১. সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা
২৩৫. ‘‘ওক্কমন্তান’’ন্তি পাঠো. এত্থাহ – ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তি কাৰকো ইধ কস্মা ন নিদ্দিট্ঠোতি? অভি-নিদ্দেসেন ইমস্স সাপেক্খাভাৱদস্সনত্থং. কথং? কণ্ডুৱনাদিঅধিপ্পাযচেতনাৱসেন চেতেন্তস্স কণ্ডুৱনাদিউপক্কমেন উপক্কমন্তস্স, মেথুনৰাগৱসেন ঊৰুআদীসু দুক্কটৱত্থূসু, ৱণাদীসু থুল্লচ্চযৱত্থূসু চ উপক্কমন্তস্স সুক্কৱিস্সট্ঠিযা সতিপি ন সঙ্ঘাদিসেসো. মোচনস্সাদসঙ্খাতাধিপ্পাযাপেক্খাৱ সুক্কৱিস্সট্ঠি সতি উপক্কমে, ন অঞ্ঞথা ‘‘অনাপত্তি ন মোচনাধিপ্পাযস্সা’’তি ৱচনতো. তস্মা তদত্থদস্সনত্থং ইধ কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠো, অঞ্ঞথা ‘‘যো পন ভিক্খু সঞ্চেতনিকং সুক্কৱিস্সট্ঠিং আপজ্জেয্যা’’তি কাৰকে নিদ্দিট্ঠে ‘‘চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি ৱুত্তৱচনৱিৰোধো. ‘‘সঞ্চেতনিকায সুক্কৱিস্সট্ঠিযা অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি ভুম্মে নিদ্দিট্ঠেপি সোৱ ৱিৰোধো আপজ্জতি, তস্মা তদুভযৱচনক্কমং অৱত্ৱা ‘‘সঞ্চেতনিকা সুক্কৱিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি ৱুত্তং. তত্থ নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনাভাৱতো হেতুত্থনিযমো ন কতো হোতি. তস্মিং অকতে সঞ্চেতনিকা সুক্কৱিস্সট্ঠি অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি, উপক্কমে অসতি অনাপত্তীতি অযমত্থো দীপিতোতি ৱেদিতব্বং.
২৩৬-৭. সঞ্চেতনিকাতি এত্থ পঠমৱিগ্গহেন উপসগ্গস্স সাত্থকতা দস্সিতা, দুতিযেন ইকপচ্চযস্স. ৱাতপিত্তসেম্হৰুহিৰাদিআসযভেদতোতি অত্থো. ধাতূতি এত্থ ‘‘পথৱীধাতুআদযো চতস্সো, চক্খুধাতুআদযো ৱা অট্ঠাৰসা’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ৱত্থিসীসন্তি ৱত্থিপুটস্স সীসং. ‘‘অঙ্গজাতস্স মূলং অধিপ্পেতং, ন অগ্গসীস’’ন্তি ৱদন্তি. তথেৱাতি ‘‘নিমিত্তে উপক্কমতো’’তিআদিং গণ্হাতি. ততো মুচ্চিত্ৱাতি ‘‘ন সকলকাযতো, তস্মা পন ঠানা চুতমত্তে হোতূ’’তি গণ্ঠিপদে লিখিতং. ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি ইমিনা ন সমেতীতি চে? ততো দকসোতোৰোহণঞ্চেত্থাতিআদি ৱুচ্চতি. তস্সত্থো – নিমিত্তে উপক্কমং কত্ৱা সুক্কং ঠানা চাৱেত্ৱা পুন ৱিপ্পটিসাৰৱসেন দকসোতোৰোহণং নিৱাৰেতুং অধিৱাসেমীতি. ততো বহি নিক্খমন্তে অধিৱাসেতুং ন সক্কা, তথাপি অধিৱাসনাধিপ্পাযেন অধিৱাসেত্ৱা অন্তৰা দকসোততো উদ্ধং নিৱাৰেতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘অনিক্খন্তে ৱা’’তি ৱুত্তং. কস্মা? ঠানা চুতঞ্হি অৱস্সং দকসোতং ওতৰতীতি অট্ঠকথাধিপ্পাযো