১. মুসাৱাদৱগ্গো
১. মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা
সম্পজানমুসাৱাদেতি এত্থ মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু, ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং, সম্পজানস্স মুসাৱাদো সম্পজানমুসাৱাদো, তস্মিং সম্পজানমুসাৱাদেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুব্বে’’তিআদি. সো চ পন মুসাৱাদো পুব্বভাগক্খণে, তঙ্খণে চ ৱিজানন্তস্স হোতি ‘‘পুব্বেৱস্স হোতি ‘মুসা ভণিস্স’ন্তি, ভণন্তস্স হোতি ‘মুসা ভণামী’’’তি (পাচি. ৪) ৱুত্তত্তাতি আহ ‘‘পুব্বেপি জানিত্ৱা ৱচনক্খণেপি জানন্তস্সা’’তি. এতঞ্হি দ্ৱযং অঙ্গভূতং, ইতৰং পন হোতু ৱা, মা ৱা, অকাৰণমেতং. ননু চেতং ভণনমেৱ ঞাযতীতি আহ ‘‘ভণনঞ্চ নামা’’তিআদি. অভূতস্সাতি অতচ্ছস্স.
হত্থকং সক্যপুত্তন্তি এত্থ হত্থকোতি তস্স থেৰস্স নামং. সক্যানং পুত্তোতি সক্যপুত্তো. বুদ্ধকালে কিৰ সক্যকুলতো অসীতি পুৰিসসহস্সানি পব্বজিংসু, তেসং সো অঞ্ঞতৰো. অৱজানিত্ৱা পটিজাননাদিৱত্থুস্মিন্তি এত্থ অৱজানিত্ৱা পটিজাননং নাম তিত্থিযেহি সদ্ধিং কথেন্তো অত্তনো ৱাদে কঞ্চি দোসং সল্লক্খেন্তো ‘‘নাযং মম ৱাদো’’তি অৱজানিত্ৱা পুন কথেন্তো কথেন্তো নিদ্দোসতং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘মমেৱ অযং ৱাদো’’তি পটিজানাতি. আদিসদ্দেন পটিজানিত্ৱা অৱজাননং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰণং, সম্পজানমুসাভাসনং, সঙ্কেতং কত্ৱা ৱিসংৱাদকৰণঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. ইদানি আপত্তিভেদদস্সনত্থং ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনত্থ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
অনুপধাৰেত্ৱা সহসা ভণন্তস্সাতি অৱীমংসিত্ৱা ৱেগেন দিট্ঠম্পি ‘‘অদিট্ঠং মে’’তিআদিনা ভণন্তস্স. ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণন্তস্সাতি যো মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তো ‘‘চীৱৰ’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘চীৰ’’ন্তিআদীনি ভণতি, অযং ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞং ভণতি নাম. যো পন সামণেৰেন ‘‘অপি, ভন্তে, ময্হং উপজ্ঝাযং পস্সিত্থা’’তি ৱুত্তো কেড়িং কুৰুমানো ‘‘তৱ উপজ্ঝাযো দাৰুসকটং যোজেত্ৱা গতো ভৱিস্সতী’’তি ৱা সিঙ্গালসদ্দং সুত্ৱা ‘‘কস্সাযং সদ্দো’’তি ৱুত্তো ‘‘মাতুযা তে যানেন গচ্ছন্তিযা কদ্দমে লগ্গচক্কং উদ্ধৰন্তানং অযং সদ্দো’’তি ৱা এৱং নেৱ দৱা, ন ৰৱা অঞ্ঞং ভণতি, সো আপত্তিং আপজ্জতিযেৱ. অঞ্ঞা পূৰণকথা নাম হোতি – একো গামে থোকং তেলং লভিত্ৱা ৱিহাৰং আগতো সামণেৰং ভণতি ‘‘ত্ৱং অজ্জ কুহিং গতো, গামো একতেলো অহোসী’’তি ৱা, পচ্ছিকায ঠপিতং পূৱখণ্ডং লভিত্ৱা ‘‘অজ্জ গামে পচ্ছিকাহি পূৱে চাৰেসু’’ন্তি ৱা, অযং মুসাৱাদোৱ হোতি. ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰতাতি ৱিসং ৱাদেন্তি এতেনাতি ৱিসংৱাদনং, ৱঞ্চনাধিপ্পাযৱসপ্পৱত্তং চিত্তং, তস্স পুৰেক্খাৰতা ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰতা, ৱিসংৱাদনচিত্তস্স পুৰতো কৰণন্তি অত্থো.
মুসাৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা
ওমসৱাদেতি খুংসনগৰহণৱচনে. যস্মা পন তং নেৱ কণ্ণসুখং, ন হদযসুখং, তস্মা তেন কণ্ণঞ্চেৱ হদযঞ্চ ৱিজ্ঝতীতি আহ ‘‘ওৱিজ্ঝনৱচনে’’তি, জাতিআদীহি ঘটেত্ৱা ৱচনেতি ৱুত্তং হোতি. তেনাহ ‘‘জাতিনামা’’তিআদি. তত্থ জাতি নাম ব্ৰাহ্মণাদি উক্কট্ঠা চেৱ চণ্ডালাদি হীনা চ জাতি. নামং নাম অৱকণ্ণকাদি হীনঞ্চেৱ বুদ্ধৰক্খিতাদি উক্কট্ঠঞ্চ নামং. গোত্তং নাম কোসিযাদি হীনঞ্চেৱ গোতমাদি উক্কট্ঠঞ্চ গোত্তং. কম্মং নাম পুপ্ফছড্ডকাদি হীনঞ্চেৱ কসিৱণিজ্জাদি উক্কট্ঠঞ্চ কম্মং. সিপ্পং নাম নড়কাৰাদি হীনঞ্চেৱ মুদ্দাগণনাদি উক্কট্ঠঞ্চ সিপ্পং. আবাধো নাম সব্বোপি ৰোগো হীনোযেৱ. অথ ৱা মধুমেহো উক্কট্ঠো, সেসো হীনোতি ৱেদিতব্বো. লিঙ্গং নাম অতিদীঘাদি হীনঞ্চেৱ নাতিদীঘাদি উক্কট্ঠঞ্চ লিঙ্গং. কিলেসো নাম ৰাগাদিকো সব্বোপি কিলেসো. আপত্তি নাম সোতাপত্তাদিকা উক্কট্ঠা চেৱ পাৰাজিকাদি অনুক্কট্ঠা চ আপত্তি. অক্কোসো নাম ‘‘ওট্ঠোসী’’তিআদিকো হীনো চেৱ ‘‘পণ্ডিতোসী’’তিআদিকো (পাচি. ১৫) উক্কট্ঠো চ অক্কোসো.
যথা তথাতি পাড়িআগতানাগতপদানং যেন কেনচি আকাৰেন. ইমস্মিং সিক্খাপদে ঠপেত্ৱা ভিক্খুং ভিক্খুনিআদযো সব্বে সত্তা অনুপসম্পন্নট্ঠানে ঠিতাতি আহ ‘‘ইধ চা’’তিআদি. দৱকম্যতা নাম কেড়িহসাধিপ্পাযতা. সব্বত্থাতি উপসম্পন্নানুপসম্পন্নেসু চেৱ পাড়িআগতানাগতপদেসু চাতি সব্বত্থ. অত্থধম্মঅনুসাসনিপুৰেক্খাৰানন্তি এত্থ ‘‘চণ্ডালোসী’’তিআদিকায পাড়িযা অত্থং ৱণ্ণেন্তো অত্থপুৰেক্খাৰো নাম. পাড়িং ৱাচেন্তো ধম্মপুৰেক্খাৰো নাম. অনুসিট্ঠিযং ঠত্ৱা ‘‘ইদানিপি চণ্ডালোসি, পাপং মা অকাসি. মা তমোতমপৰাযণো অহোসী’’তিআদিনা (পাচি. অট্ঠ. ৩৫) নযেন কথেন্তো অনুসাসনিপুৰেক্খাৰো নামাতি ৱেদিতব্বো.
ওমসৱাদসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা
ভিক্খুপেসুঞ্ঞেতি পিসতীতি পিসুণা, যায ৱাচায সমগ্গে সত্তে অৱযৱভূতে ৱগ্গে ভিন্নে কৰোতি, সা ৱাচা পিসুণা, পিসুণা এৱ পেসুঞ্ঞং, তায ৱাচায সমন্নাগতো পিসুণো, তস্স কম্মং পেসুঞ্ঞং, ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞং, তস্মিং ভিক্খুপেসুঞ্ঞে, ভিক্খুতো সুত্ৱা ভিক্খুনা, ভিক্খুস্স ৱা উপসংহটপেসুঞ্ঞেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাতিআদীহী’’তিআদি. তঞ্চ খো দ্ৱীহি কাৰণেহি উপসংহৰতীতি আহ ‘‘ভিক্খুনো পিযকম্যতায ৱা’’তিআদি. তত্থ ভিক্খুনো পিযকম্যতাযাতি যস্স তং ভাসতি, তস্স ভিক্খুনো ‘‘এৱমহং এতস্স পিযো ভৱিস্সামী’’তি অত্তনো পিযভাৱং পত্থযমানতায. ভেদাধিপ্পাযেনাতি ‘‘এৱমযং তেন সদ্ধিং ভিজ্জিস্সতী’’তি পৰস্স পৰেন ভেদং ইচ্ছন্তেন. অথ ৱা পিযসুঞ্ঞকৰণতো পেসুঞ্ঞং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) নিৰুত্তিনযেন, যায ৱাচায যস্স তং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং, পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা ৱাচা, ‘‘ভিক্খুস্স পেসুঞ্ঞং ভিক্খুপেসুঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘জাতিআদীহি অক্কোসৱত্থূহী’’তিআদিনা ৱুত্তনযেন.
