৬. সুৰাপানৱগ্গো
১. সুৰাপানসিক্খাপদৱণ্ণনা
পিট্ঠাদীহি কতং মজ্জং সুৰাতি পিট্ঠপূৱওদনকিণ্ণসম্ভাৰেহি কতং মজ্জং সুৰাতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পিট্ঠসুৰা, পূৱসুৰা, ওদনসুৰা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভাৰসংযুত্তাতি (পাচি. ৩২৮) ইমানি পঞ্চ সুৰা নামাতি. তত্থ পিট্ঠং ভাজনে পক্খিপিত্ৱা তজ্জং উদকং দত্ৱা মদ্দিত্ৱা কতা পিট্ঠসুৰা (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩২৬-৩২৮). এৱং সেসাসুপি. কিণ্ণাতি পন তস্সা সুৰায বীজং ৱুচ্চতি. যে ‘‘সুৰামোদকা’’তিপি ৱুচ্চন্তি, তে পক্খিপিত্ৱা কতা কিণ্ণপক্খিত্তা. হৰীতকিসাসপাদিনানাসম্ভাৰেহি সংযোজিতা সম্ভাৰসংযুত্তা.
পুপ্ফাদীহি কতো আসৱো মেৰযন্তি পুপ্ফফলমধুগুড়সম্ভাৰেহি কতো চিৰপৰিৱাসিতো মেৰযন্তি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পুপ্ফাসৱো, ফলাসৱো, মধ্ৱাসৱো, গুড়াসৱো, সম্ভাৰসংযুত্তোতি পঞ্চমেৰযং নামাতি. তত্থ মধুকতালনাড়িকেৰাদি পুপ্ফৰসো চিৰপৰিৱাসিতো পুপ্ফাসৱো. পনসাদিফলৰসো ফলাসৱো. মুদ্দিকাৰসো মধ্ৱাসৱো. সমন্তপাসাদিকাযং পন ‘‘ফলাসৱো নাম মুদ্দিকাফলাদীনি মদ্দিত্ৱা তেসং ৰসেন কতো. মধ্ৱাসৱো নাম মুদ্দিকানং জাতিৰসেন কতো, মক্খিকামধুনাপি কৰীযতীতি ৱদন্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩২৮) ৱুত্তং. উচ্ছুৰসো গুড়াসৱো. হৰীতকামলককটুকভণ্ডাদিনানাসম্ভাৰানং ৰসো চিৰপৰিৱাসিতো সম্ভাৰসংযুত্তো. এত্থ চ সুৰায, মেৰযস্স চ সমানেপি সম্ভাৰসংযোগে মদ্দিত্ৱা কতা সুৰা, চিৰপৰিৱাসিতমত্তেন মেৰযন্তি এৱমিমেসং নানাকৰণং দট্ঠব্বং. বীজতো পট্ঠাযাতি সম্ভাৰে পটিযাদেত্ৱা চাটিযং পক্খিত্তকালতো চেৱ তালনাড়িকেৰাদীনং পুপ্ফৰসস্স অভিনৱকালতো চ পট্ঠায.
লোণসোৱীৰকং ৱা সুত্তং ৱাতি ইমে দ্ৱে অনেকেহি ভেসজ্জেহি অভিসঙ্খতা আসৱৱিসেসা. ৱাসগ্গাহাপনত্থন্তি সুগন্ধভাৱগাহাপনত্থং. ৱত্থুং অজাননতায চেত্থ অচিত্তকতা ৱেদিতব্বা. অকুসলেনেৱ পাতব্বতায লোকৱজ্জং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনায ৱুত্তনযমেৱ.
সুৰাপানসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অঙ্গুলিপতোদকসিক্খাপদৱণ্ণনা
হসাধিপ্পাযস্সাতি খিড্ডাধিপ্পাযস্স, ইমিনা কাযসংসগ্গাধিপ্পাযং পটিক্খিপতি.