গণ্ঠিপদাধিপ্পাযেন সমেতি. ততো মুচ্চিত্ৱাতি সকট্ঠানতো. সকসৰীৰতো হি বহি নিক্খন্তমেৱ হোতি, ততো ‘‘বহি নিক্খন্তে ৱা অনিক্খন্তে ৱা’’তি ৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্য. যস্মা পন তম্হা তম্হা সৰীৰপদেসা চুতং অৱস্সং দকসোতং ওতৰতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে’’তি, ইমিনা চ আপত্তিযা পাকটকালং দস্সেতি, কিং ৱুত্তং হোতি? মোচনস্সাদেন নিমিত্তে উপক্কমতো সুক্কং বহুতৰম্পি সৰীৰপদেসা চুতং তত্থ তত্থ লগ্গাৱসেসং যত্তকং একা খুদ্দকমক্খিকা পিৱেয্য, তত্তকে দকসোতং ওতিণ্ণমত্তে সঙ্ঘাদিসেসাপত্তি. ৱুত্তঞ্হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘দকসোতং অনোতিণ্ণেপি সঙ্ঘাদিসেসো’’তিআদি. তত্তকস্স বহি নিক্খমনং অসল্লক্খেন্তো ‘‘চেতেতি উপক্কমতি ন মুচ্চতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৱচনতো থুল্লচ্চযন্তি সঞ্ঞায দেসেন্তোপি ন মুচ্চতি, পস্সাৱম্পি ৱণ্ণতং পস্সিত্ৱা ৱত্থিকোসগতস্স পিচ্ছিলতায ৱা ঞত্ৱা সঙ্ঘাদিসেসতো ৱুট্ঠাতব্বং. অযমেত্থ ততিযত্থেৰৱাদে যুত্তি. সব্বাচৰিযা ইমে এৱ তযো থেৰা, তেসম্পি দকসোতোৰোহণং নিমিত্তে উপক্কমনন্তি অযং দুতিযো ৱিনিচ্ছযো সাধাৰণতো এত্থ, এৱং উপতিস্সত্থেৰো ৱদতি কিৰ.
ঠানা চুতঞ্হি অৱস্সং দকসোতং ওতৰতীতি কত্ৱা ‘‘ঠানা চাৱনমত্তেনেৱেত্থ আপত্তি ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং. দকসোতং ওতিণ্ণে এৱ আপত্তি. সুক্কস্স হি সকলং সৰীৰং ঠানং, অনোতিণ্ণে ঠানা চুতং নাম ন হোতীতি ৱীমংসিতব্বং. আভিধম্মিকত্তা থেৰস্স ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠি নাম ৰাগসমুট্ঠানা হোতী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৭) কথাৱত্থুট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা সম্ভৱো চিত্তসমুট্ঠানো, ‘‘তং অসুচিং একদেসং মুখেন অগ্গহেসি, একদেসং অঙ্গজাতে পক্খিপী’’তি (পাৰা. ৫০৩) ৱচনতো উতুসমুট্ঠানো চ দিস্সতি, সো চ খো অৱীতৰাগস্সেৱ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং অৰহতো অসুচি মুচ্চেয্যা’’তি (মহাৱ. ৩৫৩; কথা. ৩১৩) ৱচনতো. পৰূপাহাৰট্ঠকথাযং ‘‘অত্থি তস্স আসযোতি তস্স সুক্কস্স উচ্চাৰপস্সাৱানং ৱিয পতিট্ঠানোকাসো অত্থী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৩০৯) চনতো তস্স আসযোতি সিদ্ধং. পাকতিকচিত্তসমুট্ঠানৰূপং ৱিয অসংসট্ঠত্তা, নিক্খমনতো চ ‘‘ৱত্থিসীসং, কটি, কাযো’’তি তিধা সুক্কস্স ঠানং পকপ্পেন্তি আচৰিযা. সপ্পৱিসং ৱিয তং দট্ঠব্বং, ন চ ৱিসস্স ঠাননিযমো, কোধৱসেন ফুসন্তস্স হোতি, এৱমস্স ন চ ঠাননিযমো, ৰাগৱসেন উপক্কমন্তস্স হোতীতি তক্কো.