পাড়িমুত্তকঅক্কোসূপসংহাৰেতি ‘‘চোৰোসী’’তিআদিনা অক্কোসস্স উপসংহাৰে. ‘‘অনক্কোসৱত্থুভূতং পন পেসুঞ্ঞকৰং তস্স কিৰিযং, ৱচনং ৱা পিযকম্যতায উপসংহৰন্তস্স কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি ন দিস্সতি, তথাপি দুক্কটেন ভৱিতব্ব’’ন্তি (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৩৬) ৱদন্তি. পাপগৰহিতায ৱদন্তস্সাতি একং অক্কোসন্তং, একঞ্চ খমন্তং দিস্ৱা ‘‘অহো নিল্লজ্জো, ঈদিসম্পি নাম ভৱন্তং পুন ৱত্তব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি এৱং কেৱলং পাপগৰহিতায ভণন্তস্স.
পেসুঞ্ঞসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা
পদসো ধম্মং ৱাচেয্যাতি একতো পদং পদং ধম্মং ৱাচেয্য, কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং ৱাচেয্যাতি অত্থো. যস্মা ন কেৱলং তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হধম্মংযেৱ পদসো ৱাচেন্তস্স আপত্তি, তস্মা ‘‘সঙ্গীতিত্তযং অনাৰুড়্হম্পী’’তিআদি ৱুত্তং. আদি-সদ্দেন (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) সীলূপদেস ধুতঙ্গপঞ্হআৰম্মণকথা বুদ্ধিকদণ্ডকঞ্ঞাণৱত্থুঅসুভকথাদীনং গহণং. মেণ্ডকমিলিন্দপঞ্হেসু থেৰস্স সকপ্পটিভানে অনাপত্তি. যং ৰঞ্ঞো সঞ্ঞাপনত্থং আহৰিত্ৱা ৱুত্তং, তত্থ আপত্তি. ৱণ্ণপিটকঅঙ্গুলিমালপিটকৰট্ঠপালগজ্জিতআড়ৱকগজ্জিতগূড়্হমগ্গগূড়্হৱেস্সন্তৰগূড়্হৱিনযৱেদল্লপিটকাদীনি পন অবুদ্ধৱচনানিযেৱ.
যস্মা পন তং পদং চতুব্বিধং হোতি, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘পদানুপদঅন্ৱক্খৰানুব্যঞ্জনেসূ’’তি ৱুত্তং. তত্থ পদন্তি একো গাথাপাদো অধিপ্পেতো. অনুপদন্তি দুতিযপাদো. অন্ৱক্খৰন্তি একেকং অক্খৰং. অনুব্যঞ্জনন্তি পুৰিমব্যঞ্জনেন সদিসং পচ্ছাব্যঞ্জনং. যং কিঞ্চি ৱা একং অক্খৰং অন্ৱক্খৰং. অক্খৰসমূহো অনুব্যঞ্জনং. অক্খৰানুব্যঞ্জনসমূহো পদং. পঠমং পদং পদমেৱ, দুতিযং অনুপদন্তি এৱমেত্থ নানাকৰণং ৱেদিতব্বং. এতেসু পদাদীসু যং কঞ্চি কোট্ঠাসং ভিক্খুঞ্চ ভিক্খুনিঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসপুগ্গলেহি সদ্ধিং একতো ভণন্তস্স পদাদিগণনায পাচিত্তিযন্তি সম্বন্ধো.
এত্থ গাথাবন্ধেসু (পাচি. অট্ঠ. ৪৫) তাৱ ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১, ২) একমেকং পদং সামণেৰেন সদ্ধিং একতো আৰভিত্ৱা একতোযেৱ নিট্ঠাপেন্তস্স পদগণনায পাচিত্তিযং. থেৰেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি ৱুত্তে তং পদং অপাপুণিত্ৱা ‘‘মনোসেট্ঠা মনোমযা’’তি ৱচনকালে পত্তেন সামণেৰেন একতো ভণন্তস্স অনুপদগণনায. ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ৱচনকালে তেন সদ্ধিং ‘‘ৰূ’’ কাৰমত্তমেৱ ৱাচেন্তস্স অন্ৱক্খৰগণনায. এস নযো গাথাবন্ধেপি. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা’’তি (ম. নি. ১.৩৫৩, ৩৫৬) ইমং সুত্তং ৱাচযমানো থেৰেন ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৱুচ্চমানে সামণেৰো সীঘপঞ্ঞতায ‘‘ৱেদনা অনিচ্চা’’তি ইমং অনিচ্চপদং থেৰস্স ‘‘ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তি এতেন অনিচ্চপদেন সদ্ধিং একতো ভণন্তো ৱাচং নিচ্ছাৰেতি, এৱং ৱাচেন্তস্স অনুব্যঞ্জনগণনায পাচিত্তিযন্তি ৱেদিতব্বং.
