নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
সংযুত্তনিকাযে
মহাৱগ্গটীকা
১. মগ্গসংযুত্তং
১. অৱিজ্জাৱগ্গো
১-২. অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-২. পুব্বঙ্গমাতি পুব্বেচৰা. অৱিজ্জা হি অঞ্ঞাণলক্খণা সম্মুয্হনাকাৰেন আৰম্মণে পৱত্ততীতি সম্পযুত্তধম্মানম্পি তদাকাৰানুৱিধানতায পচ্চযো হোতি. তথা হি তে অনিচ্চাসুভদুক্খানত্তসভাৱেপি ধম্মে নিচ্চাদিতো গণ্হন্তি, অযমস্সা তেসং সহজাতৱসেন পুব্বঙ্গমতা. যং পন মোহেন অভিভূতো পাপকিৰিযায আদীনৱং অপস্সন্তো পাণং হনতি, অদিন্নং আদিযতি, কামেসু মিচ্ছা চৰতি, মুসা ভণতি, অঞ্ঞম্পি ৱিৱিধং দুস্সীল্যং আচৰতি, অযমস্স সহজাতৱসেন চ উপনিস্সযৱসেন চ পুব্বঙ্গমতা. সমাপজ্জনাযাতি তব্ভাৱাপজ্জনায অকুসলপ্পত্তিযা. সভাৱপটিলাভাযাতি অত্তলাভায. তেনাহ ‘‘উপ্পত্তিযা’’তি. সা পনেসা ৱুত্তাকাৰেন অকুসলানং পুব্বঙ্গমভূতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. যদেতন্তি যং এতং পাপাজিগুচ্ছনতায পাপতো অলজ্জনাকাৰসণ্ঠিতং অহিৰিকং, পাপানুত্ৰাসতায পাপতো অভাযনাকাৰসণ্ঠিতঞ্চ অনোত্তপ্পং, এতং দ্ৱযং অনুদেৱ অন্ৱাগতমেৱ. অনু-সদ্দেন চেত্থ এতন্তি উপযোগৱচনং. অনুদেৱাতি এতস্স অত্থো সহেৱ একতোতি. এত্থ অৱিজ্জায ৱুত্তনযানুসাৰেন তপ্পটিপক্খতো চ অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ যথা অকুসলকম্মপথৱসেন পৱত্তিযং পুব্বঙ্গমতা অৱিজ্জায, এৱং কুসলকম্মপথৱসেন পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন চ পৱত্তিযং ৱিজ্জায পুব্বঙ্গমতা ৱত্তব্বা. ৱীমংসাধিপতিৱসেন পৱত্তিযং আধিপচ্চাকাৰৱসেন চ পুব্বঙ্গমতা ৱেদিতব্বা. দ্ৱীহেৱাতি চ অৱধাৰণং আধিপচ্চাকাৰস্স সহজাতেনেৱ সঙ্গহেতব্বতো.
লজ্জনাকাৰসণ্ঠিতাতি পাপতো জিগুচ্ছনাকাৰসণ্ঠিতা. ভাযনাকাৰসণ্ঠিতন্তি উত্তসনাকাৰসণ্ঠিতং. এত্থাতি হিৰিওত্তপ্পে. ৱিদতি, ৱিন্দতীতি ৱা ৱিজ্জা. ৱিদ্দসূতি চ সপ্পঞ্ঞপৰিযাযোতি আহ ‘‘ৱিদ্দসুনোতি ৱিদুনো’’তি. যাথাৱদিট্ঠীতি অৱিপৰীতা দিট্ঠি, সংকিলেসতো নিয্যানিকদিট্ঠি. সম্মাদিট্ঠি পহোতীতি এত্থ সা ৱিজ্জা সম্মাদিট্ঠি ৱেদিতব্বা. ন একতো সব্বানি লব্ভন্তি সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স অনেকৰূপত্তা. লোকুত্তৰমগ্গক্খণে একতো লব্ভন্তি কিচ্চতো ভিন্নানম্পি তাসং তত্থ সৰূপতো অভিন্নত্তা. একা এৱ হি ৱিৰতি মগ্গক্খণে তিস্সন্নম্পি ৱিৰতীনং কিচ্চং সাধেন্তী পৱত্ততি, যথা একা এৱ সম্মাদিট্ঠি পৰিজাননাদিৱসেন চতুব্বিধকিচ্চং সাধেন্তী পৱত্ততি. তানি চ খো সব্বানি অট্ঠপি পঠমজ্ঝানিকে মগ্গে লব্ভন্তীতি যোজনা. পঠমজ্ঝানিকেতি পঠমঝানৱন্তে.
তথাভূতস্সাতি অৰিযমগ্গসমঙ্গিনো. যস্মা মহাসড়াযতনসুত্তে ৱুত্তং ‘‘সম্মাদিট্ঠিআদীনং পঞ্চন্নং এৱ অঙ্গানং ৱসেনা’’তি, তস্মা পঞ্চঙ্গিকো লোকুত্তৰমগ্গো হোতি. ‘‘পুব্বেৱ খো পনা’’তি হি ৱচনং তদা মগ্গক্খণে ৱিৰতীনং অভাৱং ঞাপেতি, তস্মা কামাৱচৰচিত্তেসু ৱিয লোকুত্তৰচিত্তেসু ৱিৰতি অনিযতাতি অধিপ্পাযো. পৰিসুদ্ধভাৱদস্সনন্তি পৰিসুদ্ধসীলভাৱদস্সনত্থং. অযমত্থো দীপিতো, ন অৰিযমগ্গে ৱিৰতীনং অভাৱো.
যদি এৱং কস্মা অভিধম্মে মগ্গৱিভঙ্গে পঞ্চঙ্গিকৱাৰো আগতোতি আহ ‘‘যম্পি অভিধম্মে’’তিআদি. তন্তি ‘‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি ৱচনং. ‘‘একং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুং ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘যস্মিঞ্হি কালে’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মিঞ্হি কালেতি লোকিযকালে. তেন ‘‘একং কিচ্চন্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং অট্ঠঙ্গিককিচ্চং দস্সেতি. ৱিৰতিউপ্পাদনেন মিচ্ছাৱাচাদীনি পুগ্গলেন মগ্গসমযে পজহাপেন্তীতি সম্মাদিট্ঠিআদীনি ‘‘পঞ্চ কাৰকঙ্গানী’’তি ৱুত্তানি. সম্মাৱাচাদিকিৰিযা হি ৱিৰতি, তঞ্চ এতানি কাৰাপেন্তীতি. ৱিৰতিৱসেনাতি ৱিৰমণকিৰিযাৱসেন কাৰাপকভাৱেন, কত্তুভাৱেন ৱাতি অত্থো. ‘‘ৱিৰতিত্তযৱসেনা’’তি ৱা পাঠো.
সম্মাকম্মন্তো পূৰতীতি ইমেহি সম্মাদিট্ঠিআদীহি সম্মাকম্মন্তকিচ্চং পূৰতি নাম তেহি ৱীৰিযাদিকেহি তদত্থসিদ্ধিতো. তম্পি সন্ধায ‘‘একং কিচ্চন্তৰং দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং. ইমং কিচ্চন্তৰং দস্সেতুন্তি লোকুত্তৰমগ্গক্খণেপি ইমানেৱ পঞ্চ সম্মাৱাচাদিৱিৰতিত্তযস্স একক্খণে কাৰাপকঙ্গানীতি দস্সেতুং. এৱং ৱুত্তন্তি ‘‘তস্মিং সমযে পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি (ৱিভ. ৪৯৪) এৱং ৱুত্তং. লোকিযমগ্গক্খণে পঞ্চেৱ হোন্তি, ৱিৰতি পন অনিযতা, তস্মা ‘‘ছঅঙ্গিকো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পঞ্চঙ্গিকো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তযিদং অভিধম্মে পঞ্চঙ্গিকৱাৰদেসনায কাৰণকিত্তনমগ্গো, অৰিযমগ্গো পন অট্ঠঙ্গিকোৱাতি দস্সেতুং, ‘‘যা চ, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. মিচ্ছাদিট্ঠিআদিকা দস, তপ্পচ্চযা অকুসলা চ দসাতি ৱীসতি অকুসলপক্খিযা, সম্মাদিট্ঠিআদিকা দস, তপ্পচ্চযা কুসলা চ দসাতি ৱীসতি কুসলপক্খিযা মহাচত্তাৰীসকসুত্তে ৱুত্তা. মহাচত্তাৰীসকন্তি তস্সেতং নামং. মিস্সকোৱ কথিতো লোকুত্তৰস্সপি ইধ লব্ভমানত্তা.
যস্মা কোসলসংযুত্তেপি ইধ চ থেৰেন ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্ৰহ্মচৰিযস্সা’’তিআদিনা ৱুত্তং ‘‘মা হেৱং আনন্দা’’তিআদিনা পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘সকলমেৱিদং আনন্দা’’তিআদিনা ভগৱতা দেসিতং সুত্তং আগতং. তস্সত্থো কোসলসংযুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কোসলসংযুত্তে ৱুত্তত্থমেৱা’’তি.
অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৩. সাৱকবোধি সাৱকপাৰমিযো, তপ্পৰিযাপন্নং ঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং, তং পন দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং তত্থপি ধম্মসেনাপতিনো এৱ সৱিসেসং মত্থকং পত্তং, ন ইতৰেসন্তি আহ – ‘‘সাৱক…পে… অপ্পত্ততাযা’’তি. তস্মা তস্স মত্থকপ্পত্তিযা মগ্গব্ৰহ্মচৰিযে ইজ্ঝন্তে তস্স একদেসো ইধ ইজ্ঝতি, ন সকলন্তি. ন হি অদ্ধব্ৰহ্মচৰিযং নাম অত্থি, তস্মা ৱুত্তং, ‘‘সকলম্পি …পে… লব্ভতী’’তি, তং পন ভণ্ডাগাৰিকো নাঞ্ঞাসি ঞাণস্স সাৱকৱিসযেপি সপ্পদেসিকত্তা, ধম্মসেনাপতি পন ঞাণস্স তত্থ নিপ্পদেসিকত্তা অঞ্ঞাসীতি. তেনাহ – ‘‘আনন্দত্থেৰো…পে… অঞ্ঞাসী’’তি. এৱমাহাতি ‘‘সকলমিদং, ভন্তে’’তি এৱং অৱোচ.