খোভকৰণপচ্চযো নাম ভেসজ্জসেনাসনাহাৰাদিপচ্চযো. সংসগ্গভেদতোপীতি এতেসু দ্ৱীহিপি তীহিপি. পহীনৱিপল্লাসত্তাতি এত্থ যং কিঞ্চি সুপিনন্তেন সেক্খপুথুজ্জনা পস্সন্তি, তং সব্বং ৱিপল্লত্থং অভূতমেৱাতি আপজ্জতি. ততো ‘‘যং পন পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি. তং একন্তসচ্চমেৱ হোতী’’তি ইদং ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা ন ৱিসযং সন্ধায ৱুত্তং. সো হি সচ্চো ৱা হোতি, অলিকো ৱাতি কত্ৱা তঞ্চে সন্ধায ৱুত্তং সিযা, ‘‘অসেক্খা পহীনৱিপল্লাসত্তা সচ্চমেৱ পস্সন্তি, নাসচ্চ’’ন্তি ৱত্তব্বং সিযা. কিন্তু দস্সনং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি অভূতং, অপস্সন্তোপি হি পস্সন্তো ৱিয অসুণন্তোপি সুণন্তো ৱিয অমুনন্তোপি মুনন্তো ৱিয হোতি. সচ্চম্পি ৱিপস্সতীতি নো তক্কোতি আচৰিযো. তং ৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণং ন হোতি, আগন্তুকপচ্চুপ্পন্নং ৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তং. কম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তভূতানি হি ৰূপনিমিত্তাদীনি ভৱঙ্গস্স আৰম্মণানি হোন্তি এৱ. তত্থ কম্মনিমিত্তমতীতমেৱ, গতিনিমিত্তং থোকং কালং পচ্চুপ্পন্নং সিযা.
ঈদিসানীতি পচ্চক্খতো অনুভূতপুব্বপৰিকপ্পিতাগন্তুকপচ্চুপ্পন্নৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণানি, ৰাগাদিসম্পযুত্তানি চাতি অত্থো. মক্কটস্স নিদ্দা লহুপৰিৱত্তা হোতি. সো হি ৰুক্খসাখতো পতনভযা অভিক্খণং উম্মীলতি চ সুপতি চ. মনুস্সা কিঞ্চাপি পুনপ্পুনং উম্মীলন্তি সুব্যত্ততৰং পটিবুদ্ধা ৱিয পস্সন্তি, অথ খো পটিবুদ্ধানং পুনপ্পুনং ভৱঙ্গোতৰণং ৱিয সুপিনকালেপি তেসং ভৱঙ্গোতৰণং হোতি, যেন ‘‘সুপতী’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘ভৱঙ্গচিত্তেন হি সুপতী’’তি ৱচনতো ভৱঙ্গোতৰণং কৰজকাযস্স নিৰুস্সাহসন্তভাৱূপনিস্সযত্তা ‘‘নিদ্দা’’তি ৱুচ্চতি. সা কৰজকাযস্স দুব্বলভাৱেন সুপিনদস্সনকালে ভৱঙ্গতো উত্তৰণে সতিপি নিৰুস্সাহসন্তভাৱপ্পত্তিযা ‘‘পৱত্ততী’’তি চ ৱুচ্চতি, যতো সত্তা ‘‘পটিবুদ্ধা’’তি ন ৱুচ্চন্তি, কৰজকাযস্স নিৰুস্সাহসন্তসভাৱপ্পত্তিতো চ তন্নিস্সিতং হদযৱত্থু ন সুপ্পসন্নং হোতি, ততো তন্নিস্সিতাপি চিত্তপ্পৱত্তি অসুপ্পসন্নৱট্টিনিস্সিতদীপপ্পভা ৱিয. তেনেৱ অট্ঠকথাযং ‘‘স্ৱাযং দুব্বলৱত্থুকত্তা চেতনায পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং অসমত্থো’’তিআদি ৱুত্তং.
