৩. ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা

সন্তি সহত্থে উপসগ্গো. তেন সদ্ধিং উস্সুক্কৱচনমেতং ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি আহ ‘‘সঞ্চেতেত্ৱা’’তিআদি. উস্সুক্কৱচনন্তি এত্থ উস্সুক্কৱচনং (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২) নাম পুব্বকালকিৰিযাৱচনং. অযঞ্হি সমানকত্তুকেসু পুব্বাপৰকালকিৰিযাৱচনেসু পুব্বকালকিৰিযাৱচনস্স নিৰুত্তিৱোহাৰো. ইদানি ‘‘সদ্ধিং চেতেত্ৱা’’তি ইমিনা সঙ্খেপেন ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পাণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞং অৱিজহিত্ৱা এৱ, ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞুপ্পত্তিযা অনন্তৰন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা কথং একক্খণে একস্স চিত্তস্স উভযাৰম্মণভাৱোতি এদিসী চোদনা অনৱকাসাতি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘ঞাতপৰিঞ্ঞায দিট্ঠসভাৱেসু ধম্মেসু তীৰণপৰিঞ্ঞায তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২) ‘ৰূপং অনিচ্চ’ন্তিআদিনা সভাৱেন সদ্ধিং একক্খণে অনিচ্চাদিলক্খণজাননং ৱিয ‘পাণো’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱ ‘ৱধামি ন’ন্তি জানাতী’’তি ৱদন্তি. অপৰে পন আচৰিযা তত্থাপি এৱং ন কথেন্তি. এত্থ চ মনুস্সৱিগ্গহো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পাণো’’তি ৱচনং ‘‘মনুস্সো অয’’ন্তি অজানিত্ৱা কেৱলং সত্তসঞ্ঞায ঘাতেন্তস্সাপি পাৰাজিকভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. চেতেত্ৱাতি চিন্তেত্ৱা. পকপ্পেত্ৱাতি অভিৱিচাৰেত্ৱা, সন্নিট্ঠানং কৰিত্ৱাতি অত্থো.

ইদানি মনুস্সঅত্তভাৱং আদিতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৱিগ্গহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কললতো পট্ঠাযাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নকললৰূপতো পট্ঠায. কললৰূপং নাম ইত্থিপুৰিসানং কাযৱত্থুভাৱদসকৱসেন সমতিংস ৰূপানি, নপুংসকানং কাযৱত্থুদসকৱসেন ৱীসতি. তত্থ ইত্থিপুৰিসানং কললৰূপং জাতিউণ্ণায একেন অংসুনা উদ্ধটতেলবিন্দুমত্তং হোতি অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং –

‘‘তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৱিলো;

এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগং, ‘কলল’ন্তি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৩৫; ৱিভ. অট্ঠ. ২৬; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২);

এৱং পৰিত্তকং ৱত্থুং আদিং কত্ৱা যাৱ মৰণকালা এত্থন্তৰে অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিপ্পত্তো অত্তভাৱো মনুস্সৱিগ্গহো নামাতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ যেভুয্যৱসেনেৱ ৱুত্তং. ওপপাতিকসংসেদজাপি হি মনুস্সা পাৰাজিকৱত্থুযেৱ. কললকালেপীতি পঠমসত্তাহেপি. তত্থ হি সন্ততিৱসেন পৱত্তমানং কললসঙ্খাতং অত্তভাৱং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং সক্কা, ন পন সব্বপঠমং কললৰূপং. পটিসন্ধিচিত্তেন হি সদ্ধিং তিংস কম্মজৰূপানি নিব্বত্তন্তি. তেসু পন ঠিতেসুযেৱ সোড়স ভৱঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. এতস্মিং অন্তৰে গহিতপটিসন্ধিকস্স দাৰকস্স ৱা মাতুযা ৱা পনস্স অন্তৰাযো নত্থি. অযঞ্হি মৰণস্স অনোকাসো নাম. ভেসজ্জসম্পদানেনাতি গব্ভপাতনভেসজ্জদানেন. ততো ৱা উদ্ধম্পীতি অব্বুদপেসিকালাদীসুপি. জীৱিতা ৱিযোজেয্যাতি সন্ততিৱিকোপনৱসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযতো অপনেয্য.