সাৰিপুত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জাণুস্সোণিব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা
৪. ৱড়ৱাভি-সদ্দো ৱড়ৱাপৰিযাযোতি আহ ‘‘চতূহি ৱড়ৱাহি যুত্তৰথেনা’’তি. যোধৰথোতি যোধেহি যুজ্ঝনত্থং আৰোহিতব্বৰথো. অলঙ্কাৰৰথো মঙ্গলদিৱসেসু অলঙ্কতপটিযত্তেহি আৰোহিতব্বৰথো. ঘনদুকুলেন পৰিৱাৰিতোতি ৰজতপট্টৱণ্ণেন সেতদুকুলেন পটিচ্ছাদিতো. পটিচ্ছাদনত্থো হি ইধ পৰিৱাৰসদ্দো. ৰজতপনাড়িসুপৰিক্খিত্তা সেতভাৱকৰণত্থং.
ছন্নং ছন্নং মাসানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. একৱাৰং নগৰং পদক্খিণং কৰোতীতি ইদং তস্মিং ঠানন্তৰে ঠিতেন কাতব্বং চাৰিত্তং. নগৰতো ন পক্কন্তাতি নগৰতো বহি ন গতা. মঙ্গলৱচনে নিযুত্তা মঙ্গলিকা, সুৱত্থিৱচনে নিযুত্তা সোৱত্থিকা. আদি-সদ্দেন থুতিমাগধৱন্দিকাচৰিযকে সঙ্গণ্হাতি. সুকপত্তসদিসানি ৱণ্ণতো.
ৱণ্ণগীতন্তি থুতিগীতং. ব্ৰহ্মভূতং সেট্ঠভূতং যানং, ব্ৰহ্মভূতানং সেট্ঠভূতানং যানন্তি ৱা ব্ৰহ্মযানং. ৱিজিতত্তা ৱিসেসেন জিননতো. ৰাগং ৱিনযমানা পৰিযোসাপেতীতি সব্বম্পি ৰাগং সমুচ্ছেদৱিনযৱসেন ৱিনেতি, অত্তনো কিচ্চং পৰিযোসাপেতি. কিচ্চপৰিযোসাপনেনেৱ হি সযম্পি পৰিযোসানং নিপ্ফত্তিং উপগচ্ছতি. তেনাহ ‘‘পৰিযোসানং গচ্ছতি নিপ্ফজ্জতী’’তি.
ধুৰন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৱচনন্তি আহ ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্ততাযুগে যুত্তা’’তি. ঈসাতি যুগসন্ধাৰিকা দাৰুযুগড়া. যথা ৱা বাহিৰং যুগং ধাৰেতি, তস্সা ঠিতায এৱ কিচ্চসিদ্ধি, এৱং কিৰিযাৱসেন লদ্ধবলেন তত্ৰমজ্ঝত্ততাযুগে থিৰং ধাৰেতি, তেহেৱ অৰিযমগ্গৰথস্স পৱত্তনং. হিৰিগ্গহণেন চেত্থ তংসহচৰণতো ওত্তপ্পম্পি গহিতংযেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘অত্তনা সদ্ধি’’ন্তিআদি. নাড়িযা মিনমানো পুৰিসো ৱিয আৰম্মণং মিনাতীতি মনো. কতৰং পন তং মনো, কথঞ্চস্স যোত্তসদিসতাতি আহ ‘‘ৱিপস্সনাচিত্ত’’ন্তিআদি. তেন যোত্তং ৱিযাতি যোত্তন্তি দস্সেতি. লোকিযৱিপস্সনাচিত্তং অতিৰেকপঞ্ঞাস কুসলধম্মে একাবদ্ধে একসঙ্গহিতে কৰোতীতি সম্বন্ধো. তে পন ‘‘ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’’তি চিত্তঙ্গৱসেন ধম্মসঙ্গহে (ধ. স. ১) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. লোকুত্তৰৱিপস্সনাচিত্তন্তি মগ্গচিত্তং আহ. অতিৰেকসট্ঠীতি তে এৱ সম্মাকম্মন্তাজীৱেহি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযাদীহি চ সদ্ধিং অতিৰেকসট্ঠি কুসলধম্মে. একাবদ্ধেতি একস্মিং এৱ আৰম্মণে আবদ্ধে. একসঙ্গহেতি তথেৱ ৱিপস্সনাকিচ্চৱসেন একসঙ্গহে কৰোতি. পুব্বঙ্গমভাৱেন আৰক্খং সাৰেতীতি আৰক্খসাৰথী. ‘‘যথা হি ৰথস্স…পে… সাৰথী’’তি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং ‘‘যোগ্গিযো’’তি ৱুত্তং. ধুৰং ৱাহেতি যোগ্গে. যোজেতি যোগ্গে সমগতিযঞ্চ. অক্খং অব্ভঞ্জতি সুখপ্পৱত্তনত্থং. ৰথং পেসেতি যোগ্গচোদনেন. নিব্বিসেৱনে কৰোতি গমনৱীথিযং পটিপাদনেন সন্নিযোজেতি. আৰক্খপচ্চুপট্ঠানাতি আৰক্খং পচ্চুপট্ঠপেতি অসম্মোসসভাৱত্তা. গতিযোতি পৱত্তিযো, নিপ্ফত্তিযো ৱা. সমন্ৱেসতীতি গৱেসতি.
অৰিযপুগ্গলস্স নিব্বানং পটিমুখং সম্পাপনে ৰথো ৱিযাতি ৰথো. পৰিকৰোতি ৱিভূসযতীতি পৰিক্খাৰো, ৱিভূসনং, সীলঞ্চ অৰিযমগ্গস্স ৱিভূসনট্ঠানিযং. তেন ৱুত্তং ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলালঙ্কাৰো’’তি, সীলভূসনোতি অত্থো. ৱিপস্সনাসম্পযুত্তানন্তি লোকিযায লোকুত্তৰায চ ৱিপস্সনায সম্পযুত্তানং. ৱিধিনা ঈৰেতব্বতো পৱত্তেতব্বতো ৱীৰিযং, সম্মাৱাযামো. সমং সম্মা চ ধিযতীতি সমাধি, ধুৰঞ্চ তং সমাধি চাতি ধুৰসমাধি, উপেক্খা ধুৰসমাধি এতস্সাতি উপেক্খাধুৰসমাধি, অৰিযমগ্গো উপেক্খাসঙ্খাতধুৰসমাধীতি অত্থো. অট্ঠকথাযং পন ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা ধুৰসমাধিসদ্দানং ভিন্নাধিকৰণতা ৱুত্তা. পযোগমজ্ঝত্তেতি ৱীৰিযসমতায. অনিচ্ছাতি ইচ্ছাপটিপক্খা. তেনাহ ‘‘অলোভসঙ্খাতা’’তি. পৰিৱাৰণন্তি পৰিৱাৰো, পৰিচ্ছদোতি অত্থো.
মেত্তাতি মেত্তাচেতোৱিমুত্তি. তথা কৰুণা. পুব্বভাগোতি উভিন্নম্পি উপচাৰো. দ্ৱেপি কাযচিত্তৱিৱেকা ৱিয পুব্বভাগধম্মৱসেন ৱুত্তা. অৰিযমগ্গৰথেতি পৰিসুদ্ধমগ্গসঙ্খাতে ৰথে. অৰিযমগ্গৰথো চ মগ্গৰথো চাতি অৰিযমগ্গৰথো, এৱং একসেসনযেন ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তৰমগ্গৰথে ঠিতো’’তি. সন্নদ্ধচম্মোতি যোগাৱচৰস্স পটিমুক্কচম্মং. ন নং তে ৱিজ্ঝন্তীতি ৱচনপথা ন নং ৱিজ্ঝন্তি. ধম্মভেদনৱসেন ন ভঞ্জতি, তস্স অৰিযমগ্গস্স ৰথস্স সম্মা যোজিতস্স অন্তৰা ভঙ্গো নত্থীতি অত্থো.
অত্তনো পুৰিসকাৰং নিস্সায লদ্ধত্তা অত্তনো সন্তানেতি অধিপ্পাযো. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং. ততো এৱ সেট্ঠযানং, নস্স কেনচি সদিসন্তি অসদিসং. ধিতিসম্পন্নতায ধীৰা পণ্ডিতপুৰিসা লোকম্হা নিয্যন্তি গচ্ছন্তি. ‘‘জযং জয’’ন্তি গাথাযং ৱচনৱিপল্লাসেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘জিনন্তা জিনন্তা’’তি.
জাণুস্সোণিব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-৬. নিযমত্থোতি অৱধাৰণত্থো. তেন নিযমেন অৱধাৰণেন – অঞ্ঞং মগ্গং পটিক্খিপতি ইতো অঞ্ঞস্স নিয্যানিকমগ্গস্স অভাৱতো. ‘‘দুক্খস্স পৰিঞ্ঞত্থ’’ন্তি ৱুত্তত্তা ৱট্টদুক্খং কথিতং. অৰিযমগ্গে গহিতে তস্স পুব্বভাগমগ্গো ৱিপস্সনায গহিতো এৱাতি ‘‘মিস্সকমগ্গো কথিতো’’তি ৱুত্তং. উত্তানমেৱ অপুব্বস্স অভাৱা. অযং পন ৱিসেসো ‘‘ৰাগক্খযো’’তিআদীহি যদিপি নিব্বানং ৱুত্তং. তথাপি অৰহত্তং ৱিয ব্ৰহ্মচৰিযম্পি. তেন নিব্বানং এৱ ৱুচ্চতি ‘‘ইদং ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসান’’ন্তি.
কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৭. ৰাগৱিনযাদিপদেহি নিব্বানং ৱাপি ৱুচ্চেয্য অৰহত্তং ৱাপি. যস্মা সো ভিক্খু উভযত্থপি নিৱিট্ঠবুদ্ধি, তস্মা ভগৱা তস্স অজ্ঝাসযৱসেন ‘‘নিব্বানধাতুযা খো এত’’ন্তিআদিনা নিব্বানধাতুং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন ‘‘আসৱানং খযো তেন ৱুচ্চতী’’তি আহ. যস্মা অৰিযমগ্গো ৰাগাদিকে সমুচ্ছেদৱসেন ৱিনেতি, আসৱঞ্চ সব্বসো খেপেতি, তেন চ ৱুত্তং নিব্বানং অৰহত্তঞ্চ, তস্মা তদুভযং ‘‘ৰাগৱিনযোতিআদি নামমেৱা’’তি ৱুত্তং. অনুসন্ধিকুসলতায পুচ্ছন্তো এতং অৱোচাতি ইমিনা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি ইধ লব্ভতী’’তি দীপিতং, অজ্ঝাসযানুসন্ধিপি এত্থ লব্ভতেৱাতি দট্ঠব্বং.
দুতিযঅঞ্ঞতৰভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৮. একেন পৰিযাযেন অট্ঠঙ্গিকমগ্গং ৱিভজিত্ৱাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা একেন পৰিযাযেন অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ৱিভাগেন দস্সেত্ৱা ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা পুন অপৰেন পৰিযাযেন ৱিভজিতুকামো. উগ্গহধাৰণপৰিচযঞাণানিপি সৱনঞাণে এৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তীতি ‘‘সৱনসম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণৱসেনা’’তি ৱুত্তং.
কম্মট্ঠানাভিনিৱেসোতি কম্মট্ঠানপটিপত্তি. পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইট্ঠং কন্তং মনাপন্তি নিৰোধমগ্গেসু নিন্নভাৱং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৱো এৱ চ তত্থ কম্মকৰণং দট্ঠব্বং. একেনেৱাকাৰেন সচ্চানং পটিৱেধনিমিত্ততা, সো এৱ অভিমুখভাৱো তেসং সমাগমোতি একাভিসমযো.
অস্সাতি ঞাণস্স, যোগিনো ৱা. এত্থ চ কেচি ‘‘লোকিযঞাণম্পি পটিৱেধো সব্বস্স যাথাৱবোধভাৱতো’’তি ৱদন্তি. ননু উগ্গহাদিপটিৱেধো চ পটিৱেধোৱ, ন চ সো লোকুত্তৰোতি? তং ন, কেৱলেন পটিৱেধ-সদ্দেন উগ্গহাদিপটিৱেধানং অৱচনীযত্তা, পটিৱেধনিমিত্তত্তা ৱা উগ্গহাদিৱসেন পৱত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুচ্চতি, ন পটিৱেধত্তা, পটিৱেধভূতমেৱ পন ঞাণং উজুকং পটিৱেধোতি ৱত্তব্বতং অৰহতি. কিচ্চতোতি পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চতো. আৰম্মণপটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধমাহ. কিচ্চতোতি অসম্মোহপটিৱেধং. উগ্গহাদীহি সচ্চস্স পৰিগ্গণ্হনং পৰিগ্গহো.
দুদ্দসত্তাতি অনধিগতঞাণেন যাথাৱসৰসলক্খণতো দট্ঠুং অসক্কুণেয্যত্তা উপ্পত্তিতো পাকটানিপি. তেনাহ ‘‘দুক্খসচ্চং হী’’তিআদি. উভযন্তি পুৰিমং সচ্চদ্ৱযং. পযোগোতি কিৰিযা, ৱাযামো ৱা. তস্স মহন্ততৰস্স ইচ্ছিতব্বতং দুক্কৰতৰতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৱগ্গগ্গহণত্থ’’ন্তিআদিনা. যথা পুৰিমং সচ্চদ্ৱযং ৱিয কেনচি পৰিযাযেন অপাকটতায পৰমগম্ভীৰত্তা উগ্গহাদিৱসেন পুব্বভাগে পৱত্তিভেদং গহেত্ৱা ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতুব্বিধং কত্ৱা ৱুত্তং. একমেৱ তং ঞাণং হোতি একাভিসমযৱসেনেৱ পৱত্তনতো.
কামপচ্চনীকট্ঠেনাতি কামানং উজুপচ্চনীকভাৱেন. কামতো নিস্সটভাৱেনাতি কামেহি ৱিসংযুত্তভাৱেন. কামং সম্মসন্তস্সাতি দুৱিধম্পি কামং অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তস্স. পজ্জতি পৱত্ততি এতেনাতি পদং, কামস্স পদন্তি কামপদং, কামস্স উপ্পত্তিকাৰণস্স ঘাতো সমুগ্ঘাতো, তং কামপদঘাতং. তেনাহ ‘‘কামৱূপসম’’ন্তি. কামেহি ৱিৱিত্তং কামৱিৱিত্তং. সো এৱ চ নেসং অন্তো সমুচ্ছেদৱিৱেকেতি কত্ৱা তস্মিং সাধেতব্বে উপ্পন্নোতি ৱুত্তং ‘‘কামৱিৱিত্তন্তে উপ্পন্নো’’তি. কামতো নিক্খমতীতি নিক্খমো, সো এৱ নেক্খম্মসঙ্কপ্পো. ইমস্মিঞ্চ নেক্খম্মসঙ্কপ্পস্স সদ্দত্থৱিভাৱেন যথাৱুত্তো কামপচ্চনীকট্ঠাদিকো অত্থনিদ্ধাৰণৱিসেসো অন্তোগধো.
এসেৱ নযোতি ইমিনা ব্যাপাদপচ্চনীকট্ঠেন ৱিহিংসায পচ্চনীকট্ঠেনাতিআদিকং অব্যাপাদাৱিহিংসাসঙ্কপ্পানং অত্থুদ্ধাৰণৱিধিং অতিদিসতি. নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদযোতি আদি-সদ্দেন অব্যাপাদঅৱিহিংসাসঙ্কপ্পে এৱ সঙ্গণ্হাতি. কাম…পে… সঞ্ঞানন্তি কামৱিতক্কাদিৱিৰতিসম্পযুত্তানং নেক্খম্মাদিসঞ্ঞানং. নানত্তাতি নানাখণিকত্তা. তীসু ঠানেসূতি তিপ্পকাৰেসু কাৰণেসু. উপ্পন্নস্সাতি উপ্পজ্জনাৰহস্স. ভূমিলদ্ধউপ্পন্নং ইধাধিপ্পেতং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. পদচ্ছেদতোতি কাৰণুপচ্ছেদতো. পদন্তি হি উপ্পত্তিকাৰণন্তি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অনুপ্পত্তিসাধনৱসেনাতি যথা সঙ্কপ্পো আযতিং নুপ্পজ্জতি, এৱং অনুপ্পত্তিসাধনৱসেন. সম্মাদিট্ঠি ৱিয একোৱ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি.
চতূসু ঠানেসূতি ৱিসংৱাদনাদীসু চতূসু ৱীতিক্কমট্ঠানেসু. পব্বজিতানং মিচ্ছাজীৱো নাম আহাৰনিমিত্তকোতি আহ ‘‘খাদনীযভোজনীযাদীনং অত্থাযা’’তি. সব্বসো অনেসনায পহানং সম্মাআজীৱোতি আহ ‘‘বুদ্ধপ্পসত্থেন আজীৱেনা’’তি. কম্মপথপত্তানং ৱসেন ‘‘সত্তসু ঠানেসূ’’তি ৱুত্তং. অকম্মপথপত্তায হি অনেসনায সো পদঘাতং কৰোতিযেৱ.
তথাৰূপে ৱা আৰম্মণেতি যস্মিং আৰম্মণে ইমস্স পুব্বে কিলেসা ন উপ্পন্না, তস্মিং এৱ. অনুপ্পন্নানন্তি অনুপ্পাদস্সপি পত্থনাৱসেন অনুপ্পন্নানং. ৱীৰিযচ্ছন্দন্তি ৱীৰিযস্স নিব্বত্তেতুকামতাছন্দং. ‘‘ছন্দসম্পযুত্তৱীৰিযঞ্চা’’তি ৱদন্তি. ৱীৰিযমেৱ পন অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনে লব্ভমানছন্দতায ধুৰসম্পগ্গহতায ছন্দপৰিযাযেন ৱুত্তং. তথা হি ৱীৰিযং – ‘‘অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুৰতা’’তি (ধ. স. ২৬) নিদ্দিট্ঠং. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা চিত্তং পগ্গহিতং কৰোতি. পধানন্তি পধানভূতৱীৰিযং.
উপ্পত্তিপবন্ধৱসেনাতি নিৰন্তৰুপ্পাদনৱসেন. চতূসু ঠানেসু কিচ্চসাধনৱসেনাতি যথাৱুত্তেসু চতূসু ঠানেসু পধানকিচ্চস্স নিপ্ফাদনৱসেন অনুপ্পাদনাদিৱসেন. কিচ্চসাধনৱসেনাতি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তগাহৱিধমনৱসেন অসুভদুক্খানিচ্চানত্তসাধনৱসেন.
অযন্তি যথাৱুত্তো সদিসাসদিসতাৱিসেসো. অস্সাতি মগ্গস্স. এত্থ কথন্তি যদি ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানতো পট্ঠায যাৱ সব্বভৱগ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গবোজ্ঝঙ্গানং সদিসতা, এৱং সন্তে ‘‘আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতি, তঞ্চ লোকুত্তৰ’’ন্তি এত্থ কথং অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘এত্থাপী’’তিআদি. তংঝানিকাৱাতি পঠমজ্ঝানাদীসু যং ঝানং মগ্গপটিলাভস্স পাদকভূতং, তংঝানিকাৱ অস্স অৰিযস্স উপৰিপি তযো মগ্গা. এৱন্তি ৱুত্তাকাৰেন. পাদকজ্ঝানমেৱ নিযমেতি আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানুপ্পত্তিযং. ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধাতি সম্মসিতখন্ধে ৱদন্তি. পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতি পাদকসম্মসিতজ্ঝানানং ভেদে. যস্মা সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণমেৱ অৰিযমগ্গস্স বোজ্ঝঙ্গাদিৱিসেসং নিযমেতি, ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতাৱিৰাগভাৱতো ইতৰস্স চ অতব্ভাৱতো তীসুপি ৱাদেসু ৱিপস্সনাৱ নিযমেতীতি ৱেদিতব্বো, তস্মা ৱিপস্সনানিযমেনেৱ হি পঠমৱাদেপি অপাদকজ্ঝানাদিপাদকাপি মগ্গা পঠমজ্ঝানিকা হোন্তি. ইতৰেহি চ পাদকজ্ঝানেহি ৱিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকাৱ. এৱং সেসৱাদেসু ৱিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. দুতিযৱাদে তংতংঝানিকতা সম্মসিতসঙ্খাৰৱিপস্সনানিযমেহি হোতি. তত্ৰ হি ৱিপস্সনা তংতংৱিৰাগভাৱনা ভাৱেতব্বা, ন সোমনস্সসহগতা উপেক্খাসহগতা হুত্ৱা ঝানঙ্গাদিনিযমং মগ্গস্স কৰোতীতি এৱং ৱিপস্সনানিযমো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমস্মিঞ্চ ৱাদে পাদকসম্মসিতজ্ঝানুপনিস্সযসব্ভাৱে অজ্ঝাসযো একন্তেন হোতীতি ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতীতি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং, অট্ঠকথাযং পন ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স এতিস্সা অট্ঠকথায একসঙ্গহিতত্তা ‘‘তেসং ৱাদৱিনিচ্ছযো…পে… ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. পুব্বভাগেতি ৱিপস্সনাক্খণে.
ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সূকসুত্তৱণ্ণনা
৯. সূকন্তি সালিযৱাদীনং ৱালমাহ. সো হি নিকন্তকসদিসো পটিমুখগতং হত্থং ৱা পাদং ৱা ভিন্দতি, তস্মা ভেদং ইচ্ছন্তেন উদ্ধগ্গং কত্ৱা ঠপিতং সম্মাপণিহিতং নাম, তথা অট্ঠপিতং মিচ্ছাপণিহিতং নামাতি ৱুত্তং. মিচ্ছাপণিহিতাযাতি কম্মস্সকতপঞ্ঞায মিচ্ছাঠপনং নাম – ‘‘ইমে সত্তা কম্মৱসেন সুখদুক্খং পচ্চনুভৱন্তি, তং পন কম্মং ইস্সৰস্স ইচ্ছাৱসেন ব্ৰহ্মা নিম্মিনাতী’’তিআদিনা মিচ্ছাপকপ্পনং. কেচি পন ‘‘নত্থি দিন্নন্তিআদিনা নযেন পৱত্তি, তস্স ৱা ঞাণস্স অপ্পৱত্তী’’তি ৱদন্তি. মগ্গভাৱনাযাতি এত্থাপি মিচ্ছামগ্গস্স পৱত্তনং, অৰিযমগ্গস্স ৱা অপ্পৱত্তনং মিচ্ছাঠপনং. তেনাহ ‘‘অপ্পৱত্তিতত্তা’’তি. অৱিজ্জং ভিন্দিস্সতীতি অৱিজ্জং সমুচ্ছিন্দিস্সতি. মগ্গনিস্সিতং কত্ৱা মগ্গে এৱ পক্খিপিত্ৱা. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স মূলকাৰণং মগ্গে সিদ্ধে তস্স কিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তিতো. ‘‘সম্মাপণিহিতায দিট্ঠিযা সম্মাপণিহিতায মগ্গভাৱনাযা’’তি ৱুত্তত্তা মিস্সকমগ্গো কথিতো. ছৱিভেদসদিসো চেত্থ অৱিজ্জাভেদো, লোহিতুপ্পাদসদিসো লোকুত্তৰমগ্গভাৱো দট্ঠব্বো.
সূকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. নন্দিযসুত্তৱণ্ণনা
১০. ছন্নপৰিব্বাজকো ৱত্থচ্ছাদিযা ছন্নঙ্গপৰিব্বাজকো, ন নগ্গপৰিব্বাজকো.
অৱিজ্জাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিহাৰৱগ্গো
১. পঠমৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
১১. অড্ঢমাসন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. পটিসল্লীযিতুন্তি যথাৱুত্তং কালং পটি দিৱসে দিৱসে সমাপত্তিযং ধম্মচিন্তাযং চিত্তং নিলীযিতুং. ৱিনেতব্বোতি সমুচ্ছেদৱিনযেন ৱিনেতব্বো অৰিযমগ্গাধিগন্তব্বো. তন্তি দিট্ঠানুগতিআপজ্জনং. অস্সাতি জনতায. অপগচ্ছতীতি সত্থু সন্তিকতো অপেতি. সূতি নিপাতমত্তং.
পদেসেনাতি একদেসেন. সহ পদেসেনাতি সপদেসো. স্ৱাযং সপদেসো যস্মা ৱেদনাৱসেনেৱ পাড়িযং আগতো, তস্মা পৰমত্থধম্মকোট্ঠাসে ৱেদনা অনৱসেসতো লব্ভতি, তে গণ্হন্তো ‘‘খন্ধপদেসো’’তিআদিমাহ. তং সব্বন্তি খন্ধপদেসাদিকং সব্বম্পি. ‘‘সম্মসন্তো’’তি পদস্স অত্থদস্সনৱসেন ‘‘পচ্চৱেক্খন্তো’’তি আহ. পচ্চৱেক্খণা ইধ সম্মসনং নাম, ন ৱিপস্সনা. ৱিপস্সনাসম্মসনং পন ভগৱতো ৱিসাখপুণ্ণমাযং এৱ নিপ্ফন্নং, তস্মা ভগৱতো অঞ্ঞভূমিকাপি ৱেদনা অঞ্ঞভূমিকানং সত্তানং ৱিৰুদ্ধা উপ্পজ্জতেৱাতি ৱুত্তং ‘‘যাৱ ভৱগ্গা পৱত্তা সুখা ৱেদনা’’তি. সব্বাকাৰেনাতি সৰূপতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদাদিতোতি সব্বাকাৰেন. পৰিগ্গণ্হন্তো উপপৰিক্খন্তো.
নিপ্পদেসানেৱ অনৱসেসানেৱ. ইন্দ্ৰিযসতিপট্ঠানপদেসো সুৱিঞ্ঞেয্যোতি অনুদ্ধতো. অস্সাতি ভগৱতো. ঠানেতি তস্মিং তস্মিং পচ্চৱেক্খিতব্বসঙ্খাতে ওকাসে. সা সা চ ৱিহাৰসমাপত্তীতি খন্ধৱসেন আযতনাদিৱসেন চ পৱত্তিত্ৱা তেসং একদেসভূতং ৱেদনংযেৱ পৰিগ্গহেত্ৱা তং সম্মসিত্ৱা অনুক্কমেন সমাপন্না ঝানসমাপত্তি ফলসমাপত্তি চ. ফলসমাপত্তি হি তথা সম্মসিত্ৱা পুনপ্পুনং সমাপজ্জনৱসেন অত্থতো অভিন্নাপি অধিট্ঠানভূতধম্মভেদেন ভিন্না ৱিয ৱুচ্চতি, যতো চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সভেদা দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনসমাপত্তিযো অট্ঠকথাযং ৱুত্তা. কামং অঞ্ঞধম্মৱসেনপি জাতা এৱ, ৱেদনাৱসেন পনেত্থ অভিনিৱেসো কতো ৱেদনানুভাৱেন জাতা. কস্মা এৱং জাতাতি? বুদ্ধানং ঞাণপদস্স অন্তৰৱিভাগত্তা. তথা হি ভগৱা সকলম্পি অড্ঢমাসং ৱেদনাৱসেনেৱ সম্মসনং পৱত্তেতি, তদনুসাৰেন চ তা ৱিহাৰসমাপত্তিযো সমাপজ্জি. তযিদং অচ্ছৰিযং অনঞ্ঞসাধাৰণং ভিক্খূ পৱেদেন্তো সত্থা – ‘‘যেন স্ৱাহ’’ন্তিআদিমৱোচ.
অকুসলাৱাতি পাণাতিপাত-অদিন্নাদান-কামেসুমিচ্ছাচাৰ-মুসাৱাদ-পিসুণৱাচাসম্ফপ্পলাপ-অভিজ্ঝা-ব্যাপাদৱসেন তংতংমিচ্ছাদস্সনৱসেন চ অকুসলা ৱেদনা এৱ হোতি. ব্ৰহ্মলোকাদীসু উপ্পজ্জিত্ৱা তত্থ নিচ্চা ধুৱা ভৱিস্সামাতি এৱং দিট্ঠিং উপনিস্সাযাতি যোজেতব্বং. দেৱকুলাদীসু দেৱপূজত্থং, সব্বজনপৰিভোগত্থং ৱা মালাৱচ্ছং ৰোপেন্তি. ৱধবন্ধনাদীনীতি আদি-সদ্দেন অদিন্নাদান-মিচ্ছাচাৰ-মুসাৱাদ-পিসুণৱাচা-সম্ফপ্পলাপাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. দিট্ঠধম্মৱিপাকস্স অপচুৰত্তা অপাকটত্তা চ ‘‘ভৱন্তৰগতান’’ন্তি ৱুত্তং.
ইতি নেসন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন যথা ফৰুসৱাচাৱসেন, এৱং তদঞ্ঞেসম্পি অকুসলকম্মানং ৱসেন সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা অকুসলৱেদনাপ্পৱত্তি যথাৰহং নীহৰিত্ৱা ৱত্তব্বা. এসেৱ নযোতি ইমিনা যথা মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চ কুসলাকুসলৱিপাকৱেদনা সহজাতকোটিযা উপনিস্সযকোটিযা চ ৱসেন যথাৰহং যোজেত্ৱা দস্সিতা, এৱং মিচ্ছাসঙ্কপ্পপচ্চযাদীসুপি যথাৰহং যোজেত্ৱা দস্সেতব্বাতি ইমমত্থং অতিদিসতি. ছন্দপচ্চযাতি এত্থ তণ্হাছন্দসহিতো কত্তুকামতাছন্দো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দপচ্চযাতিআদীসু পন ছন্দপচ্চযা অট্ঠলোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদিতব্বা’’তি. ৱিতক্কপচ্চযাতি এত্থ অপ্পনাপ্পত্তোৱ ৱিতক্কো অধিপ্পেতোতি ৱুত্তং ‘‘ৱিতক্কপচ্চযা পঠমজ্ঝানৱেদনাৱা’’তি. ৱিতক্কপচ্চযা পঠমজ্ঝানৱেদনায গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা পঠমজ্ঝান’’ন্তি. উপৰি তিস্সো ৰূপাৱচৰা, হেট্ঠা তিস্সো অৰূপাৱচৰা এৱং সেসা ছ সঞ্ঞাসমাপত্তিৱেদনা.