এত্থ চ ভিক্খুনিম্পি হসাধিপ্পাযেন ফুসতো ভিক্খুস্স দুক্কটং. তথা ভিক্খুম্পি ফুসন্তিযা ভিক্খুনিযাতি আহ ‘‘ইধ পন ভিক্খুনীপি ভিক্খুস্স, ভিক্খু চ ভিক্খুনিযা অনুপসম্পন্নো এৱা’’তি. কাযপ্পটিবদ্ধাদীসু সব্বত্থাতি ‘‘কাযেন কাযপ্পটিবদ্ধে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযে, কাযপ্পটিবদ্ধেন কাযপ্পটিবদ্ধে, নিস্সগ্গিযেন কাযে, নিস্সগ্গিযেন কাযপ্পটিবদ্ধে, নিস্সগ্গিযেন নিস্সগ্গিযে’’তি (পাচি. ৩৩২) সব্বত্থ. সতি কৰণীযে আমসতোতি সতি কৰণীযে পুৰিসং আমসতো অনাপত্তি. ইত্থী পন সতি কৰণীযেপি আমসিতুং ন ৱট্টতি.
অঙ্গুলিপতোদকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হসধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা
উপৰিগোপ্ফকেতি গোপ্ফকানং উপৰিভাগপ্পমাণে. হসাধিপ্পাযোতি কীড়াধিপ্পাযো. যেন যেন অঙ্গেনাতি হত্থপাদাদীসু যেন যেন অঙ্গেন. তথা নাৱায কীড়তোতি ফিযাৰিত্তাদীহি নাৱং পাজেন্তস্স ৱা তীৰে উস্সাৰেন্তস্স ৱা দুক্কটন্তি অত্থো.
হসধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অনাদৰিযসিক্খাপদৱণ্ণনা
দুৱিধঞ্হেত্থ অনাদৰিযং পুগ্গলানাদৰিযঞ্চ ধম্মানাদৰিযঞ্চাতি আহ ‘‘পুগ্গলস্স ৱা’’তিআদি. তত্থ যো ভিক্খু উপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৱুচ্চমানো ‘‘অযং উক্খিত্তকো ৱা ৱম্ভিতো ৱা গৰহিতো ৱা, ইমস্স ৱচনং অকতং ভৱিস্সতী’’তি (পাচি. ৩৪২) অনাদৰিযং কৰোতি, অযং পুগ্গলে অনাদৰিযং কৰোতি নাম. যো পন পঞ্ঞত্তেন ৱুচ্চমানো ‘‘কথাযং নস্সেয্য ৱা ৱিনস্সেয্য ৱা অন্তৰধাযেয্য ৱা’’তি, তং ৱা নসিক্খিতুকামো অনাদৰিযং কৰোতি, অযং ধম্মে অনাদৰিযং কৰোতি নাম. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
ইদং ন সল্লেখায সংৱত্ততীতি সম্মা কিলেসে লিখতীতি সল্লেখো, অপ্পিচ্ছতা, তদত্থং নযিদং সংৱত্ততি. আদিসদ্দেন ‘‘ইদং ন ধুতত্থায সংৱত্ততি, ন পাসাদিকতায, ন অপচযায, ন ৱীৰিযাৰম্ভায সংৱত্ততী’’তি (পাচি. ৩৪৩) ইদং সঙ্গণ্হাতি. অপঞ্ঞত্তেনাতি সুত্তে ৱা অভিধম্মে ৱা আগতেন. পৱেণিআগতন্তি সঙ্গীতিকালতো পট্ঠায মহাকস্সপাদিআচৰিযপৰম্পৰায আগতং. সচে পন যস্মা উচ্ছুৰসো সত্তাহকালিকো, তস্স কসটো যাৱজীৱিকো, দ্ৱিন্নংযেৱ সমৱাযো উচ্ছুযট্ঠি, তস্মা ৱিকালে উচ্ছুযট্ঠিং খাদিতুং ৱট্টতি গুড়হৰীতকং ৱিযাতি এৱমাদিকং গাৰয্হাচৰিযুগ্গহং গহেত্ৱা ‘‘এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহো পৰিপুচ্ছা’’তি ভণতি, আপত্তিযেৱ.
অনাদৰিযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. ভিংসাপনসিক্খাপদৱণ্ণনা
ৰূপাদীনীতি ভযানকানি ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বানি. ভযানককথন্তি চোৰকন্তাৰৱাড়কন্তাৰপিসাচকন্তাৰপ্পটিসংযুত্তকথং.
ভিংসাপনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. জোতিসিক্খাপদৱণ্ণনা
অগিলানোতি যস্স ৱিনা অগ্গিনা ফাসু হোতি, সো ইধ অগিলানো নাম. জোতিন্তি অগ্গিং.
ভগ্গেসূতি এৱংনামকে জনপদে. ভগ্গানাম জানপদিনো ৰাজকুমাৰা, তেসং নিৱাসো একোপি জনপদো ৰুড়্হিসদ্দেন ‘‘ভগ্গা’’তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভগ্গেসূতি এৱংনামকে জনপদে’’তি. তথা পতিলাতং উক্খিপন্তস্সাতি ডয্হমানং অলাতং পতিতং উক্খিপন্তস্স তথা দুক্কটন্তি অত্থো. তঞ্চাতি দুক্কটং পৰামসতি. অৱিজ্ঝাতন্তি অনিব্বুতালাতং. পদীপজোতিকজন্তাঘৰেতি পদীপুজ্জলনপত্তপচনসেদকম্মাদীসু জোতিকৰণে অগ্গিসালাযঞ্চ সমাদহন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. তথাৰূপপ্পচ্চযেতি ঠপেত্ৱা পদীপাদীনি অঞ্ঞস্মিম্পি তথাৰূপপচ্চযে. আপদাসূতি দুট্ঠৱাড়মিগঅমনুস্সেহি উপদ্দৱেসু.
জোতিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নহানসিক্খাপদৱণ্ণনা
‘‘দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হান’’ন্তি ‘‘ৱস্সানস্স পঠমো মাসো’’ইচ্চেতে অড্ঢতেয্যমাসা উণ্হসমযো, পৰিড়াহসমযোতি গিম্হানং সেসো দিযড্ঢো মাসো উণ্হসমযো, ৱস্সানস্স পঠমো মাসো পৰিড়াহসমযোতি এৱং এতে অড্ঢতেয্যমাসা কমেন উণ্হসমযো, পৰিড়াহসমযো নাম হোতীতি অত্থো তেনেৱ পদভাজনিযং ‘‘উণ্হসমযো নাম দিযড্ঢো মাসো সেসো গিম্হান’’ন্তি, ‘‘পৰিড়াহসমযো নাম ৱস্সানস্স পঠমো মাসো’’তি ৱুত্তং. যদা ৱিনা নহানেন ন ফাসু হোতি, অযং গিলানসমযো. পদভাজনিযং (পাচি. ৩৬৪) পন গিলানে নিচ্ছিতে গিলানকালো নিচ্ছিতোৱ হোতীতি ‘‘যস্স ৱিনা নহানেন ন ফাসু হোতি, ‘গিলানসমযো’তি নহাযিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. পৰিৱেণসম্মজ্জনমত্তম্পীতি অন্তমসো পৰিৱেণসম্মজ্জনমত্তম্পি.
ৱালুকং উক্কিৰিত্ৱাতি সুক্খায নদিযা ৱালিকং উত্তিৰিত্ৱা. আৱাটেসুপীতি পি-সদ্দেন নদিযং ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সেতি. আপদাসূতি ভমৰাদীহি অনুবন্ধেসু.
নহানসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুব্বণ্ণকৰণসিক্খাপদৱণ্ণনা
লাভসদ্দোযং কম্মসাধনো ‘‘কো ভৱতা লাভো লদ্ধো’’তিআদীসু ৱিয, সো চেত্থ অতীতকালিকোতি আহ ‘‘অলব্ভীতি লভো’’তি, লদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘লভো এৱ লাভো’’তি ইমিনা সকত্থে ণপচ্চযোতি দস্সেতি. কিং অলব্ভীতি কিং লদ্ধং. নৱন্তি অভিনৱং. এত্তাৱতা চ নৱঞ্চ তং চীৱৰঞ্চাতি নৱচীৱৰং, নৱচীৱৰং লাভো এতেনাতি নৱচীৱৰলাভোতি এৱমেত্থ সমাসো দট্ঠব্বোতি. যদি এৱং কথং ‘‘নৱং চীৱৰলাভেনা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ইতি নৱচীৱৰলাভেনা’’তিআদি. এত্থ চ ‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিম’’ন্তি ন ৱুত্তত্তা চীৱৰন্তি যং নিৱাসেতুং ৱা পাৰুপিতুং ৱা সক্কা হোতি, তদেৱ ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘নিৱাসনপাৰুপনুপগং চীৱৰ’’ন্তি. ‘‘দুব্বণ্ণকৰণং আদাতব্ব’’ন্তি এতং কপ্পবিন্দুং সন্ধায ৱুত্তং, ন নীলাদীহি সকলচীৱৰং দুব্বণ্ণকৰণং, তঞ্চ পন কপ্পং আদিযন্তেন চীৱৰং ৰজিত্ৱা চতূসু ৱা কোণেসু, তীসু ৱা দ্ৱীসু ৱা একস্মিং ৱা কোণে মোৰস্স অক্খিমণ্ডলমত্তং ৱা মঙ্গুলপিট্ঠিমত্তং ৱা আদাতব্বন্তি আহ ‘‘তস্সা’’তিআদি. কংসনীলেনাতি চম্মকাৰনীলেন. মহাপচ্চৰিযং পন ‘‘অযোমলং লোহমলং, এতং কংসনীলং নামা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৩৬৮) ৱুত্তং. পত্তনীলেনাতি যেন কেনচি নীলৱণ্ণেন পণ্ণৰসেন. কপ্পবিন্দুং আদিযিত্ৱাতি ৱট্টং একং কপ্পবিন্দুং আদিযিত্ৱা.
পাড়িকপ্পকণ্ণিককপ্পাদযো পন সব্বট্ঠকথাসু পটিসিদ্ধা. অগ্গড়াদীনি কপ্পকতচীৱৰে পন পচ্ছা আৰোপেত্ৱা কপ্পকৰণকিচ্চং নত্থীতি আহ ‘‘পচ্ছা আৰোপিতেসূ’’তিআদি. অগ্গড়অনুৱাতপৰিভণ্ডেসূতি উদ্ধৰিত্ৱা অল্লিযাপনকখণ্ডপিট্ঠিঅনুৱাতকুচ্ছিঅনুৱাতেসু. কিৰিযাকিৰিযন্তি নিৱাসনপাৰুপনতো, কপ্পস্স অনাদানতো কিৰিযাকিৰিযং.
দুব্বণ্ণকৰণসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৱিকপ্পনসিক্খাপদৱণ্ণনা
সম্মুখেন ৱিকপ্পনা সম্মুখৱিকপ্পনা. পৰম্মুখেন ৱিকপ্পনা পৰম্মুখৱিকপ্পনা. সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱন্তি আসন্নদূৰভাৱং. আসন্নদূৰভাৱো চ অধিট্ঠানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
মিত্তোতি দড়্হমিত্তো. সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তো নাতিদড়্হমিত্তো. অকতপচ্চুদ্ধাৰন্তি ‘‘ময্হং সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা ৱিস্সজ্জেহি ৱা’’তিআদিনা অকতপচ্চুদ্ধাৰং. যেন ৱিনযকম্মং কতন্তি যেন সদ্ধিং ৱিনযকম্মং কতং.
পৰিভোগেন কাযকম্মং, অপচ্চুদ্ধাৰাপনেন ৱচীকম্মন্তি আহ ‘‘সমুট্ঠানাদীনি পঠমকথিনসদিসানেৱা’’তি. কিৰিযাকিৰিযন্তি এত্থ পৰিভুঞ্জনং কিৰিযং. অপচ্চুদ্ধাৰাপনং অকিৰিযং.
ৱিকপ্পনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. অপনিধানসিক্খাপদৱণ্ণনা
অধিট্ঠানুপগন্তি অধিট্ঠানযোগ্গং অযোপত্তঞ্চেৱ মত্তিকাপত্তঞ্চ. সূকৰন্তকং নাম কুঞ্চিকাকোসো ৱিয অন্তো সুসিৰং কত্ৱা কোট্টিতং.
অঞ্ঞং পৰিক্খাৰন্তি পাড়িযা অনাগতপত্তত্থৱিকাদিং. ধম্মকথং কত্ৱাতি ‘‘সমণেন নাম অনিহিতপৰিক্খাৰেন ভৱিতুং ন ৱট্টতী’’তি এৱং ‘‘ধম্মকথং কথেত্ৱা দস্সামী’’তি নিক্খিপতো অনাপত্তি.
অপনিধানসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুৰাপানৱগ্গো ছট্ঠো.