ইমস্স পনত্থস্সাতি ‘‘সঞ্চিচ্চ মনুস্সৱিগ্গহং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তি (পাৰা. ১৭১) ইমস্স অত্থস্স. আৱিভাৱত্থন্তি পকাসনত্থং. পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৱধো পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. সত্তোতি খন্ধসন্তানো. তত্থ হি সত্তপঞ্ঞত্তি. জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে হি ৱিকোপিতে ইতৰম্পি তংসম্বন্ধতায ৱিনস্সতীতি. যায চেতনাযাতি তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিনো কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তায যায চেতনায. মনোদ্ৱাৰে পন পৱত্তায ৱধকচেতনায পাণাতিপাতভাৱো নত্থি. সা চেতনাতি সা জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যায চেতনায পৱত্তমানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স নিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকৰণহেতু তংমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২), সা তাদিসপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো. লদ্ধূপক্কমানি হি মহাভূতানি ইতৰভূতানি ৱিয ন ৱিসদানীতি সমানজাতিকানং কাৰণং ন হোন্তীতি.

পাণাতিপাতো অস্স অত্থীতি পাণাতিপাতী. সংসগ্গে অযমীকাৰো. তেনাহ ‘‘ৱুত্তচেতনায সমঙ্গিপুগ্গলো’’তি. সকো হত্থো সহত্থো, তেন নিব্বত্তো পযোগো সাহত্থিকো. নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সোৱ নিস্সগ্গিযো. এৱং আণত্তিকো. ৱিজ্জামযো মন্তপৰিজপ্পনযোগো. ইদ্ধিমযো কম্মৱিপাকজিদ্ধিমযো.

ইদানি যথাৱুত্তেযেৱ ছ পযোগে ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ছসু পযোগেসু. সাহত্থিকোতি এত্থ হত্থো উপলক্খণভাৱেন গহিতোতি আহ ‘‘কাযেন ৱা’’তিআদি. তত্থ কাযেনাতি হত্থেন ৱা পাদেন ৱা মুট্ঠিনা ৱা জাণুনা ৱা যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন. কাযেকদেসো হেত্থ হত্থাদিকাযো অৱযৱে সমুদাযোপচাৰো যথা ‘‘গামো দড্ঢো’’তি. কাযপ্পটিবদ্ধেনাতি কাযতো অমোচিতেন অসিআদিনা পহৰণেন. পহৰণন্তি কাযৱিঞ্ঞত্তিসহিতায ৱধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং. কাযেন ৱা সত্তিআদীনং, কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা উসুযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনন্তি যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. তত্থাতি তেসু সাহত্থিকনিস্সগ্গিযেসু. উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতোতি উদ্দিসিত্ৱা চ অনুদ্দিসিত্ৱা চ পৱত্তিভেদেন. উদ্দিসনং উদ্দিসো, সো এতস্স অত্থীতি উদ্দিসকো, পযোগো, তস্মিং. বজ্ঝতি এতেনাতি বদ্ধো, কম্মমেৱ বদ্ধো কম্মবদ্ধো, পাণাতিপাতোতি অত্থো. অথ ৱা বন্ধনং বদ্ধো, কম্মুনা বদ্ধো কম্মবদ্ধো, সো অস্স হোতি, পাণাতিপাতকম্মমস্স সিদ্ধন্তি ৱুত্তং হোতি. উভযত্থাপীতি উদ্দিসকে, অনুদ্দিসকে চাতি দ্ৱীসুপি. পচ্ছা ৱা তেনেৱ ৰোগেন মৰতূতি যোজনা. পহৰিতক্খণেযেৱাতি মৰণায পহোনকপ্পহাৰস্স লদ্ধক্খণেযেৱ কম্মবদ্ধো. যদি অৱস্সং তেন মৰতীতি অধিপ্পাযো. সচে পন মৰণাধিপ্পাযেন পহাৰং দত্ৱা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহাৰে দিন্নে পচ্ছাপি পঠমপ্পহাৰেনেৱ মৰতি, তদাৱ কম্মবদ্ধো. অথ দুতিযপহাৰেন মৰতি, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপ্পহাৰেনেৱ কম্মবদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৱত্তি পাণাতিপাতো. এস নযো বহূহিপি একস্স পহাৰে দিন্নে. তত্ৰাপি হি যস্স পহাৰেন মৰতি, তস্সেৱ কম্মবদ্ধোতি. আণাপনং নাম ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসহিতায ৱধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং.

