কঙ্খাৱিতৰণী-অভিনৱটীকা

গন্থাৰম্ভকথা

তিলোকতিলকং বুদ্ধং, ৱন্দে সুদ্ধগুণাকৰং;

কৰুণাসীতলীভূত-হদযং মহিতোদযং.

তেনাপি ধম্মৰাজেন, লোকেকাচৰিযেন যো;

পূজিতো তঞ্চ সদ্ধম্মং, ৱন্দে গম্ভীৰমুত্তমং.

মুনিন্দচন্দসদ্ধম্ম-ৰংসীহি ৱিমলেহি যো;

বোধিতোহং সদা ৱন্দে, তং সঙ্ঘং কুমুদাকৰং.

ৱিনযে নযগম্ভীৰে, সব্বথা পাৰদস্সিনা;

ৱাদিনা দুত্তৰাগাধ-সব্বসত্থমহণ্ণৱে.

যা কতা বুদ্ধঘোসেন, থেৰেন থিৰচেতসা;

কঙ্খাৱিতৰণী নাম, মাতিকট্ঠকথা সুভা.

থিৰানেকগুণোঘেন, থেৰেন ৱিনযঞ্ঞুনা;

কল্যাণাচাৰযুত্তেন, ধীমতা মুনিসূনুনা;

ৱিনযট্ঠিতিকামেন, সুমেধেনাভিযাচিতো.

তমহং ৱণ্ণযিস্সামি, সুৱিসুদ্ধমনাকুলং;

সাধৱো তং নিসামেথ, সক্কচ্চং মম ভাসতোতি.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা

সব্বকুসলধম্মপ্পমুখস্স ৱিপুলোড়াৰগুণৱিসেসাৱহস্স পৰমগম্ভীৰস্স পাতিমোক্খস্স অত্থসংৱণ্ণনং কত্তুকামোযমাচৰিযো পঠমং তাৱ ‘‘বুদ্ধং ধম্ম’’ন্তিআদিনা ৰতনত্তযপ্পণামকৰণেন অত্তনো চিত্তসন্তানং পুনাতি. ৱিসুদ্ধচিত্তসন্তাননিস্সযা হি পঞ্ঞা তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা যথাধিপ্পেতসংৱণ্ণনায পৰিযোসানগমনসমত্থা হোতীতি. অপিচ ৰতনত্তযপ্পণামেন ৱিধুতসব্বকিব্বিসে চিত্তসন্তানে ভৱন্তৰূপচিতানিপি অন্তৰাযিককম্মানি পচ্চযৱেকল্লতো যথাধিপ্পেতায অত্থসংৱণ্ণনায নালমন্তৰাযকৰণাযাতিপি আচৰিযস্স ৰতনত্তযৱন্দনা.

তত্থ বুদ্ধসদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন, ঞেয্যৱিসেসস্স চ কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতেন সযম্ভুঞাণেন সহৱাসনায ৱিগতৱিদ্ধস্তনিৰৱসেসুপক্কিলেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্যগুণগণাধাৰোৱ খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১),

তং বুদ্ধং.

ধাৰেতীতি ধম্মো. অযঞ্হি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযদুক্খে, সংসাৰদুক্খে চ অপতমানে ধাৰেতীতি, তন্নিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনঞ্চেত্থ ধাৰণং. এৱঞ্চ কত্ৱা অৰিযমগ্গো, তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতায নিব্বানঞ্চাতি উভযমেৱ নিপ্পৰিযাযতো ধাৰেতি. অৰিযফলঞ্চ পন তংসমুচ্ছিন্নকিলেসপটিপ্পস্সম্ভনেন তদনুকূলতায, পৰিযত্তিধম্মো চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভযম্পি পৰিযাযতো ধাৰেতীতি ৱেদিতব্বং, তং ধম্মং. চ-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. তেন যথাৱুত্তং বুদ্ধং, ইমঞ্চ ধম্মং ৱন্দিত্ৱাতি বুদ্ধৰতনেন সহ ৱন্দনকিৰিযায ধম্মৰতনং সমুচ্চিনোতি.

ন কেৱলং ইদং দ্ৱযমেৱাতি আহ ‘‘সঙ্ঘঞ্চা’’তি. অৰিযেন দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো ঘটিতোতি সঙ্ঘো, অট্ঠঅৰিযপুগ্গলসমূহো. তেহি তেহি ৱা মগ্গফলেহি কিলেসদৰথানং সমুচ্ছেদপটিপ্পস্সম্ভনৱসেন সম্মদেৱ ঘাতিতত্তা সঙ্ঘো, পোথুজ্জনিকসঙ্ঘস্সাপি পুব্বভাগপ্পটিপদায ঠিতত্তা পুৰিমচেতনায ৱিয দানে এত্থেৱ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সোপি হি কিঞ্চাপি অৰিযেন দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন অসংহতো, নিয্যানিকপক্খিযেন পন পোথুজ্জনিকেন সংহতত্তা দক্খিণেয্যপণিপাতাৰহো সঙ্ঘোযেৱাতি, তং সঙ্ঘং. চ-সদ্দস্সত্থো এত্থাপি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

কিংৱিসিট্ঠং বুদ্ধং, ধম্মং, সঙ্ঘঞ্চাতি আহ ‘‘ৱন্দনামানপূজাসক্কাৰভাজন’’ন্তি. ইদঞ্চ ৱিসেসনং পচ্চেকং যোজেতব্বং ‘‘ৱন্দনামানপূজাসক্কাৰভাজনং. বুদ্ধং…পে… ৱন্দনামানপূজাসক্কাৰভাজনং সঙ্ঘঞ্চা’’তি. তত্থ সদেৱকেন লোকেন অৰহতাদীহি গুণেহি সেট্ঠভাৱেন কৰিযমানো পণামো ৱন্দনা, সম্মানো মানো, গন্ধপুপ্ফাদীহি উপহাৰো পূজা, অভিসঙ্খতপচ্চযদানং সক্কাৰো, ৱন্দনা চ মানো চ পূজা চ সক্কাৰো চ ৱন্দনামানপূজাসক্কাৰা, তেসং মহপ্ফলভাৱকৰণেন ভাজনত্তা আধাৰত্তা ৱন্দনামানপূজাসক্কাৰভাজনং. ইমিনা ৰতনত্তযস্স অৰহতাদীহি গুণেহি অসমভাৱং দস্সেতি. তন্দস্সনম্পি তক্কতস্স নিপচ্চকাৰস্স সসন্তানপৱনাদিৱসেন যথাধিপ্পেতায অত্থসংৱণ্ণনায নিপ্ফাদনসমত্থভাৱদীপনত্থন্তি ৱেদিতব্বং.

ৱিপ্পসন্নেন চেতসা ৱন্দিত্ৱাতি অৰহতাদিঅনেকপ্পকাৰগুণৱিসেসানুস্সৰণৱসেন ৱিৱিধেন, ৱিসেসেন ৱা পসন্নেন মনসা সদ্ধিং কাযৱাচাহি কৰণভূতাহি অভিৱন্দিযাতি অত্থো, তীহি দ্ৱাৰেহি নমস্সিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তিৱিধা চাযং ৱন্দনা কাযৱচীমনোৱন্দনানং ৱসেন. তত্থ বুদ্ধাদিগুণাৰম্মণা কামাৱচৰকুসলকিৰিযানং অঞ্ঞতৰচেতনা কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযো সমুট্ঠাপেত্ৱা কাযৱচীদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্না কাযৱচীৱন্দনাতি ৱুচ্চতি, উভযৱিঞ্ঞত্তিযো পন অসমুট্ঠাপেত্ৱা মনোদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্না মনোৱন্দনাতি. ইমস্স পদস্স ‘‘ৱণ্ণনং ৱণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.

এৱং ৰতনত্তযস্স পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো নিস্সযভূতানং অট্ঠকথাচৰিযানঞ্চ পণামং দস্সেন্তো ‘‘থেৰৱংসপ্পদীপান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কতঞ্জলী পুব্বাচৰিযসীহানং নমো কত্ৱাতি সম্বন্ধো. কতো অঞ্জলি কৰপুটো এতেনাতি কতঞ্জলী. ছন্দানুৰক্খণত্থঞ্হেত্থ দীঘো, কতঞ্জলী হুত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পুব্বাচৰিযা পোৰাণট্ঠকথাকাৰা তম্বপণ্ণিযা মহাথেৰা, তে এৱ পৰিস্সযসহনতো, পটিপক্খভূতকিলেসহননতো, পৰৱাদিমিগেহি অপধংসনীযতো চ সীহসদিসত্তা সীহাতি পুব্বাচৰিযসীহা, তেসং পুব্বাচৰিযসীহানং. কীদিসা তে পুব্বাচৰিযসীহা, যেসং তযা নমো কৰীযতীতি আহ ‘‘থেৰৱংসপ্পদীপান’’ন্তিআদি. তত্থ থেৰৱংসপ্পদীপানন্তি থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতাতি থেৰা, মহাকস্সপাদযো, তেসং ৱংসো অন্ৱযোতি থেৰৱংসো. এতেন ভিন্নলদ্ধিকানং সত্তৰসভেদানং মহাসঙ্ঘিকাদীনং ৱংসং পটিক্খিপতি, থেৰৱংসপৰিযাপন্না হুত্ৱা পন আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স থেৰৱংসস্স দীপনতো থেৰৱংসপ্পদীপা, পুব্বাচৰিযসীহা, তেসং থেৰৱংসপ্পদীপানং. অসংহীৰত্তা থিৰানং. ৱিনযক্কমেতি আৰম্ভানুৰূপৱচনমেতং, তে পন সুত্তাভিধম্মেসুপি থিৰা এৱ.

এৱং অট্ঠকথাচৰিযানম্পি পণামং দস্সেত্ৱা ইদানি সংৱণ্ণেতব্বধম্মৱিসেসস্স অভিধানানিসংসং, দেসকসম্পত্তিযো চ দস্সেন্তো ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মহেসিনা যং পাতিমোক্খং পকাসিতন্তি সম্বন্ধো. তত্থ মহেসিনাতি মহন্তে সীলাদিকে পঞ্চ ধম্মক্খন্ধে এসী গৱেসীতি মহেসি. মহন্তেহি এসিতোতি ৱা পুথুজ্জনসেখাসেখইসীহি ৱিসিট্ঠত্তা মহন্তো ইসীতি ৱা মহেসি, সম্মাসম্বুদ্ধো, তেন মহেসিনা. পাতিমোক্খন্তি সত্তাপত্তিক্খন্ধসংৱৰভূতং সিক্খাপদসীলং, তদ্দীপনতো উভতোৱিভঙ্গসুত্তসঙ্খাতং গন্থপাতিমোক্খমেৱ ৱা. কিম্ভূতন্তি আহ ‘‘পামোক্খ’’ন্তিআদি. পমুখে সাধূতি পমোক্খং, পমোক্খমেৱ পামোক্খং, ৱজ্জপটিপক্খত্তা অনৱজ্জানং সমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতানং পৰিত্তমহগ্গতলোকুত্তৰানং কুসলানং ধম্মানং আদি পতিট্ঠাভূতন্তি অত্থো. ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ২.১.৯) হি ৱুত্তং. মুখমিৱাতি মুখং, দ্ৱাৰং. যথা হি সত্তানং খজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যৱসেন চতুব্বিধোপি আহাৰো মুখেন পৱিসিত্ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গানি ফৰতি, এৱং যোগিনোপি চাতুভূমককুসলং সীলমুখেন পৱিসিত্ৱা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মুখমিৱাতি মুখ’’ন্তি. অথ ৱা মুখং দ্ৱাৰং মোক্খপ্পৱেসায নিব্বানসচ্ছিকিৰিযাযাতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো, আনন্দ, কুসলানি সীলানী’’তি (অ. নি. ১১.১).

তথা –

‘‘অৱিপ্পটিসাৰো পামোজ্জত্থায, পামোজ্জং পীতত্থায, পীতি পস্সদ্ধত্থায, পস্সদ্ধি সুখত্থায, সুখং সমাধত্থায, সমাধি যথাভূতঞাণদস্সনত্থায, যথাভূতঞাণদস্সনং নিব্বিদত্থায, নিব্বিদা ৱিৰাগত্থায, ৱিৰাগো ৱিমুত্তত্থায, ৱিমুত্তি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনত্থায, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থাযা’’তি (পৰি. ৩৬৬) চ.

এৱং সংৱণ্ণেতব্বধম্মস্স অভিধানাদিং দস্সেত্ৱা ইদানি সংৱণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেতুং ‘‘সূৰতেনা’’তিআদিনা চতুত্থগাথমাহ. তত্থ সূৰতেনাতি সোভনে ৰতোতি সূৰতো উ-কাৰস্স দীঘং কত্ৱা, তেন সূৰতেন, সোভনে কাযিকৱাচসিককম্মে ৰতেনাতি অত্থো, ৱিনীতেনাতি ৱুত্তং হোতি. নিৱাতেনাতি নীচৱুত্তিনা. সুচিসল্লেখৱুত্তিনাতি সুচিভূতা কিলেসসল্লিখনসমত্থা ৱুত্তি পটিপত্তি এতস্সাতি সুচিসল্লেখৱুত্তি, তেন সুচিসল্লেখৱুত্তিনা, পৰিসুদ্ধায অপ্পিচ্ছৱুত্তিযা সমন্নাগতেনাতি অত্থো. ৱিনযাচাৰযুত্তেনাতি ৱাৰিত্তচাৰিত্তসীলসম্পন্নেন. অথ ৱা ৱিনযোতি চেত্থ পাতিমোক্খসংৱৰাদিভেদো সংৱৰৱিনযো. আচাৰোতি আচাৰগোচৰনিদ্দেসে আগতসমণসাৰুপ্পাচাৰো. সোণত্থেৰেনাতি এত্থ সোণোতি তস্স নামং. থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰো. যাচিতোতি অভিযাচিতো. থেৰো হি পাতিমোক্খস্স গম্ভীৰতায দুৰৱগাহতং, আচৰিযস্স চ তংসংৱণ্ণনায সামত্থিযং ঞত্ৱা ‘‘পাতিমোক্খস্স তযা অত্থসংৱণ্ণনা কাতব্বা. এৱঞ্হি সাসনস্স সুচিৰট্ঠিতিকতা হোতী’’তি সানিসংসগাৰৱেন যাচনং অকাসি. তদস্স যাচনং অত্তনো সংৱণ্ণনায নিদানভূতং দস্সেন্তো ‘‘যাচিতো’’তি আহ.

এত্থ চ ‘‘সূৰতেনা’’তি ইমিনাস্স সোৰচ্চং ৱুচ্চতি. ‘‘নিৱাতেনা’’তি ইমিনা নীচমনতা নিৱাতৱুত্তিতা, যায নিৱাতৱুত্তিতায সমন্নাগতো পুগ্গলো নিহতমানো, নিহতদপ্পো, পাদপুঞ্ছনচোড়কসমো, ভিন্নৱিসাণূসভসমো, উদ্ধটদাঠসপ্পসমো চ হুত্ৱা সণ্হো সখিলো সুখসম্ভাসো হোতি. ‘‘সুচিসল্লেখৱুত্তিনা’’তি ইমিনা ইন্দ্ৰিযসংৱৰপচ্চযসন্নিস্সিতআজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলং. ‘‘ৱিনযাচাৰযুত্তেনা’’তি ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰসীলং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমনেকগুণেহি তস্স অভিত্থৱনং যথাৱুত্তগুণসমন্নাগতস্স সব্ৰহ্মচাৰিনো অজ্ঝেসনং ন সক্কা পটিবাহিতুন্তি পৰমগম্ভীৰস্সাপি পাতিমোক্খস্স অত্থসংৱণ্ণনাযং পৱত্তাতি দস্সনত্থং. কিঞ্চ – তাদিসস্স অজ্ঝেসনং নিস্সায কৰিযমানা অত্থসংৱণ্ণনা তস্স অজ্ঝেসনাধিপচ্চেন, মমঞ্চ উস্সাহসম্পত্তিযা ন চিৰেন পৰিযোসানং গচ্ছতীতি কতন্তি ৱেদিতব্বং.

এৱং সংৱণ্ণনায নিমিত্তং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্সৱনে সোতুজনস্সাদৰং জনেতুং তপ্পযোজনকৰণপ্পকাৰনিস্সযাভিধানাদিং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিগাথাদ্ৱযমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘যং মহেসিনা পাতিমোক্খং পকাসিত’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মিং পাতিমোক্খে. সঞ্জাতকঙ্খানন্তি পদপদত্থৱিনিচ্ছযৱসেন সঞ্জাতকঙ্খানং, সমুপ্পন্নসংসযানন্তি অত্থো. কঙ্খাৱিতৰণত্থাযাতি যথাৱুত্তসংসযস্স অতিক্কমনত্থায. তস্সাতি পাতিমোক্খস্স. ৱণ্ণীযতি অত্থো কথীযতি এতাযাতি ৱণ্ণনা, অট্ঠকথা, তং ৱণ্ণনং. ইমস্স চ ‘‘ৱণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. কিংভূতন্তি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণৱিনিচ্ছয’’ন্তিআদি. পৰিপুণ্ণৱিনিচ্ছযন্তি খন্ধকপৰিৱাৰপদভাজনাদিৱসেন অসাধাৰণৱিনিচ্ছযস্স চ নিদানাদিৱসেন সত্তৰসপ্পভেদস্স চ সব্বসিক্খাপদসাধাৰণৱিনিচ্ছযস্স পকাসনতো সম্পুণ্ণৱিনিচ্ছযং.