তিণ্ণন্তি ছন্দৱিতক্কসঞ্ঞানং. অৱূপসমেতি পটিপক্খেন অৱূপসমিতে. তিণ্ণঞ্হি তেসং সহভাৱেন পচ্চযতা অট্ঠলোভসহগতচিত্তেসু এৱ. তত্থ যং ৱত্তব্বং তং ৱুত্তমেৱ. ছন্দমত্তস্সাতি তেসু তীসু ছন্দমত্তস্স. ৱূপসমে পঠমজ্ঝানৱেদনাৱ অপ্পনাপ্পত্তস্স অধিপ্পেতত্তা. ছন্দৱিতক্কানং ৱূপসমে দুতিযজ্ঝানাদিৱেদনা অধিপ্পেতা সঞ্ঞায অৱূপসন্তত্তা. দুতিযজ্ঝানাদিৱেদনাগহণেন হি সব্বা সঞ্ঞাসমাপত্তিযো চ গহিতাৱ হোন্তি. তিণ্ণম্পি ৱূপসমেতি ছন্দৱিতক্কসঞ্ঞানং ৱূপসমে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱেদনা অধিপ্পেতা. ভৱগ্গপ্পত্তসঞ্ঞা হি ৱূপসমন্তি ছন্দসঙ্কপ্পানং অচ্চন্তসুখুমভাৱপ্পত্তিযা. হেট্ঠা ‘‘সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা’’তি এত্থ সম্মাদিট্ঠিগ্গহণেন হেট্ঠিমমগ্গসম্মাদিট্ঠিপি গহিতাৱ হোতীতি আহ – ‘‘অপ্পত্তস্স পত্তিযাতি অৰহত্তফলস্স পত্তত্থাযা’’তি. অথ ৱা হেট্ঠিমমগ্গাধিগমেন ৱিনা অগ্গমগ্গো নত্থীতি হেট্ঠিমমগ্গাধিগমং অত্থাপন্নং কত্ৱা ‘‘অৰহত্তফলস্স পত্তত্থাযা’’তি ৱুত্তং. আযমেতি ফলেন মিস্সিতো হোতি এতেনাতি আযামো, সম্মাৱাযামোতি আহ ‘‘অত্থি আযামন্তি অত্থি ৱীৰিয’’ন্তি. তস্স ৱীৰিযাৰম্ভস্সাতি অঞ্ঞাধিগমকাৰণস্স সম্মাৱাযামস্স ৱসেন. পাড়িযং ঠান-সদ্দো কাৰণপৰিযাযোতি আহ – ‘‘অৰহত্তফলস্স কাৰণে’’তি. তপ্পচ্চযাতি এত্থ তং-সদ্দেন ‘‘ঠানে’’তি ৱুত্তকাৰণমেৱ পচ্চামট্ঠন্তি আহ – ‘‘অৰহত্তস্স ঠানপচ্চযা’’তি. চতুমগ্গসহজাতাতি এতেন ‘‘অৰহত্তফলস্স পত্তত্থাযা’’তি এত্থ হেট্ঠিমমগ্গানং অত্থাপত্তিৱসেন গহিতভাৱমেৱ জোতেতি. কেচি পন ‘‘চতুমগ্গসহজাতাতি ৱত্ৱা নিব্বত্তিতলোকুত্তৰৱেদনাতি ভূতকথনং ৱিসেসনং. নিব্বত্তিতলোকুত্তৰৱেদনাতি পঠমং অপেক্খিতব্বং, পচ্ছা চতুমগ্গসহজাতা’’তি ৱদন্তি.
পঠমৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা
১২. মিচ্ছাদিট্ঠি ৱূপসমতি সব্বসো পহীযতি এতেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিৱূপসমো. ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিৱূপসমো নাম সম্মাদিট্ঠি. ভৱন্তৰে উপ্পজ্জন্তো অতিদূৰেতি মঞ্ঞমানো ৱিপাকৱেদনং ন গণ্হাতী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ‘‘ইমিনা নযেনা’’তি অতিদিসিত্ৱাপি তমত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘যস্স যস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা এৱ সামঞ্ঞৱসেন ৱুত্তমত্থং পচ্ছিমেসু তীসু পদেসু সৰূপতোৱ দস্সেতুং ‘‘ছন্দৱূপসমপচ্চযা’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ৱুত্তত্থানেৱ অনন্তৰসুত্তে.
দুতিযৱিহাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৭. সেক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৩-১৭. তিস্সন্নম্পি সিক্খানং সিক্খনং সীলং এতস্সাতি সিক্খনসীলো. সিক্খতীতিপি ৱা সেক্খো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘সিক্খতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা সেক্খোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতী’’তিআদি (অ. নি. ৩.৮৬). তীহি ফলেহি হেট্ঠা. সাপি চতুত্থমগ্গেন সদ্ধিং উপ্পন্নসিক্খাপি. মগ্গক্খণে হি সিক্খাকিচ্চং ন নিট্ঠিতং ৱিপ্পকতভাৱতো, ফলক্খণে পন নিট্ঠিতং নাম. উত্তানত্থানেৱ হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা.
সেক্খসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৱিহাৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মিচ্ছত্তৱগ্গৱণ্ণনা
২১-৩০. মিচ্ছাসভাৱন্তি অযাথাৱসভাৱং অনিয্যানিকসভাৱং. সম্মাসভাৱন্তি যাথাৱসভাৱং নিয্যানিকসভাৱং. মিচ্ছাপটিপত্তাধিকৰণহেতূতি এত্থ অধি-সদ্দো অনত্থকোতি আহ – ‘‘মিচ্ছাপটিপত্তিকৰণহেতূ’’তি. ঞাযতি পটিৱিদ্ধৱসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি ঞাযো. সো এৱ তংসমঙ্গীনং ৱট্টদুক্খপাততো ধাৰণট্ঠেন ধম্মোতি আহ – ‘‘ঞাযং ধম্মন্তি অৰিযমগ্গধম্ম’’ন্তি. ঞাণস্স মিচ্ছাসভাৱো নাম নত্থীতি ৱিঞ্ঞাণমেৱেত্থ পচ্চৱেক্খণৱসেন পৱত্তং ঞাণ-সদ্দেন ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মিচ্ছাৱিঞ্ঞাণো’’তি. মিচ্ছাপচ্চৱেক্খণোতি কিঞ্চি পাপং কত্ৱা ‘‘অহো মযা কতং সুকত’’ন্তি এৱং পৱত্তো মিচ্ছাপচ্চৱেক্খণো. গোসীলগোৱতাদিপূৰণং মুত্তীতি এৱং গণ্হতো মিচ্ছাৱিমুত্তি নাম. মিচ্ছাপটিপদাদীহি ৱিৱট্টন্তি এৱং ৱট্টৱিৱট্টং কথিতং. পুগ্গলো পুচ্ছিতোতি নিগমিতো চ ‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অসপ্পুৰিসো’’তিআদিনা. কিঞ্চাপি ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতী’’তিআদিনা পুগ্গলোৱ নিদ্দিট্ঠো, তথাপি পুগ্গলসীসেনাযং ধম্মদেসনাতি আহ ‘‘ধম্মো ৱিভত্তো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘ধম্মেন পুগ্গলো দস্সিতো’’তি. ধম্মেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিআদিকেন ধম্মেন. কল্যাণপুথুজ্জনতো পট্ঠায সব্বসো সপ্পুৰিসা নাম, খীণাসৱো সপ্পুৰিসতৰো. সুপ্পৱত্তনিযোতি সুখেন পৱত্তেতুং সক্কুণেয্যো. ধাৱতীতি গচ্ছতি. পচ্চযুপ্পন্নেন উপেচ্চ নিস্সিতব্বতো উপনিসা, পচ্চযো, একস্স স-কাৰস্স লোপং কত্ৱা ৱাতি আহ – ‘‘সউপনিসং সপচ্চয’’ন্তি. পৰিকৰণতো পৰিক্খাৰো, পৰিৱাৰোতি আহ – ‘‘সপৰিক্খাৰং সপৰিৱাৰ’’ন্তি. সহজাতৱসেন উপনিস্সযৱসেন চ সপচ্চযতা কিচ্চসাধনে নিপ্ফাদনে সহাযভাৱূপগমনে চ সপৰিৱাৰতা দট্ঠব্বা.
মিচ্ছত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পটিপত্তিৱগ্গৱণ্ণনা
৩১-৪০. অযাথাৱপটিপত্তি, ন যথাপটিপত্তি, হেতুম্হিপি ফলেপি অযাথাৱৱত্থুসাধনতো. একং সুত্তং ধম্মৱসেন কথিতং পটিপত্তিৱসেন. একং সুত্তং পুগ্গলৱসেন কথিতং পটিপন্নকৱসেন. সংসাৰমহোঘস্স পৰতীৰভাৱতো যো নং অধিগচ্ছতি, তং পাৰেতি গমেতীতি পাৰং, নিব্বানং, তব্বিধুৰতায নত্থি এত্থ পাৰন্তি অপাৰং, সংসাৰোতি ৱুত্তং – ‘‘অপাৰাপাৰন্তি ৱট্টতো নিব্বান’’ন্তি. পাৰঙ্গতাতি অসেক্খে সন্ধায. যেপি গচ্ছন্তীতি সেক্খে. যেপি গমিস্সন্তীতি কল্যাণপুথুজ্জনে. পাৰগামিনোতি এত্থ কিত-সদ্দো তিকালৱাচীতি এৱং ৱুত্তং.
তীৰন্তি ওৰিমতীৰমাহ. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱট্টমেৱ অনুধাৱতী’’তি. একন্তকাড়কত্তা চিত্তস্স অপভস্সৰভাৱকৰণতো কণ্হাভিজাতিহেতুতো চ ৱুত্তং ‘‘কণ্হন্তি অকুসলধম্ম’’ন্তি. ৱোদানভাৱতো চিত্তস্স পভস্সৰভাৱকৰণতো সুক্কাভিজাতিহেতুতো চ ৱুত্তং – ‘‘সুক্কন্তি কুসলধম্ম’’ন্তি. কিলেসমাৰ-অভিসঙ্খাৰমাৰ-মচ্চুমাৰানং পৱত্তিট্ঠানতায ওকং ৱুচ্চতি ৱট্টং, তব্বিধুৰতায অনোকন্তি নিব্বানন্তি আহ – ‘‘ওকা অনোকন্তি ৱট্টতো নিব্বান’’ন্তি.