গণ্ঠিপদে পন ‘‘দুব্বলৱত্থুকত্তাতি সুপিনে উপট্ঠিতং নিমিত্তম্পি দুব্বল’’ন্তি লিখিতং. তং অনেকত্থং সব্বম্পি নিমিত্তং হোতি, ন চ দুব্বলাৰম্মণৱত্থুকত্তা চেতনা, তায চিত্তপ্পৱত্তি দুব্বলা অতীতানাগতাৰম্মণায, পঞ্ঞত্তাৰম্মণায ৱা অদুব্বলত্তা, অৱত্থুকায দুব্বলভাৱো ন যুজ্জতি চেতনায অৱত্থুকায ভাৱনাপভাৱাযাতিৰেকবলসব্ভাৱতো. ভাৱনাবলসমপ্পিতঞ্হি চিত্তং অৰূপম্পি সমানং অতিভাৰিযম্পি কৰজকাযং গহেত্ৱা একচিত্তক্খণেনেৱ ব্ৰহ্মলোকং পাপেত্ৱা ঠপেতি. তপ্পটিভাগং অনপ্পিতম্পি কামাৱচৰচিত্তং কৰজকাযং আকাসে লঙ্ঘনসমত্থং কৰোতি, পগেৱেতৰং. কিং পনেত্থ তং অনুমানকাৰণং, যেন চিত্তস্সেৱ আনুভাৱোতি পঞ্ঞাযেয্য চিত্তানুভাৱেন ৱা লদ্ধাসেৱনাদিকিৰিযাৱিসেসনিব্বত্তিদস্সনতো, তস্মা দুব্বলৱত্থুকত্তাতি দুব্বলহদযৱত্থুকত্তাতি আচৰিযস্স তক্কো. অত্তনো মন্দতিক্খাকাৰেন তন্নিস্সিতস্স চিত্তস্স মন্দতিক্খভাৱনিপ্ফাদনসমত্থঞ্চে, হদযৱত্থু চক্খুসোতাদিৱত্থু ৱিয ইন্দ্ৰিযং ভৱেয্য, ন চেতং ইন্দ্ৰিযং. যতো ধম্মসঙ্গহে উপাদাযৰূপপাড়িযং উদ্দেসাৰহং ন জাতং. অনিন্দ্ৰিযত্তা হি তং কাযিন্দ্ৰিযস্স অনন্তৰং ন উদ্দিট্ঠং, ৱত্থুৰূপত্তা চ অৱত্থুৰূপস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স অনন্তৰম্পি ন উদ্দিট্ঠং, তস্মা যং ৱুত্তং ‘‘তস্স অসুপ্পসন্নত্তা তন্নিস্সিতা চ চিত্তপ্পৱত্তি অসুপ্পসন্না হোতী’’তি, তং ন সিদ্ধন্তি চে? সিদ্ধমেৱ অনিন্দ্ৰিযানম্পি সপ্পাযাসপ্পাযউতুআহাৰাদীনং পচ্চযানং সমাযোগতো, চিত্তপ্পৱত্তিযা ৱিকাৰদস্সনতো, পচ্চক্খত্তা চ. যস্মা অপ্পটিবুদ্ধোপি পটিবুদ্ধং ৱিয অত্তানং মঞ্ঞতীতি. এত্তাৱতা কৰজকাযস্স নিৰুস্সাহসন্তভাৱাকাৰৱিসেসো নিদ্দা নাম. সা চিত্তস্স ভৱঙ্গোতৰণাকাৰৱিসেসেন হোতি, তায সমন্নাগতো সত্তো ভৱঙ্গতো উত্তিণ্ণো সুপিনং পস্সতি, সো ‘‘কপিমিদ্ধপৰেতো’’তি ৱুচ্চতি, সো সুত্তো অপ্পটিবুদ্ধো হোতীতি অযমত্থো সাধিতো হোতি.