মহাৱিহাৰৱাসীনন্তি মহামেঘৱনুয্যানভূমিভাগে পতিট্ঠিতো ৱিহাৰো মহাৱিহাৰো, যো সত্থুনো মহাবোধিনা ৱিভূসিতো, তত্থ ৱসন্তি সীলেনাতি মহাৱিহাৰৱাসিনো, তেসং মহাৱিহাৰৱাসীনং. ৱাচনামগ্গনিস্সিতন্তি কথামগ্গনিস্সিতং, অট্ঠকথানিস্সিতন্তি অত্থো, মহাৱিহাৰৱাসীনং সীহড়ট্ঠকথানযং ইধ নিস্সাযাতি ৱুত্তং হোতি. ৱণ্ণযিস্সামীতি পৱত্তযিস্সামি. নামেনাতি অত্তনো গুণনামেন. কঙ্খাৱিতৰন্তি এতাযাতি কঙ্খাৱিতৰণী, তং কঙ্খাৱিতৰণিং. সুভন্তি অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নত্তা সুন্দৰং, সদ্দলক্খণসুভতো, ৱিনিচ্ছযসুভতো, ৱিঞ্ঞেয্যসুভতো চ সুভং পৰিসুদ্ধং. এত্থ চ ‘‘কঙ্খাৱিতৰণত্থাযা’’তি ইমিনা পযোজনং দস্সেতি, পুৰিপুণ্ণৱিনিচ্ছয’’ন্তি ইমিনা সংৱণ্ণনাপ্পকাৰং, ‘‘মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱাচনামগ্গনিস্সিত’’ন্তি ইমিনা সংৱণ্ণনায নিস্সযৱিসুদ্ধিং নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰদোসৱিৱজ্জনতো, ‘‘ৱণ্ণযিস্সামী’’তি ইমিনা অত্তনো অজ্ঝাসযং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং. ‘‘ৱত্তযিস্সামী’’তিপি পাঠো.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিদানৱণ্ণনা

এৱং ৰতনত্তযপণামাদিসহিতং সঞ্ঞাদিকং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘পাতিমোক্খস্স ৱণ্ণনং ৱণ্ণযিস্সামী’’তি ৱুত্তত্তা পাতিমোক্খং তাৱ ৱচনত্থতো, সৰূপভেদতো, গন্থভেদতো, উদ্দেসৱিভাগতো, উদ্দেসপৰিচ্ছেদতো চ ৱৱত্থপেত্ৱা তদুদ্দেসক্কমেনাযং ৱণ্ণনা ভৱিস্সতীতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ পাতিমোক্খ’’ন্তিআদি আৰদ্ধং.

তত্থ তত্থাতি তস্মিং গাথাপদে. পঅতিমোক্খন্তি পকাৰতো অতিৱিয সীলেসু মুখভূতং. অতিপমোক্খন্তি তমেৱ পদং উপসগ্গব্যত্তযেন ৱদতি. অথ ৱা প অতি মোক্খন্তি পদচ্ছেদো, তস্স উপসগ্গব্যত্তযেনত্থমাহ ‘‘অতিপমোক্খ’’ন্তি. এৱং পভেদতো পদৱণ্ণনং কত্ৱা সদ্দত্থতো ৱদতি ‘‘অতিসেট্ঠং অতিউত্তমন্তি অত্থো’’তি. এত্থ চ সীলপাতিমোক্খং সব্বগুণানং মূলভাৱতো সেট্ঠং, গন্থপাতিমোক্খং পন সেট্ঠগুণসহচৰণতো সেট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. উত্তমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইতীতি এৱং. ইমিনা যথাৱুত্তৱচনত্থং নিদস্সেতি. নিদস্সনত্থো হি অযং ইতি-সদ্দো ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৱিয. ইমিনাতি আসন্নপচ্চক্খৱচনং ইতি-সদ্দেন অনন্তৰনিদস্সিতস্স, পটিগ্গাহকেহি চ সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱীথিযা পটিপন্নস্স ৱচনত্থস্স ৱচনতো. অথ ৱা ইমিনাতি আসন্নপচ্চক্খভাৱকৰণৱচনং যথাৱুত্তস্স ৱচনত্থস্স অভিমুখীকৰণতো. ৱচনত্থেনাতি ‘‘অতিসেট্ঠ’’ন্তি সদ্দত্থেন. একৱিধম্পীতি এককোট্ঠাসম্পি. সীলগন্থভেদতো দুৱিধং হোতীতি পুন সীলগন্থসঙ্খাতেন পভেদেন দুৱিধং হোতি, সীলপাতিমোক্খং, গন্থপাতিমোক্খঞ্চাতি দুৱিধং হোতীতি অত্থো.

ইদানি তদুভযস্সাপি সুত্তে আগতভাৱং দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পাতি ৰক্খতীতি পাতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং, সংৱৰণং সংৱৰো, কাযৱাচাহি অৱীতিক্কমো, পাতিমোক্খমেৱ সংৱৰো পাতিমোক্খসংৱৰো, পাতিমোক্খসংৱৰেন সংৱুতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো. ৱিহৰতীতি ৱত্ততি.

আদিমেতন্তি এতং সিক্খাপদসীলং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, উত্তিয, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২).

যথা হি নগৰৱড্ঢকী নগৰং মাপেতুকামো পঠমং নগৰট্ঠানং সোধেতি, ততো অপৰভাগে ৱীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপৰিচ্ছেদেন ৱিভজিত্ৱা নগৰং মাপেতি, যথা ৱা পন ৰজকো পঠমং তীহি খাৰেহি ৱত্থং ধোৱিত্ৱা পৰিসুদ্ধে ৱত্থে যদিচ্ছকং ৰঙ্গজাতং উপনেতি, যথা ৱা পন ছেকো চিত্তকাৰো ৰূপং লিখিতুকামো আদিতোৱ ভিত্তিপৰিকম্মং কৰোতি, ততো অপৰভাগে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰো আদিতোৱ সীলং ৱিসোধেত্ৱা অপৰভাগে সমথৱিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকৰোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৱুত্তং. ‘‘মুখমেত’’ন্তিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. আদিসদ্দেন ‘‘পাতিমোক্খে চ সংৱৰো’’তিআদিপাড়িং (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৫) সঙ্গণ্হাতি.

সীলন্তি চাৰিত্তৱাৰিত্তৱসেন দুৱিধং ৱিনযপিটকপৰিযাপন্নং সিক্খাপদসীলং, ধম্মতো পন সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৱা ৱিৰমন্তস্স, ৱত্তপটিপত্তিং ৱা পূৰেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীলন্তি চেতনা সীলং চেতসিকং সীলং সংৱৰো সীলং অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯) ‘‘উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানী’’তি ভিক্খুভিক্খুনীপাতিমোক্খৱসেন উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৱে মাতিকাতি অত্থো. অস্সাতি ভিক্খুনোৱাদকস্স. ৱিত্থাৰেনাতি উভতোৱিভঙ্গেন সদ্ধিং. স্ৱাগতানীতি সুট্ঠু আগতানি. আদিসদ্দেন ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তিআদিপাড়িং (মহাৱ. ১৩৪) সঙ্গণ্হাতি. তত্থাতি তেসু সীলগন্থপাতিমোক্খেসু. যোতি অনিযমনিদ্দেসো, যো কোচি পুগ্গলো. নন্তি ৱিনযপৰিযাপন্নসীলং. ৰক্খতীতি সমাদিযিত্ৱা অৱিকোপেন্তো পালেতি. তং ‘‘পাতী’’তি লদ্ধনামং পাতিমোক্খসীলে ঠিতং. মোচেতীতি সহকাৰিকাৰণভাৱতো মোক্খেতি. অপাযে জাতং আপাযিকং, দুক্খং, তং আদি যেসং তানি আপাযিকাদীনি. আদিসদ্দেন তদঞ্ঞং সব্বং সংসাৰদুক্খং সঙ্গণ্হাতি. অত্তানুৱাদাদীহীতি অত্তানং অনুৱাদো অত্তানুৱাদো, সো আদি যেসং তানি অত্তানুৱাদাদীনি, তেহি অত্তানুৱাদাদীহি. আদিসদ্দেন পৰানুৱাদদণ্ডদুগ্গতিভযানি সঙ্গণ্হাতি. তস্স পাতিমোক্খস্স জোতকত্তাতি তস্স সীলপাতিমোক্খস্স দীপনত্তা. আদিম্হি পন ৱুত্তো ৱচনত্থোতি ‘‘অতিসেট্ঠ’’ন্তিআদিনা আদিম্হি ৱুত্তো ৱচনত্থো. উভিন্নম্পি সাধাৰণো হোতি সীলপাতিমোক্খং সব্বগুণানং মূলভাৱতো সেট্ঠং, গন্থপাতিমোক্খং সেট্ঠগুণসহচৰণতো সেট্ঠন্তি.

তত্থাতি তেসু সীলপাতিমোক্খগন্থপাতিমোক্খেসু. ‘‘অযং ৱণ্ণনা’’তি ৱক্খমানৱণ্ণনমাহ. গন্থপাতিমোক্খস্স তাৱ যুজ্জতু, কথং সীলপাতিমোক্খস্স যুজ্জতীতি আহ ‘‘গন্থে হী’’তিআদি. হীতি কাৰণত্থে নিপাতো. তস্সাতি গন্থস্স. অত্থোতি সীলং. ৱণ্ণিতোৱ হোতীতি গন্থৱণ্ণনামুখেন অত্থস্সেৱ ৱণ্ণনতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মা গন্থে ৱণ্ণিতে তদৱিনাভাৱতো তস্সত্থো ৱণ্ণিতো হোতি, তস্মা সীলপাতিমোক্খস্সপি যুজ্জতীতি.

এৱং সৰূপভেদতো ৱৱত্থপেত্ৱা ইদানি গন্থভেদতো ৱৱত্থপেতুং ‘‘তং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থাতি তেসু ভিক্খুপাতিমোক্খভিক্খুনীপাতিমোক্খেসু দ্ৱীসু. উদ্দেসা পৰিচ্ছিজ্জন্তি যেহি ৱক্খমানৱচনপ্পবন্ধেহি, তে উদ্দেসপৰিচ্ছেদা, তেহি. ৱৱত্থিতন্তি অসঙ্কৰতো ঠিতং.

এৱং গন্থভেদতো ৱৱত্থপেত্ৱা ইদানি উদ্দেসৱিভাগতো ৱৱত্থপেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. উদ্দিসীযতি সৰূপেন কথীযতি এত্থ, এতেনাতি ৱা উদ্দেসো, নিদানস্স উদ্দেসোতি নিদানুদ্দেসো. এৱং সেসেসুপি. ৱিত্থাৰোৱ উদ্দেসো ৱিত্থাৰুদ্দেসো.

ইদানি নিদানুদ্দেসাদীনং পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ‘‘তত্থ নিদানুদ্দেসো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু উদ্দেসেসু. নিদানুদ্দেসো উদ্দিট্ঠো হোতীতি সম্বন্ধো. যং পনেত্থ নিদানুদ্দেসপৰিচ্ছেদং দস্সেন্তেন ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’’তি ইধাগতনিদানপাড়িং দস্সেত্ৱা তদনন্তৰং উদ্দেসকালে ৱত্তব্বস্সাপি ‘‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদান’’ন্তি ইমস্স পাঠস্স যোজনং অকত্ৱা ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিনা অনুসাৱনাদিকমেৱ যোজেত্ৱা দস্সিতং, তং পন অপৰিপুণ্ণনিদানপাড়িদস্সনপুব্বকনিদানুদ্দেসপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং, খুদ্দকপেয্যালৱসেন ৱা পাকটত্তা তস্স অযোজনং কতন্তি ৱেদিতব্বং, উদ্দেসকালে পন যোজেত্ৱাৱ ৱত্তব্বং. ৱক্খতি হি ‘‘তং পনেতং পাৰাজিকাদীনং অৱসানে দিস্সতি, ন নিদানাৱসানে. কিঞ্চাপি ন দিস্সতি, অথ খো উদ্দেসকালে ‘আৱিকতা হিস্স ফাসু হোতী’তি ৱত্ৱা ‘উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’তিআদিনা নযেন ৱত্তব্বমেৱা’’তিআদি. অৱসেসে সুতেন সাৱিতেতি অৱসিট্ঠং পাৰাজিকুদ্দেসাদিচতুক্কং ‘‘সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা…পে… অৱিৱদমানেহি সিক্খিতব্ব’’ন্তি এৱং সুতৱসেন সাৱিতে.

এতেনেৱ নযেন সেসা তযো পাতিমোক্খুদ্দেসপৰিচ্ছেদা ৱেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘পাৰাজিকুদ্দেসাদীন’’ন্তিআদিমাহ. পাৰাজিকুদ্দেসাদীনং পৰিচ্ছেদা যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. নিদানস্স আদিতো পট্ঠায পাৰাজিকাদীনি ওসাপেত্ৱাতি নিদানং, পাৰাজিকঞ্চ, তদুভযং সঙ্ঘাদিসেসঞ্চ, তংতিকং অনিযতঞ্চাতি এৱং যথাক্কমং উদ্দিসিত্ৱা পাৰাজিকাদীনি পৰিযোসাপেত্ৱা. যোজেতব্বাতি ‘‘অৱসেসে সুতেন সাৱিতে উদ্দিট্ঠো হোতি পাৰাজিকুদ্দেসো’’তিআদিনা যোজেতব্বা. অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্বন্তি ৱচনতোতি উপোসথক্খন্ধকে –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, পাতিমোক্খুদ্দেসা নিদানং উদ্দিসিত্ৱা অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্বং, অযং পঠমো পাতিমোক্খুদ্দেসো. নিদানং উদ্দিসিত্ৱা চত্তাৰি পাৰাজিকানি উদ্দিসিত্ৱা অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্বং, অযং দুতিযো পাতিমোক্খুদ্দেসো’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৫০) –

এৱং ৱুত্তত্তা. যস্মিং ৱিপ্পকতেতি যস্মিং উদ্দেসে অপৰিযোসিতে. অন্তৰাযো উপ্পজ্জতীতি দসসু অন্তৰাযেসু যো কোচি অন্তৰাযো উপ্পজ্জতি. দস অন্তৰাযা নাম – ৰাজন্তৰাযো, চোৰন্তৰাযো, অগ্যন্তৰাযো, উদকন্তৰাযো, মনুস্সন্তৰাযো, অমনুস্সন্তৰাযো, ৱাড়ন্তৰাযো, সৰীসপন্তৰাযো, জীৱিতন্তৰাযো, ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযোতি. তত্থ সচে ভিক্খূসু ‘‘উপোসথং কৰিস্সামা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৫০) নিসিন্নেসু ৰাজা আগচ্ছতি, অযং ৰাজন্তৰাযো. চোৰা আগচ্ছন্তি, অযং চোৰন্তৰাযো. দৱদাহো ৱা আগচ্ছতি, আৱাসে ৱা অগ্গি উট্ঠহতি, অযং অগ্যন্তৰাযো. মেঘো ৱা উট্ঠহতি, ওঘো ৱা আগচ্ছতি, অযং উদকন্তৰাযো. বহূ মনুস্সা আগচ্ছন্তি, অযং মনুস্সন্তৰাযো. ভিক্খুং যক্খো গণ্হাতি, অযং অমনুস্সন্তৰাযো. ব্যগ্ঘাদযো চণ্ডমিগা আগচ্ছন্তি, অযং ৱাড়ন্তৰাযো. ভিক্খুং সপ্পাদযো ডংসন্তি, অযং সৰীসপন্তৰাযো. ভিক্খু গিলানো ৱা হোতি, কালং ৱা কৰোতি, ৱেৰিনো ৱা তং মাৰেতুকামা গণ্হন্তি, অযং জীৱিতন্তৰাযো. মনুস্সা একং ৱা বহূ ৱা ভিক্খূ ব্ৰহ্মচৰিযা চাৱেতুকামা গণ্হন্তি, অযং ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো. ইতি যং ৱুত্তং ‘‘অন্তৰাযো উপ্পজ্জতীতি দসসু অন্তৰাযেসু যো কোচি অন্তৰাযো উপ্পজ্জতী’’তি, তস্সত্থো পকাসিতো হোতীতি.

তেন সদ্ধিন্তি ৱিপ্পকতুদ্দেসেন সদ্ধিং. অৱসেসং সুতেন সাৱেতব্বং উদ্দিট্ঠউদ্দেসাপেক্খত্তা অৱসেসৱচনস্স. যথাহ ‘‘নিদানং উদ্দিসিত্ৱা’’তিআদি (মহাৱ. ১৫০). তেনাহ ‘‘নিদানুদ্দেসে পনা’’তিআদি. সুতেন সাৱেতব্বং নাম নত্থি উপোসথস্স অন্তৰাযোৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. অনিযতুদ্দেসো পৰিহাযতীতি ভিক্খুনীনং অনিযতসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অভাৱতো. তদভাৱো চ ‘‘ইদমেৱ লক্খণং তত্থাপি অনুগত’’ন্তি কত্ৱাতি ৱেদিতব্বং. সেসন্তি অৱসেসুদ্দেসপৰিচ্ছেদদস্সনং. এতেসং দ্ৱিন্নং পাতিমোক্খানন্তি সম্বন্ধো. তাৱাতি পঠমং. ইদন্তি ইদানি ৱত্তব্বং বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানং সামঞ্ঞেন দস্সেতি, ইদং অক্খৰপদনিযমিতগন্থিতং ৱচনং ৱুচ্চতি কথীযতীতি অত্থো. কিং তন্তি আহ, ‘‘সুণাতু মেতিআদীন’’ন্তিআদি.

তত্থ সুণাতু মেতিআদীনন্তি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো অজ্জুপোসথো’’তিআদীনং ভিক্খুপাতিমোক্খে আগতানং সুত্তপদানং. অত্থনিচ্ছযন্তি অভিধেয্যত্থস্স চেৱ অধিপ্পাযত্থস্স চ নিচ্ছযনং, ৱৱত্থাপনন্তি অত্থো. ইমায হি অট্ঠকথায তেসং অভিধেয্যত্থো চেৱ অধিপ্পাযত্থো চ অনেকধা ৱৱত্থাপীযতি. অথ ৱা নিচ্ছিন্নোতি নিচ্ছযো. গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদকথা, অত্থো চ নিচ্ছযো চ অত্থনিচ্ছযো, তং অত্থনিচ্ছযং, মযা ৱুচ্চমানং অত্থঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চাতি ৱুত্তং হোতি. সীলসম্পন্নাতি সমন্ততো পন্নং পত্তং পুণ্ণন্তি সম্পন্নং, সীলং সম্পন্নমেতেসন্তি সীলসম্পন্না, পৰিপুণ্ণসীলাতি অত্থো. অথ ৱা সম্মদেৱ পন্না গতা উপাগতাতি সম্পন্না, সীলেন সম্পন্না সীলসম্পন্না, পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতাতি অত্থো. অধিসীলঅধিচিত্তঅধিপঞ্ঞাসঙ্খাতা তিস্সোপি সিক্খিতব্বট্ঠেন সিক্খা, তং কামেন্তীতি সিক্খাকামা. সুণন্তু মেতি তে সব্বেপি ভিক্খৱো মম সন্তিকা নিসামেন্তু. ইমিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায সক্কচ্চং সৱনে নিযোজেতি. সক্কচ্চসৱনপটিবদ্ধা হি সব্বাপি সাসনসম্পত্তীতি. এত্থ চ সীলসম্পন্নানং সিক্খাকামানংযেৱ ভিক্খূনং গহণং তদঞ্ঞেসং ইমিস্সা সংৱণ্ণনায অভাজনভাৱতো. ন হি তে ৱিনযং সোতব্বং, পটিপজ্জিতব্বঞ্চ মঞ্ঞিস্সন্তি.