পৰমত্থতো সমণা ৱুচ্চন্তি অৰিযা, সমণানং ভাৱো সামঞ্ঞং, অৰিযমগ্গো, তেন অৰণীযতো উপগন্তব্বতো সামঞ্ঞত্থো নিব্বানন্তি আহ – ‘‘সামঞ্ঞত্থন্তি নিব্বানং, তং হী’’তিআদি. ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থন্তি এত্থাপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ব্ৰহ্মঞ্ঞেন অৰিযমগ্গেন. ৰাগক্খযোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিসদ্দত্থো. তেন ‘‘দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি পদদ্ৱযং সঙ্গণ্হাতি. ৱট্টতিযেৱাতি ৱদন্তি ‘‘ৰাগক্খযো’’তি. পৰিযাযেন হি অৰহত্তস্স ৱত্তব্বত্তাতি.
পটিপত্তিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অঞ্ঞতিত্থিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা
৪১-৪৮. অপৰাপৰং পৰিৱত্তমানেন ৱত্তসম্পন্নেন সংসাৰদ্ধানপৰিঞ্ঞাৱসেনেৱ নিব্বানস্স পত্তব্বত্তা ৱুত্তং – ‘‘নিব্বানং পত্ৱা পৰিঞ্ঞাতং নাম হোতী’’তি. নিব্বানং পত্ৱাতি নিব্বানপ্পত্তিহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং ত্ৱা-সদ্দো যথা – ‘‘ঘতং পিৱিত্ৱা বলং হোতি, সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তি. তস্মাতি যস্মা অপৰিঞ্ঞেয্যপৰিজাননকিচ্চেন নিব্বানস্স পত্তিযা অদ্ধানপৰিঞ্ঞাসিদ্ধি ঞাযতি, তস্মা উপচাৰৱসেন নিব্বানং ‘‘অদ্ধানপৰিঞ্ঞা’’তি ৱুচ্চতি যথা ‘‘হিমসন্তি সূৰিযং উগ্গমেতী’’তি. ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলসচ্ছিকিৰিযত্থন্তি এত্থ ৱিজ্জাতি অগ্গমগ্গৱিজ্জা. ৱিমুত্তীতি অগ্গমগ্গসমাধি অধিপ্পেতো. তেসং ফলং অঞ্ঞাতি আহ – ‘‘ৱিজ্জাৱিমুত্তিফলেন অৰহত্তং কথিত’’ন্তি. যাথাৱতো জাননতো পচ্চক্খতো দস্সনতো চ ঞাণদস্সনন্তি ইধ ফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণা অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘ঞাণদস্সনেন পচ্চৱেক্খণা কথিতা’’তি. সেসেহীতি ৰাগ-ৱিৰাগ-সংযোজনপ্পহান-অনুসযসমুগ্ঘাত-অদ্ধানপৰিঞ্ঞা- আসৱক্খয-ৱিজ্জা-ৱিমুত্তি-ফলসচ্ছিকিৰিযা-ঞাণদস্সন-অনুপাদাপৰিনিব্বানপদেহি.
অঞ্ঞতিত্থিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সূৰিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা
৪৯-৬২. যথা অৰুণুগ্গং সূৰিযুগ্গমনস্স একন্তিকং পুব্বনিমিত্তং, এৱং কল্যাণমিত্ততা অৰিযমগ্গপাতুভাৱস্সাতি সদিসূপমা অৰুণুগ্গং কল্যাণমিত্ততায. কল্যাণমিত্তোতি চেত্থ অৰিযো, অৰিযমগ্গো ৱা দট্ঠব্বো সূৰিযপাতুভাৱো ৱিয তেন ৱিধূপনীযন্ধকাৰৱিধমনতো. কুসলকত্তুকম্যতাছন্দো ছন্দসম্পদা ইতৰছন্দতো সম্পন্নত্তা. কাৰাপকঅপ্পমাদস্সাতি সচ্চপটিৱেধস্স কাৰাপকস্স. এৱং সব্বত্থেৱ সম্পদাসদ্দা ৱিসেসাধিগমহেতুতায ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞেনপি আকাৰেনাতি ‘‘ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিআকাৰতো অঞ্ঞেন ‘‘ৰাগৱিনযপৰিযোসান’’ন্তিআদিনা আকাৰেন.
সূৰিযপেয্যালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. একধম্মপেয্যালৱগ্গাদিৱণ্ণনা
৬৩-১৩৮. তথা তথা ৱুত্তে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন কথিতো, তস্মা ‘‘ৱুত্তো এৱ অত্থো, কস্মা পুন ৱুত্তো’’তি ন চোদেতব্বং.
একধম্মপেয্যালৱগ্গাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. অপ্পমাদপেয্যালৱগ্গো
১. তথাগতসুত্তৱণ্ণনা
১৩৯. কাৰাপকঅপ্পমাদো নাম ‘‘ইমে অকুসলা ধম্মা পহাতব্বা, ইমে কুসলা ধম্মা উপ্পাদেতব্বা’’তি ৱুত্তৱজ্জেতব্বৱজ্জনসম্পাদেতব্বসম্পাদনৱসেন পৱত্তো অপ্পমাদো. এসাতি অপ্পমাদো. লোকিযোৱ. ন লোকুত্তৰো. অযন্তি এসাতি চ অপ্পমাদমেৱ ৱদতি. তেসন্তি চতুভূমকধম্মানং. পটিলাভকট্ঠেনাতি পটিলাভাপনট্ঠেন.
তথাগতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পদসুত্তৱণ্ণনা
১৪০. জঙ্গলানন্তি জঙ্গলৱাসীনং. জঙ্গল-সদ্দো চেত্থ থদ্ধভাৱসামঞ্ঞেন পথৱীপৰিযাযো, ন অনুপট্ঠানৱিদূৰদেসৱাচী. তেনাহ – ‘‘পথৱীতলৱাসীন’’ন্তি. পদানং ৱুচ্চমানত্তা ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. সমোধানন্তি অন্তোগধভাৱং. তেনাহ – ‘‘ওধানং উপক্খেপ’’ন্তি, উপনেত্ৱা পক্খিপিতব্বন্তি অত্থো.
পদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-১০. কূটসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৪১-১৪৮. ৱস্সিকায পুপ্ফং ৱস্সিকং যথা ‘‘আমলকিযা ফলং আমলক’’ন্তি. মহাতলস্মিন্তি উপৰিপাসাদে. ‘‘যানি কানিচী’’তি পদেহি ইতৰানি সমানাধিকৰণানি ভৱিতুং যুত্তানীতি ‘‘পচ্চত্তে সামিৱচন’’ন্তি ৱত্ৱা তথা ৱিভত্তিৱিপৰিণামো কতো. ‘‘তন্তাৱুতান’’ন্তি পদং নিদ্ধাৰণে সামিৱচনন্তি তত্থ ‘‘ৱত্থানী’’তি ৱচনসেসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.
কূটসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অপ্পমাদৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. বলকৰণীযৱগ্গো
১. বলসুত্তৱণ্ণনা
১৪৯. কম্মানিযেৱ কম্মন্তা যথা সুত্তন্তা. অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গন্তি এত্থ নানন্তৰিযকতায ৱিপস্সনাপি গহিতা এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সহৱিপস্সন’’ন্তি.
২. বীজসুত্তৱণ্ণনা
১৫০. পঞ্চৱিধম্পি সমূহট্ঠেন বীজগামো নাম. তদেৱাতি মূলবীজাদি এৱ. সম্পন্নন্তি সহজাতমূলৱন্তং. নীলভাৱতো পট্ঠাযাতি নীলভাৱাপত্তিতো পট্ঠায.
৩. নাগসুত্তৱণ্ণনা
১৫১. বলং গাহেন্তীতি অত্তনো সৰীৰবলং গাহেন্তি. তং পন নাগানং বলপ্পত্তি এৱাতি আহ – ‘‘বলং গণ্হন্তী’’তি. সম্ভেজ্জমুখদ্ৱাৰন্তি মহাসমুদ্দেন সম্ভেদগতমহানদীনং মুখদ্ৱাৰং. নাগা কাযং ৱড্ঢেন্তীতিআদি যস্মা চ ভগৱতা উপমাৱসেন আভতং, তস্মা এৱমেৱ খোতি এত্থাতিআদিনা উপমং সংসন্দতি. আগতেসূতিআদীসু তীসু পদেসু ভাৱেনভাৱলক্খণে.
৫. কুম্ভসুত্তৱণ্ণনা
১৫৩. ন পতিআৱমতীতি চ নিকুজ্জিতভাৱেন উদকৱমনো ঘটো, ন তং পুন মুখেন গণ্হাতি. তেনাহ ‘‘ন অন্তো পৱেসেতী’’তি.
৭. আকাসসুত্তৱণ্ণনা
১৫৫. তেনেতং ৱুত্তন্তি তেন অৰিযমগ্গস্স ইজ্ঝনেন এতেসং সব্বেসং বোধিপক্খিযধম্মানং ইজ্ঝনং ৱুত্তং.
৮-৯-১০. পঠমমেঘসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫৬-১৫৮. পংসুৰজোজল্লন্তি ভূমিৰেণুসহজাতমলং. ৱাণিজকোপমেতি ৱাণিজকোপমপঠমসুত্তে চাপি.
১১-১২. আগন্তুকসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫৯-১৬০. সহৱিপস্সনস্স অৰিযমগ্গস্স ভাৱনায ইজ্ঝনেন এতং অভিঞ্ঞাপৰিঞ্ঞেয্যাদিধম্মানং অভিঞ্ঞাপৰিজাননাদীনং ইজ্ঝনং ৱুত্তং খত্তিযাদীনং ৱিসযআদিকং কৰোন্তস্স কথায সজ্জিতত্তা.
বলকৰণীযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. এসনাৱগ্গো
১. এসনাসুত্তৱণ্ণনা
১৬১. কামানন্তি ৱত্থুকামকিলেসকামানং. কিলেসকামোপি হি কামিতন্তি পৰিকপ্পিতেন ৱিধিনা চ অধিকৰাগেহি এসনীযো. ভৱানন্তি তিণ্ণং গতীনং. দিট্ঠিগতিকপৰিকপ্পিতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স নিমিত্তভাৱতো মিচ্ছাদিট্ঠি ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি অধিপ্পেতা.
২-১১. ৱিধাসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৬২-১৭১. সেয্যোহমস্মীতিআদিনা তংতংৱিভাগেন ধীযন্তি ৱিধীযন্তীতি ৱিধা, মানকোট্ঠাসা, মানট্ঠপনা ৱা. নীহনন্তীতি ৱিবাধেন্তি.
এসনাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. ওঘৱগ্গো
১-২. ওঘসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭২-১৭৩. ৱট্টে ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা. ৰূপাৰূপভৱেতি ৰূপভৱে চ অৰূপভৱে চ ৰূপাৰূপতণ্হোপনিস্সযা ৰূপাৰূপাৱচৰকম্মনিব্বত্তা খন্ধা. যোজনট্ঠেন যোগো.
৩-৪. উপাদানসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৪-১৭৫. কামনৱসেন উপাদিযনতো কামুপাদানং. তেনাহ ‘‘কামগ্গহণ’’ন্তি. নামকাযস্সাতি ৱেদনাদীনং চতুন্নং অৰূপক্খন্ধানং. ঘটনপবন্ধনকিলেসোতি হেতুনা ফলস্স কম্মৱট্টস্স ৱিপাকৱট্টেন দুক্খপ্পবন্ধসঞ্ঞিতস্স ঘটনস্স সম্বজ্ঝনস্স নিব্বত্তককিলেসো. অন্তগ্গাহিকদিট্ঠি সস্সতুচ্ছেদগাহো.
উপাদানসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. অনুসযসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৭৬-১৮১. থামগতট্ঠেনাতি সত্তসন্তানে থিৰভাৱূপগমনভাৱেন. থামগতন্তি চ অঞ্ঞেহি অসাধাৰণো কামৰাগাদীনংযেৱ আৱেণিকো সভাৱো দট্ঠব্বো. কামৰাগোৱাতি কামৰাগো এৱ অপ্পহীনো. সো সতি পচ্চযলাভে উপ্পজ্জনাৰহতায সন্তানে অনুসেতীতি অনুসযো. সেসেসুপীতি পটিঘানুসযাদীসু. ওৰম্ভাগো ৱুচ্চতি কামধাতু ৰূপাৰূপভাৱতো হেট্ঠাভূতত্তা. তত্থ পৱত্তিযা পচ্চযভাৱতো ওৰম্ভাগিযানি যথা ‘‘পচ্ছিযো গোদুহকো’’তি. সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, হেট্ঠা ৱিয অত্থো ৱত্তব্বো. উদ্ধম্ভাগো মহগ্গতভাগো, তস্স হিতানীতি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা ন ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
অনুসযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ওঘৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মগ্গসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তং
১. পব্বতৱগ্গো
১.হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা
১৮২. বুজ্ঝতি চতুসচ্চং অৰিযসাৱকো এতাযাতি বোধং, ধম্মসামগ্গী, অৰিযসাৱকো পন চতুসচ্চং বুজ্ঝতীতি বোধি. অঙ্গাতি কাৰণা. যায ধম্মসামগ্গিযাতি সম্বন্ধো. তণ্হাৱসেন পতিট্ঠানং, দিট্ঠিৱসেন আযূহনা. সস্সতদিট্ঠিযা পতিট্ঠানং, উচ্ছেদদিট্ঠিযা আযূহনা. লীনৱসেন পতিট্ঠানং, উদ্ধচ্চৱসেন আযূহনা. কামসুখানুযোগৱসেন পতিট্ঠানং, অত্তকিলমথানুযোগৱসেন আযূহনা. ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনাযং (সং. নি. ১.১) –
‘‘কিলেসৱসেন পতিট্ঠানং, অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা. তণ্হাদিট্ঠীহি পতিট্ঠানং, অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰেহি আযূহনা, সব্বাকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন পতিট্ঠানং, সব্বলোকিযকুসলাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনা’’তি –
ৱুত্তেসু পকাৰেসু ইধ অৱুত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতীতি এতেন সিখাপত্তৱিপস্সনাসহগতানম্পি সতিআদীনং বোজ্ঝঙ্গভাৱং দস্সেতি. চত্তাৰীতিআদিনা মগ্গফলেন সহগতানং. সত্তহি বোজ্ঝঙ্গেহি ভাৱিতেহি সচ্চপটিৱেধো হোতীতি কথমিদং জানিতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যথাহা’’তিআদি. ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন বোধিবোজ্ঝঙ্গসদ্দানং সমুদাযাৱযৱৱিসযতং দস্সেতি. সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিযাতি এতেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱং দস্সেতি.
বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং ‘‘কাৰণত্থো অঙ্গসদ্দো’’তি. বুজ্ঝতীতি বোধি, বোধিযা এৱ অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গাতি ৱুত্তং ‘‘বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি. ৱিপস্সনাদীনং কাৰণানং বুজ্ঝিতব্বানং সচ্চানং অনুৰূপং পচ্চক্খভাৱেন পটিমুখং অৱিপৰীতং সম্মা বুজ্ঝন্তীতি এৱং ৱত্থুৱিসেসদীপকেহি উপৰিমগ্গেহি অনুবুজ্ঝন্তীতিআদিনা ৱুত্তবোধিসদ্দেহি নিপ্পদেসেন ৱুত্তং ‘‘বুজ্ঝনতাসামঞ্ঞেন সঙ্গণ্হাতী’’তি. এত্থ চ লীনপতিট্ঠান-কামসুখল্লিকানুযোগ-উচ্ছেদাভিনিৱেসানং ধম্মৱিচয-ৱীৰিযপীতিপধান-ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো. উদ্ধচ্চাযূহনঅত্তকিলমথানুযোগ-সস্সতাভিনিৱেসানং পস্সদ্ধিসমাধি-উপেক্খাপধান-ধম্মসামগ্গী পটিপক্খো. সতি পন উভযত্থাপি ইচ্ছিতব্বা. তথা হি সা সব্বত্থিকা ৱুত্তা.
সং-সদ্দো পসংসাযং. পুনদেৱ সুন্দৰো চ অত্থোপীতি আহ ‘‘পসত্থো সুন্দৰো চ বোজ্ঝঙ্গো’’তি. অভিনিব্বত্তেতীতি অভিৱিসিট্ঠভাৱেন নিব্বত্তেতি সৱিসেসভাৱং ৱদতি. ‘‘একে ৱণ্ণযন্তী’’তি ৱত্ৱা তত্থ যথাৱুত্তৱিৱেকত্তযতো অঞ্ঞং ৱিৱেকদ্ৱযং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তে হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঝানক্খণে তাৱ কিচ্চতো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং, ৱিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতং ভাৱেতীতি. তেনাহ – ‘‘অনুত্তৰং ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. তত্থ তত্থ নিচ্ছযতায কসিণজ্ঝানগ্গহণেন অনুপ্পাদানম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
হিমৱন্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কাযসুত্তৱণ্ণনা
১৮৩. তিট্ঠন্তি এতেনাতি ঠিতি, কাৰণং. কম্মউতুচিত্তাহাৰসঞ্ঞিতো চতুব্বিধো পচ্চযো ঠিতি এতস্সাতি পচ্চযট্ঠিতিকো. আহাৰপচ্চযসদ্দা হি একত্থা. সুভম্পীতি কামচ্ছন্দো পচ্চযো, অসুভে সুভাকাৰেন পৱত্তনতো সুভন্তি ৱুচ্চতি. তেন কাৰণেন পৱত্তনকস্স অঞ্ঞস্স কামচ্ছন্দস্স নিমিত্তত্তা সুভনিমিত্তন্তি. সুভস্সাতি যথাৱুত্তস্স সুভস্স. আৰম্মণম্পীতি সুভাকাৰেন, ইট্ঠাকাৰেন ৱা গয্হমানং ৰূপাদিআৰম্মণম্পি সুভনিমিত্তং ৱুত্তাকাৰেন. অনুপাযমনসিকাৰোতি আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো মনসিকাৰো, ততো এৱ উপ্পথমনসিকাৰোতি অযোনিসোমনসিকাৰো. তস্মিন্তি যথানিদ্ধাৰিতে কামচ্ছন্দভূতে তদাৰম্মণভূতে চ দুৱিধেপি সুভনিমিত্তে. অট্ঠকথাযং পন ‘‘সুভাৰম্মণে’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অত্থি, ভিক্খৱে, সুভনিমিত্তন্তিআদীতি আদি-সদ্দেন কামচ্ছন্দনীৱৰণস্স আহাৰদস্সনপাড়ি উত্তানাতি কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘এৱং সব্বনীৱৰণেসু যোজনা ৱেদিতব্বা’’তি.
পটিঘোপি পটিঘনিমিত্তং পুৰিমুপ্পন্নস্স পচ্ছা উপ্পজ্জনকস্স নিমিত্তভাৱতো. পটিঘাৰম্মণং নাম একূনৱীসতি আঘাতৱত্থুভূতা সত্তসঙ্খাৰা. অৰতীতি পন্তসেনাসনাদীসু অৰমণং. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠভাৱো. পন্তেসূতি দূৰেসু, ৱিৱিত্তেসু ৱা. অধিকুসলেসূতি সমথৱিপস্সনাধম্মেসু. অৰতি ৰতিপটিপক্খো. অৰতিতাতি অৰমণাকাৰো. অনভিৰতীতি অনভিৰতভাৱো. অনভিৰমণাতি অনভিৰমণাকাৰো. উক্কণ্ঠিতাতি উক্কণ্ঠনাকাৰো. পৰিতস্সিতাতি উক্কণ্ঠনৱসেনেৱ পৰিতস্সনা.