ইদানি ইমস্মিং আণত্তিকপযোগে সঙ্কেতৱিসঙ্কেতভাৱজাননত্থং ছব্বিধং নিযমং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং আণত্তিকপযোগে. আণত্তিনিযামকাতি আণত্তিকপযোগসাধিকা. এতেসু হি অৱিৰজ্ঝিতেসুযেৱ আণত্তিকপযোগো হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.

পুগ্গলোতি মাৰেতব্বো পুগ্গলো. তেনাহ ‘‘যং হী’’তিআদি. আণাপকস্স আপত্তীতি আণাপকস্স আণত্তিক্খণে আপত্তি, আণত্তস্স মাৰণক্খণে. আণাপকো মুচ্চতীতি আণত্তস্সেৱ কম্মবদ্ধো, ৱত্থুৱিসেসেন পনেত্থ কম্মৱিসেসো চ আপত্তিৱিসেসো চ হোতীতি. ‘‘পুৰেভত্তং মাৰেহী’’তি আণত্তো পুৰেভত্তমেৱ মাৰেতীতি ‘‘অজ্জ স্ৱে’’তি অনিযমেত্ৱা ‘‘পুৰেভত্তং মাৰেহী’’তি আণত্তো যদা কদাচি পুৰেভত্তং মাৰেতি. যো পন ‘‘অজ্জ পুব্বণ্হে’’তি ৱুত্তো মজ্ঝন্হে ৱা সাযন্হে ৱা স্ৱে ৱা পুব্বণ্হে মাৰেতি, ৱিসঙ্কেতো হোতি, আণাপকস্স নত্থি কম্মবদ্ধো. পুব্বণ্হে মাৰেতুং ৱাযমন্তস্স মজ্ঝন্হে জাতেপি এসেৱ নযো. এতেন নযেন সব্বকালপ্পভেদেসু সঙ্কেতৱিসঙ্কেততা ৱেদিতব্বা.

এৱং ৱত্থুকালেসু সঙ্কেতৱিসঙ্কেততং দস্সেত্ৱা ইদানি ওকাসাদীসু সঙ্কেতৱিসঙ্কেততং অতিদিসন্তো ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ওকাসোতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭৪) গামো ৱা ৱনং ৱা গেহদ্ৱাৰং ৱাতি এৱমাদিকো. আৱুধন্তি অসি ৱা উসু ৱা সত্তি ৱাতি এৱমাদি. ইৰিযাপথোতি মাৰেতব্বস্স গমনং ৱা নিসজ্জা ৱাতি এৱমাদি. কিৰিযাৱিসেসোতি ৱিজ্ঝনং ৱা ছেদনং ৱা ভেদনং ৱা সঙ্খমুণ্ডকং ৱাতি এৱমাদি. ইমেসু যথা যথা ৱধকো আণত্তো, তথা তথা কতে আণাপকস্স আপত্তি, অঞ্ঞথা কতে ৱিসঙ্কেতো হোতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদি. তত্থ সব্বত্থাতি ওকাসাদীসু চতূসু. হোতি চেত্থ –

‘‘যথাণত্তিৱসেনেৱ, আণত্তেন কতে সতি;

আণাপকস্স আপত্তি, ৱিসঙ্কেতোঞ্ঞথা কতে’’তি.

আণত্তিযং পন অযং ৱিসেসো – অধিট্ঠাযাতি অধিট্ঠহিত্ৱা আণাপেতি ‘‘এৱং ৱিজ্ঝ, এৱং পহৰ, এৱং ঘাতেহী’’তি (পাৰা. ১৭৪) ৱুত্তায পাড়িযা লব্ভতীতি ঞাতব্বো.