এত্থাতি এতস্মিং গাথাপদে, এতেসং ৱা গাথায সঙ্গহিতানং ‘‘সুণাতু মে’’তিআদীনং পদানমন্তৰে. সৱনে আণত্তিৱচনং সৱনাণত্তিৱচনং. কিঞ্চাপি সৱনাণত্তিৱচনং, তথাপি পাতিমোক্খুদ্দেসকেন এৱং ৱত্তব্বন্তি ভগৱতা ৱুত্তত্তা ভগৱতো আণত্তি, ন উদ্দেসকস্সাতি নৱকতৰেনাপি ইদং ৱত্তুং ৱট্টতি সঙ্ঘগাৰৱেন, সঙ্ঘবহুমানেন চ সহিতত্তা সগাৰৱসপ্পতিস্সৱচনং. সঙ্ঘো হি সুপ্পটিপন্নতাদিগুণৱিসেসযুত্তত্তা উত্তমং গাৰৱপ্পতিস্সৱট্ঠানং. ইদঞ্চ সব্বং কেন কত্থ কদা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সব্বমেৱ চেত’’ন্তিআদি. পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানন্তেনাতি –

‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং, এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, উদ্দিসিতব্বং, ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো ‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’’তি (মহাৱ. ১৩৩-১৩৪) –

এৱমাদিনা অনুজানন্তেন. ৰাজগহেতি এৱংনামকে নগৰে. তঞ্হি মন্ধাতুমহাগোৱিন্দাদীহি পৰিগ্গহিতত্তা ‘‘ৰাজগহ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পনেতং বুদ্ধকালে, চক্কৱত্তিকালে চ নগৰং হোতি, সেসকালে সুঞ্ঞং হোতি যক্খপৰিগ্গহিতং, তেসং ৱসনট্ঠানং হুত্ৱা তিট্ঠতি. তস্মাতি যস্মা ইদং পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱত্তব্বৱচনং, তস্মা. কিং তে উভোপি পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, যেনেৱং ৱত্তব্বন্তি আহ ‘‘সঙ্ঘত্থেৰো ৱা হী’’তিআদি. থেৰাধিকন্তি থেৰাধীনং, থেৰাযত্তং ভৱিতুন্তি অত্থো. ‘‘থেৰাধেয্য’’ন্তি ৱা পাঠো, সোযেৱত্থো. তত্থাতি তিস্সং পৰিসাযং. ব্যত্তোতি পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো, পগুণমাতিকোতি অত্থো. পটিবলোতি ৱত্তুং সমত্থো, অভীতোতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ কিঞ্চাপি দহৰস্সাপি ব্যত্তস্স পাতিমোক্খো অনুঞ্ঞাতো, অথ খো এত্থাযং অধিপ্পাযো – সচে থেৰস্স পঞ্চ ৱা চত্তাৰো ৱা তযো ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসা নাগচ্ছন্তি, দ্ৱে পন অক্খণ্ডা সুৱিসদা ৱাচুগ্গতা হোন্তি, থেৰাযত্তোৱ পাতিমোক্খো. সচে পন এত্তকম্পি ৱিসদং কাতুং ন সক্কোতি, ব্যত্তস্স ভিক্খুনো আযত্তোতি.

ইদানি ‘‘সঙ্ঘো’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা ইধাধিপ্পেতসঙ্ঘং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘোতি ইমিনা পন পদেনা’’তিআদিমাহ কিঞ্চাপীতি অনুগ্গহত্থে নিপাতো, তস্স যদি নামাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. দক্খন্তি এতায সত্তা যথাধিপ্পেতাহি সম্পত্তীহি ৱড্ঢন্তীতি দক্খিণা, পৰলোকং সদ্দহিত্ৱা দাতব্বং দানং, তং দক্খিণং অৰহতি, দক্খিণায ৱা হিতো, যস্মা নং মহপ্ফলকাৰিতায ৱিসোধেতীতি দক্খিণেয্যো, দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতোতি সঙ্ঘো, দক্খিণেয্যো চ সো সঙ্ঘো চাতি দক্খিণেয্যসঙ্ঘো. সম্মুতিযা চতুৱগ্গাদিৱিনযপঞ্ঞত্তিযা সিদ্ধো সঙ্ঘো সম্মুতিসঙ্ঘো. অৱিসেসেনাতি ‘‘অৰিযা’’তি ৱা ‘‘পুথুজ্জনা’’তি ৱা অৱিসেসেত্ৱা সামঞ্ঞেন. সোতি সম্মুতিসঙ্ঘো. ইধাতি ইমিস্সং উপোসথঞত্তিযং. অধিপ্পেতো উপোসথঞত্তিযা অৱিসেসত্তা. ননু চ সোপি পঞ্চৱিধো হোতি, তত্থ কতমো ইধাধিপ্পেতোতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘সো পনেসা’’তিআদি. কম্মৱসেনাতি ৱিনযকম্মৱসেন. পঞ্চ ৱিধা পকাৰা অস্স সম্মুতিসঙ্ঘস্সাতি পঞ্চৱিধো. তথা হি ৱিধযুত্তগতপ্পকাৰসদ্দে সমানত্থে ৱণ্ণযন্তি. চতুন্নং ৱগ্গো সমূহোতি চতুৱগ্গো, চতুপৰিমাণযুত্তো ৱা ৱগ্গো চতুৱগ্গো. এৱং পঞ্চৱগ্গাদি.

ইদানি যেসং কম্মানং ৱসেনাযং পঞ্চৱিধো হোতি, তং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি পঞ্চৱিধে সঙ্ঘে. মজ্ঝিমেসু জনপদেসু উপসম্পদকম্মস্স দসৱগ্গকৰণীযত্তা ৱুত্তং ‘‘ঠপেত্ৱা…পে… উপসম্পদঞ্চা’’তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ন কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি. যদি এৱং কিমত্থং অতিৰেকৱীসতিৱগ্গো ৱুত্তোতি আহ ‘‘সো পনা’’তিআদি. অতিৰেকতৰেনাতি চতুৱগ্গাদিকৰণীযং পঞ্চৱগ্গাদিনা অতিৰেকতৰেন, দসৱগ্গকৰণীযঞ্চ একাদসৱগ্গাদিনা অতিৰেকতৰেন. দস্সনত্থন্তি ঞাপনত্থং. ইদমেৱ চানেন কত্তব্বং কম্মন্তি ‘‘কম্মৱসেন পঞ্চৱিধো’’তি ৱুত্তং. কম্মস্সানিযমে কথমেতং যুজ্জেয্যাতি ঈদিসী চোদনা অনৱকাসাতি দট্ঠব্বং. ইমস্মিং পনত্থেতি উপোসথে.

উপোসথসদ্দো পনাযং পাতিমোক্খুদ্দেসসীলউপৱাসপঞ্ঞত্তিদিৱসেসু ৱত্ততি. তথা হেস ‘‘আযামাৱুসো কপ্পিন, উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৮৫) তিমোক্খুদ্দেসে আগতো, ‘‘এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৱিসাখে, উপোসথো উপৱুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) সীলে, ‘‘সুদ্ধস্স ৱে সদা ফগ্গু, সুদ্ধস্সুপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৱাসে, ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পঞ্ঞত্তিযং, ‘‘ন, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে সভিক্খুকা আৱাসা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১৮১) দিৱসে, ইধাপি দিৱসেযেৱ ৱত্তমানো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘অজ্জ উপোসথদিৱসো’’তিআদি. উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো. উপৱসন্তীতি সীলেন ৱা সব্বসো আহাৰস্স অভুঞ্জনসঙ্খাতেন অনসনেন ৱা খীৰপানমধুপানাদিমত্তেন ৱা উপেতা হুত্ৱা ৱসন্তীতি অত্থো.

সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱ-কাৰত্থসহিতত্তা ‘‘উপোসথো’’তি এতস্স ‘‘উপোসথো এৱা’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘এতেন অনুপোসথদিৱসং পটিক্খিপতী’’তি. ইমিনা অৱধাৰণেন নিৰাকতং দস্সেতি, অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি ‘‘উপোসথো’’তি এতস্স ‘‘অনুপোসথো ন হোতী’’তি অযমত্থোতি ৱুত্তং ‘‘এতেন অনুপোসথদিৱসং পটিক্খিপতী’’তি. ‘‘এস নযো পন্নৰসো’’তি ইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৱসং পটিক্খিপতীতি এত্থাপি. এতেনাতি ‘‘উপোসথো’’তি এতেন সদ্দেন. পঞ্চদসন্নং তিথীনং পূৰণৱসেন পন্নৰসো. পন্নৰসোতি ইমিনা অঞ্ঞং উপোসথদিৱসং পটিক্খিপতী’’তি সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘দিৱসৱসেন হী’’তিআদিমাহ. চতুদ্দসিযং নিযুত্তো চাতুদ্দসিকো. এৱং পন্নৰসিকো. সামগ্গিউপোসথো নাম সঙ্ঘসামগ্গিকতদিৱসে কাতব্বউপোসথো. হেমন্তগিম্হৱস্সানানং তিণ্ণং উতূনন্তি এত্থ হেমন্তউতু নাম অপৰকত্তিকস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায ফগ্গুনপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা, গিম্হউতু নাম ফগ্গুনস্স কালপক্খপাটিপদতো পট্ঠায আসাড়্হপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা, ৱস্সানউতু নাম আসাড়্হস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায অপৰকত্তিকপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা. ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ চাতুদ্দসিকাতি হেমন্তস্স উতুনো ততিযে চ সত্তমে চ পক্খে দ্ৱে চাতুদ্দসিকা, এৱমিতৰেসং উতূনন্তি ছ চাতুদ্দসিকা. সেসা পন্নৰসিকাতি সেসা অট্ঠাৰস পন্নৰসিকা. হোন্তি চেত্থ –

‘‘কত্তিকস্স চ কাড়ম্হা, যাৱ ফগ্গুনপুণ্ণমা;

‘হেমন্তকালো’তি ৱিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘ফগ্গুনস্স চ কাড়ম্হা, যাৱ আসাড়্হপুণ্ণমা;

‘গিম্হকালো’তি ৱিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘আসাড়্হস্স চ কাড়ম্হা, যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা;

‘ৱস্সকালো’তি ৱিঞ্ঞেয্যো, অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.

‘‘উতূনং পন তিণ্ণন্নং, পক্খে ততিযসত্তমে;

‘চাতুদ্দসো’তি পাতিমোক্খং, উদ্দিসন্তি নযঞ্ঞুনো’’তি.

পকতিযা নবহুতৰাৱাসিকাদিপচ্চযেন কাতব্বং পকতিচাৰিত্তং. বহুতৰাৱাসিকাদিপচ্চযে পন সতি অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসেপি কাতুং ৱট্টতি. তেনাহ ‘‘সকি’’ন্তিআদি. সকিন্তি একস্মিং ৱাৰে. আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বন্তি আৱাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে কৰিযমানে অনুৱত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. আদিসদ্দেন ‘‘আৱাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৱত্তিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ১৭৮) ৱচনং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৱে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতৰং পৱাৰেয্যামা’’তি (মহাৱ. ২৪০) ৱচনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ পঠমসুত্তস্স একেকস্স উতুনো ততিযসত্তমপক্খস্স চাতুদ্দসে ৱা অৱসেসস্স পন্নৰসে ৱা সকিং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বন্তি পকতিচাৰিত্তৱসেনপি অত্থসম্ভৱতো ‘‘আগন্তুকেহী’’তিআদীনি সুত্তানি দস্সিতানীতি ৱেদিতব্বং. তথাৰূপপচ্চযে সতীতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসিকে উপোসথং কাতুং অনুৰূপে ‘‘আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তী’’তি এৱমাদিকে পচ্চযে সতি. অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসেতি তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খচাতুদ্দসতো অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসে.

ন কেৱলং উপোসথদিৱসাৱ হোন্তীতি আহ ‘‘পুৰিমৱস্সংৱুট্ঠানং পনা’’তিআদি. মা ইতি চন্দো ৱুচ্চতি তস্স গতিযা দিৱসস্স মিনিতব্বতো, সো এত্থ সব্বকলাপাৰিপূৰিযা পুণ্ণোতি পুণ্ণমা, পুব্বকত্তিকায পুণ্ণমা পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা, অস্সযুজপুণ্ণমা. সা হি পচ্ছিমকত্তিকং নিৱত্তেতুং এৱং ৱুত্তা. তেসংযেৱাতি পুৰিমৱস্সংৱুট্ঠানংযেৱ. ভণ্ডনকাৰকেহীতি কলহকাৰকেহি. পচ্চুক্কড্ঢন্তীতি উক্কড্ঢন্তি. ভণ্ডনকাৰকেহি অনুৱাদৱসেন অস্সযুজপুণ্ণমাদিং পৰিচ্চজন্তা পৱাৰণং কাড়পক্খং, জুণ্হপক্খন্তি উদ্ধং কড্ঢন্তীতি অত্থো. ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তো আৱাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং কৰেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে কাড়ে পৱাৰেয্যামা’’তি (মহাৱ. ২৪০) ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তো আৱাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং কৰেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে জুণ্হে পৱাৰেয্যামা’’তি চ এৱং ঞত্তিযা পৱাৰণং উক্কড্ঢন্তীতি ৱুত্তং হোতি.

অথাতি অনন্তৰত্থে নিপাতো. চতুদ্দসন্নং পূৰণো চাতুদ্দসো, দিৱসো. যং সন্ধায ‘‘আগমে জুণ্হে পৱাৰেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু, তস্মিং পন আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অৱস্সং পৱাৰেতব্বং. ন হি তং অতিক্কমিত্ৱা পৱাৰেতুং লব্ভতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘তে চে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ভণ্ডনকাৰকা কলহকাৰকা ৱিৱাদকাৰকা ভস্সকাৰকা সঙ্ঘে অধিকৰণকাৰকা তম্পি জুণ্হং অনুৱসেয্যুং, তেহি, ভিক্খৱে, ভিক্খূহি সব্বেহেৱ আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অকামা পৱাৰেতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ২৪০).

তেনেৱাহ ‘‘পচ্ছিমৱস্সংৱুট্ঠানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৱা’’তি. যদি হি তং অতিক্কমিত্ৱা পৱাৰেয্য, দুক্কটাপত্তিং আপজ্জেয্য. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, অপৱাৰণায পৱাৰেতব্বং অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৱ. ২৩৩). ৱিসুদ্ধিপৱাৰণাযোগতো পৱাৰণাদিৱসা. পিসদ্দেন ন কেৱলং পৱাৰণাদিৱসাযেৱ, অথ খো উপোসথদিৱসাপি হোন্তীতি দস্সেতি. ইদানি যো সো সামগ্গিউপোসথদিৱসো ৱুত্তো, তঞ্চ তপ্পসঙ্গেন সামগ্গিপৱাৰণাদিৱসঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘যদা পনা’’তিআদিমাহ. ওসাৰিতে তস্মিং ভিক্খুস্মিন্তি উক্খিত্তকে ভিক্খুস্মিং ওসাৰিতে, তং গহেত্ৱা সীমং গন্ত্ৱা আপত্তিং দেসাপেত্ৱা কম্মৱাচায কম্মপ্পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন পৱেসিতেতি ৱুত্তং হোতি. তস্স ৱত্থুস্সাতি তস্স অধিকৰণস্স. তদা ঠপেত্ৱা…পে… উপোসথদিৱসো নাম হোতীতি সম্বন্ধো. কিং কাৰণন্তি আহ ‘‘তাৱদেৱা’’তিআদি. তত্থ তাৱদেৱাতি তং দিৱসমেৱ. ৱচনতোতি কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪৭৫) ৱুত্তত্তা. যত্থ পন পত্তচীৱৰাদীনং অত্থায অপ্পমত্তকেন কাৰণেন ৱিৱদন্তা উপোসথং ৱা পৱাৰণং ৱা ঠপেন্তি, তত্থ তস্মিং অধিকৰণে ৱিনিচ্ছিতে ‘‘সমগ্গা জাতম্হা’’তি অন্তৰা সামগ্গিউপোসথং কাতুং ন লভন্তি. কৰোন্তেহি অনুপোসথে উপোসথো কতো নাম হোতি. কত্তিকমাসব্ভন্তৰেতি এত্থ কত্তিকমাসো নাম পুব্বকত্তিকমাসস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৱ অপৰকত্তিকপুণ্ণমা, তাৱ একূনতিংসৰত্তিদিৱো, তস্সব্ভন্তৰে, ততো পচ্ছা ৱা পন পুৰে ৱা ন ৱট্টতি. অযমেৱ যো কোচি দিৱসোযেৱ. ইধাপি কোসম্বকক্খন্ধকে সামগ্গিযা সদিসাৱ সামগ্গী ৱেদিতব্বা. যে পন কিস্মিঞ্চিদেৱ অপ্পমত্তকে পৱাৰণং ঠপেত্ৱা সমগ্গা হোন্তি, তেহি পৱাৰণাযমেৱ পৱাৰণা কাতব্বা, তাৱদেৱ ন কাতব্বা. কৰোন্তেহি অপ্পৱাৰণায পৱাৰণা কতা হোতি. ন কাতব্বোযেৱাতি নিযমেন যদি কৰোতি, দুক্কটন্তি দস্সেতি. তত্থ হি উপোসথকৰণে দুক্কটং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৱ. ১৮৩).

‘‘পত্তকালমেৱ পত্তকল্ল’’ন্তি ইমিনা সকত্থে ভাৱপ্পচ্চযোতি দস্সেতি. নাসতীতি অন্ৱযতো ৱুত্তমেৱ ব্যতিৰেকতো দড়্হং কৰোতি.

অনুৰূপাতি অৰহা অনুচ্ছৱিকা, সামিনোতি ৱুত্তং হোতি. সব্বন্তিমেনাতি সব্বহেট্ঠিমেন চত্তাৰো, ন তেহি ৱিনা তং উপোসথকম্মং কৰীযতি, ন তেসং ছন্দো ৱা পাৰিসুদ্ধি ৱা এতি. অৱসেসা পন সচেপি সহস্সমত্তা হোন্তি, সচে সমানসংৱাসকা, সব্বে ছন্দাৰহাৱ হোন্তি, ছন্দপাৰিসুদ্ধিং দত্ৱা আগচ্ছন্তু ৱা, মা ৱা, কম্মং ন কুপ্পতি. পকতত্তাতি অনুক্খিত্তা, পাৰাজিকং অনজ্ঝাপন্না চ. হত্থপাসো নাম দিযড্ঢহত্থপ্পমাণো.