তিকপাচিত্তিযন্তি অনুপসম্পন্নে অনুপসম্পন্নসঞ্ঞিৱেমতিকউপসম্পন্নসঞ্ঞীনং ৱসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো উদ্দেসগ্গহণে একতো ভণন্তস্স অনাপত্তীতি সম্বন্ধো. এস নযো ‘‘সজ্ঝাযকৰণে, তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে’’তি এত্থাপি. তত্ৰাযং ৱিনিচ্ছযো – উপসম্পন্নো চ অনুপসম্পন্নো চ নিসীদিত্ৱা উদ্দিসাপেন্তি. আচৰিযো ‘‘নিসিন্নানং ভণামী’’তি তেহি সদ্ধিং একতো ৱদতি, আচৰিযস্সেৱ আপত্তি. অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. দ্ৱেপি ঠিতা গণ্হন্তি, এসেৱ নযো. দহৰভিক্খু নিসিন্নো, সামণেৰো ঠিতো, ‘‘নিসিন্নস্স ভণামী’’তি ভণতো অনাপত্তি. সচে দহৰো তিট্ঠতি, ইতৰো নিসীদতি, ‘‘ঠিতস্স ভণামী’’তি ভণতোপি অনাপত্তি. সচে বহূনং ভিক্খূনং অন্তৰে একো সামণেৰো নিসিন্নো হোতি, তস্মিং নিসিন্নে পদসো ধম্মং ৱাচেন্তস্স অচিত্তকা আপত্তি. সচে সামণেৰো উপচাৰং মুঞ্চিত্ৱা ঠিতো ৱা নিসিন্নো ৱা হোতি, যেসং ৱাচেতি, তেসু অপৰিযাপন্নত্তা একেন দিসাভাগেন পলাযনকগন্থং নাম গণ্হাতীতি সঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা অনাপত্তি.
সজ্ঝাযকৰণেতি অনুপসম্পন্নেন সদ্ধিং একতো সজ্ঝাযকৰণে. তস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণেতি অনুপসম্পন্নস্স সন্তিকে উদ্দেসগ্গহণে. যেভুয্যেন পগুণগন্থং ভণন্তস্সাতি সচে একগাথায একো পাদো নাগচ্ছতি, অৱসেসা আগচ্ছন্তি, অযং যেভুয্যেন পগুণগন্থো নাম. এতেন নযেন সুত্তেপি ৱেদিতব্বো, তং ভণন্তস্স. ওসাৰেন্তস্স চাতি পৰিসামজ্ঝে সুত্তং উচ্চাৰেন্তস্স চ.
পদসোধম্মসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা
ইধ ‘‘ভিক্খুং ঠপেত্ৱা অৱসেসো অনুপসম্পন্নো নামা’’তি (পাচি. ৫২) ৱচনতো তিৰচ্ছানগতোপি অনুপসম্পন্নোযেৱ, সো চ খো ন সব্বো, মেথুনধম্মাপত্তিযা ৱত্থুভূতোৱাতি আহ ‘‘অন্তমসো’’তিআদি. তস্স চ পৰিচ্ছেদো মেথুনধম্মাপত্তিযা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. দিৰত্ততিৰত্তন্তি এত্থ দিৰত্তৱচনেন ন কোচি ৱিসেসত্থো লব্ভতি, কেৱলং লোকৱোহাৰৱসেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায, মুখাৰুড়্হতায এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. দ্ৱিন্নং ৱা তিণ্ণং ৱা ৰত্তীনন্তি পন ৱচনত্থমত্তদস্সনত্থং ৱুত্তং, নিৰন্তৰতিৰত্তদস্সনত্থং ৱা দিৰত্তগ্গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. সহসেয্যন্তি একতো সেয্যং. সেয্যাতি চ কাযপ্পসাৰণসঙ্খাতং সযনম্পি ৱুচ্চতি ‘‘সযনং সেয্যা’’তি কত্ৱা, যস্মিং সেনাসনে সযন্তি, তম্পি ‘‘সযন্তি এত্থাতি সেয্যা’’তি কত্ৱা. তদুভযম্পি ইধ সামঞ্ঞেন, একসেসনযেন ৱা গহিতন্তি আহ ‘‘সব্বচ্ছন্নপৰিচ্ছন্নে’’তিআদি.
তত্থ যং সেনাসনং উপৰি পঞ্চহি ছদনেহি (পাচি. অট্ঠ. ৫১), অঞ্ঞেন ৱা কেনচি অন্তমসো ৱত্থেনাপি সব্বমেৱ পৰিচ্ছন্নং, ভূমিতো পট্ঠায যাৱ ছদনং আহচ্চ, অনাহচ্চাপি ৱা সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা কেনচি অন্তমসো ৱত্থেনাপি পৰিক্খিত্তং, ইদং সব্বচ্ছন্নসব্বপৰিচ্ছন্নং নাম. যস্স পন উপৰি বহুতৰং ঠানং ছন্নং, অপ্পং অচ্ছন্নং, সমন্ততো চ বহুতৰং পৰিক্খিত্তং, অপ্পং অপৰিক্খিত্তং, ইদং যেভুয্যেন ছন্নং যেভুয্যেন পৰিচ্ছন্নং নাম. তস্মিং সব্বচ্ছন্নপৰিচ্ছন্নে, যেভুয্যেন ছন্নপৰিচ্ছন্নে ৱা.
