে. আপত্তি এৱ অনঙ্গসম্পত্তিতোতি একে. যুত্ততৰং পনেত্থ ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. সচে ধুতঙ্গধৰো হোতি, গামসীমাযং অৱসিত্ৱা পচ্ছিমপ্পমাণযুত্তে ঠানে ৱসিত্ৱা পক্কমিতব্বং. পঠমং বদ্ধঅৱিপ্পৱাসসীমো চে গামো হোতি, অঞ্ঞস্মিম্পি মাসে অন্তোসীমায ৱসতো অনাপত্তি. পোৰাণগণ্ঠিপদে ‘‘যথাৱুত্তসেনাসনে ৱসন্তেনাপি ছাৰত্তমেৱ চীৱৰং গামে নিক্খিপিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন অঞ্ঞং অন্তোছাৰত্তম্পি অঞ্ঞম্পি ৱসতো আপত্তিযেৱা’’তি ৱুত্তং.
সাসঙ্কসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পৰিণতসিক্খাপদৱণ্ণনা
৬৫৭. দেথাৱুসো অম্হাকন্তি এত্থ অকতৱিঞ্ঞত্তি হোতি ন হোতীতি? হোতি, যদি এৱং অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স চ ইমস্স চ কিং নানাকৰণন্তি? তং অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতেযেৱ ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স, ইদং ঞাতকপৱাৰিতেপি, তং অনচ্ছিন্নচীৱৰস্সেৱ, ইদং তস্সপি, তং চীৱৰংযেৱ ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স, ইদং অচীৱৰম্পি. এৱং সন্তে ইদং তং অন্তোকত্ৱা ঠিতং হোতি, তস্মা দ্ৱিন্নম্পি অঙ্গসম্পত্তিযা সতি কেন ভৱিতব্বন্তি? ইমিনা ভৱিতব্বং ইমস্স নিপ্পদেসতোতি একে. দ্ৱীহিপি ভৱিতব্বং উভিন্নম্পি অঙ্গসিদ্ধিতোতি একে. ইমানি তস্স অঙ্গানি ৱিকপ্পনুপগচীৱৰতা, সমযাভাৱো, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি চত্তাৰি. ইমস্স পন সঙ্ঘে পৰিণতভাৱো, ঞত্ৱা অত্তনো পৰিণামনং, পটিলাভোতি তীণি. এত্থ পঠমো ৱাদো অযুত্তো কত্ৱাপি ওকাসং অট্ঠকথাযং, পৰিৱাৰে চ অৱিচাৰিতত্তা. যদি এৱং তত্থ অঙ্গেসু ‘‘অনঞ্ঞপৰিণততা’’তি ৱত্তব্বন্তি চে? ন ৱত্তব্বং, অত্থতো সিদ্ধত্তা. পৰিণতসিক্খাপদদ্ৱযসিদ্ধিতো, পৰিণতসঞ্ঞিতো, আপত্তিসম্ভৱতো চ ‘‘ময্হম্পি দেথা’’তি ৱদতি, ‘‘ৱট্টতী’’তি অনুদ্দিট্ঠং, ‘‘অম্হাকম্পি অত্থী’’তি ৱুত্তত্তা ৱট্টতি. ‘‘সঙ্ঘস্স পৰিণতং…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এত্থ ‘‘পুগ্গলস্সা’’তি ন ৱুত্তং, যতো সুদ্ধপাচিত্তিযৱসেন আগতত্তা. ‘‘অঞ্ঞচেতিযস্সা’’তি ন ৱুত্তং সঙ্ঘস্স অচেতিযত্তা, তস্মাযেৱ ‘‘চেতিযস্স পৰিণতং…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এত্থাপি ‘‘অঞ্ঞসঙ্ঘস্স অঞ্ঞপুগ্গলস্সা’’তি ন ৱুত্তং. ‘‘যতো তথা ইধ চ ‘পুগ্গলস্স পৰিণতং…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’তি এত্থ চ ‘অত্তনোপী’তি কিঞ্চাপি ন ৱুত্তং, তথাপি সম্ভৱতী’’তি ৱদন্তি. তং পন ইধ অত্তনো পৰিণামনাধিকাৰত্তা ইমস্স সিক্খাপদস্স ন ৱুত্তন্তি একে. ততুত্তৰিসিক্খাপদে ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫২৬) পদং ৱিযাতি একে. তং ন, এত্থ পুগ্গলপৰিণামনসিক্খাপদে অৱুত্তত্তা. ধম্মসিৰিত্থেৰো পনাহ –
‘‘অত্তনো অঞ্ঞতো লাভং, সঙ্ঘস্সঞ্ঞস্স ৱা নতং;
পৰিণামেয্য নিস্সগ্গি, পাচিত্তিযম্পি দুক্কট’’ন্তি.
তস্সত্থো – সঙ্ঘস্স পৰিণতং অত্তনো পৰিণামেয্য নিস্সগ্গিযং. তদেৱ অঞ্ঞতো পৰিণামেয্য পাচিত্তিযং. অঞ্ঞস্স পৰিণতং অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা পৰিণামেয্য দুক্কটন্তি, তস্মা অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিআদীসু ৱুত্তাপত্তিসম্ভৱতো ইধ পৰিণতদ্ৱযে ‘‘অত্তনো’’তি পদং ন ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি ৱুত্তে দুক্কটমত্তপ্পসঙ্গো সিযা, অৱুত্তে পনেতেসু ৱুত্তাপত্তীনং যথাগমমঞ্ঞতৰা চ ইধ অৱুত্তসিদ্ধি দুক্কটঞ্চাতি দ্ৱে আপত্তিযো একতো হোন্তীতি ৱিনযধৰানং অনৱসেসঞাণস্স ওকাসো কতো হোতীতি.
ইতি তিংসককণ্ডং সাৰমণ্ডং,
অলমেতং ৱিনযস্স সাৰমণ্ডে;
ইধ নিট্ঠিতসব্বসাৰমণ্ডং,
ৱিনযৱসেন পুনাতি সাৰমণ্ডন্তি.
পৰিণতসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো পত্তৱগ্গো ততিযো.
নিস্সগ্গিযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.