সীমা চ নামেসা কতমা, যত্থ হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা ঠিতা কম্মপ্পত্তা নাম হোন্তীতি অনুযোগং সন্ধায সীমং দস্সেন্তো ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনমুখেনেৱ হোতীতি ‘‘সীমা চ নামেসা’’তিআদিমাহ. সম্ভিন্দন্তেনাতি মিস্সীকৰোন্তেন. অজ্ঝোত্থৰন্তেনাতি মদ্দন্তেন, অন্তো কৰোন্তেনাতি ৱুত্তং হোতি. ইমা ৱিপত্তিসীমাযো নামাতি সম্বন্ধো. কস্মা ৱিপত্তিসীমাযো নামাতি আহ ‘‘একাদসহী’’তিআদি. আকাৰেহীতি কাৰণেহি. ৱচনতোতি কম্মৱগ্গে (পৰি. ৪৮২ আদযো) কথিতত্তা. সঙ্ঘকম্মং নামেতং ৱীসতিৱগ্গকৰণীযপৰমন্তি আহ ‘‘যত্থ একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি. যস্সং সীমাযং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন কম্মাৰহেন সদ্ধিং একৱীসতি ভিক্খূ পৰিমণ্ডলাকাৰেন নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি, অযং অতিখুদ্দকা নামাতি অত্থো. এৱৰূপা চ সীমা সম্মতাপি অসম্মতা, গামখেত্তসদিসাৱ হোতি, তত্থ কতং কম্মং কুপ্পতি. এস নযো সেসসীমাসুপি.

সম্মতাতি বদ্ধা, ৱাচিতকম্মৱাচাতি অত্থো. কম্মৱাচায ৱাচনমেৱ হি বন্ধনং নাম. নিমিত্তং ন উপগচ্ছতীতি অনিমিত্তুপগো, তং অনিমিত্তুপগং, অনিমিত্তাৰহন্তি ৱুত্তং হোতি. তচসাৰৰুক্খো নাম তালনাড়িকেৰাদিকা. পংসুপুঞ্জৱালুকাপুঞ্জানন্তি পংসুৰাসিৱালুকাৰাসীনং মজ্ঝে. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘পংসুপুঞ্জং ৱা ৱালুকাপুঞ্জং ৱা অঞ্ঞতৰ’’ন্তি পাঠো দিস্সতি, সো পন অপাঠো. ন হি সো ‘‘অঞ্ঞতৰ’’ন্তি ইমিনা যুজ্জতীতি. অন্তৰাতি নিমিত্তুপগনিমিত্তানমন্তৰা. এত্থ চ যা তীহি নিমিত্তেহি বজ্ঝমানা অনিমিত্তুপগেসু তচসাৰৰুক্খাদীসু অঞ্ঞতৰং অন্তৰা একং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা, সা খণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. যা পন চতুপঞ্চনিমিত্তাদীহি বজ্ঝমানা ইমেসু তচসাৰৰুক্খাদীসু অঞ্ঞতৰং অন্তৰা একং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা, সা খণ্ডনিমিত্তা নাম ন হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি নিমিত্তুপগানং নিমিত্তানং তিণ্ণং সব্ভাৱতো. অট্ঠকথাসু পন অৱিসেসেন ৱুত্তং, তস্মা উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং. সব্বেন সব্বন্তি সব্বপ্পকাৰেন. নিমিত্তানং বহি ঠিতেন সম্মতাতি তেসং বহি ঠিতেন ৱাচিতকম্মৱাচা. নিমিত্তানি পন অন্তো চ বহি চ ঠত্ৱা কিত্তেতুং ৱট্টন্তি.

এৱং সম্মতাপীতি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা কম্মৱাচায সম্মতাপি. ইমস্স ‘‘অসম্মতাৱ হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমাতি যা কাচি নদীলক্খণপ্পত্তা নদী নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা ‘‘এতং বদ্ধসীমং কৰোমা’’তি কতাপি অসীমা, বদ্ধসীমা ন হোতীতি অত্থো. অত্তনো সভাৱেন পন সা বদ্ধসীমাসদিসা. সব্বত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. সমুদ্দজাতস্সৰেসুপি এসেৱ নযো. ‘‘সংসট্ঠৱিটপা’’তি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৱুত্তং. তস্সা পদেসন্তি তস্সা একদেসং. যত্থ ঠত্ৱা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং একদেসন্তি ৱুত্তং হোতি. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা, তাদিসং পদেসং অন্তো কৰিত্ৱা বন্ধন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন তু অজ্ঝোত্থৰন্তি নামাতি গহেতব্বং. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘সম্ভিন্দনং পৰেসং সীমায একং ৱা দ্ৱে ৱা নিমিত্তে কিত্তেত্ৱা লেখামত্তং গহেত্ৱা বন্ধনং. অজ্ঝোত্থৰণং নাম পৰেসং সীমায নিমিত্তে কিত্তেত্ৱা তং সকলং ৱা তস্সেকদেসং ৱা অন্তো কৰোন্তেন তস্সা বহি একিস্সং দ্ৱীসু ৱা দিসাসু নিমিত্তে কিত্তেত্ৱা বন্ধন’’ন্তি ৱুত্তং.

পব্বতাদীনং নিমিত্তানং সম্পদা নিমিত্তসম্পত্তি. পব্বতোৱ নিমিত্তং পব্বতনিমিত্তং. এৱং সেসেসুপি. এৱং ৱুত্তেসূতি উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩৮ আদযো) সীমাসম্মুতিযং ৱুত্তেসু. ইমেহি চ পন অট্ঠহি নিমিত্তেহি অসম্মিস্সেহিপি অঞ্ঞমঞ্ঞমিস্সেহিপি সীমং সম্মন্নিতুং ৱট্টতি. তেনাহ ‘‘তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে যথালদ্ধানি নিমিত্তুপগানি নিমিত্তানী’’তি. একেন, পন দ্ৱীহি ৱা নিমিত্তেহি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি, তীণি পন আদিং কত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰানং নিমিত্তানং সতেনাপি ৱট্টতি. ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি ৱিনযধৰেন পুচ্ছিতব্বং, ‘‘পব্বতো, ভন্তে’’তি ৱুত্তে পুন ৱিনযধৰেনেৱ ‘‘এসো পব্বতো নিমিত্ত’’ন্তি এৱং নিমিত্তং কিত্তেতব্বং. ‘‘এতং পব্বতং নিমিত্তং কৰোম, নিমিত্তং কৰিস্সাম, নিমিত্তং কতো, নিমিত্তং হোতু, হোতি ভৱিস্সতী’’তি এৱং পন কিত্তেতুং ন ৱট্টতি. পাসাণাদীসুপি এসেৱ নযো. তেনাহ ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তিআদি. ‘‘পব্বতো, ভন্তে, উদকং, ভন্তে’’তি এৱং পন উপসম্পন্নো ৱা আচিক্খতু, অনুপসম্পন্নো ৱা, ৱট্টতিযেৱ. আদিসদ্দেন ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে, এসো পাসাণো নিমিত্তং. দক্খিণায দিসায, দক্খিণায অনুদিসায, পচ্ছিমায দিসায, পচ্ছিমায অনুদিসায, উত্তৰায দিসায, উত্তৰায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? উদকং, ভন্তে, এতং উদকং নিমিত্ত’’ন্তি ইদং সঙ্গণ্হাতি. এত্থ পন অট্ঠত্ৱা পুন ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পব্বতো, ভন্তে, এসো পব্বতো নিমিত্ত’’ন্তি এৱং পঠমং কিত্তিতনিমিত্তং কিত্তেত্ৱাৱ ঠপেতব্বং. এৱঞ্হি নিমিত্তেন নিমিত্তং ঘটিতং হোতি. সম্মা কিত্তেত্ৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞনামৱিপৰিযাযেন, অনিমিত্তানং নামেন চ অকিত্তেত্ৱা যথাৱুত্তেনেৱ নযেন কিত্তেত্ৱা. সম্মতাতি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিনা নযেন উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩৯ আদযো) ৱুত্তায পৰিসুদ্ধায ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায বদ্ধা. তত্থ নিমিত্তানি সকিং কিত্তিতানিপি কিত্তিতানেৱ হোন্তি. অন্ধকট্ঠকথাযং পন তিক্খত্তুং সীমমণ্ডলং সম্বন্ধন্তেন নিমিত্তং কিত্তেতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ৱুত্তং.

তত্ৰাতি তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু. নিমিত্তুপগতাতি নিমিত্তযোগ্যতা. ‘‘হত্থিপ্পমাণতো পট্ঠাযা’’তি ৱচনতো হত্থিপ্পমাণোপি নিমিত্তুপগোযেৱ. হত্থী পন সত্তৰতনো ৱা অড্ঢট্ঠৰতনো (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) ৱা. ততো ওমকতৰোতি ততো হত্থিপ্পমাণতো খুদ্দকতৰো. সচে চতূসু দিসাসু চত্তাৰো ৱা তীসু ৱা তযো পব্বতা হোন্তি, চতূহি, তীহি ৱা পব্বতনিমিত্তেহেৱ সম্মন্নিতুম্পি ৱট্টতি, দ্ৱীহি পন নিমিত্তেহি, একেন ৱা সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি. ইতো পৰেসু পাসাণনিমিত্তাদীসুপি এসেৱ নযো. তস্মা পব্বতনিমিত্তং কৰোন্তেন পুচ্ছিতব্বং ‘‘একাবদ্ধো, ন একাবদ্ধো’’তি. সচে একাবদ্ধো হোতি, ন কাতব্বো. তঞ্হি চতূসু ৱা অট্ঠসু ৱা দিসাসু কিত্তেন্তেনাপি একমেৱ নিমিত্তং কিত্তিতং হোতি. তস্মা যো এৱং চক্কসণ্ঠানেন ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতো পব্বতো, তং একদিসায কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞাসু দিসাসু তং বহিদ্ধা কত্ৱা অন্তো অঞ্ঞানি নিমিত্তানি কিত্তেতব্বানি. সচে পব্বতস্স ততিযভাগং ৱা উপড্ঢং ৱা অন্তোসীমায কত্তুকামা হোন্তি, পব্বতং অকিত্তেত্ৱা যত্তকং পদেসং অন্তো কত্তুকামা, তস্স পৰতো তস্মিংযেৱ পব্বতে জাতৰুক্খৱম্মিকাদীসু অঞ্ঞতৰং নিমিত্তং কিত্তেতব্বং. সচে যোজনদ্ৱিযোজনপ্পমাণং সব্বং পব্বতং অন্তো কত্তুকামা হোন্তি, পব্বতস্স পৰতো ভূমিযং জাতৰুক্খৱম্মিকাদীনি নিমিত্তানি কিত্তেতব্বানি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৫৮).

সঙ্খং গচ্ছতীতি গণনং ৱোহাৰং গচ্ছতীতি অত্থো. দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপৰিমাণোতি থূলতায, ন তুলগণনায. তত্থ ‘‘একপলং নাম দসকলঞ্জ’’ন্তি ৱদন্তি. ইট্ঠকা মহন্তাপি ন ৱট্টতি. তথা অনিমিত্তুপগপাসাণানং ৰাসি, পগেৱ পংসুৱালুকাৰাসি. ভূমিসমো খলমণ্ডলসদিসো পিট্ঠিপাসাণো ৱা ভূমিতো খাণুকো ৱিয উট্ঠিতপাসাণো ৱা হোতি, সোপি পমাণূপগো চে, ৱট্টতি. ‘‘পিট্ঠিপাসাণো পন অতিমহন্তোপি পাসাণসঙ্খমেৱ গচ্ছতীতি আহ ‘‘পিট্ঠিপাসাণো পনা’’তিআদি. তস্মা সচে মহতো পিট্ঠিপাসাণস্স একং পদেসং অন্তোসীমাযং কত্তুকামা হোন্তি, তং অকিত্তেত্ৱা তস্সুপৰি অঞ্ঞো পাসাণো কিত্তেতব্বো. সচে পিট্ঠিপাসাণুপৰি ৱিহাৰং কৰোন্তি, ৱিহাৰমজ্ঝেন চ পিট্ঠিপাসাণো ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গচ্ছতি, এৱৰূপো পিট্ঠিপাসাণো ন ৱট্টতি. সচে হি তং কিত্তেন্তি, নিমিত্তস্সুপৰি ৱিহাৰো হোতি, নিমিত্তঞ্চ নাম বহিসীমাযং হোতি, ৱিহাৰোপি বহিসীমাযং আপজ্জতি. ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতপিট্ঠিপাসাণো পন একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ ন কিত্তেতব্বো.

ৱননিমিত্তে তিণৱনং ৱা তচসাৰৰুক্খৱনং ৱা ন ৱট্টতীতি আহ ‘‘অন্তোসাৰেহী’’তিআদি. অন্তোসাৰা নাম অম্বজম্বুপনসাদযো. অন্তোসাৰমিস্সকেহীতি অন্তো সাৰো যেসং তে অন্তোসাৰা, তেহি মিস্সকা অন্তোসাৰমিস্সকা, তেহি. চতুপঞ্চৰুক্খমত্তম্পীতি হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদনাহ. উক্কংসতো পন যোজনসতিকম্পি ৱনং ৱট্টতি. এত্থ পন চতুৰুক্খমত্তঞ্চে, তযো সাৰতো, একো অসাৰতো. পঞ্চৰুক্খমত্তঞ্চে, তযো সাৰতো, দ্ৱে অসাৰতোতি গহেতব্বং. সচে পন ৱনমজ্ঝে ৱিহাৰং কৰোন্তি, তং ৱনং ন কিত্তেতব্বং. একদেসং অন্তোসীমাযং কত্তুকামেহিপি ৱনং অকিত্তেত্ৱা তত্থ ৰুক্খপাসাণাদযো কিত্তেতব্বা, ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতৱনং একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ ন কিত্তেতব্বং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮).

ৰুক্খনিমিত্তেপি তচসাৰৰুক্খো ন ৱট্টতীতি আহ ‘‘অন্তোসাৰো’’তি. ‘‘ভূমিযং পতিট্ঠিতো’’তি ইমিনা কুটসৰাৱাদীসু ঠিতং পটিক্খিপতি. ততো অপনেত্ৱা পন তঙ্খণম্পি ভূমিযং ৰোপেত্ৱা কোট্ঠকং কত্ৱা উদকং আসিঞ্চিত্ৱা কিত্তেতুং ৱট্টতি, নৱমূলসাখানিগ্গমনং অকাৰণং. খন্ধং ছিন্দিত্ৱা ৰোপিতে পন এতং যুজ্জতি. সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ‘‘সীহড়দীপে লেখনদণ্ডপ্পমাণো’’তি ৱদন্তি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮), সো চ কনিট্ঠঙ্গুলিপৰিমাণোতি দট্ঠব্বো. ইদং পন ৰুক্খনিমিত্তং কিত্তেন্তেন ‘‘ৰুক্খো’’তিপি, ‘‘সাকৰুক্খো, সালৰুক্খো’’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. একাবদ্ধং পন সুপ্পতিট্ঠিতনিগ্ৰোধসদিসং ৰুক্খং একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৱট্টতি.

মগ্গনিমিত্তে অৰঞ্ঞখেত্তনদীতড়াকমগ্গাদযো ন ৱট্টন্তীতি আহ ‘‘জঙ্ঘমগ্গো ৱা হোতূ’’তিআদি. যো পন জঙ্ঘমগ্গো সকটমগ্গতো ওক্কমিত্ৱা পুন সকটমগ্গমেৱ ওতৰতি, যে ৱা জঙ্ঘমগ্গসকটমগ্গা অৱলঞ্জিতা, তে ন ৱট্টন্তি. তেনাহ ‘‘জঙ্ঘসত্থসকটসত্থেহী’’তিআদি. এত্থ চ সচে সকটমগ্গস্স অন্তিমচক্কমগ্গং নিমিত্তং কৰোন্তি, মগ্গো বহিসীমায হোতি. সচে বাহিৰচক্কমগ্গং নিমিত্তং কৰোন্তি, বাহিৰচক্কমগ্গোৱ বহিসীমায হোতি, সেসং অন্তোসীমং ভজতীতি ৱেদিতব্বং. সচেপি দ্ৱে মগ্গা নিক্খমিত্ৱা পচ্ছা সকটধুৰমিৱ একীভৱন্তি, দ্ৱিধা ভিন্নট্ঠানে ৱা সম্বন্ধট্ঠানে ৱা সকিং কিত্তেত্ৱা পুন ন কিত্তেতব্বা. একাবদ্ধনিমিত্তঞ্হেতং হোতি.

সচে ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা চত্তাৰো মগ্গা চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তি, মজ্ঝে একং কিত্তেত্ৱা অপৰং কিত্তেতুং ন ৱট্টতি. একাবদ্ধনিমিত্তঞ্হেতং. কোণং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতং পন পৰভাগে কিত্তেতুং ৱট্টতি. ৱিহাৰমজ্ঝেন ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতমগ্গো পন ন কিত্তেতব্বো. কিত্তিতে পন নিমিত্তস্স উপৰি ৱিহাৰো হোতি. ইমঞ্চ মগ্গং কিত্তেন্তেন ‘‘মগ্গো পজ্জো পথো’’তিআদিনা (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) ৱুত্তেসু দসসু নামেসু যেন কেনচি নামেন কিত্তেতুং ৱট্টতি. পৰিখাসণ্ঠানেন ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা গতমগ্গো একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৱট্টতি.