ৱিদহেয্যাতি কৰেয্য, তঞ্চ খো অত্থতো সম্পাদনন্তি আহ ‘‘সম্পাদেয্যা’’তি. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো ‘‘সেনাসনসঙ্খাতং সেয্যং পৱিসিত্ৱা কাযপ্পসাৰণসঙ্খাতং সেয্যং কপ্পেয্য ৱিদহেয্য সম্পাদেয্যা’’তি. দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৱড্ঢকিহত্থেন গহেতব্বো. একূপচাৰোতি ৱলঞ্জনদ্ৱাৰস্স একত্তং সন্ধায ৱুত্তং. সতগব্ভং ৱা চতুসালং একূপচাৰং হোতীতি সম্বন্ধো. তত্থ ৱাতি পুৰিমপুৰিমদিৱসে যত্থ ৱুট্ঠং, তস্মিংযেৱ সেনাসনে ৱা. অঞ্ঞত্থ ৱা তাদিসেতি যথাৱুত্তলক্খণেন সমন্নাগতে অঞ্ঞস্মিং পুব্বে অৱুট্ঠসেনাসনে ৱা. তেন ৱাতি যেন সহ পুৰিমপুৰিমদিৱসে ৱুট্ঠং, তেন ৱা. অঞ্ঞেন ৱাতি যেন সহ পুৰিমপুৰিমস্মিং দিৱসে ৱুট্ঠং, ততো অঞ্ঞেন ৱা. সঙ্খেপোতি সঙ্খেপৱণ্ণনা. যদি এৱং ৱিত্থাৰো কথং ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘ৱিত্থাৰো পনা’’তিআদি.
উপড্ঢচ্ছন্নপৰিচ্ছন্নাদীসূতি আদিসদ্দেন ‘‘সব্বচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে দুক্কটং, সব্বপৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে দুক্কটং, যেভুয্যেন পৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে দুক্কট’’ন্তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং ৱুত্তানং গহণং. ততিযায ৰত্তিযা পুৰাৰুণা নিক্খমিত্ৱা পুন ৱসন্তস্সাতি ততিযায ৰত্তিযা অৰুণতো পুৰেতৰমেৱ নিক্খমিত্ৱা অৰুণং বহি উট্ঠাপেত্ৱা চতুত্থদিৱসে অত্থঙ্গতে সূৰিযে পুন ৱসন্তস্স. সব্বচ্ছন্নসব্বাপৰিচ্ছন্নাদীসূতি এত্থ পন আদিসদ্দেন ‘‘সব্বপৰিচ্ছন্নে সব্বঅচ্ছন্নে, যেভুয্যেন অচ্ছন্নে যেভুয্যেন অপৰিচ্ছন্নে’’তি (পাচি. ৫৪) পাড়িযং আগতানং, ‘‘উপড্ঢচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে অনাপত্তি, উপড্ঢপৰিচ্ছন্নে চূড়কচ্ছন্নে অনাপত্তি, চূড়কচ্ছন্নে চূড়কপৰিচ্ছন্নে অনাপত্তী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৫৩) অট্ঠকথাযং আগতানঞ্চ গহণং.
পঠমসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা
মনুস্সিত্থিযাতি জীৱমানকমনুস্সিত্থিযা. ‘‘মতিত্থী পন কিঞ্চাপি পাৰাজিকৱত্থুভূতা, অনুপাদিন্নপক্খে পন ঠিতত্তা সহসেয্যাপত্তিং ন কৰোতী’’তি (ৱজিৰ. টী. পাচিত্তিয ৫৫) ৱদন্তি. অদিস্সমানৰূপাহি পন যক্খিপেতীহি, মেথুনস্স অৱত্থুভূতায চ তিৰচ্ছানগতিত্থিযা অনাপত্তি. পঠমদিৱসেপীতি পঠমস্মিং ৱিয সিক্খাপদে ন চতুত্থেযেৱ দিৱসে, অথ খো ইধ পঠমদিৱসেপীতি অত্থো. ইমিনা ইধ দিৱসপৰিচ্ছেদো নত্থীতি দস্সেতি. অঙ্গেসু পন পাচিত্তিযৱত্থুকসেনাসনং, তত্থ মাতুগামেন সহ নিপজ্জনং, সূৰিযত্থঙ্গমনন্তি তীণি অঙ্গানীতি অযম্পি ৱিসেসো দট্ঠব্বো.
দুতিযসহসেয্যসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা
ছপ্পঞ্চৱাচাহীতি ছহি পঞ্চহি ৱাচাহি. ৱাচাপৰিচ্ছেদো পনেত্থ কথং ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘উত্তৰি ছপ্পঞ্চৱাচাহী’’তিআদি. সব্বত্থাতি সুত্তে, অট্ঠকথাযঞ্চ. সচে অট্ঠকথং, ধম্মপদং, জাতকাদিৱত্থুং ৱা কথেতুকামো হোতি, ছপ্পদমত্তমেৱ কথেতুং ৱট্টতি. পাড়িযা সদ্ধিং কথেন্তেন একং পদং পাড়িতো, পঞ্চ অট্ঠকথাতোতি এৱং ছ পদানি অনতিক্কমিত্ৱাৱ কথেতব্বো. পুৰিসেনাতি মনুস্সপুৰিসেন. তেনাহ ‘‘মনুস্সৱিগ্গহং গহেত্ৱা পনা’’তিআদি.
