২. পাসাদকম্পনৱগ্গো

১-২. পুব্বসুত্তাদিৱণ্ণনা

৮২৩-৮২৪. পৰতো ইমস্মিং পাসাদকম্পনৱগ্গে দসমসুত্তে আৱি ভৱিস্সন্তি. ছঅভিঞ্ঞাপাদকাতি ছন্নং অভিঞ্ঞানং পাদকভূতা পধানভূতা. যথা পঠমসুত্তে, তথা দুতিযততিযসুত্তেসুপি চ ছঅভিঞ্ঞাপাদকা ইদ্ধিপাদা কথিতাতি অত্থো.

৩. ছন্দসমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৮২৫. যো সমাধিস্স নিস্সযভূতো ছন্দো, সো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দ’’ন্তি. তস্স চ অধিপতেয্যট্ঠো নিস্সযট্ঠো, ন ৱিনা তং ছন্দং নিস্সাযাতি আহ – ‘‘নিস্সাযাতি নিস্সযং কত্ৱা, অধিপতিং কত্ৱাতি অত্থো’’তি. পধানভূতাতি সেট্ঠভূতা, সেট্ঠভাৱো চ একস্সপি চতুকিচ্চসাধনৱসেন পৱত্তিযা, ততো এৱ বহুৱচননিদ্দেসো, পধানসঙ্খাৰট্ঠেন পধানসঙ্খৰণতো. ‘‘ছন্দং চে নিস্সায…পে… অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাড়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতিসদ্দলোপং কত্ৱা সমাসো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি, অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৱসেন ৱা ছন্দহেতুকো, ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধি. তেন ‘‘ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি পধানভূতসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতা’’তি ৱক্খতি, তং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. পধানভূতাতি ৱীৰিযভূতা. কেচি ৱদন্তি – ‘‘সঙ্খতসঙ্খাৰাদিনিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণ’’ন্তি. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বম্পি ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো তদঞ্ঞস্স নিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি. যথা ছন্দো ছন্দসমাধিনা চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতো, এৱং ছন্দসমাধি ছন্দেন চেৱ পধানসঙ্খাৰেহি চ সমন্নাগতো. পধানসঙ্খাৰাপি ছন্দেন চেৱ ছন্দসমাধিনা চ সমন্নাগতাতি তীসুপি পদেসু সমন্নাগতসদ্দো যোজেতব্বো. তস্মাতি যস্মা তযোপি ছন্দাদযো একচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্না, তস্মা সব্বে তে ধম্মা একতো কত্ৱা ‘‘অযং ৱুচ্চতি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি ৱুত্তন্তি. এৱং ছন্দাদীনংযেৱ চেত্থ ইদ্ধিপাদভাৱো ৱুত্তো, ৱিভঙ্গে পন তেসং ইদ্ধিভাৱো সম্পযুত্তানং ইদ্ধিপাদভাৱো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘ইদ্ধিপাদৱিভঙ্গে পনা’’তিআদিমাহ.

ইদানি নেসং ইদ্ধিপাদতাপি সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ছন্দঞ্হি ভাৱযতো পধানং কত্ৱা ভাৱেন্তস্স তথা পৱত্তপুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন ইজ্ঝমানো ছন্দো ইদ্ধি নাম, তস্স নিস্সযভূতা পধানসঙ্খাৰা ইদ্ধিপাদো নাম. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তথা ভাৱযন্তস্স মুখ্যতামত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ইজ্ঝনত্থো পন সব্বেসং সমানন্তি দস্সেন্তো ‘‘সম্পযুত্ত…পে… ইজ্ঝন্তিযেৱা’’তি আহ.