যং পন অবদ্ধসীমালক্খণে নদিং ৱক্খামাতি ‘‘যস্সা ধম্মিকানং ৰাজূনং কালে’’তিআদিনা (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) উদকুক্খেপসীমাযং নদিযা ৱক্খমানত্তা ৱুত্তং. যা পন নদী মগ্গো ৱিয সকটধুৰসণ্ঠানেন ৱা পৰিখাসণ্ঠানেন ৱা ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা গতা, নং একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ কিত্তেতুং ন ৱট্টতি. ৱিহাৰস্স চতূসু দিসাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা গতে নদীচতুক্কেপি এসেৱ নযো. অসম্মিস্সনদিযো পন চতস্সোপি কিত্তেতুং ৱট্টতি. সচে ৱতিং কৰোন্তো ৱিয ৰুক্খপাদে নিখণিত্ৱা ৱল্লিপলালাদীহি নদীসোতং ৰুম্ভন্তি, উদকম্পি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা আৱৰণং পৱত্ততিযেৱ, নিমিত্তং কাতুং ৱট্টতি. যথা পন উদকং নপ্পৱত্ততি, এৱং সেতুম্হি কতে অপ্পৱত্তমানা নদী নিমিত্তং কাতুং ন ৱট্টতি. পৱত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তং, অপ্পৱত্তনট্ঠানে উদকনিমিত্তং কাতুং ৱট্টতি.

যা পন দুব্বুট্ঠিকালে ৱা গিম্হে ৱা নিৰুদকভাৱেন নপ্পৱত্ততি, সা ৱট্টতি. মহানদিতো উদকমাতিকং নীহৰন্তি, সা কুন্নদীসদিসা হুত্ৱা তীণি সস্সানি সম্পাদেন্তী নিচ্চং পৱত্ততি. কিঞ্চাপি পৱত্ততি, নিমিত্তং কাতুং ন ৱট্টতি. যা পন মূলে মহানদিতো নিগ্গতাপি কালন্তৰেন তেনেৱ নিগ্গতমগ্গেন নদিং ভিন্দিত্ৱা সযমেৱ গচ্ছতি, গচ্ছন্তী চ পৰতো সুসুমাৰাদিসমাকিণ্ণা নাৱাদীহি সঞ্চৰিতব্বা নদী হোতি, তং নিমিত্তং কাতুং ৱট্টতি.

অসন্দমানন্তি অপ্পৱত্তমানং. সন্দমানং নাম ওঘনদীউদকৱাহকমাতিকাসু উদকং. ৱুত্তপৰিচ্ছেদকালং অতিট্ঠন্তন্তি ‘‘যাৱ কম্মৱাচাপৰিযোসানা সণ্ঠমানক’’ন্তি ৱুত্তপৰিচ্ছেদকালং অতিট্ঠন্তং. ভাজনগতন্তি নাৱাচাটিআদীসু ভাজনেসু গতং. যং পন অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘গম্ভীৰেসু আৱাটাদীসু উক্খেপিমং উদকং নিমিত্তং ন কাতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৫৮) ৱুত্তং, তং দুৱুত্তং, অত্তনো মতিমত্তমেৱ. ঠিতং পন অন্তমসো সূকৰখতাযপি গামদাৰকানং কীড়নৱাপিযম্পি সচে যাৱ কম্মৱাচাপৰিযোসানং তিট্ঠতি, অপ্পং ৱা হোতু, বহু ৱা, ৱট্টতিযেৱ. তস্মিং পন ঠানে নিমিত্তসঞ্ঞাকৰণত্থং পাসাণৱালিকাপংসুআদিৰাসি ৱা পাসাণত্থম্ভো ৱা দাৰুত্থম্ভো ৱা কাতব্বো.

এৱং নিমিত্তসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৱা ইদানি যেহি আকাৰেহি বদ্ধা পৰিসাসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পৰিসাসম্পত্তিযা যুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. ইমস্স পন কম্মস্স চতুৱগ্গকৰণীযত্তা ‘‘চতূহি ভিক্খূহী’’তি ৱুত্তং. ইমঞ্চ সীমং বন্ধিতুকামেহি সামন্তৱিহাৰেসু ভিক্খূ তস্স তস্স ৱিহাৰস্স সীমাপৰিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৱা বদ্ধসীমৱিহাৰানং সীমায সীমন্তৰিকং, অবদ্ধসীমৱিহাৰানং সীমায উপচাৰং ঠপেত্ৱা দিসাচাৰিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চাৰসমযে সচে একস্মিং গামখেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, যে তত্থ বদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসু ভিক্খূনং ‘‘মযং অজ্জ সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমাপৰিচ্ছেদতো মা নিক্খমিত্থা’’তি পেসেতব্বং. যে অবদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসু ভিক্খূ একজ্ঝং সন্নিপাতাপেতব্বা, ছন্দাৰহানং ছন্দো আহৰাপেতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘যাৱতিকা তস্মিং গামখেত্তে’’তিআদি. তস্মিং গামখেত্তেতি যস্মিং গামখেত্তে ঠত্ৱা কম্মৱাচং ৱাচেন্তি, তস্মিং গামখেত্তে. ‘‘সচে অঞ্ঞানিপি গামখেত্তানি অন্তো কত্তুকামা, তেসু গামেসু যে ভিক্খূ ৱসন্তি, তেহিপি আগন্তব্বং, অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহৰিতব্বো’’তি মহাসুমত্থেৰো আহ. মহাপদুমত্থেৰো পনাহ ‘‘নানাগামখেত্তানি নাম পাটিযেক্কং বদ্ধসীমাসদিসানি, ন ততো ছন্দপাৰিসুদ্ধি আগচ্ছতি. অন্তোনিমিত্তগতেহি পন ভিক্খূহি আগন্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পুন আহ ‘‘সমানসংৱাসকসীমাসম্মন্ননকালে আগমনম্পি অনাগমনম্পি ৱট্টতি, অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকালে পন অন্তোনিমিত্তগতেহি আগন্তব্বং. অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহৰিতব্বো’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮).

ইদানি যেহি আকাৰেহি সম্মতা কম্মৱাচাসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘কম্মৱাচাসম্পত্তিযা যুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. আদিসদ্দেন. ‘‘যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নেয্য সমানসংৱাসং একূপোসথং, এসা ঞত্তি. সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যাৱতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নতি সমানসংৱাসং একূপোসথং, যস্সাযস্মতো খমতি এতেহি নিমিত্তেহি সীমায সম্মুতি সমানসংৱাসায একূপোসথায, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সীমা সঙ্ঘেন এতেহি নিমিত্তেহি সমানসংৱাসা একূপোসথা, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (মহাৱ. ১৩৯) ইমং পাড়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. ৱুত্তাযাতি উপোসথক্খন্ধকে ৱুত্তায. ঞত্তিদোসঅনুস্সাৱনদোসেহি ৱিৰহিতত্তা পৰিসুদ্ধায.

খণ্ডসীমা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮; ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) নাম খুদ্দকসীমা. সমানসংৱাসকত্থং সম্মতা সীমা সমানসংৱাসকসীমা. অৱিপ্পৱাসত্থং সম্মতা সীমা অৱিপ্পৱাসসীমা. ইমাসু পন তীসু সীমং সম্মন্নন্তেহি পব্বজ্জুপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকৰণত্থং পঠমং খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা. তং পন বন্ধন্তেহি ৱত্তং জানিতব্বং. সচে হি বোধিচেতিযভত্তসালাদীনি সব্বৱত্থূনি পতিট্ঠাপেত্ৱা কতৱিহাৰে বন্ধন্তি, ৱিহাৰমজ্ঝে বহূনং সমোসৰণট্ঠানে অবন্ধিত্ৱা ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱিৱিত্তোকাসে বন্ধিতব্বা. অকতৱিহাৰে বন্ধন্তেহি বোধিচেতিযাদীনং সব্বৱত্থূনং ঠানং সল্লক্খেত্ৱা যথা পতিট্ঠিতেসু ৱত্থূসু ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱিৱিত্তোকাসে হোতি, এৱং বন্ধিতব্বা. সা হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সচে একৱীসতিভিক্খূ গণ্হাতি, ৱট্টতি. ততো ওৰং ন ৱট্টতি. পৰং ভিক্খুসহস্সং গণ্হন্তীপি ৱট্টতি. তং বন্ধন্তেহি সীমামাড়কস্স সমন্তা নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বা, ন খণ্ডসীমায ঠিতেহি মহাসীমা বন্ধিতব্বা, ন মহাসীমায ঠিতেহি খণ্ডসীমা. খণ্ডসীমাযমেৱ পন ঠত্ৱা খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা, মহাসীমাযমেৱ ঠত্ৱা মহাসীমা.

তত্ৰাযং বন্ধনৱিধি – সমন্তা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি এৱং নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা কম্মৱাচায সীমা সম্মন্নিতব্বা. অথ তস্সা এৱ দড়্হীকম্মত্থং অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচা কাতব্বা. এৱঞ্হি ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি আগতা সমূহনিতুং ন সক্খিস্সন্তি. সীমং সম্মন্নিত্ৱা বহি সীমন্তৰিকপাসাণা ঠপেতব্বা, সীমন্তৰিকা পচ্ছিমকোটিযা চতুৰঙ্গুলপ্পমাণাপি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৬৩) ৱট্টতি. সচে পন ৱিহাৰো মহা হোতি, দ্ৱেপি তিস্সোপি ততুত্তৰিপি খণ্ডসীমাযো বন্ধিতব্বা.

এৱং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৱা মহাসীমাসম্মুতিকালে খণ্ডসীমতো নিক্খমিত্ৱা মহাসীমাযং ঠত্ৱা সমন্তা অনুপৰিযাযন্তেহি সীমন্তৰিকপাসাণা কিত্তেতব্বা. ততো অৱসেসনিমিত্তে কিত্তেত্ৱা হত্থপাসং অৱিজহন্তেহি কম্মৱাচায সমানসংৱাসকসীমং সম্মন্নিত্ৱা তস্সা দড়্হীকম্মত্থং অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচাপি কাতব্বা. এৱঞ্হি ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি আগতা সমূহনিতুং ন সক্খিস্সন্তি. সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা ততো সীমন্তৰিকায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা মহাসীমায নিমিত্তানি কিত্তেন্তি, এৱং তীসু ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা যং সীমং ইচ্ছন্তি, তং পঠমং বন্ধিতুং ৱট্টতি. এৱং সন্তেপি যথাৱুত্তনযেন খণ্ডসীমতোৱ পট্ঠায বন্ধিতব্বা. এৱং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমাযং ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমাযং কম্মং কৰোন্তানং ন কোপেন্তি, মহাসীমাযং ৱা ঠিতা খণ্ডসীমাযং কৰোন্তানং. সীমন্তৰিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপন্তি. গামখেত্তে ঠত্ৱা কম্মং কৰোন্তানং পন সীমন্তৰিকায ঠিতা কোপেন্তি. সীমন্তৰিকা হি গামখেত্তং ভজতি. অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননে কতে সতি সা চ অৱিপ্পৱাসসীমা নাম হোতি. তেনাহ ‘‘তস্সাযেৱ পভেদো’’তি. তস্সাযেৱাতি বদ্ধসীমায এৱ.

অযং পন ৱিসেসো – ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱচনতো অৱিপ্পৱাসসীমা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ ন ওতৰতি, সমানসংৱাসকসীমা পন তত্থাপি ওতৰতি. সমানসংৱাসকসীমা চেত্থ অত্তনো ধম্মতায গচ্ছতি, অৱিপ্পৱাসসীমা পন যত্থ সমানসংৱাসকসীমা, তত্থেৱ গচ্ছতি. ন হি তস্সা ৱিসুং নিমিত্তকিত্তনং অত্থি. তত্থ সচে অৱিপ্পৱাসায সম্মুতিকালে গামো অত্থি, তং সা ন ওতৰতি. সচে পন সম্মতায সীমায পচ্ছা গামো নিৱিসতি, সোপি সীমাসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. যথা চ পচ্ছা নিৱিট্ঠো, এৱং পঠমং নিৱিট্ঠস্স পচ্ছা ৱড্ঢিতপ্পদেসোপি সীমাসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. সচেপি সীমাসম্মুতিকালে গেহানি কতানি, ‘‘পৱিসিস্সামা’’তি আলযোপি অত্থি, মনুস্সা পন অপ্পৱিট্ঠা, পোৰাণগামং ৱা সগেহমেৱ ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞত্থ গতা, অগামোযেৱ এস, সীমা ওতৰতি. সচে পন একম্পি কুলং পৱিট্ঠং ৱা অগতং ৱা অত্থি, গামোযেৱ, সীমা ন ওতৰতি.

এৱং বদ্ধসীমং দস্সেত্ৱা ইদানি অবদ্ধসীমং দস্সেন্তো ‘‘অবদ্ধসীমা পনা’’তিআদিমাহ. গামো এৱ সীমা গামসীমা. গামগ্গহণেন চেত্থ নিগমনগৰানম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. যত্তকে পদেসে তস্স গামস্স গামভোজকা বলিং লভন্তি, সো পদেসো অপ্পো ৱা হোতু, মহন্তো ৱা, একং গামখেত্তং নাম. যম্পি একস্মিংযেৱ গামখেত্তে একং পদেসং ‘‘অযং ৱিসুং গামো হোতূ’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৱিসুংগামসীমা হোতিযেৱ. তস্মা সা চ ইতৰা চ পকতিগামসীমা বদ্ধসীমাসদিসাৱ হোতি. কেৱলং পন তিচীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰং ন লভতীতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭).

অগামকে অৰঞ্ঞেতি ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসে অৰঞ্ঞে. তেনাহ ‘‘অগামকং নামা’’তিআদি. অযং পন সীমা তিচীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰম্পি লভতি. মচ্ছবন্ধানন্তি কেৱট্টানং. অগমনপথেসূতি গন্তুং অসক্কুণেয্যপথেসু. যত্থ তদহেৱ গন্ত্ৱা তদহেৱ পচ্চাগন্তুং ন সক্কা হোতি, তাদিসেসূতি ৱুত্তং হোতি. তেসং গমনপৰিযন্তস্স ওৰতো পন গামসীমাসঙ্খং গচ্ছতি. তত্থ গামসীমং অসোধেত্ৱা কম্মং কাতুং ন ৱট্টতি. মজ্ঝে ঠিতানং সব্বদিসাসু সত্তব্ভন্তৰাতি মজ্ঝে ঠিতানং ভিক্খূনং ঠিতোকাসতো সব্বদিসাসু সত্তব্ভন্তৰা. তত্থাতি তেসু অব্ভন্তৰেসু. তস্মাতি যস্মা পৰিসৱসেন ৱড্ঢতি, তস্মা. উপচাৰত্থাযাতি সীমোপচাৰত্থায. সীমাভাৱং পটিক্খিপিত্ৱাতি বদ্ধসীমাভাৱং পটিক্খিপিত্ৱা. সমানো সংৱাসো এত্থাতি সমানসংৱাসা. একো উপোসথো এত্থাতি একূপোসথা. এত্থ চ উপোসথস্স ৱিসুং গহিতত্তা অৱসেসকম্মৱসেন সমানসংৱাসতা ৱেদিতব্বা. ৱুত্তাতি অবদ্ধসীমাপৰিচ্ছেদং দস্সেতুং উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৪৯) ৱুত্তা. অনু অনু অড্ঢমাসং অন্ৱড্ঢমাসং, অড্ঢমাসে অড্ঢমাসেতি অত্থো. এৱং ‘‘অনুদসাহ’’ন্তিআদীসুপি. দেৱেতি মেঘে. ৱলাহকেসু ৱিগতমত্তেসূতি ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মং. সোতন্তি উদকপ্পৱাহো ৱুচ্চতি. তিত্থেন ৱা অতিত্থেন ৱা ওতৰিত্ৱাতি পাঠসেসো. তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেত্ৱাতি যথা তিমণ্ডলপটিচ্ছাদনং হোতি, এৱং নিৱাসেত্ৱা. উত্তৰন্তিযাতি যত্থ কত্থচি উত্তৰন্তিযা. ভিক্খুনীৱিভঙ্গে (পাচি. ৬৯২) ভিক্খুনিযা ৱসেন নদীলক্খণস্স পাড়িযং আগতত্তা ‘‘ভিক্খুনিযা’’তি ৱুত্তং, ন পন ৱিসেসসব্ভাৱতো.

কেনচি খণিত্ৱা অকতোতি অন্তমসো তিৰচ্ছানেনপি খণিত্ৱা অকতো. নদিং ৱা সমুদ্দং ৱা ভিন্দিত্ৱাতি নদীকূলং ৱা সমুদ্দৱেলং ৱা ভিন্দিত্ৱা. এতং লক্খণন্তি ‘‘যত্থ নদিযং ৱুত্তপ্পকাৰে ৱস্সকালে উদকং সন্তিট্ঠতী’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তপ্পকাৰলক্খণং. লোণীপি জাতস্সৰসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. যত্থ পন ৱুত্তপ্পকাৰে ৱস্সকালে ৱস্সে পচ্ছিন্নমত্তে পিৱিতুং ৱা হত্থপাদে ধোৱিতুং ৱা উদকং ন হোতি সুক্খতি, অযং জাতস্সৰো গামখেত্তসঙ্খমেৱ গচ্ছতি.

উদকুক্খেপাতি কৰণত্থে নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘উদকুক্খেপেনা’’তি. কথং পন উদকং খিপিতব্বন্তি আহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. মজ্ঝিমেন পুৰিসেনাতি থামমজ্ঝিমেন পুৰিসেন. অযং উদকুক্খেপো নামাতি অযং উদকুক্খেপেন পৰিচ্ছিন্না সীমা নামাতি অত্থো. যাৱ পৰিসা ৱড্ঢতি, তাৱ অযং সীমাপি ৱড্ঢতি, পৰিসপৰিযন্ততো উদকুক্খেপোযেৱ পমাণং. সচে পন নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৱতো পট্ঠায যাৱ মুখদ্ৱাৰং সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমাকম্মং নত্থি. সকলাপি নদী এতেসংযেৱ ভিক্খূনং পহোতি.

পকতিৱস্সকালেতি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰে পকতিৱস্সকালে. চতূসু মাসেসূতি ৱস্সানস্স চতূসু মাসেসু. অতিৱুট্ঠিকালে ওঘেন ওত্থতোকাসো ন গহেতব্বো. সো হি গামসীমাসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. অন্তোনদিযং জাতস্সৰে জাতপিট্ঠিপাসাণদীপকেসুপি অযমেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. সচে পন নদী পৰিপুণ্ণা হোতি সমতিত্থিকা, উদকসাটিকং নিৱাসেত্ৱাপি অন্তোনদিযংযেৱ কম্মং কাতব্বং. সচে ন সক্কোন্তি, নাৱাযপি ঠত্ৱা কাতব্বং. গচ্ছন্তিযা পন নাৱায কাতুং ন ৱট্টতি. কস্মা? উদকুক্খেপমত্তমেৱ হি সীমা, তং নাৱা সীঘমেৱ অতিক্কামেতি. এৱং সতি অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৱনা হোতি, তস্মা নাৱং অৰিত্তেন ৱা ঠপেত্ৱা, পাসাণে ৱা লম্বিত্ৱা, অন্তোনদিযং জাতৰুক্খে ৱা বন্ধিত্ৱা কম্মং কাতব্বং. অন্তোনদিযং বদ্ধঅট্টকেপি অন্তোনদিযং জাতৰুক্খেপি ঠিতেহি কম্মং কাতুং ৱট্টতি.