তিকপাচিত্তিযন্তি মাতুগামে মাতুগামসঞ্ঞিৱেমতিকঅমাতুগামসঞ্ঞীনং ৱসেন তীণি পাচিত্তিযানি. অঞ্ঞস্স ৱা মাতুগামস্সাতি একস্স মাতুগামস্স দেসেত্ৱা নিসিন্নে পুন আগতস্স অঞ্ঞস্স মাতুগামস্স, এৱং পন একাসনে নিসিন্নেন মাতুগামসতস্সাপি দেসেতুং ৱট্টতি. ‘‘ৱিঞ্ঞুমনুস্সিত্থিযা’’তি ৱচনতো অৱিঞ্ঞিত্থিযাপি দেসযতো অনাপত্তি. ইৰিযাপথপৰিৱত্তাভাৱোতি অত্তনো ৱা মাতুগামস্স ৱা ইৰিযাপথপৰিৱত্তাভাৱো. কপ্পিযকাৰকস্সাভাৱোতি ৱিঞ্ঞুস্স কপ্পিযকাৰকস্সাভাৱো, দুতিযানিযতে ৱুত্তলক্খণস্স মনুস্সস্স অভাৱোতি ৱুত্তং হোতি. কিৰিযাকিৰিযন্তি এত্থ উত্তৰি ছপ্পঞ্চৱাচাহি ধম্মদেসনা কিৰিযা, কপ্পিযকাৰকস্স অগ্গহণং অকিৰিযাতি দট্ঠব্বং.
ধম্মদেসনাসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা
নিপ্পৰিযাযেনাতি ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জি’’ন্তিআদিনা (পাচি. ৭১) উজুকমেৱ. পৰিযাযেন আৰোচিতন্তি ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসি, সো ভিক্খু পঠমং ঝানং সমাপজ্জি, সমাপজ্জতি, সমাপন্নো’’তিআদিনা (পাচি. ৭৫) অঞ্ঞাপদেসেন ভণিতং. পৰিনিব্বানকালে (পাচি. অট্ঠ. ৭৭), পন অন্তৰা ৱা অতিকড্ঢিযমানেন উপসম্পন্নস্স ভূতং আৰোচেতুং ৱট্টতি. অনতিকড্ঢিযমানেনাপি (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৭৭) তথাৰূপে কাৰণে সতি আৰোচেতুং ৱট্টতিযেৱ. তেনেৱ অঞ্ঞতৰেন দহৰভিক্খুনা উপৱদিতো অঞ্ঞতৰো থেৰো ‘‘আৱুসো, উপৰিমগ্গত্থায ৱাযামং মা অকাসি, খীণাসৱো তযা উপৱদিতো’’তি আহ. থেৰেন চ ‘‘অত্থি তে, আৱুসো, ইমস্মিং সাসনে পতিট্ঠা’’তি পুট্ঠো দহৰভিক্খু ‘‘আম, ভন্তে, সোতাপন্নো আহ’’ন্তি অৱোচ. ‘‘কাৰকো অয’’ন্তি ঞত্ৱাপি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনেন সমুত্তেজনায, সম্পহংসনায চ অৰিযা অত্তানং পকাসেন্তিযেৱ. তেনাহ ‘‘তথাৰূপে কাৰণে সতি উপসম্পন্নস্স আৰোচযতো’’তি. সুতপৰিযত্তিসীলগুণং পন অনুপসম্পন্নস্সপি আৰোচেতুং ৱট্টতি. কস্মা ন ইধ উম্মত্তকাদযো গহিতাতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. আদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৱেদনাট্টানং গহণং. তস্মিং সতীতি উম্মত্তকাদিভাৱে সতি. ইধ ন গহিতাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে পদভাজনিযং ন গহিতা. অচিত্তকন্তি পণ্ণত্তিজাননচিত্তাভাৱেন অচিত্তকং. কুসলাব্যাকতচিত্তেহি দ্ৱিচিত্ত’’ন্তি ইদং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন অৰিযপুগ্গলেযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ন হি পণ্ণত্তিং অজানন্তা ঝানলাভিনো পুথুজ্জনা ৱত্থুম্হি লোভৱসেন অকুসলচিত্তেনাপি ন আৰোচেন্তীতি. দুক্খৱেদনায ৱা অভাৱতো ‘‘দ্ৱিৱেদন’’ন্তি ইমস্স অনুৰূপং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ভূতাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা
দ্ৱিন্নং ‘আপত্তিক্খন্ধানন্তি পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসসঙ্খাতানং দ্ৱিন্নং আপত্তিক্খন্ধানং. আযতিং সংৱৰত্থাযাতি ‘‘এৱমেস পৰেসু হিৰোত্তপ্পেনাপি আযতিং সংৱৰং আপজ্জিস্সতী’’তি আযতিং সংৱৰত্থায. আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পৰিযন্তং কত্ৱা ৱা অকত্ৱা ৱাতি ‘‘এত্তকা আপত্তিযো আৰোচেতব্বা, এত্তকেসু কুলেসু আৰোচেতব্বা’’তি এৱং আপত্তীনঞ্চ কুলানঞ্চ পৰিযন্তং কত্ৱা ৱা অকত্ৱা ৱা.