ইদ্ধিপাদে অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ছন্দাদযোতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰা. সেসিদ্ধিপাদেসূতি ৱীৰিযিদ্ধিপাদাদীসু. তত্থ ৱীৰিযসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতোতি দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতং, তত্থ পুৰিমং সমাধিৱিসেসং, ৱীৰিযাধিপতিসমাধি এৱ ৱীৰিযসমাধীতি দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৱেযেৱ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি পধানসঙ্খাৰো চ, ছন্দাদযো সমাধিৱিসেসনানি, পধানসঙ্খাৰো পন পধানৱচনেনেৱ ৱিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৱীৰিযাধিপতিতা পধানসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিং ৱিসেসেত্ৱা ঠিতমেৱ সমন্নাগমঙ্গৱসেন পধানসঙ্খাৰৱচনেন ৱুত্তন্তি নাপি দ্ৱীহি ৱীৰিযেহি সমন্নাগমো ৱুত্তো হোতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠো সমাধি, তথাপি ৱিসিট্ঠেনেৱ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খাৰো সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৱিসেসনানং ৱসেন চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ৱুত্তা, ৱিসেসনভাৱো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৱস্সযদস্সনৱসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদো’’তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাদাযট্ঠেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা হোতি, তেনেৱ অভিধম্মে উত্তৰচূড়ভাজনিযে ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনংযেৱ ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা, পঞ্হপুচ্ছকে চ – ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৱ (ৱিভ. ৪৩১) উদ্দেসং কত্ৱাপি পুন ছন্দাদীনংযেৱ কুসলাদিভাৱো ৱিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি অযমেত্থ পাড়িৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো. তত্থ উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱাতি ছন্দাদিকে ধুৰে জেট্ঠকে পুব্বঙ্গমে কত্ৱা নিব্বত্তিতসমাধি ছন্দাধিপতিসমাধীতি ছন্দাদীনং ইদ্ধিযা অধিগমূপাযদস্সনং উপাযিদ্ধিপাদদস্সনং, তদত্থমেৱ ‘‘তথাভূতস্স ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি তত্থ তত্থ পাড়িযং নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং ছন্দাদিৱিসিট্ঠানংযেৱ ৱেদনাক্খন্ধাদীনং অধিপ্পেতত্তা. এৱঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা কেৱলং ইদ্ধিসম্পযুত্তানংযেৱ খন্ধানং ৱসেন ইদ্ধিপাদভাৱে গয্হমানে তেসং চতুব্বিধতা ন হোতি ৱিসেসকাৰণভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিনো. অনিব্বত্তোতি হেতুপচ্চযেহি ন নিব্বত্তো, ন সভাৱধম্মো, পঞ্ঞত্তিমত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৱাদমদ্দনত্থায হোতি, অভিধম্মে চ আগতো উত্তৰচূড়ৱাৰোতি যোজনা. চত্তাৰো ইদ্ধিপাদাতিআদি উত্তৰচূড়ৱাৰদস্সনং. ইমে পন উত্তৰচূড়ৱাৰে আগতা ইদ্ধিপাদা.

ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তীতি সত্তাহানি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৱা মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ছন্দমেৱ নিস্সায অৰহত্তং পাপুণীতি আহ – ‘‘ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. সোণত্থেৰোতি সুখুমালসোণত্থেৰো. সো হি আযস্মা অত্তনো সুখুমালভাৱং অচিন্তেত্ৱা অতিৱেলং চঙ্কমনেন পাদেসু উট্ঠিতেসুপি উস্সাহং অৱিস্সজ্জেন্তো ৱীৰিযং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. সম্ভুতত্থেৰো ‘‘চিত্তৱতো চে অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যাতি চিত্তং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসি. মোঘৰাজা ‘‘পঞ্ঞৱতো চে মগ্গভাৱনা ইজ্ঝেয্য, ময্হং ইজ্ঝেয্যা’’তি পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং পঞ্ঞাধুৰং পঞ্ঞাজেট্ঠকং কত্ৱা অৰহত্তং পাপুণীতি আহ ‘‘মোঘৰাজা ৱীমংসং ধুৰং কত্ৱা লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসী’’তি. ইদানি নেসং অৰিযানং উপট্ঠানুস্সাহমন্তজাতিসম্পদং নিস্সায ৰঞ্ঞো সন্তিকে লদ্ধৱিসেসে অমচ্চপুত্তে নিদস্সনভাৱেন দস্সেতুং ‘‘তত্থ যথা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৱিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৱুত্তা, থামভাৱতো চ ৱীৰিযস্স সূৰত্তসদিসতা, চিন্তনপ্পধানত্তা চিত্তস্স মন্তসংৱিধানসদিসতা, যোনিসোমনসিকাৰ-সম্ভূতেসু কুসলধম্মেসু পঞ্ঞা সেট্ঠাতি ৱীমংসায জাতিসম্পত্তিসদিসতা ৱুত্তা.