সচে পন ৰুক্খস্স সাখা ৱা ততো নিক্খন্তপাৰোহো ৱা বহিনদীতীৰে ৱিহাৰসীমায ৱা গামসীমায ৱা পতিট্ঠিতো, সীমং ৱা সোধেত্ৱা, সাখং ৱা ছিন্দিত্ৱা কম্মং কাতব্বং. বহিনদীতীৰে জাতৰুক্খস্স অন্তোনদিযং পৱিট্ঠসাখায ৱা পাৰোহে ৱা নাৱং বন্ধিত্ৱা কম্মং কাতুং ন ৱট্টতি. কৰোন্তেহি সীমা ৱা সোধেতব্বা, সাখং ছিন্দিত্ৱা ৱা তস্স বহিপতিট্ঠিতভাগো নাসেতব্বো. নদীতীৰে পন খাণুকং কোট্টেত্ৱা তত্থ বন্ধনাৱায ন ৱট্টতিযেৱ.

নদিযং সেতুং কৰোন্তি, সচে অন্তোনদিযংযেৱ সেতু ৱা সেতুপাদা ৱা, সেতুম্হি ঠিতেহি কম্মং কাতুং ৱট্টতি. সচে পন সেতু ৱা সেতুপাদা ৱা বহিতীৰে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৱট্টতি, সীমং সোধেত্ৱা কম্মং কাতব্বং. অথ সেতুপাদা অন্তো, সেতু পন উভিন্নম্পি তীৰানং উপৰিআকাসে ঠিতো, ৱট্টতি. জাতস্সৰেপি এসেৱ নযো.

‘‘যস্মিং পদেসে পকতিৱীচিযো ওত্থৰিত্ৱা সণ্ঠহন্তী’’তি এতেন যং পদেসং উদ্ধং ৱড্ঢনকউদকং ৱা পকতিৱীচিযো ৱা ৱেগেন আগন্ত্ৱা ওত্থৰন্তি, তত্থ কম্মং কাতুং ন ৱট্টতীতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) দস্সেতি. সচে ঊমিৱেগো বাধতি, নাৱায ৱা অট্টকে ৱা ঠত্ৱা কাতব্বং. তেসু ৱিনিচ্ছযো নদিযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. সচে পন সমুদ্দো গামসীমং ৱা নিগমসীমং ৱা ওত্থৰিত্ৱা তিট্ঠতি, সমুদ্দোৱ হোতি. তত্থ কম্মং কাতুং ৱট্টতি. ততো পট্ঠায কপ্পিযভূমীতি ওত্থৰিত্ৱা সণ্ঠিতউদকন্ততো পট্ঠায অন্তো নদীজাতস্সৰসমুদ্দো নামাতি অত্থো. দুব্বুট্ঠিকালেতি ৱস্সানহেমন্তে সন্ধায ৱুত্তং. সুক্খেসুপীতি নিৰুদকেসুপি. যথা চ ৱাপিখণনে, এৱং আৱাটপোক্খৰণীআদীনং খণনেপি গামখেত্তং হোতিযেৱাতি দট্ঠব্বং. ৱপ্পং ৱা কৰোন্তীতি লাবুতিপুসকাদিৱপ্পং ৱা কৰোন্তি. তং ঠানন্তি যত্থ ৱাপিআদিকং কতং, তং ঠানং. অঞ্ঞং পন কপ্পিযভূমি. সচে পন জাতস্সৰং পূৰেত্ৱা থলং কৰোন্তি, একস্মিং দিসাভাগে পাড়িং বন্ধিত্ৱা সব্বমেৱ নং মহাতড়াকং ৱা কৰোন্তি, সব্বোপি অজাতস্সৰো হোতি. গামসীমাসঙ্খমেৱ গচ্ছতি.

সচে নদিম্পি ৱিনাসেত্ৱা তড়াকং কৰোন্তি, হেট্ঠা পাড়ি বদ্ধা, উদকং আগন্ত্ৱা তড়াকং পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি, এত্থ কম্মং কাতুং ন ৱট্টতি. উপৰি পৱত্তনট্ঠানে ছড্ডিতং উদকং নদিং ওত্থৰিত্ৱা সন্দনট্ঠানতো পট্ঠায ৱট্টতি. কাচি নদী কালন্তৰেন উপ্পতিত্ৱা গামনিগমসীমং ওত্থৰিত্ৱা পৱত্ততি, নদীযেৱ হোতি, কম্মং কাতুং ৱট্টতি. সচে ৱিহাৰসীমং ওত্থৰতি ‘‘ৱিহাৰসীমা’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি. তস্মাতি যস্মা অন্তো গচ্ছতি, তস্মা. সমন্তা উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদো কাতব্বোতি পহোনকট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং. যত্থ পন কুন্নদীআদীসু নপ্পহোতি, তত্থ পহোনকট্ঠানতো উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদো কাতব্বো. উপচাৰত্থাযাতি সীমোপচাৰত্থায.

কস্মা পন অঞ্ঞমেকং সত্তব্ভন্তৰং, অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো চ উপচাৰত্থায ঠপেতব্বোতি আহ ‘‘অযং হী’’তিআদি. ইদং ৱুত্তং হোতি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৭; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৭) – যস্মা অযং সত্তব্ভন্তৰসীমা চ উদকুক্খেপসীমা চ ভিক্খূনং ঠিতোকাসতো পট্ঠায লব্ভতি, তে চ ভিক্খূ ন সব্বদা একসদিসা, কদাচি ৱড্ঢন্তি, কদাচি পৰিহাযন্তি. যদা চ ৱড্ঢন্তি, তদা সীমাসঙ্কৰো হোতি. তস্মা অঞ্ঞমেকং সত্তব্ভন্তৰং, অঞ্ঞো একো উদকুক্খেপো চ উপচাৰত্থায ঠপেতব্বোতি. যং পন মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘ততো অধিকং ৱট্টতিযেৱ, ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৱুত্তং, তম্পি এতদত্থমেৱ, ন পন তত্থ কতস্স কম্মস্স কুপ্পত্তাতি গহেতব্বং. পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপীতি অত্তনো সত্তব্ভন্তৰেন, উদকুক্খেপেন ৱা যো তেসং সত্তব্ভন্তৰস্স, উদকুক্খেপস্স ৱা পৰিচ্ছেদো, ততো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপীতি অত্থো. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি, ইদং ‘‘কম্মং কোপেতী’’তি মহাঅট্ঠকথাদীসু ৱৱত্থানন্তি অত্থো. ‘‘ইতি ইম’’ন্তিআদি যথাৱুত্তস্স নিগমনং. হোতি চেত্থ –

‘‘বদ্ধাবদ্ধৱসেনেধ, সীমা নাম দ্ৱিধা তহিং;

তিসম্পত্তিযুত্তা ৱজ্জি-তেকাদস ৱিপত্তিকা;

বদ্ধসীমা তিধা খণ্ডা-দিতো গামাদিতো পৰা’’তি.

সভাগাপত্তি চ নামেসা দুৱিধা ৱত্থুসভাগা, আপত্তিসভাগাতি. তত্থ ইধ ৱত্থুসভাগা অধিপ্পেতা, নেতৰাতি দস্সেতুং ‘‘যং সব্বো সঙ্ঘো ৱিকালভোজনাদিনা’’তিআদিমাহ. লহুকাপত্তিন্তি লহুকেন ৱিনযকম্মেন ৱিসুজ্ঝনতো লহুকা থুল্লচ্চযপাচিত্তিযপাটিদেসনীযদুক্কটদুব্ভাসিতসঙ্খাতা পঞ্চাপত্তিযো. ৱত্থুসভাগায সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিযাপি সতি উপোসথকম্মং পত্তকল্লং ন হোতিযেৱ. যথাহ ‘‘সভাগসঙ্ঘাদিসেসং আপন্নস্স পন সন্তিকে আৱি কাতুং ন ৱট্টতি. সচে আৱি কৰোতি, আপত্তি আৱিকতা হোতি, দুক্কটা পন ন মুচ্চতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ১০২). তস্সা পন অদেসনাগামিনিতো এৱং ৱুত্তং. ৱত্থুসভাগাতি ৱত্থুৱসেন সমানভাগা, এককোট্ঠাসাতি ৱুত্তং হোতি. ইমমেৱ ৱত্থুসভাগং দেসেতুং ন ৱট্টতি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সভাগা আপত্তি দেসেতব্বা, যো দেসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৬৯) ৱুত্তত্তা, ন পন আপত্তিসভাগং. তেনাহ ‘‘ৱিকালভোজনপচ্চযা আপন্নং পনা’’তিআদি. আপত্তিসভাগন্তি আপত্তিযা সমানভাগং.

সামন্তা আৱাসাতি সামন্তআৱাসং, সমীপৱিহাৰন্তি অত্থো. সজ্জুকন্তি তদহেৱাগমনত্থায. পাহেতব্বোতি পেসেতব্বো. ইচ্চেতং কুসলন্তি ইতি এতং সুন্দৰং ভদ্দকং, লদ্ধকপ্পন্তি ৱুত্তং হোতি. নো চে লভেথাতি ৱিহাৰানং দূৰতায ৱা মগ্গে পৰিপন্থাদিনা ৱা যদি ন লভেথ. ‘‘তস্স সন্তিকে পটিকৰিস্সতী’’তি ইমিনা ৱচনেন সভাগাপত্তি আৱি কাতুম্পি ন লব্ভতীতি দীপিতং হোতি. যদি লভেয্য, আৱি কত্ৱাপি উপোসথং কৰেয্য. যদি পন সব্বো সঙ্ঘো সভাগং সঙ্ঘাদিসেসং আপন্নো হোতি, ঞত্তিং ঠপেত্ৱা উপোসথং কাতুং ন ৱট্টতি, উপোসথস্স অন্তৰাযোৱ হোতি. উভোপি দুক্কটং আপজ্জন্তি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সভাগা আপত্তি দেসেতব্বা, যো দেসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্স. ন, ভিক্খৱে, সভাগা আপত্তি পটিগ্গহেতব্বা, যো পটিগ্গণ্হেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৬৯) ৱুত্তত্তা. ৱিমতি সংসযো, তত্থ নিযুত্তো ৱেমতিকো. ‘‘পুন নিব্বেমতিকো হুত্ৱা দেসেতব্বমেৱা’’তি নেৱ পাড়িযং, ন চ অট্ঠকথাযং অত্থি, দেসিতে পন দোসো নত্থি. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘পাৰিসুদ্ধিং আযস্মন্তো আৰোচেথা’’তিআদিনা নযেন সাপত্তিকস্স উপোসথকৰণে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং আপজ্জন্তীতি ৱুত্তনযেনেৱ. কস্মা সভাগাপত্তিযেৱ ৱুত্তাতি আহ ‘‘এতাসু হী’’তিআদি. ৱিসভাগাপত্তীসু ৱিজ্জমানাসুপি পত্তকল্লং হোতিযেৱাতি ৱিসভাগাসু পন ৱিজ্জমানাসু তেসংযেৱ পুগ্গলানং আপত্তি, ন সঙ্ঘস্সাতি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং হোতিযেৱ.

অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকো নাম চতুন্নং পাৰাজিকানং অঞ্ঞতৰং অজ্ঝাপন্নকো. পণ্ডকাদীনং ৱিনিচ্ছযো পৰতো পাৰাজিকুদ্দেসে আৱি ভৱিস্সতি. তিৰচ্ছানগতোতি অন্তমসো সক্কং দেৱৰাজানং উপাদায যো কোচি নাগমাণৱকাদিকো অমনুস্সজাতিকো ৱেদিতব্বো, ন অস্সগোণাদযো. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. তত্থ এত্থাতি এতিস্সং ৱজ্জনীযপুগ্গলকথাযং. যস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তাতি ‘‘তিৰচ্ছানগতো, ভিক্খৱে, অনুপসম্পন্নো, ন উপসম্পাদেতব্বো’’তি (মহাৱ. ১১১) যস্স নাগসুপণ্ণাদিনো তিৰচ্ছানগতস্স উপসম্পদা পটিক্খিত্তা, সো ইধাপি তিৰচ্ছানগতো নামাতি অত্থো. তত্থ হি অন্তমসো দেৱে উপাদায নাগমাণৱকাদিকো যো কোচি অমনুস্সজাতিকো ‘‘তিৰচ্ছানগতো’’তি অধিপ্পেতো. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘তিৰচ্ছানগতো, ভিক্খৱেতি এত্থ নাগো ৱা হোতু সুপণ্ণমাণৱকাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰো, অন্তমসো সক্কং দেৱৰাজানং উপাদায যো কোচি অমনুস্সজাতিযো, সো সব্বোৱ ইমস্মিং অত্থে ‘তিৰচ্ছানগতো’তি ৱেদিতব্বো’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১১). তিত্থং ৱুচ্চতি লদ্ধি, তং এতেসং অত্থীতি তিত্থিকা, তিত্থিকা এৱ তিত্থিযা, ইতো অঞ্ঞলদ্ধিকাতি অত্থো.

সুত্তস্স উদ্দেসো সুত্তুদ্দেসো. পাৰিসুদ্ধি এৱ উপোসথো পাৰিসুদ্ধিউপোসথো. এসেৱ নযো অধিট্ঠানুপোসথোতি এত্থাপি. সোতি পাতিমোক্খুদ্দেসো. ওৱাদোৱ পাতিমোক্খং, তস্স উদ্দেসো সৰূপেন কথনং ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসো. ‘‘ইমস্মিং ৱীতিক্কমে অযং নাম আপত্তী’’তি এৱং আপত্তিৱসেন আণাপনং পঞ্ঞাপনং আণা, সেসং অনন্তৰসদিসমেৱ.

খন্তী পৰমং তপো তিতিক্খা…পে… ৱুত্তা তিস্সো গাথাযো নাম –

‘‘খন্তী পৰমং তপো তিতিক্খা;

নিব্বানং পৰমং ৱদন্তি বুদ্ধা;

ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতী;

ন সমণো হোতি পৰং ৱিহেঠযন্তো.

‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসনং.

‘‘অনূপৱাদো অনূপঘাতো, পাতিমোক্খে চ সংৱৰো;

মত্তঞ্ঞুতা চ ভত্তস্মিং, পন্তঞ্চ সযনাসনং;

অধিচিত্তে চ আযোগো, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.(দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) –

ইমা তিস্সো গাথাযো.

তত্থ খন্তী পৰমং তপোতি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯০; ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮৫) অধিৱাসনখন্তি নাম পৰমং তপো. তিতিক্খাতি খন্তিযা এৱ ৱেৱচনং, তিতিক্খাসঙ্খাতা অধিৱাসনখন্তি উত্তমং তপোতি অত্থো. নিব্বানং পৰমং ৱদন্তীতি সব্বাকাৰেন পন নিব্বানং ‘‘পৰম’’ন্তি ৱদন্তি বুদ্ধা. ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতীতি যো অধিৱাসনখন্তিৱিৰহিতত্তা পৰং উপঘাতেতি বাধতি ৱিহিংসতি, সো পব্বজিতো নাম ন হোতি. চতুত্থপাদো পন তস্সেৱ ৱেৱচনং. ‘‘ন হি পব্বজিতো’’তি এতস্স হি ‘‘নসমণো হোতী’’তি ৱেৱচনং. ‘‘পৰূপঘাতী’’তি এতস্স ‘‘পৰং ৱিহেঠযন্তো’’তি ৱেৱচনং. অথ ৱা পৰূপঘাতীতি সীলূপঘাতী. সীলঞ্হি উত্তমট্ঠেন ‘‘পৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. যো চ সমণো পৰং যং কঞ্চি সত্তং ৱিহেঠযন্তো পৰূপঘাতী হোতি, অত্তনো সীলৱিনাসকো, সো পব্বজিতো নাম ন হোতীতি অত্থো. অথ ৱা যো অধিৱাসনখন্তিযা অভাৱা পৰূপঘাতী হোতি, পৰং অন্তমসো ডংসমকসম্পি সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপেতি, সো ন হি পব্বজিতো. কিং কাৰণা? মলস্স অপব্বাজিতত্তা. ‘‘পব্বাজযমত্তনো মলং, তস্মা ‘পব্বজিতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (ধ. প. ৩৮৮) ইদঞ্হি পব্বজিতলক্খণং. যোপি ন হেৱ খো উপঘাতেতি ন মাৰেতি, অপিচ দণ্ডাদীহি ৱিহেঠেতি, সো পৰং ৱিহেঠযন্তো সমণো ন হোতি. কিং কাৰণা? ৱিহেসায অসমিতত্তা. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, ‘সমণো’তি পৱুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫) ইদঞ্হি সমণলক্খণং.

দুতিযগাথায সব্বপাপস্সাতি সব্বাকুসলস্স. অকৰণন্তি অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি চতুভূমককুসলস্স. উপসম্পদাতি উপসম্পাদনং পটিলাভো. সচিত্তপৰিযোদপনন্তি অত্তনো চিত্তস্স ৱোদাপনং পভস্সৰভাৱকৰণং সব্বসো পৰিসোধনং, তং পন অৰহত্তেন হোতি. ইতি সীলসংৱৰেন সব্বপাপং পহায লোকিযলোকুত্তৰাহি সমথৱিপস্সনাহি কুসলং সম্পাদেত্ৱা অৰহত্তফলেন চিত্তং পৰিযোদাপেতব্বন্তি এতং বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদো অনুসিট্ঠি.