অদুট্ঠুল্লাযাতি পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসং ঠপেত্ৱা অৱসেসপঞ্চাপত্তিক্খন্ধসঙ্খাতায অদুট্ঠুল্লায আপত্তিযা. অৱসেসে ছ আপত্তিক্খন্ধেতি সঙ্ঘাদিসেসৱজ্জিতে সেসে ছ আপত্তিক্খন্ধে. পুৰিমপঞ্চসিক্খাপদৱীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লন্তি পাণাতিপাতৱেৰমণিআদিকস্স আদিতো পঞ্চসিক্খাপদস্স ৱীতিক্কমসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লং. ইতৰং অদুট্ঠুল্লং ৱা অজ্ঝাচাৰন্তি ততো অঞ্ঞং ৱিকালভোজনাদিকপঞ্চকং, সুক্কৱিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামঞ্চেতি অদুট্ঠুল্লং ৱা অজ্ঝাচাৰং. ৱত্থুমত্তন্তি ‘‘অযং সুক্কৱিস্সট্ঠিং আপন্নো, দুট্ঠুল্লং, অত্তকামং, কাযসংসগ্গং আপন্নো’’তি এৱং ৱত্থুমত্তং ৱা আৰোচেন্তস্স. আপত্তিমত্তন্তি ‘‘অযং পাৰাজিকং আপন্নো, সঙ্ঘাদিসেসং, থুল্লচ্চযং, পাচিত্তিযং, পাটিদেসনীযং, দুক্কটং, দুব্ভাসিতং আপন্নো’’তি এৱং আপত্তিমত্তং ৱা আৰোচেন্তস্স. ৱুত্তলক্খণস্সাতি ‘‘পাৰাজিকং অনজ্ঝাপন্নস্সা’’তি কঙ্খা. অট্ঠ. দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা) এৱং ৱুত্তলক্খণস্স. সৱত্থুকোতি ৱত্থুনা সহ ঘটিতো.
দুট্ঠুল্লাৰোচনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা
পাসাণসক্খৰকথলমৰুম্বৱালুকাদীসূতি এত্থ মুট্ঠিপ্পমাণতো উপৰি পাসাণাতি ৱেদিতব্বা. মুট্ঠিপ্পমাণা সক্খৰা. কথলাতি কপালখণ্ডানি. মৰুম্বাতি কটসক্খৰা. ৱালুকা ৱালিকাযেৱ. অঞ্ঞতৰস্স ততিযভাগো হোতীতি ততিযো ভাগো হোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যতো পংসুং ৱা মত্তিকং ৱা আহৰাপেত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং কতে দ্ৱে কোট্ঠাসা পংসু ৱা মত্তিকা ৱা একো পাসাণাদীসু অঞ্ঞতৰো হোতি, অযং মিস্সকপথৱী নামাতি. ওৱট্ঠো নাম দেৱেন ওৱট্ঠো (পাচি. ৮৬). ৱুত্তন্তি পদভাজনিযং, সীহড়ট্ঠকথাযমেৱ ৱা ৱুত্তং. অধিকতৰপাসাণাদিমিস্সাতি অধিকতৰপাসাণাদীহি মিস্সা, অদড্ঢাপি ৱুত্তপ্পমাণতো অধিকতৰপাসাণাদিমিস্সাতি অধিপ্পাযো. ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পত্থো, তেন ঊনকচতুমাসোৱট্ঠপথৱিং সঙ্গণ্হাতি. সুদ্ধপাসাণাদিভেদাযাতি সুদ্ধা পাসাণা এত্থাতি সুদ্ধপাসাণা, সা আদি যস্স ভেদস্স সো সুদ্ধপাসাণাদি. আদি-সদ্দেন সুদ্ধসক্খৰাদীনং গহণং. সুদ্ধপাসাণাদিভেদো যস্সা সা সুদ্ধপাসাণাদিভেদা, তায সুদ্ধপাসাণাদিভেদায, সুদ্ধপাসাণাদিপ্পকাৰাযাতি অত্থো.