ওপতন্তি এত্থাতি ওপাতো, আৱাটো, তস্স খণনং ওপাতক্খণনং. অপস্সেনসংৱিধানন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭৭) অপস্সেনস্স সংৱিধানং. নিচ্চপৰিভোগো মঞ্চো ৱা পীঠং ৱা অপস্সেনফলকং ৱা দিৱাট্ঠানে নিসীদন্তস্স অপস্সেনকত্থম্ভো ৱা তত্থজাতকৰুক্খো ৱা চঙ্কমে অপস্সায তিট্ঠন্তস্স আলম্বনৰুক্খো ৱা আলম্বনফলকং ৱা, সব্বম্পেতং অপস্সনীযট্ঠেন অপস্সেনং নাম, তস্মিং অপস্সেনে যথা অপস্সযন্তং ৱিজ্ঝতি ৱা ছিন্দতি ৱা, তথা কত্ৱা ৱাসিফৰসুসত্তিআৰকণ্টকাদীসু অঞ্ঞতৰস্স সত্থস্স ঠপনন্তি অত্থো.

উপনিক্খিপনং নাম সমীপে নিক্খিপনং. মনাপস্স ৱা অমনাপস্স ৱা ৰূপস্স উপহৰণং সমীপে ঠপনং ৰূপূপহাৰো, অত্তনা ৱা যক্খপেতাদিৱেসং গহেত্ৱা তিট্ঠনং. আদিসদ্দেন সদ্দূপহাৰাদীনং গহণং. এত্থাপীতি থাৱৰপযোগেপি. উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদো ৱেদিতব্বো, যতো তত্থপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ কম্মবদ্ধো হোতি. অযং পন ৱিসেসো – মূলট্ঠেন ওপাতাদীসু পৰেসং মূলেন ৱা মুধা ৱা দিন্নেসুপি যদি তপ্পচ্চযা কোচি মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদিপি তেন, অঞ্ঞেন ৱা তত্ৰ ওপাতে ৱিনাসেত্ৱা ভূমিসমে কতেপি পংসুহাৰকা ৱা পংসুং গণ্হন্তা, মূলখণকা ৱা মূলানি খণন্তা আৱাটং কৰোন্তি, দেৱে ৱা ৱস্সন্তে কদ্দমো জাযতি, তত্থ চ কোচি ওতৰিত্ৱা ৱা লগ্গিত্ৱা ৱা মৰতি, মূলট্ঠস্সেৱ কম্মবদ্ধো. যদি পন যেন লদ্ধং, সো ৱা অঞ্ঞো ৱা ৱিত্থততৰং ৱা গম্ভীৰতৰং ৱা কৰোতি, তপ্পচ্চযা চ কোচি মৰতি, উভযেসম্পি কম্মবদ্ধো. যথা তু মূলানি মূলেহি সংসন্দন্তি, তথা তত্থ থলে কতে মুচ্চতি. এৱং অপস্সেনসংৱিধানাদীসুপি যাৱ তেসং পৱত্তি, তাৱ যথাসম্ভৱং কম্মবদ্ধো ৱেদিতব্বো.

ৱিজ্জাপৰিজপ্পনন্তি আথব্বণিকেহি, ৱিজ্জাধৰেহি চ মন্তপৰিজপ্পনং. কম্মৱিপাকজায ইদ্ধিযাতি সাতিসযকম্মনিব্বত্তায কম্মৱিপাকেন সহজাতায ইদ্ধিযা, কম্মস্স ৱা ৱিপাকভাৱেন জাতায ইদ্ধিযা. পযোজনন্তি পৱত্তনং, কৰণন্তি অত্থো, দাঠাৱুধাদীনং দাঠাকোটনাদীনমিৱ মাৰণত্থং কম্মৱিপাকজিদ্ধিৱিকাৰকৰণন্তি ৱুত্তং হোতি.