ততিযগাথায অনূপৱাদোতি ৱাচায কস্সচি অনুপৱদনং. অনূপঘাতোতি কাযেন কস্সচি উপঘাতস্স অকৰণং. পাতিমোক্খেতি যং তং পাতিমোক্খং পঅতিমোক্খং অতিপমোক্খং উত্তমং সীলং, পাতি ৱা অগতিৱিসেসেহি, মোক্খেতি দুগ্গতিভযেহি. যো ৱা নং পাতি, তং মোক্খেতীতি ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৱুচ্চতি, তস্মিং পাতিমোক্খে চ. সংৱৰোতি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৱীতিক্কমলক্খণো সংৱৰো. মত্তঞ্ঞুতাতি পটিগ্গহণপৰিভোগৱসেন পমাণঞ্ঞুতা. পন্তঞ্চ সযনাসনন্তি জনসঙ্ঘট্টনৱিৰহিতং নিজ্জনসম্বাধং ৱিৱিত্তং, সেনাসনঞ্চ. এত্থ চ দ্ৱিহিযেৱ পচ্চযেহি চতুপচ্চযসন্তোসো দীপিতোতি ৱেদিতব্বো পচ্চযসন্তোসসামঞ্ঞেন ইতৰদ্ৱযস্সাপি লক্খণহাৰনযেন জোতিতত্তা. অধিচিত্তে চ আযোগোতি ৱিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং, ততোপি মগ্গফলচিত্তমেৱ অধিচিত্তং, তস্মিং যথাৱুত্তে অধিচিত্তে আযোগো চ অনুযোগো চাতি অত্থো. এতং বুদ্ধান সাসনন্তি এতং পৰস্স অনুপৱদনং, অনুপঘাতনং, পাতিমোক্খে সংৱৰো, পটিগ্গহণপৰিভোগেসু মত্তঞ্ঞুতা, অট্ঠসমাপত্তিৱসিভাৱায ৱিৱিত্তসেনাসনসেৱনঞ্চ বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদো অনুসিট্ঠীতি. ইমা পন তিস্সো গাথা সব্ববুদ্ধানং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথাযো হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. তং বুদ্ধা এৱ উদ্দিসন্তি, ন সাৱকা.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৪) নযেন ৱুত্তং আণাপাতিমোক্খং নাম. তং সাৱকা এৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা সঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি, ন চ তত্থ পৰিযাপন্নাতি আহ ‘‘তং সাৱকা এৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা’’তি. ইমস্মিং অত্থেতি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তি এতস্মিং অত্থে.

অনুপগতো নাম তত্থেৱ উপসম্পন্নো, অসতিযা পুৰিমিকায অনুপগতো ৱা. চাতুমাসিনিযন্তি চাতুমাসিযং. সা হি চতুন্নং মাসানং পাৰিপূৰিভূতাতি চাতুমাসী, সা এৱ ‘‘চাতুমাসিনী’’তি ৱুচ্চতি, তস্সং চাতুমাসিনিযং. পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমাসিনিযন্তি অত্থো. কাযসামগ্গিন্তি কাযেন সমগ্গভাৱং, হত্থপাসূপগমনন্তি ৱুত্তং হোতি.

অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – সচে পুৰিমিকায পঞ্চ ভিক্খূ ৱস্সং উপগতা, পচ্ছিমিকাযপি পঞ্চ, পুৰিমেহি ঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰিতে পচ্ছিমেহি তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো, ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৱে ঞত্তিযো ঠপেতব্বা. সচেপি পচ্ছিমিকায উপগতা চত্তাৰো, তযো, দ্ৱে, একো ৱা হোতি, এসেৱ নযো. অথ পুৰিমিকায চত্তাৰো, পচ্ছিমিকাযপি চত্তাৰো, তযো, দ্ৱে, একো ৱা, এসেৱ নযো. অথ পুৰিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায তযো, দ্ৱে ৱা, এসেৱ নযো. ইদঞ্হেত্থ লক্খণং – সচে পুৰিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতৰা চেৱ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপ্পৱাৰণায চ গণং পূৰেন্তি, সঙ্ঘপ্পৱাৰণাৱসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা পুৰিমেহি পৱাৰেতব্বা. সচে পন পুৰিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায একো হোতি, তেন সদ্ধিং তে চত্তাৰো হোন্তি, চতুন্নং সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেতুং ন ৱট্টতি. গণঞত্তিযা পন সো গণপূৰকো হোতি, তস্মা গণৱসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা পুৰিমেহি পৱাৰেতব্বং, ইতৰেন তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুৰিমিকায দ্ৱে, পচ্ছিমিকায দ্ৱে ৱা একো ৱা, এত্থাপি এসেৱ নযো. সচে পুৰিমিকায একো, পচ্ছিমিকাযপি একো, একেন একস্স সন্তিকে পৱাৰেতব্বং, একেন পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুৰিমৱস্সূপগতেহি পচ্ছিমৱস্সূপগতা একেনপি অধিকতৰা হোন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৱা পচ্ছা থোকতৰেহি তেসং সন্তিকে পৱাৰেতব্বং. কত্তিকচাতুমাসিনিপৱাৰণায পন সচে পঠমং ৱস্সূপগতেহি মহাপৱাৰণায পৱাৰিতেহি পচ্ছা উপগতা অধিকতৰা ৱা সমসমা ৱা হোন্তি, পৱাৰণাঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেতব্বং. তেহি পৱাৰিতে পচ্ছা ইতৰেহি পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. অথ মহাপৱাৰণায পৱাৰিতা বহূ হোন্তি, পচ্ছা ৱস্সূপগতা থোকা ৱা একো ৱা, পাতিমোক্খে উদ্দিট্ঠে পচ্ছা তেসং সন্তিকে তেন পৱাৰেতব্বন্তি.

একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱাতি একস্মিং অংসে সাধুকং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱাতি অত্থো. অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱাতি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং উক্খিপিত্ৱা. সচে পন তত্থ পাৰিৱাসিকোপি অত্থি, সঙ্ঘনৱকট্ঠানে নিসীদিত্ৱা তত্থেৱ নিসিন্নেন অত্তনো পাড়িযা পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. পাতিমোক্খে উদ্দিসিযমানে পন পাড়িযা অনিসীদিত্ৱা পাড়িং ৱিহায হত্থপাসং অমুঞ্চন্তেন নিসীদিতব্বং. পৱাৰণাযপি এসেৱ নযো.

সব্বং পুব্বকৰণীযন্তি সম্মজ্জনাদিং নৱৱিধং পুব্বকিচ্চং. যথা চ সব্বো সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… পটিকৰিস্সতী’’তি (মহাৱ. ১৭১) ঞত্তিং ঠপেত্ৱা উপোসথং কাতুং লভতি, এৱমেত্থাপি তীহি ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না, যদা অঞ্ঞং ভিক্খুং সুদ্ধং অনাপত্তিকং পস্সিস্সন্তি, তদা তস্স সন্তিকে তং আপত্তিং পটিকৰিস্সন্তী’’তি গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা, দ্ৱীহিপি ‘‘অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৱা পটিকৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. একেনাপি ‘‘পৰিসুদ্ধং লভিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৱা কাতুং ৱট্টতি. তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৱসেতি অত্থো. নানাসংৱাসকেহীতি লদ্ধিনানাসংৱাসকেহি. অনাৱাসো নাম নৱকম্মসালাদিকো যো কোচি পদেসো. অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘেনাতি সঙ্ঘপ্পহোনকেহি ভিক্খূহি ৱিনা. অঞ্ঞত্ৰ অন্তৰাযাতি পুব্বে ৱুত্তং দসৱিধমন্তৰাযং ৱিনা. সব্বন্তিমেন পন পৰিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থেন অন্তৰাযে ৱা সতি গন্তুং ৱট্টতি. যথা চ আৱাসাদযো ন গন্তব্বা, এৱং সচে ৱিহাৰে উপোসথং কৰোন্তি, উপোসথাধিট্ঠানত্থং সীমাপি নদীপি ন গন্তব্বা. সচে পনেত্থ কোচি ভিক্খু হোতি, তস্স সন্তিকং গন্তুং ৱট্টতি. ৱিস্সট্ঠউপোসথাপি আৱাসা গন্তুং ৱট্টতি. এৱং গতো অধিট্ঠাতুম্পি লভতি. আৰঞ্ঞকেনাপি ভিক্খুনা উপোসথদিৱসে গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা অত্তনো ৱিহাৰমেৱ আগন্তব্বং. সচে অঞ্ঞং ৱিহাৰং ওক্কমতি, তত্থ উপোসথং কত্ৱাৱ আগন্তব্বং, অকত্ৱা আগন্তুং ন ৱট্টতি. যং জঞ্ঞা ‘‘অজ্জেৱ তত্থ গন্তুং সক্কোমী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৮১) এৱৰূপো পন আৱাসো গন্তব্বো. তত্থ ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথং কৰোন্তেনাপি হি ইমিনা নেৱ উপোসথন্তৰাযো কতো ভৱিস্সতীতি.

উদকং আসনেন চাতি আসনেন সহ পানীযপৰিভোজনীযং উদকঞ্চাতি অত্থো. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কত্তব্বং পুব্বকৰণং. পুব্বকৰণতো পচ্ছা কত্তব্বম্পি উপোসথকম্মতো পঠমং কত্তব্বত্তা পুব্বকিচ্চং. উভযম্পি চেতং উপোসথকম্মতো পঠমং কত্তব্বত্তা ‘‘পুব্বকিচ্চ’’মিচ্চেৱ এত্থ ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এৱং দ্ৱীহি নামেহি নৱৱিধং পুব্বকিচ্চং দস্সিত’’ন্তি. কিং তং কতন্তি পুচ্ছতীতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তং অকত্ৱা উপোসথং কাতুং ন ৱট্টতি ‘‘ন, ভিক্খৱে, থেৰেন আণত্তেন অগিলানেন ন সম্মজ্জিতব্বং, যো ন সম্মজ্জেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (মহাৱ. ১৫৯) ৱচনতো. তেনেৱাহ ‘‘তস্মা থেৰেন আণত্তেনা’’তিআদি.

সচে পন আণত্তো সম্মজ্জনিং তাৱকালিকম্পি ন লভতি, সাখাভঙ্গং কপ্পিযং কাৰেত্ৱা সম্মজ্জিতব্বং. তম্পি অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বন্তি আগন্তুকানং অত্থায পানীযপৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতব্বং. আসনং পঞ্ঞাপেতব্বন্তি পীঠফলকাদিআসনং পঞ্ঞাপেতব্বং. সচে উপোসথাগাৰে আসনানি নত্থি, সংঘিকাৱাসতোপি আহৰিত্ৱা পঞ্ঞাপেত্ৱা পুন হৰিতব্বানি. আসনেসু অসতি কটসাৰকেপি তট্টিকাযোপি পঞ্ঞাপেতুং ৱট্টতি. তট্টিকাসুপি অসতি সাখাভঙ্গানি কপ্পিযং কাৰেত্ৱা পঞ্ঞাপেতব্বানি. কপ্পিযকাৰকং অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. পদীপো কাতব্বোতি পদীপেতব্বো, পদীপুজ্জলনং কাতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি. আণাপেন্তেন পন ‘‘অসুকস্মিং নাম ওকাসে তেলং ৱা ৱট্টি ৱা কপল্লিকা ৱা অত্থি, তং গহেত্ৱা কৰোহী’’তি ৱত্তব্বো. সচে তেলাদীনি নত্থি, পৰিযেসিতব্বানি. পৰিযেসিত্ৱা অলভন্তস্স লদ্ধকপ্পিযং হোতি. অপিচ কপালে অগ্গিপি জালেতব্বো. আণাপেন্তেন চ কিঞ্চি কম্মং কৰোন্তো ৱা সদাকালমেৱ একো ৱা ভাৰনিত্থৰণকো ৱা সৰভাণকধম্মকথিকাদীসু অঞ্ঞতৰো ৱা ন আণাপেতব্বো, অৱসেসা পন ৱাৰেন আণাপেতব্বা. তেনাহ ‘‘থেৰেনাপি পতিৰূপং ঞত্ৱা আণাপেতব্ব’’ন্তি.

বহি উপোসথং কত্ৱা আগতেনাতি নদিযা ৱা সীমায ৱা যত্থ কত্থচি উপোসথং কত্ৱা আগতেন ছন্দো দাতব্বো, ‘‘কতো মযা উপোসথো’’তি অচ্ছিতুং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. কিচ্চপ্পসুতো ৱাতি গিলানুপট্ঠাকাদিকিচ্চপ্পসুতো ৱা. সচে গিলানো ছন্দপাৰিসুদ্ধিং দাতুং ন সক্কোতি, মঞ্চেন ৱা পীঠেন ৱা সঙ্ঘমজ্ঝং আনেত্ৱা উপোসথো কাতব্বো. সচে গিলানুপট্ঠাকানং ভিক্খূনং এৱং হোতি ‘‘সচে খো মযং ইমং গিলানং ঠানা চাৱেস্সাম, আবাধো ৱা অভিৱড্ঢিস্সতি, কালকিৰিযা ৱা ভৱিস্সতী’’তি, ন ত্ৱেৱ সো গিলানো ঠানা চাৱেতব্বো, সঙ্ঘেন তত্থ গন্ত্ৱা উপোসথো কাতব্বো, ন ত্ৱেৱ ৱগ্গেন সঙ্ঘেন উপোসথো কাতব্বো. কৰেয্য চে, আপত্তি দুক্কটস্স. সচে বহূ তাদিসা গিলানা হোন্তি, সঙ্ঘেন পটিপাটিযা ঠত্ৱা সব্বে হত্থপাসে কাতব্বা. সচে দূৰে দূৰে হোন্তি, সঙ্ঘো নপ্পহোতি, তং দিৱসং উপোসথো ন কাতব্বো, ন ত্ৱেৱ ৱগ্গেন সঙ্ঘেন উপোসথো কাতব্বো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে পাৰিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দম্পি দাতুং, সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীয’’ন্তি (মহাৱ. ১৬৫) ৱুত্তত্তা ভগৱতো আণং কৰোন্তেন ‘‘ছন্দং দম্মী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছন্দহাৰকো চে, ভিক্খৱে, দিন্নে ছন্দে তত্থেৱ পক্কমতি, অঞ্ঞস্স দাতব্বো ছন্দো’’তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৬৫) পুন অত্তনো ছন্দদানপৰিস্সমৱিনোদনত্থং ‘‘ছন্দং মে হৰা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছন্দহাৰকো চে, ভিক্খৱে, দিন্নে ছন্দে সঙ্ঘপ্পত্তো সঞ্চিচ্চ ন আৰোচেতি, আহটো হোতি ছন্দো, ছন্দহাৰকস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৬৫) ৱুত্তত্তা দুক্কটতো তং মোচেতুং ‘‘ছন্দং মে আৰোচেহী’’তি ৱুত্তং.

কাযেন ৱা ৱাচায ৱা উভযেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বোতি মনসা চিন্তেত্ৱা কাযপ্পযোগং কৰোন্তেন যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন ৱা, ৱাচং পন নিচ্ছাৰেতুং সক্কোন্তেন তথেৱ ৱাচায ৱা, উভযথাপি সক্কোন্তেন কাযৱাচাহি ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বো, জানাপেতব্বোতি অত্থো. ‘‘অযং অত্থো’’তি ৱচনতো পন যায কাযচিপি ভাসায ৱিঞ্ঞাপেতুং ৱট্টতি, পাৰিসুদ্ধিদানেপি ছন্দদানে ৱুত্তসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো. তং পন দেন্তেন পঠমং সন্তী আপত্তি দেসেতব্বা. ন হি সাপত্তিকো সমানো ‘‘পাৰিসুদ্ধিং দম্মি, পাৰিসুদ্ধিং মে হৰ, পাৰিসুদ্ধিং মে আৰোচেহী’’তি (মহাৱ. ১৬৪) ৱত্তুং লভতি. ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীযানী’’তি ৱত্তব্বে ৱচনৱিপল্লাসেন ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং. তেসঞ্চ অত্তনো চ ছন্দপাৰিসুদ্ধিং দেতীতি এত্থ ছন্দো চ ছন্দপাৰিসুদ্ধি চ ছন্দপাৰিসুদ্ধি, তং দেতীতি সৰূপেকসেসনযেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইতৰাতি অঞ্ঞেসং ছন্দপাৰিসুদ্ধি. বিড়ালসঙ্খলিকা ছন্দপাৰিসুদ্ধীতি এত্থ বিড়ালসঙ্খলিকা নাম বিড়ালবন্ধনং. তত্থ হি সঙ্খলিকায পঠমৱলযং দুতিযৱলযংযেৱ পাপুণাতি, ন ততিযং, এৱমযম্পি ছন্দপাৰিসুদ্ধি দাযকেন যস্স দিন্না, ততো অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতীতি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৬৪; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৬৪). তস্মা সা বিড়ালসঙ্খলিকসদিসত্তা ‘‘বিড়ালসঙ্খলিকা’’তি ৱুত্তা. বিড়ালসঙ্খলিকগ্গহণঞ্চেত্থ যাসং কাসঞ্চি সঙ্খলিকানং উপলক্খণমত্তন্তি দট্ঠব্বং.