৪. মোগ্গল্লানসুত্তৱণ্ণনা

৮২৬. উদ্ধচ্চপকতিকাতি ৱিক্খিত্তসভাৱা, ৱিব্ভন্তচিত্তাতি অত্থো. অনৱট্ঠিততায ৱিপ্ফন্দিতচিত্ততায ৱিপ্ফন্দমানচিত্তা. তুচ্ছতায নড়ো ৱিযাতি নড়ো, মানো, উগ্গতো নড়ো এতেসন্তি উন্নড়াতি আহ – ‘‘উন্নড়াতি…পে… ৱুত্তং হোতী’’তি. চপলাতি চাপল্যতা নাম লোলভাৱো. মুৰাতি খৰৱচনা, ফৰুসৱচনাতি অত্থো. ৱিকিণ্ণৱাচা নাম সম্ফপ্পলাপিনোতি ৱুত্তং ‘‘অসংযতৱচনা’’তিআদি. পটিপত্তিধম্মে পমুট্ঠা ৱিনট্ঠা পটিৱিনট্ঠা সতি এতেসন্তি মুট্ঠসতীতি আহ – ‘‘নট্ঠস্সতিনো’’তি. উব্ভন্তচিত্তাতি সমাধিনো অভাৱেন উদ্ধচ্চেনেৱ উপৰূপৰি ভন্তচিত্তা. পাকতিন্দ্ৰিযা অভাৱিতকাযতায গামদাৰকা ৱিয পকতিভূতইন্দ্ৰিযা. নেমো ৱুচ্চতি ভূমিযা বদ্ধভাৱনিমিত্তপদেসো, গম্ভীৰো নেমো এতস্সাতি গম্ভীৰনেমো. সুট্ঠু নিখাতোতিআদি তস্স পাদস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৱদস্সনং.

৫. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৮২৭. পহানত্থন্তি অনুপ্পাদপহানত্থং.

৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তৱণ্ণনা

৮৩১. অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থজ্ঝানং অধিপ্পেতং ‘‘ইদ্ধিলাভায পৱত্ততী’’তি ৱচনতো.

১০. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৮৩২. ছন্দং উপ্পাদেত্ৱাতি ভাৱনাছন্দং উপ্পাদেত্ৱা. লীনাকাৰোতি ভাৱনাচিত্তস্স লযাপত্তি. কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণাপজ্জনং ৱুত্তং.

এৱং পসাদাভাৱেন চিত্তস্স ৱিক্খেপাপত্তি, তত্থ পসাদুপ্পাদনেন যং সম্পহংসনং ইচ্ছিতব্বং, তস্স উপ্পাদনাকাৰং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘সো বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে আৱজ্জেত্ৱা’’তিআদি. ৱত্থুকামে আৰব্ভ ৱিক্খিত্তো পুনপ্পুনং ৱিক্খিত্তো হোতিযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অনুৱিক্খিত্তো’’তি. উপ্পথং পটিপন্নস্স চিত্তস্স দণ্ডনট্ঠেন নিগ্গণ্হনট্ঠেন সুত্তানি এৱ দণ্ডোতি সুত্তদণ্ডো, তেন সুত্তদণ্ডেন চিত্তং তজ্জেত্ৱা. পঞ্চকামগুণে আৰব্ভ পৱত্তো চিত্তৱিক্খেপো পুনপ্পুনং উপ্পজ্জতেৱাতি ৱুত্তং ‘‘অনুৱিক্খিত্তো অনুৱিসটো’’তি.

পুৰেপচ্ছাভাৱো কম্মট্ঠানস্স মনসিকাৰৱসেন উগ্গহৱসেন ৱাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অতিলীনাদীসু চতূসু ঠানেসূতি অতিলীনাতিপগ্গহিতসংখিত্তঅনুৱিক্খিত্তসঞ্ঞিতেসু চতূসু ঠানেসু. তত্থ ভাৱনং অনজ্ঝোগাহেত্ৱাৱ সঙ্কোচো অতিলীনতা, অজ্ঝোগাহেত্ৱা অন্তো সঙ্কোচো সংখিত্ততা, অন্তোসঙ্খেপো অতিপগ্গহিততা, অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতা অনুৱিক্খিত্ততা. বহিদ্ধা ৱিসমৱিতক্কানুভাৱনং আপজ্জন্তো দ্ৱত্তিংসাকাৰৱসেন অট্ঠিকসঞ্ঞাৱসেন ৱা গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘সৰীৰৱসেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তেনাহ ‘‘উদ্ধং পাদতলা’’তিআদি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০).

অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো আকিৰীযন্তি পকাৰতো ঠপীযন্তীতি আকাৰা, ভাগাতি আহ – ‘‘যেহি আকাৰেহীতি যেহি কোট্ঠাসেহী’’তি. লিঙ্গীযতি সল্লক্খীযতীতি লিঙ্গং, সণ্ঠানং. নিমীযতি নিদ্ধাৰেত্ৱা পৰিচ্ছিন্দীযতীতি নিমিত্তং, উপট্ঠানং. যো ভিক্খূতিআদি আলোকসঞ্ঞং যো উগ্গণ্হাতি, তং দস্সনং. অঙ্গণেতি ৱিৱটঙ্গণে. আলোকসঞ্ঞং মনসিকৰোতি ৰত্তিযং. ৱীৰিযাদীসুপীতি যথা ‘‘ইধ ভিক্খু ছন্দং উপ্পাদেত্ৱা’’তি ছন্দে ৱিত্থাৰনযো ৱুত্তো, ৱীৰিযাদীসুপি এসো এৱ ৱিত্থাৰনযো যোজেতব্বো.

পাসাদকম্পনৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.