কম্মসাধনো ৱাযং হাৰকসদ্দো বহুলংৱিধানেন তত্থাপি ণ্ৱুপচ্চযস্স সিজ্ঝনতোতি আহ ‘‘অথ ৱা’’তিআদি. জীৱিতহৰণকং, উপনিক্খিপিতব্বং ৱা সত্থমেৱ হাৰকন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২) ৱিকপ্পদ্ৱযেন ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সত্থঞ্চ তং হাৰকঞ্চাতি সত্থহাৰক’’ন্তি. ‘‘হাৰকসত্থ’’ন্তি ৱত্তব্বে ৱিসেসনস্স পৰনিপাতং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পৰিযেসেয্যাতি গৱেসেয্য. ‘‘যথা লভতি, তথা কৰেয্যা’’তি ইমিনা পন অধিপ্পাযত্থমাহ, ‘‘উপনিক্খিপেয্যা’’তি ইমিনা সিখাপত্তমত্থং. ইতৰথা হি ‘‘পৰিযেসেয্যা’’তি ইমস্স ‘‘উপনিক্খিপেয্যা’’তি অযমত্থো অধিপ্পেতো ন সিযা. পৰিযিট্ঠমত্তেযেৱাতি পৰিযেসিতমত্তেযেৱ. যদি এৱং অথ কস্মা পাড়িযং ‘‘সত্থহাৰকং ৱাস্স পৰিযেসেয্যাতি অসিং ৱা সত্তিং ৱা ভেণ্ডিং ৱা লগুড়ং ৱা পাসাণং ৱা সত্থং ৱা ৱিসং ৱা ৰজ্জুং ৱা’’তি (পাৰা. ১৭২) ৱুত্তন্তি আহ ‘‘পদভাজনে পনা’’তিআদি. অস্সাতি ‘‘সত্থহাৰকং ৱাস্স পৰিযেসেয্যা’’তি ইমস্স পদস্স. ব্যঞ্জনানুৰূপতো পৰিপুণ্ণং কত্ৱা অত্থস্স অৱুত্তত্তা ‘‘ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱা’’তি ৱুত্তং. সসতি হিংসতীতি সত্থং, সসন্তি হিংসন্তি এতেনাতি ৱা সত্থং. আদিসদ্দেন ‘‘সত্তিং ৱা’’তিআদিপাড়িসেসং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ লগুড়ন্তি মুগ্গৰো. সত্থন্তি ৱুত্তাৱসেসং যং কিঞ্চি সমুখং ৱেদিতব্বং.

যো এৱং মৰতীতি যো সত্থং ৱা আহৰিত্ৱা, ৱিসং ৱা খাদিত্ৱা, ৰজ্জুযা ৱা উব্বন্ধিত্ৱা, সোব্ভাদীসু ৱা পতিত্ৱা, অঞ্ঞেহি ৱা অগ্গিপৱেসনউদকপৱেসনাদীহি উপাযেহি মৰতি. ‘‘সো ধনং ৱা লভতী’’তিআদিনা নযেনাতি সো ধনং ৱা লভতি, যসং ৱা লভতি, সগ্গং ৱা গচ্ছতি, ধম্মো ৱাস্স হোতীতি ইমিনা নযেন. কিমনেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘এতেনা’’তিআদি. তত্থ এতেনাতি ‘‘মৰণৱণ্ণং ৱা সংৱণ্ণেয্যা’’তি এতেন ৱচনেন. নযিধ এৱন্তি ইধ মনুস্সৱিগ্গহপাৰাজিকে ন এৱং, ন পৰিযাযকথায মুচ্চতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সংৱণ্ণেয্যা’’তিআদি.

‘‘সত্থং ৱা আহৰা’’তিআদিনাতি এত্থ আদিসদ্দেন ‘‘ৱিসং ৱা খাদ, ৰজ্জুযা ৱা উব্বন্ধিত্ৱা কালং কৰোহি, সোব্ভে ৱা নৰকে ৱা পপাতে ৱা পপতা’’তিআদিং (পাৰা. ১৭২) সব্বং মৰণূপাযং সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ নৰকো (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২) নাম তত্থ তত্থ ফলন্তিযা ভূমিযা সযমেৱ নিব্বত্তা মহাদৰী, যত্থ হত্থীপি পতন্তি, চোৰাপি নিলীযিত্ৱা তিট্ঠন্তি. পপাতোতি পব্বতন্তৰে ৱা থলন্তৰে ৱা একতো ছিন্নো. পাপকেনাতি লামকেন. দুজ্জীৱিতেনাতি দুক্খবহুলত্তা দুক্খেন জীৱিতেন. মতং তে জীৱিতা সেয্যাতি তৱ মৰণং জীৱিতা সুন্দৰতৰং. চিত্তমস্স অত্থীতি চিত্তো. তথা মনো. ইতি-সদ্দো ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫; ৩.৯০) ৱিয নিদস্সনে দট্ঠব্বো যথাৱুত্তস্স বুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানস্স মৰণস্স নিদস্সনতো. তেনেৱাহ ‘‘মতং তে জীৱিতা সেয্যো’’তিআদি.