উতুক্খানন্তি তং তং কিৰিযং অৰতি ৱত্তেতীতি উতু, তস্স অক্খানং উতুক্খানং, উতুআচিক্খনন্তি অত্থো. যথা চ তস্স আচিক্খনং, তং সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘হেমন্তাদীন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. গণনাতি কলনা. ভিক্খুনীনং অট্ঠগৰুধম্মেহি ওৱদনং ভিক্খুনোৱাদো. স্ৱে উপোসথোতি আগন্ত্ৱাতি ‘‘স্ৱে উপোসথো হোতী’’তি ৱুত্তে অজ্জেৱ আগন্ত্ৱা পন্নৰসিকে উপোসথে পক্খস্স চাতুদ্দসিযং, চাতুদ্দসিকে তেৰসিযং আগন্ত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. মহাপচ্চৰিযং পন ‘‘পক্খস্স তেৰসিযংযেৱ আগন্ত্ৱা ‘অযং উপোসথো চাতুদ্দসিকো ৱা পন্নৰসিকো ৱা’তি পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ১৪৯) ৱুত্তং. এৱং পুচ্ছিতেন চ ভিক্খুনা সচে চাতুদ্দসিযং উপোসথং কৰোন্তি, ‘‘চাতুদ্দসিকো ভগিনী’’তি ৱত্তব্বং. সচে পন্নৰসিযং কৰোন্তি, ‘‘পন্নৰসিকো ভগিনী’’তি ৱত্তব্বং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ঠপেত্ৱা বালং, ঠপেত্ৱা গিলানং, ঠপেত্ৱা গমিকং অৱসেসেহি ওৱাদং গহেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪১৪) ৱুত্তত্তা ‘‘তং ঠপেত্ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ আৰোচনৱিধানং অজানন্তো বালো. চাতুদ্দসিকপন্নৰসিকেসু উপোসথেসু ৱা পাটিপদে ৱা গন্তুকামো গমিযো, দুতিযপক্খদিৱসতো পন পট্ঠায ততো উদ্ধং গচ্ছন্তো ইধ গমিযো নাম ন হোতি. অৰঞ্ঞে নিৱাসো অস্সাতি আৰঞ্ঞিকো. সোপি ‘‘অহং অৰঞ্ঞৱাসী, স্ৱে উপোসথো, ৱিহাৰে ন ৱসামী’’তি অপ্পটিগ্গহিতুং ন লভতি. যদি ন গণ্হেয্য, দুক্কটং আপজ্জেয্য. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৱে, ওৱাদো ন গহেতব্বো, যো ন গণ্হেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৪১৪). তেন পন পচ্চাহৰণত্থায সঙ্কেতো কাতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, আৰঞ্ঞিকেন ভিক্খুনা ওৱাদং গহেতুং, সঙ্কেতঞ্চ কাতুং অত্ৰ পতিহৰিস্সামী’’তি (চূড়ৱ. ৪১৫). তস্মা আৰঞ্ঞিকেন ভিক্খুনা সচে ভিক্খুনীনং ৱসনগামে ভিক্খা লব্ভতি, তত্থেৱ চৰিত্ৱা ভিক্খুনিযো দিস্ৱা আৰোচেত্ৱা গন্তব্বং. নো চস্স তত্থ ভিক্খা সুলভা হোতি, সামন্তগামে চৰিত্ৱা ভিক্খুনীনং গামং আগম্ম তথেৱ কাতব্বং. সচে দূৰং গন্তব্বং হোতি, সঙ্কেতো কাতব্বো ‘‘অহং অসুকং নাম তুম্হাকং গামদ্ৱাৰে সভং ৱা মণ্ডপং ৱা ৰুক্খমূলং ৱা উপসঙ্কমিস্সামি, তত্ৰ আগচ্ছেয্যাথা’’তি. ভিক্খুনীহি তত্ৰ গন্তব্বং, অগন্তুং ন লব্ভতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৱে, ভিক্খুনিযা সঙ্কেতং ন গন্তব্বং, যা ন গচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৪১৫). উপোসথগ্গেতি উপোসথকৰণট্ঠানে. অট্ঠহি অঙ্গেহীতি –

‘‘সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো, অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা ৱচসা পৰিচিতা, মনসা অনুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা. উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৱিত্থাৰেন স্ৱাগতানি হোন্তি সুৱিভত্তানি সুপ্পৱত্তীনি সুৱিনিচ্ছিতানি সুত্তসো অনুব্যঞ্জনসো. কল্যাণৱাচো হোতি কল্যাণৱাক্কৰণো. যেভুয্যেন ভিক্খুনীনং পিযো হোতি মনাপো. পটিবলো হোতি ভিক্খুনিযো ওৱদিতুং. ন খো পনেতং ভগৱন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতায কাসাযৱত্থৱসনায গৰুধম্মং অজ্ঝাপন্নপুব্বো হোতি. ৱীসতিৱস্সো ৱা হোতি অতিৰেকৱীসতিৱস্সো ৱা’’তি (পাচি. ১৪৭) –

ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি. পাসাদিকেনাতি পসাদাৱহেন নিদ্দোসেন কাযৱচীমনোকম্মেন. সম্পাদেতূতি তিৱিধং সিক্খং সম্পাদেতু. যদা পন তাহি ভিক্খুনীহি পাতিমোক্খুদ্দেসকংযেৱ দিস্ৱা ওৱাদো যাচিতো, তদা উপোসথগ্গে সন্নিপতিতেহি ভিক্খুসঙ্ঘেহি পুব্বকিচ্চৱসেন ‘‘অত্থি কাচি ভিক্খুনিযো ওৱাদং যাচমানা’’তি পুচ্ছিতে ‘‘এৱং ৱদেহী’’তি অত্তনা ৱত্তব্বৱচনং অঞ্ঞেন কথাপেত্ৱা ‘‘অত্থি কোচি ভিক্খু ভিক্খুনোৱাদকো সম্মতো’’তিআদিং সযং ৱত্ৱা পুন সযমেৱ গন্ত্ৱা ভিক্খুনীনং আৰোচেতব্বং. অঞ্ঞেন ৱা ভিক্খুনা তস্মিং দিৱসে পাতিমোক্খং উদ্দিসাপেতব্বং. ইদন্তি ‘‘তাহী’’তি বহুৱচনং. একতো সহেৱ.

ঞত্তিট্ঠপকেন ৱাতি যত্থ তিণ্ণং ৱসনট্ঠানে পাতিমোক্খুদ্দেসো নত্থি, তত্থ ঞত্তিট্ঠপনকেন ৱা. ইতৰেন ৱাতি যত্থ দ্ৱে ভিক্খূ ৱসন্তি, একো ৱা, তত্থ ইতৰেন ৱা ভিক্খুনা সচে সযমেৱ সম্মতো, ‘‘অহ’’ন্তি ৱত্তব্বং. তথেৱাতি উপোসথগ্গে ৱুত্তসদিসমেৱ. ‘‘আৰোচেত্ৱাৱা’’তি ইমিনা অনাৰোচনং পটিক্খিপতি. ‘‘ন, ভিক্খৱে, ওৱাদো ন আৰোচেতব্বো, যো ন আৰোচেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৪১৫) ৱচনতো ওৱাদং গহেত্ৱা উপোসথগ্গে অনাৰোচেতুং ন ৱট্টতি.

পৰিসুদ্ধভাৱন্তি আপত্তিযা পৰিসুদ্ধতং. আৰোচেথাতি আৱি কৰোথ. এত্থ সিযাতি ‘‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামী’’তি এতস্মিং পদে অযমনুযোগো ভৱেয্য. কিং তং, যং সিযাতি আহ ‘‘সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্যা’’তিআদি. পুব্বেনাপৰং সন্ধিযতীতি পুব্বৱচনেন অপৰং ৱচনং সন্ধানং গচ্ছতি. সামগ্গিযাতি কাযচিত্তেহি সহিততায. গণস্সাতি উদ্দেসকং ঠপেত্ৱা চতুৱগ্গে সেসভিক্খূনং. সঙ্ঘস্স উদ্দিট্ঠং হোতীতি সঙ্ঘেন উদ্দিট্ঠং হোতি. কৰণত্থে চেতং সামিৱচনং. এত্থাতি পাতিমোক্খুদ্দেসে. লক্খণন্তি সভাৱো.

থেৰা চ নৱা চ মজ্ঝিমা চাতি এত্থ দসৱস্সা, অতিৰেকদসৱস্সা চ থেৰা. ঊনপঞ্চৱস্সা নৱা. পঞ্চৱস্সা, অতিৰেকপঞ্চৱস্সা চ মজ্ঝিমা. অট্ঠিং কত্ৱাতি অত্তানং তেন পাতিমোক্খেন অত্থিকং কত্ৱা, তং ৱা পাতিমোক্খং ‘‘ইদং ময্হং পাতিমোক্খ’’ন্তি অত্থিং কত্ৱা. মনসি কৰিত্ৱাতি চিত্তে ঠপেত্ৱা. সোতদ্ৱাৰৱসেনাতি সোতদ্ৱাৰিকজৱনৱিঞ্ঞাণৱসেন. সব্বচেতসা সমন্নাহৰামাতি চিত্তস্স থোকম্পি বহি গন্তুং অদেন্তা সব্বেন চিত্তেন আৱজ্জেম, সল্লক্খেমাতি অত্থো. মনসি কৰোমাতি আৱজ্জেম, সমন্নাহৰামাতি অত্থো. সো চ খো মনসিকাৰো ন এত্থ আৰম্মণপ্পটিপাদনলক্খণো, অথ খো ৱীথিপ্পটিপাদনজৱনপ্পটিপাদনমনসিকাৰপুব্বকচিত্তে ঠপনলক্খণোতি আহ ‘‘একগ্গচিত্তা হুত্ৱা চিত্তে ঠপেয্যামা’’তি. ন সমেতীতি ন সংগচ্ছতি. কস্মা ন সংগচ্ছতীতি আহ ‘‘সমগ্গস্স হী’’তিআদি. কিঞ্চ ভিয্যোতি আহ ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকো চা’’তিআদি. সঙ্ঘপৰিযাপন্নোতি সঙ্ঘে পৰিযাপন্নো অন্তোগধো.

ইদানি তং দস্সেতুন্তি সম্বন্ধো. আযস্মন্তোতি সন্নিপতিতানং পিযৱচনেন আলপনং.

অলজ্জিতাতি অলজ্জিতায, অলজ্জনভাৱেনাতি অত্থো. ততিযত্থে হি ইদং পচ্চত্তৱচনং. ‘‘অঞ্ঞাণতা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. কুক্কুচ্চপ্পকততাতি কুক্কুচ্চেন অভিভূততায. সতিসম্মোসাতি সতিৱিপ্পৱাসতো. ৱীতিক্কমন্তি সিক্খাপদৱীতিক্কমনং.

সঞ্চিচ্চাতি সঞ্চেতেত্ৱা, অকপ্পিযভাৱং জানন্তোযেৱ ৱীতিক্কমচিত্তং পেসেত্ৱাতি অত্থো. পৰিগূহতীতি নিগূহতি ন দেসেতি ন ৱুট্ঠাতি. লজ্জায পৰিগূহন্তো অলজ্জী ন হোতি, ‘‘কিং ইমিনা’’তি অনাদৰিযেন পৰিগূহন্তো অলজ্জী হোতীতি দস্সেতি. অগতিগমনঞ্চ গচ্ছতীতি ভণ্ডভাজনীযট্ঠানাদীসু ছন্দাগতিআদিভেদং অগতিগমনঞ্চ গচ্ছতি. অলজ্জিপুগ্গলোতি অজ্ঝত্তিকসমুট্ঠানলজ্জাৱিৰহিতো পুগ্গলো. এত্থ চ ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি ইমিনা অনাদৰিযৱসেনেৱ আপত্তিং আপজ্জন্তো, আপন্নঞ্চ আপত্তিং পৰিগূহন্তো, ভণ্ডভাজনীযট্ঠানাদীসু অগতিগমনং গচ্ছন্তো চ অলজ্জী হোতি, ন ইতৰোতি দস্সেতি.

মন্দোতি মন্দপঞ্ঞো, অপঞ্ঞস্সেৱেতং নামং. মোমূহোতি অতিসংমূড়্হো. ৱিৰাধেতীতি ন ৰাধেতি ন সাধেতি. কুক্কুচ্চেতি ৱিনযসংসযে. কপ্পিযং চে কত্তব্বং সিযাতি ৱিনযধৰং পুচ্ছিত্ৱা তেন ৱত্থুং ওলোকেত্ৱা মাতিকং, পদভাজনং, অন্তৰাপত্তিং, অনাপত্তিঞ্চ ওলোকেত্ৱা ‘‘কপ্পতি, আৱুসো, মা এত্থ কঙ্খী’’তি ৱুত্তে কত্তব্বং ভৱেয্য.

সহসেয্যচীৱৰৱিপ্পৱাসাদীনীতি এত্থ সহসেয্যা নাম অনুপসম্পন্নেন উত্তৰিদিৰত্ততিৰত্তং সহসেয্যাপত্তি, ৱিপ্পৱাসো নাম একৰত্তছাৰত্তৱসেন ৱিপ্পৱাসো. আদিসদ্দেন সত্তাহাতিক্কমাদীসু আপত্তিং সঙ্গণ্হাতি. সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানন্তি পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসথুল্লচ্চযপাচিত্তিযপাটিদেসনীযদুক্কটদুব্ভাসিতসঙ্খাতানং সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং.

দেসেতু ৱা পকাসেতু ৱাতি সঙ্ঘমজ্ঝে ৱা গণমজ্ঝে ৱা একপুগ্গলে ৱা দেসেতু ৱা পকাসেতু ৱা. এত্থ চ পাৰাজিকাপত্তিদেসনা নাম ভিক্খুভাৱস্স পৰিচ্চাগো. ৱুট্ঠানং পন দেসনাৱিসেসত্তা ‘‘দেসনা’’তি দট্ঠব্বং. পকাসেতু ৱাতি আৰোচেতু ৱা.

এৱং অনাপন্না ৱাতি এৱং ছন্নং আকাৰানং অঞ্ঞতৰেন অনাপন্না ৱা. ৱুট্ঠিতা ৱাতি পৰিৱাসাদিনা ৱুট্ঠিতা ৱা. আৰোচিতা ৱাতি আৱিকতা ৱা. আৰোচেন্তো চ ‘‘তুয্হং সন্তিকে একং আপত্তিং আৱিকৰোমী’’তি ৱা ‘‘আচিক্খামী’’তি ৱা ‘‘আৰোচেমী’’তি ৱা ‘‘মম একং আপত্তিং আপন্নভাৱং জানাহী’’তি ৱা ৱদতু, ‘‘একং গৰুকং আপত্তিং আৱিকৰোমী’’তি ৱা আদিনা নযেন ৱদতু, সব্বেহিপি আকাৰেহি আৰোচিতাৱ হোতি. সচে পন গৰুকাপত্তিং আৱিকৰোন্তো ‘‘লহুকাপত্তিং আৱিকৰোমী’’তিআদিনা নযেন ৱদতি, অনাৱিকতা হোতি আপত্তি. ৱত্থুং আৰোচেতি, আপত্তিং আৰোচেতি, উভযং আৰোচেতি, তিৱিধেনাপি আৰোচিতাৱ হোতি. অসন্তিযা আপত্তিযাতি ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মং. তুণ্হীভাৱেনাপি হীতি এত্থ ন কেৱলং ‘‘আম, মযং পৰিসুদ্ধা’’তি ৱুত্তেযেৱ, অথ খো তুণ্হীভাৱেনাপীতি অপিসদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

কিং তং যাৱততিযানুসাৱিতং নাম, কথঞ্চেতং যাৱততিযানুসাৱিতং হোতীতি ৱিচাৰণাযং আচৰিযানং মতিভেদমুখেন তমত্থং দস্সেতুং ‘‘যাৱততিযং অনুসাৱিতং হোতীতি এত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যদেতং তিক্খত্তুং অনুসাৱিতন্তি সম্বন্ধো. অত্থব্যঞ্জনভেদতোতি অৰীযতি ঞাযতীতি অত্থো, অভিধেয্যং, ব্যঞ্জীযতি অত্থো অনেনাতি ব্যঞ্জনং, অক্খৰং, অত্থো চ ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থব্যঞ্জনানি, তেসং ভেদো অত্থব্যঞ্জনভেদো, ততো, অত্থস্স চ ব্যঞ্জনস্স চ ৱিসদিসত্তাতি অত্থো.

ইদানি তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘অনুসাৱনঞ্হি নামা’’তিআদিমাহ. হীতি কাৰণত্থে নিপাতো. তস্স পন ‘‘অভিন্ন’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. তেনাতি ভিন্নত্তা. অস্সাতি ‘‘যস্স সিযা’’তিআদিৱচনত্তযস্স. অৱস্সঞ্চেতমেৱং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা অতিপ্পসঙ্গোপি সিযাতি দস্সেতুং ‘‘যদি চেত’’ন্তিআদিমাহ. এতন্তি ‘‘যস্স সিযা’’তিআদিৱচনত্তযং. অপৰে ‘‘অনুসাৱিত’’ন্তি পদং ন অতীতত্থং দীপেতি, অথ খো অনাগতত্থং. ধাত্ৱত্থসম্বন্ধো কালন্তৰৱিহিতোপি পচ্চযো কালন্তৰে সাধু হোতীতি ৱিকপ্পেসুং. তেনাহ ‘‘অপৰে ‘অনুসাৱিত’ন্তি পদস্সা’’তিআদি. উপৰি উদ্দেসাৱসানেতি পাৰাজিকুদ্দেসাৱসানে. অত্থযুত্তীনং অভাৱতোতি অনাগতত্থস্স চ কাৰণস্স চ অভাৱতো. ইদানি তমেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘ইদং হী’’তিআদিমাহ. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘যদি চস্সা’’তিআদি. অযন্তি অনাগতকালো. অনুসাৱিতং হেস্সতীতি ৱদেয্যাতি অনুপ্পযোগং অনাগতকালং কত্ৱা ‘‘অনুসাৱিতং হেস্সতী’’তি বুদ্ধো ৱদেয্য. অযং হেত্থাধিপ্পাযো – যদি চেত্থ ধাত্ৱত্থসম্বন্ধো ত-পচ্চযো সিযা, তথা সতি ধাত্ৱত্থসম্বন্ধো নাম ৱিসেসনৱিসেস্যভাৱো, সো চ অনুপ্পযোগস্স সমানত্থভাৱে সতি উপ্পজ্জতি, নাসতীতি ‘‘হেস্সতী’’তি অনুপ্পযোগং ৱদেয্য, ন চ ৱুত্তং. তস্মা অনাগতং ন দীপেতি, অতীতকালমেৱ দীপেতীতি. অনুসাৱিযমানেতি ৱচনতোতি ‘‘অনুসাৱিযমানে’’তি ৱত্তমানকালৱচনতো. যদি এৱং ‘‘যাৱততিযং অনুসাৱিতং হোতী’’তি কিমিদন্তি আহ ‘‘যাৱততিয’’ন্তিআদি. কিং তেন লক্খীযতি, যেনেতং লক্খণৱচনমত্তং সিযাতি আহ ‘‘তেনা’’তিআদি. তেনাতি লক্খণৱচনমত্তেন হেতুনা.

তদেতন্তি পাতিমোক্খং. তং পনেতন্তি ‘‘তত্থাযস্মন্তে পুচ্ছামী’’তিআদিকং যাৱততিযানুসাৱনং. ন দিস্সতীতি নোপলব্ভতি. ইমমেৱ চ অত্থন্তি ইমং অম্হেহি ৱুত্তমেৱত্থং. যদি হি ‘‘যস্স সিযা আপত্তী’’তিআদিৱচনত্তযং যাৱততিযানুসাৱনং সিযা, তদেৱ উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩২ আদযো) ৱদেয্য, ন পন ‘‘সকিম্পি অনুসাৱিতং হোতী’’তিআদিকন্তি অধিপ্পাযো. ননু চাযং ৱিনিচ্ছযো অট্ঠকথাসু ন আগতো, অথ কুতো লদ্ধোতি আহ ‘‘অযমেত্থা’’তিআদি. ৱিনযট্ঠানেসু কতপৰিচযানং আচৰিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৱেণি আচৰিযপৰম্পৰা, তায আভতো আনীতো আচৰিযপৰম্পৰাভতো.