যস্মা ভৱঙ্গৱাৰনিৰন্তৰতায অচ্চন্তসুত্তো নাম হোতি, তস্মা ‘‘যদি তাৱ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৱিৰোধো আপজ্জতী’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মা পন নিদ্দাক্খণে ন পটিবুদ্ধো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৱিনযৱিৰোধো’’তিআদি ৱুত্তং, যস্মা চ অখীণনিদ্দো, অনোতিণ্ণভৱঙ্গো চ অত্থি, তস্মা ‘‘কপিমিদ্ধপৰেতো পস্সতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা অযং নেৱ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো, অত্তনা তং নিদ্দং অনোক্কন্তো আপজ্জেয্য. এত্তাৱতা চ অভিধম্মো, ৱিনযো, নাগসেনত্থেৰৱচনং যুত্তি চাতি সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞসংসন্দিতং হোতি. তত্থ কপিমিদ্ধপৰেতোতি ভৱঙ্গতো উত্তিণ্ণনিদ্দাপৰেতো. সা হি ইধ কপিমিদ্ধং নাম. ‘‘তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা…পে… সুপনং, ইদং ৱুচ্চতি মিদ্ধ’’ন্তি (ধ. স. ১১৬৩) এৱমাগতং. ইদঞ্হি অৰূপং, ইমস্স ফলভূতো কৰজকাযস্স অকল্যতা’পচলাযিকাসুপি নিদ্দাৱিসেসো কাৰণোপচাৰেন ‘‘কপিমিদ্ধ’’ন্তি পৱুচ্চতি. যঞ্চেৱ ‘‘কপিমিদ্ধপৰেতো খো, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫ থোকং ৱিসদিসং) ৱুত্তন্তি.
যং তং আপত্তিৱুট্ঠানন্তি এত্থ যেন ৱিনযকম্মেন ততো ৱুট্ঠানং হোতি, তং ইধ আপত্তিৱুট্ঠানং নাম. অৱযৱে সমূহৱোহাৰেন ৱাতি এত্থ সাখচ্ছেদকো ৰুক্খচ্ছেদকোতি ৱুচ্চতীতিআদি নিদস্সনং, ৱেদনাক্খন্ধাদি ৰুড়্হীসদ্দস্স নিদস্সনং. ন চ মযাতি ৱীমংসনপদস্স তস্স কিৰিযং সন্ধায, মোচনে চ সন্নিট্ঠানং সন্ধায মুচ্চনপকতিযা চাতি ৱুত্তং.
২৪০. গেহন্তি পঞ্চকামগুণা. ৱনভঙ্গিযন্তি পাভতিকং. সম্পযুত্তসুখৱেদনামুখেন ৰাগোৱ ‘‘অস্সাদো’’তি ৱুত্তো. সুপন্তস্স চাতি ইদং কপিমিদ্ধপৰেতো ৱিয ভৱঙ্গসন্ততিং অৱিচ্ছিন্দিত্ৱা সুপন্তং সন্ধায ৱুত্তন্তি, ৱীমংসিতব্বং. জগ্গনত্থাযাতি সোধনত্থায.
২৬৬. ‘‘দাৰুধীতলিকলেপচিত্তানং অঙ্গজাতপটিনিজ্ঝানেপি দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘উপ্পন্নে পৰিড়াহে মোচনৰাগজো’’তি লিখন্তি. ৱালিকায ৱা ‘‘হত্থিকামং নস্সতী’’তি এত্থ ৱিয ‘‘আপত্তি ত্ৱ’’ন্তি সব্বত্থ পাঠো. ‘‘এহি মে ত্ৱং, আৱুসো সামণেৰ, অঙ্গজাতং গণ্হাহী’’তি আগতত্তা ‘‘ৱচীকম্ম’’ন্তিপি ৱত্তুং যুত্তং ৱিয দিস্সতি. এৱং সন্তে অঞ্ঞং ‘‘এৱং কৰোহী’’তি আণত্তিযাপি আপত্তি সিযাতি সঙ্কৰং হোতি. তস্মা ন ৱুত্তন্তি গহেতব্বন্তি কেচি.
২৬৭. ‘‘পুপ্ফাৱলিযং সাসৱড়িয’’ন্তি দুৱিধো কিৰ.
সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.