ননু চেত্থ ‘‘মনো’’তি ইদম্পি অত্থতো চিত্তমেৱ, অথ কস্মা ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. চিত্তস্স অত্থদীপনত্থং ৱুত্তন্তি নাযং চিত্তসদ্দো ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (পাৰা. ১৭১) ৱিয ৱিচিত্তাদিঅত্থো, অথ খো ৱিঞ্ঞাণৱচনোতি তস্স অত্থদীপনত্থং ৱুত্তং. ইমিনা পুনৰুত্তিদোসাভাৱং দস্সেতি. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘তেনেৱস্সা’’তিআদি. চিত্তো নানাপ্পকাৰকো সঙ্কপ্পো অস্সাতি চিত্তসঙ্কপ্পো. ৱিচিত্তত্থো হেত্থ চিত্তসদ্দো ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং, যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০০) ৱিয. তেনাহ ‘‘ৱিচিত্তসঙ্কপ্পো’’তি. এত্থাপি ইতিসদ্দো আহৰিতব্বোতি ‘‘চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি ইমস্মিং পদেপি অধিকাৰৱসেন ইতিসদ্দো আহৰিতব্বো. ইদঞ্হি ‘‘ইতি চিত্তসঙ্কপ্পো’’তি এৱং অৱুত্তম্পি অধিকাৰতো ৱুত্তমেৱ হোতীতি. সঙ্কপ্পোতি চেত্থ ‘‘তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো’’তিআদীসু (ধ. স. ৭) ৱিয ন ৱিতক্কস্সেৱ নামং, অথ খো তস্স চ অঞ্ঞেসঞ্চাতি দস্সেতুং ‘‘সঙ্কপ্পোতি চা’’তিআদি আৰদ্ধং. সংৱিদহনমত্তস্সাতি সঞ্ঞাচেতনাৱিতক্কসঙ্খাতস্স সব্বস্স সংৱিদহনস্স. সামঞ্ঞত্থো হেত্থ মত্তসদ্দো ‘‘ব্ৰাহ্মণমত্তং ভোজেতী’’তিআদীসু ৱিয. তেনাহ ‘‘তঞ্চ সংৱিদহন’’ন্তিআদি. ইমিনা সংৱিদহনং নামেত্থ ন ৱিধানন্তি দস্সেতি. অধিপ্পাযো নাম ৱিতক্কো.

উচ্চাৱচেন কাৰণেনাতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২) মহন্তামহন্তেন উপাযেন. তত্থ মৰণৱণ্ণসংৱণ্ণনে তাৱ জীৱিতে আদীনৱদস্সনৱসেন অৱচাকাৰতা, মৰণে ৱণ্ণভণনৱসেন উচ্চাকাৰতা ৱেদিতব্বা. সমাদপনে পন মুট্ঠিজাণুনিপ্পোথনাদীহি মৰণসমাদপনৱসেন উচ্চাকাৰতা, একতো ভুঞ্জন্তস্স নখে ৱিসং পক্খিপিত্ৱা মৰণাদিসমাদপনৱসেন অৱচাকাৰতা ৱেদিতব্বা.

এৱং অসাধাৰণৱিনিচ্ছযং ৱত্ৱা ইদানি সাধাৰণৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘ৱেসালিয’’ন্তিআদিমাহ. ওপাতক্খণনাদীসু দুক্কটন্তি এত্থ সচেপি জাতপথৱিং খণতি, পাণাতিপাতস্স পুব্বপযোগত্তা পযোগে পযোগে দুক্কটং. মনুস্সৱিগ্গহো নাগসুপণ্ণাদিসদিসো তিৰচ্ছানগতো তিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহো, যক্খো চ পেতো চ তিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহো চ যক্খপেততিৰচ্ছানগতমনুস্সৱিগ্গহা, তেসং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা থুল্লচ্চযং অতিদিসতি. ইদানি ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদিনা অপস্সেনসংৱিধানাদীসুপি যথাৱুত্তআপত্তিভেদং অতিদিসতি. সব্বত্থাতি অপস্সেনসংৱিধানাদীসু সব্বেসু পযোগেসু.