আগন্তুকং, ন সভাৱসিদ্ধং. কাযালসিযন্তি নামকাযে অলসভাৱো. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘তন্দীতি জাতিআলসিয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱদতীতি এতেন অতিসীতাদিপচ্চযা সঙ্কোচাপত্তিং দস্সেতি. যং সন্ধায ৱুত্তং কিলেসৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৭). তন্দীতি জাতিআলসিযং. তন্দিযনাতি তন্দিযনাকাৰো. তন্দিমনকতাতি তন্দিযা অভিভূতচিত্ততা. অলসস্স ভাৱো আলস্যং. আলস্যাযনাকাৰো আলস্যাযনা. আলস্যাযিতস্স ভাৱো আলস্যাযিতত্তং. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযালসিযং কথিতং.
কিলেসৱসেনাতি সম্মোহৱসেন. কাযৱিনমনাতি কাযস্স ৱিৰূপতো নমনা. জম্ভনাতি ফন্দনা. পুনপ্পুনং জম্ভনা ৱিজম্ভনা. আনমনাতি পুৰতো নমনা. ৱিনমনাতি পচ্ছতো নমনা. সন্নমনাতি সমন্ততো নমনা. পণমনাতি যথা হি তন্ততো উট্ঠিতপেসকাৰো কিঞ্চিদেৱ উপৰিট্ঠিতং গহেত্ৱা উজুং কাযং উস্সাপেতি, এৱং কাযস্স উদ্ধং ঠপনা. ব্যাধিযকন্তি উপ্পন্নব্যাধিতা. ইতি সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি কিলেসৱসেন কাযফন্দনমেৱ কথিতং (ৱিভ. অট্ঠ. ৮৫৮).
ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তৱসেন পৰিড়াহুপ্পত্তি. ভুত্তাৱিস্সাতি ভুত্তৱতো. ভত্তমুচ্ছাতি ভত্তগেলঞ্ঞং. অতিভুত্তপচ্চযা হি মুচ্ছাপত্তো ৱিয হোতি. ভত্তকিলমথোতি ভুত্তপচ্চযা কিলন্তভাৱো. ভত্তপৰিড়াহোতি ভত্তদৰথো. কুচ্ছিপূৰং ভুত্তৱতো হি পৰিড়াহুপ্পত্তিযা উপহতিন্দ্ৰিযো ৱিয হোতি, কাযো খিজ্জতি. কাযদুট্ঠুল্লন্তি ভুত্তভত্তং নিস্সায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা.
চিত্তস্স লীযনাকাৰোতি আৰম্মণে চিত্তস্স সঙ্কোচপ্পত্তি. চিত্তস্স অকল্যতাতি চিত্তস্স গিলানভাৱো. গিলানোতি অকল্লকো ৱুচ্চতি. তথা চাহ ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি. অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতো অকম্মঞ্ঞনাকাৰো. ওলীযনাতি ওলীযনাকাৰো. ইৰিযাপথিকম্পি চিত্তং যস্স ৱসেন ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো ওলীযতি, তস্স তং আকাৰং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘ওলীযনা’’তি. দুতিযপদং উপসগ্গেন ৱড্ঢিতং. লীনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায সঙ্কোচপ্পত্তং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰনিদ্দেসা. থিনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায অনুস্সাহনা অসঙ্গহনসঙ্গহনং. থিযনাকাৰো থিযনা. থিযিতত্তন্তি থিযিতস্স আকাৰো, অৱিপ্ফাৰিকতাতি অত্থো.
চেতসো অৱূপসমোতি চিত্তস্স অৱূপসন্ততা অসন্নিসিন্নভাৱো. তেনাহ – ‘‘অৱূপসন্তাকাৰো’’তি. অত্থতো পনেতন্তি স্ৱাযং অৱূপসন্তাকাৰো ৱিক্খেপসভাৱত্তা ৱিক্খেপহেতুতায চ অত্থতো এতং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চমেৱ.
ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা নাম ‘‘বুদ্ধে কঙ্খতী’’তিআদিনা আগতঅট্ঠকঙ্খাৱত্থুভূতা ধম্মা. যস্মা ৱিচিকিচ্ছা ব্যাপাদাদযো ৱিয অনু অনু উগ্গহণপচ্চযা উপ্পজ্জতি, তস্মা কঙ্খাট্ঠানীযং আৰম্মণমেৱ দস্সিতং ‘‘ৱিচিকিচ্ছায আৰম্মণধম্মা’’তি. যস্মা পুৰিমুপ্পন্না ৱিচিকিচ্ছা পচ্ছা ৱিচিকিচ্ছায পচ্চযো হোতি, তস্মা ৱিচিকিচ্ছাপি ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযধম্মা ৱেদিতব্বা. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – তিট্ঠন্তি পৱত্তন্তি এত্থাতি ঠানীযা, ৱিচিকিচ্ছা এৱ ঠানীযা ৱিচিকিচ্ছাট্ঠানীযা. অট্ঠকথাযং পন আৰম্মণস্সপি তত্থ ৱিসেসপচ্চযতং উপাদায ‘‘কামচ্ছন্দো ৱিচিকিচ্ছাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা আৰম্মণেন কথিতা’’তি ৱুত্তং. সুভনিমিত্তস্স হি পচ্চযভাৱমত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং, তথাপি যথা ‘‘পটিঘম্পি পটিঘনিমিত্ত’’ন্তি কত্ৱা ‘‘ব্যাপাদো উপনিস্সযেন কথিতো’’তি ৱুত্তং, এৱং সুভম্পি সুভনিমিত্তন্তি কত্ৱা কামচ্ছন্দো উপনিস্সযেন কথিতোতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. সেসা থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চানি. তত্থ থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং সহজাতাদিৱসেন পচ্চযো, তথা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি. উভযেসম্পি উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘সহজাতেন চ উপনিস্সযেন চা’’তি.
যস্মা সতি নাম ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা তেসং তেসং ধম্মানং অনুস্সৰণৱসেন ৱত্ততি, তস্মা তে ধম্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযা নাম. লোকুত্তৰধম্মে চ অনুস্সৱাদিৱসেন গহেত্ৱা তথা পৱত্ততেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘সতিযা’’তিআদি.
কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, ততো উপ্পন্না কোসল্লসম্ভূতা. অনৱজ্জসুখৱিপাকাতি অনৱজ্জা হুত্ৱা সুখৱিপাকা ৱিপচ্চনকা. পদদ্ৱযেন পচ্চযতো সভাৱতো কিচ্চতো ফলতো কুসলধম্মং দস্সেতি. অকুসলনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. সাৱজ্জাতি গাৰয্হা. অনৱজ্জাতি অগাৰয্হা. হীনা লামকা. পণীতা সেট্ঠা. কণ্হা কাড়কা অসুদ্ধা. সুক্কা ওদাতা সুদ্ধা. পটিভাগ-সদ্দো পঠমে ৱিকপ্পে সদিসকোট্ঠাসত্থো, দুতিযে পটিপক্খকোট্ঠাসত্থো, ততিযে নিগ্গহেতব্বপটিপক্খকোট্ঠাসত্থো দট্ঠব্বো.
কুসলকিৰিযায আদিকম্মভাৱেন পৱত্তৱীৰিযং ধিতিসভাৱতায ধাতূতি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘আৰম্ভধাতূতি পঠমাৰম্ভৱীৰিয’’ন্তি. লদ্ধাসেৱনং ৱীৰিযং বলপ্পত্তং হুত্ৱা পটিপক্খং ৱিধমতীতি আহ – ‘‘নিক্কমধাতূতি কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৱতৰ’’ন্তি. অধিমত্তাধিমত্ততৰানং পটিপক্খধম্মানং ৱিধমনসমত্থং পটুপটুতৰাদিভাৱপ্পত্তং হোতীতি আহ – ‘‘পৰক্কমধাতূতি পৰং পৰং ঠানং অক্কমনতায ততোপি বলৱতৰ’’ন্তি.
তিট্ঠতি পৱত্ততি এত্থাতি ঠানীযা. আৰম্মণধম্মা, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ঠানীযাতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযাতি ‘‘পীতিযা আৰম্মণধম্মা’’তি ৱুত্তং. যস্মা অপৰাপৰুপ্পত্তিযা পীতিপি তথা ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱুত্তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘পীতিযা এৱ তং নাম’’ন্তি. দৰথপস্সদ্ধীতি দৰথো কিলেসপৰিড়াহো, সো পস্সম্ভতি এতাযাতি দৰথপস্সদ্ধি, কাযপস্সদ্ধিযা ৱেদনাদিখন্ধত্তযস্স ৱিয ৰূপকাযস্সপি পস্সম্ভনং হোতি, চিত্তপস্সদ্ধিযা চিত্তস্সেৱ পস্সম্ভনং, ততো এৱেত্থ ভগৱতা লহুতাদীনং ৱিয দুৱিধতা ৱুত্তা. তথা সমাহিতাকাৰং সল্লক্খেত্ৱা গয্হমানো সমথোৱ সমথনিমিত্তং, তস্স আৰম্মণভূতং পটিভাগনিমিত্তম্পি. ৱিৱিধং অগ্গং এতস্সাতি ব্যগ্গো, ৱিক্খেপো. তথা হি সো অনৱট্ঠানৰসো ভন্ততাপচ্চুপট্ঠানো ৱুত্তো. একগ্গভাৱতো ব্যগ্গপটিপক্খোতি অব্যগ্গো, সমাধি, সো এৱ নিমিত্তন্তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ ‘‘তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি.
যো আৰম্মণে ইট্ঠানিট্ঠাকাৰং অনাদিযিত্ৱা গহেতব্বো মজ্ঝত্তাকাৰো, যো চ পুব্বে উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনাৱসেন উপ্পন্নো মজ্ঝত্তাকাৰো, দুৱিধোপি সো উপেক্খায আৰম্মণধম্মোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘অত্থতো পন মজ্ঝত্তাকাৰো উপেক্খাট্ঠানীযা ধম্মাতি ৱেদিতব্বো’’তি. আৰম্মণেন কথিতা আৰম্মণস্সেৱ তেসং ৱিসেসপচ্চযভাৱতো. সেসাতি ৱীৰিযাদযো চত্তাৰো ধম্মা. তেসঞ্হি উপনিস্সযোৱ সাতিসযো ইচ্ছিতব্বোতি.
কাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.