৩. ছন্দসমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৮২৫. যো সমাধিস্স নিস্সযভূতো ছন্দো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দ’’ন্তি. তস্স চ অধিপতেয্যট্ঠো নিস্সযট্ঠো, ন ৱিনা তং ছন্দং নিস্সাযাতি আহ – ‘‘নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৱা, অধিপতিং কত্ৱাতি অত্থো’’তি. পধানভূতাতি সেট্ঠভূতা, সেট্ঠভাৱো চ একস্সপি চতুকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তিযা, ততো এৱ বহুৱচননিদ্দেসো, পধানসঙ্খাৰট্ঠেন পধানসঙ্খৰণতো. ‘‘ছন্দং চে নিস্সায…পে… অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাড়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৱা সমাসো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি, অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৱসেন ৱা ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধি. তেন ‘‘ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি পধানভূতসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতা’’তি ৱক্খতি, তং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. পধানভূতাতি ৱীৰিযভূতা. কেচি ৱদন্তি – ‘‘সঙ্খতসঙ্খাৰাদিনিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণ’’ন্তি. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বম্পি ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো তদঞ্ঞস্স নিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি. যথা ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতো, এৱং ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতো. পধানসঙ্খাৰাপি ছন্দেন চেৱ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতাতি তীসুপি পদেসু সমন্নাগতসদ্দো যোজেতব্বো. তস্মাতি যস্মা তযোপি ছন্দাদযো একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্না, তস্মা সব্বে তে ধম্মা একতো কত্ৱা ‘‘অযং ৱুচ্চতি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি ৱুত্তন্তি. এৱং ছন্দাদীনংযেৱ চেত্থ ইদ্ধিপাদভাৱো ৱুত্তো, ৱিভঙ্গে পন তেসং ইদ্ধিভাৱো সম্পযুত্তানং ইদ্ধিপাদভাৱো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে পনা’’তিআদিমাহ.

ইদানি নেসং ইদ্ধিপাদতাপি সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দঞ্হি ভাৱযতো পধানং কত্ৱা ভাৱেন্তস্স তথা পৱত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন ইজ্ঝমানো ছন্দো ইদ্ধি নাম, তস্স নিস্সযভূতা পধানসঙ্খাৰা ইদ্ধিপাদো নাম. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তথা ভাৱযন্তস্স মুখ্যতামত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ইজ্ঝনত্থো পন সব্বেসং সমানন্তি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্ত…পে… ইজ্ঝন্তিযেৱা’’তি আহ.

ইদ্ধিপাদে অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ছন্দাদযোতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰা. সেসিদ্ধিপাদেসূতি ৱীৰিযিদ্ধিপাদাদীসু. তত্থ ৱীৰিযসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতোতি দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতং, তত্থ পুৰিমং সমাধিৱিসেসং, ৱীৰিযাধিপতিসমাধি এৱ ৱীৰিযসমাধীতি দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৱেযেৱ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি পধানসঙ্খাৰো চ, ছন্দাদযো সমাধিৱিসেসনানি, পধানসঙ্খাৰো পন পধানৱচনেনেৱ ৱিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৱীৰিযাধিপতিতা পধানসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিং ৱিসেসেত্ৱা ঠিতমেৱ সমন্নাগমঙ্গৱসেন পধানসঙ্খাৰৱচনেন ৱুত্তন্তি নাপি দ্ৱীহি ৱীৰিযেহি সমন্নাগমো ৱুত্তো হোতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠো সমাধি, তথাপি ৱিসিট্ঠেনেৱ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খাৰো সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৱিসেসনানং ৱসেন চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ৱুত্তা, ৱিসেসনভাৱো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৱস্সযদস্সনৱসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাদাযট্ঠেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা হোতি, তেনেৱ অভিধম্মে উত্তৰচূড়ভাজনিযে ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনংযেৱ ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা, পঞ্হপুচ্ছকে চ – ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৱ (ৱিভ. ৪৩১) উদ্দেসং কত্ৱাপি পুন ছন্দাদীনংযেৱ কুসলাদিভাৱো ৱিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি অযমেত্থ পাড়িৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো. তত্থ উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱাতি ছন্দাদিকে ধুৰে জেট্ঠকে পুব্বঙ্গমে কত্ৱা নিব্বত্তিতসমাধি ছন্দাধিপতিসমাধীতি ছন্দাদীনং ইদ্ধিযা অধিগমূপাযদস্সনং উপাযিদ্ধিপাদদস্সনং, তদত্থমেৱ ‘‘তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তত্থ তত্থ পাড়িযং নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং ছন্দাদিৱিসিট্ঠানংযেৱ ৱেদনাক্খন্ধাদীনং অধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কেৱলং ইদ্ধিসম্পযুত্তানংযেৱ খন্ধানং ৱসেন ইদ্ধিপাদভাৱে গয্হমানে তেসং চতুব্বিধতা ন হোতি ৱিসেসকাৰণভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো. অনিব্বত্তোতি হেতুপচ্চযেহি ন নিব্বত্তো, ন সভাৱধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৱাদমদ্দনত্থায হোতি, অভিধম্মে চ আগতো উত্তৰচূড়ৱাৰোতি যোজনা. চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতিআদি উত্তৰচূড়ৱাৰদস্সনং. ইমে পন উত্তৰচূড়ৱাৰে আগতা ইদ্ধিপাদা.

ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তীতি সত্তাহানি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৱা মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ছন্দমেৱ নিস্সায অৰহত্তং পাপুণীতি আহ – ‘‘ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. সোণত্থেৰোতি সুখুমালসোণত্থেৰো. সো হি আযস্মা অত্তনো সুখুমালভাৱং অচিন্তেত্ৱা অতিৱেলং চঙ্কমনেন পাদেসু উট্ঠিতেসুপি উস্সাহং অৱিস্সজ্জেন্তো ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সম্ভুতত্থেৰো ‘‘চিত্তৱতো চে অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যাতি চিত্তং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. মোঘৰাজা ‘‘পঞ্ঞৱতো চে মগ্গভাৱনা ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যা’’তি পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং পঞ্ঞাধুৰং পঞ্ঞাজেট্ঠকং কত্ৱা অৰহত্তং পাপুণীতি আহ ‘‘মোঘৰাজা ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. ইদানি নেসং অৰিযানং উপট্ঠানুস্সাহমন্তজাতিসম্পদং নিস্সায ৰঞ্ঞো সন্তিকে লদ্ধৱিসেসে অমচ্চপুত্তে নিদস্সনভাৱেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৱিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৱুত্তা, থামভাৱতো চ ৱীৰিযস্স সূৰত্তসদিসতা, চিন্তনপ্পধানত্তা চিত্তস্স মন্তসংৱিধানসদিসতা, যোনিসোমনসিকাৰ-সম্ভূতেসু কুসলধম্মেসু পঞ্ঞা সেট্ঠাতি ৱীমংসায জাতিসম্পত্তিসদিসতা ৱুত্তা.