ইদানি অনাপত্তিং দস্সেতুং ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তিআদিমাহ. এত্থ চ ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তি (সাৰত্থ. টী. ২.১৭৯) ইদং মৰণসংৱত্তনিকউপক্কমস্স অসল্লক্খণং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘অজানন্তস্সা’’তি ইদং পন মৰণসংৱত্তনিকউপকৰণস্স অজাননং সন্ধায, ‘‘নমৰণাধিপ্পাযস্সা’’তি ইদং উপক্কমং জানন্তস্সাপি মৰণাধিপ্পাযস্স অভাৱং. তেনাহ ‘‘অসঞ্চিচ্চা’’তিআদি. অচেতেত্ৱাতি অসল্লক্খেত্ৱা, ৱিৰজ্ঝিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.

মুসলুস্সাপনৱত্থুস্মিং ৱিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভত্তগ্গে অন্তৰঘৰে আসনং পঞ্ঞপেন্তো মুসলে উস্সিতে একং মুসলং অগ্গহেসি. দুতিযো মুসলো পৰিপতিত্ৱা অঞ্ঞতৰস্স দাৰকস্স মত্থকে অৱত্থাসি. সো কালমকাসি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূতি. অসঞ্চিচ্চ অহং ভগৱাতি. অনাপত্তি ভিক্খু অসঞ্চিচ্চা’’তি (পাৰা. ১৮০) ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱিয.

ৱিসগতপিণ্ডপাতৱত্থুস্মিং ৱিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো পিণ্ডচাৰিকো ভিক্খু ৱিসগতং পিণ্ডপাতং লভিত্ৱা পটিক্কমনং হৰিত্ৱা ভিক্খূনং অগ্গকাৰিকং অদাসি. তে ভিক্খূ কালমকংসু. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূতি. নাহং ভগৱা জানামীতি. অনাপত্তি ভিক্খু অজানন্তস্সা’’তি (পাৰা. ১৮১) ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱিয.

ভেসজ্জৱত্থুস্মিং ৱিযাতি ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰা ৱঞ্ঝা ইত্থী কুলূপকং ভিক্খুং এতদৱোচ ‘‘ইঙ্ঘায্য ভেসজ্জং জানাহি, যেনাহং ৱিজাযেয্য’ন্তি. ‘সুট্ঠু ভগিনী’তি তস্সা ভেসজ্জং অদাসি. সা কালমকাসি. তস্স কুক্কুচ্চং অহোসি…পে… অনাপত্তি ভিক্খু পাৰাজিকস্স, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ১৮৭) ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱিয. ইধ আদিকম্মিকা অঞ্ঞমঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপিতভিক্খূ, তেসং অনাপত্তি. অৱসেসানং মৰণৱণ্ণসংৱণ্ণনকাদীনং আপত্তিযেৱ.

অথ কথং দুক্খৱেদনন্তি, ননু ৰাজানো চোৰং দিস্ৱা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ, নং ঘাতেথা’’তি ৱদন্তীতি? সচ্চং হসমানা ৱদন্তি, সো পন হাসো তেসং অঞ্ঞৱিসযো, সন্নিট্ঠাপকচেতনা দুক্খসম্পযুত্তাৱ. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘সচেপি হি সিৰিসযনং আৰুড়্হো ৰজ্জসম্পত্তিসুখমনুভৱন্তো ৰাজা ‘চোৰো দেৱ আনীতো’তি ৱুত্তে ‘গচ্ছথ নং মাৰেথা’তি হসমানো ভণতি, দোমনস্সচিত্তেনেৱ ভণতীতি ৱেদিতব্বো. সুখৱোকিণ্ণত্তা, পন অনুপ্পবন্ধাভাৱা চ দুজ্জানমেতং পুথুজ্জনেহী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭৯).

ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.