সযং খণতীতি এত্থ যো অন্তমসো পাদঙ্গুট্ঠকেনপি খণতি, উদকম্পি ছড্ডেন্তো ভিন্দতি, পাদঙ্গুট্ঠকেনপি ৱিলিখতি, পত্তম্পি পচন্তো দহতি, সো সব্বো খণতিযেৱাতি ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘খণনভেদনৱিলেখনপচনাদীহি ৱিকোপেতীতি. পত্তং পচন্তেন (পাচি. অট্ঠ. ৮৭) হি পুব্বে পক্কট্ঠানেযেৱ পচিতব্বো. অদড্ঢায পথৱিযা অগ্গিং ঠপেতুং ন ৱট্টতি. পত্তপচনকপালস্স পন উপৰি অগ্গিং ঠপেতুং ৱট্টতি. দাৰূনং উপৰি ঠপেতি, সো অগ্গি তানি দহন্তো গন্ত্ৱা পথৱিং দহতি, ন ৱট্টতি. ইট্ঠকপাসাণাদীসুপি এসেৱ নযো. তত্ৰাপি হি ইট্ঠকাদীনংযেৱ উপৰি ঠপেতুং ৱট্টতি. কস্মা? তেসং অনুপাদানত্তা. ন হি তানি অগ্গিস্স উপাদানসঙ্খং গচ্ছন্তি. সুক্খখাণুৰুক্খাদীসুপি অগ্গিং দাতুং ন ৱট্টতি. সচে পন ‘‘পথৱিং অপত্তমেৱ নিব্বাপেত্ৱা গমিস্সামী’’তি দেতি, ৱট্টতি. পচ্ছা নিব্বাপেতুং ন সক্কোতি, অৱিসযত্তা অনাপত্তি. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘খণনভেদনৱিলিখনপচনাদীহী’’তি ৱুত্তেনেৱ নযেন. নিযমেত্ৱাতি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা. ইতৰোতি আণাপকো.
‘‘পোক্খৰণিং খণা’’তি (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) ৱদতি, ৱট্টতি. খতাযেৱ পোক্খৰণী নাম হোতি, তস্মা অযং কপ্পিযৱোহাৰো. এস নযো ‘‘ৱাপিং, তড়াকং, আৱাটং খণা’’তিআদীসুপি. ‘‘ইমং ওকাসং খণ, ইমস্মিং ওকাসে পোক্খৰণিং খণা’’তি পন ৱত্তুং ন ৱট্টতি. ‘‘কন্দং খণ মূলং খণা’’তি অনিযমেত্ৱা ৱত্তুং ৱট্টতি. ‘‘ইমং ৱল্লিং খণ, ইমস্মিং ওকাসে কন্দং ৱা মূলং ৱা খণা’’তি ৱত্তুং ন ৱট্টতি. তেনাহ ‘‘ওকাসং অনিযমেত্ৱা…পে… ভণন্তস্সা’’তি. আতপেন সুক্খকদ্দমো চ ফলতি, তত্ৰ যো হেট্ঠা পথৱিযা অসম্বদ্ধো, তমেৱ অপনেতুং ৱট্টতি. এস নযো গোকণ্টকেপি. তেনাহ ‘‘আতপেন…পে… অসম্বদ্ধ’’ন্তি. তত্থ গোকণ্টকো (পাচি. অট্ঠ. ৮৬) নাম গাৱীনং খুৰচ্ছিন্নকদ্দমো ৱুচ্চতি. সচে পন হেট্ঠিমতলেন ভূমিসম্বন্ধো, ৱিকোপেতুং ন ৱট্টতি. ভিজ্জিত্ৱা পতিতনদিতটন্তি ভিজ্জিত্ৱা নদিসামন্তা পতিতং ওমকচাতুমাসং ওৱট্ঠং নদিতটং. সচে পন ভিজ্জিত্ৱা উদকেযেৱ পকতি, দেৱে অতিৰেকচাতুমাসং ওৱট্ঠেপি উদকেযেৱ উদকস্স পতিতত্তা ৱট্টতি. মহন্তম্পি নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডন্তি মহন্তম্পি কসিতট্ঠানে হেট্ঠা পথৱিযা অসম্বদ্ধং নঙ্গলচ্ছিন্নমত্তিকাপিণ্ডং. এৱমাদিসদ্দেন কূটাসিঞ্চনযোগ্গতনুককদ্দমাদীনং গহণং. অসঞ্চিচ্চ ৰুক্খাদিপৱট্টনেন ভিন্দন্তস্সাতি পাসাণৰুক্খাদীনি ৱা পৱট্টেন্তস্স, কত্তৰদণ্ডেন ৱা আহচ্চ আহচ্চ গচ্ছন্তস্স পথৱী ভিজ্জতি, সা ‘‘তেন ভিন্দিস্সামী’’তি এৱং সঞ্চিচ্চ অভিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ভিন্না নাম হোতি, ইতি অসঞ্চিচ্চ ৰুক্খাদিপ্পৱট্টনেন ভিন্দন্তস্স অনাপত্তি. অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৱিলিখন্তস্সাতি যো অঞ্ঞৱিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৱা কত্তৰযট্ঠিযা ৱা পথৱিং ৱিলিখন্তো তিট্ঠতি, তস্স এৱং অসতিযা পাদঙ্গুট্ঠকাদীহি ৱিলিখন্তস্স অনাপত্তি.
পথৱীখণনসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মুসাৱাদৱগ্গো পঠমো.