পাৰাজিককণ্ডং
ইদানি নিদানুদ্দেসানন্তৰং ৱুত্তস্স পাৰাজিকুদ্দেসস্স অত্থং সংৱণ্ণেতুং ‘‘ইদানী’’তিআদি আৰদ্ধং. নিদানানন্তৰন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, নিদানং অনন্তৰং কত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাতি পাৰাজিককণ্ডে. পাতিমোক্খেতি ভিক্খুপাতিমোক্খে. চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো ঊনাতিৰেকভাৱনিৱত্তনতো. পাৰাজিকাতি সজাতিনামং. আপত্তিযোতি সব্বসাধাৰণনামং. উদ্দিসীযতীতি উদ্দেসো. ভাৱপ্পধানোযং নিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘উদ্দিসিতব্বত’’ন্তি.
১. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা
যো পনাতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা) এত্থ যস্মা পনাতি নিপাতমত্তং, যোতি অত্থপদং, তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যো কোচী’’তি আহ. যস্মা পন যো যোকোচি নাম, সো অৱস্সং লিঙ্গযুত্তজাতিনামগোত্তসীলৱিহাৰগোচৰৱযেসু একেনাকাৰেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তথা ঞাপেতুং ‘‘ৰস্সদীঘাদিনা’’তিআদিমাহ. আদিসদ্দেন নৱকম্মাদীনং গহণং. লিঙ্গাদিভেদেনাতি লিঙ্গীযতিঞাযতি এতেনাতি লিঙ্গং, তং আদি যেসং তেতি লিঙ্গাদযো, তেসং ভেদো লিঙ্গাদিভেদো, তেন লিঙ্গাদিভেদেন. এত্থাদিসদ্দেন পন যুত্তাদীনং গহণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – লিঙ্গৱসেন যাদিসো ৱা তাদিসো ৱা হোতু, দীঘো ৱা ৰস্সো ৱা কাড়ো ৱা ওদাতো ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱি ৱা কিসো ৱা থূলো ৱা. যোগৱসেন যেন ৱা তেন ৱা যুত্তো হোতু, নৱকম্মযুত্তো ৱা উদ্দেসযুত্তো ৱা ৱাসধুৰযুত্তো ৱা. জাতিৱসেন যংজচ্চো ৱা তংজচ্চো ৱা হোতু, খত্তিযো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ৱেস্সো ৱা সুদ্ধো ৱা. নামৱসেন যথানামো ৱা তথানামো ৱা হোতু, বুদ্ধৰক্খিতো ৱা ধম্মৰক্খিতো ৱা সঙ্ঘৰক্খিতো ৱা. গোত্তৱসেন যথাগোত্তো ৱা তথাগোত্তো ৱা হোতু, কচ্চাযনো ৱা ৱাসিট্ঠো ৱা কোসিযো ৱা. সীলেসু যথাসীলো ৱা তথাসীলো ৱা হোতু, নৱকম্মসীলো ৱা উদ্দেসসীলো ৱা ৱাসধুৰসীলো ৱা. ৱিহাৰেসুপি যথাৱিহাৰী ৱা তথাৱিহাৰী ৱা হোতু, নৱকম্মৱিহাৰী ৱা উদ্দেসৱিহাৰী ৱা ৱাসধুৰৱিহাৰী ৱা. গোচৰেসুপি যথাগোচৰো ৱা তথাগোচৰো ৱা হোতু, নৱকম্মগোচৰো ৱা উদ্দেসগোচৰো ৱা ৱাসধুৰগোচৰো ৱা. ৱযেসুপি যো ৱা সো ৱা হোতু থেৰো ৱা নৱো ৱা মজ্ঝিমো ৱা, অথ খো সব্বোৱ ইমস্মিং অত্থে ‘‘যো’’তি ৱুচ্চতীতি.
ইদানি ‘‘ভিক্খূ’’তি পদং সংৱণ্ণেতুং ‘‘এহিভিক্খূপসম্পদা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱতো ৱচনমত্তেন ভিক্খুভাৱো এহিভিক্খূপসম্পদা. ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তিআদিনা (মহাৱ. ১০৫) নযেন তিক্খত্তুং ৱাচং ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তেহি তীহি সৰণগমনেহি উপসম্পদা সৰণগমনূপসম্পদা. ওৱাদপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫) নাম –
‘‘তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘তিব্বং মে হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱিস্সতি থেৰেসু নৱেসু মজ্ঝিমেসূ’তি, এৱঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘যং কিঞ্চি ধম্মং সুণিস্সামি কুসলূপসংহিতং, সব্বং তং অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কৰিত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতো ধম্মং সুণিস্সামী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতি ন ৱিজহিস্সতী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) –
ইমিনা ওৱাদপ্পটিগ্গহণেন মহাকস্সপত্থেৰস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
পঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা নাম সোপাকস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা. ভগৱা কিৰ পুব্বাৰামে অনুচঙ্কমন্তং সোপাকসামণেৰং ‘‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা’তি ৱা সোপাক ‘ৰূপসঞ্ঞা’তি ৱা ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫) দস অসুভনিস্সিতে পঞ্হে পুচ্ছি. সো তে ব্যাকাসি. ভগৱা তস্স সাধুকাৰং দত্ৱা ‘‘কতিৱস্সো ত্ৱং, সোপাকা’’তি পুচ্ছি. সত্তৱস্সোহং ভগৱাতি. ‘‘সোপাক, ত্ৱং মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা পঞ্হে ব্যাকাসী’’তি আৰদ্ধচিত্তো উপসম্পদং অনুজানি, অযং পঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা.
অট্ঠগৰুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদা নাম মহাপজাপতিযা অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণেন অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
দূতেনূপসম্পদা নাম অড্ঢকাসিযা গণিকায অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
অট্ঠৱাচিকূপসম্পদা নাম ভিক্খুনিযা ভিক্খুনিসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেন, ভিক্খুসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেনাতি ইমেহি দ্ৱীহি কম্মেহি উপসম্পদা.
ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদা নাম ভিক্খূনং এতৰহি উপসম্পদা. ঞত্তিচতুত্থেনাতি তীহি অনুস্সাৱনাহি, একায চ ঞত্তিযাতি এৱং ঞত্তিচতুত্থেন. কিঞ্চাপি হি ঞত্তি সব্বপঠমং ৱুচ্চতি, তিস্সন্নং পন অনুস্সাৱনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৱতো অত্থব্যঞ্জনভিন্নং ঞত্তিং তাসং চতুত্থন্তি কত্ৱা ‘‘ঞত্তিচতুত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অকুপ্পেনাতি অকোপেতব্বতং, অপ্পটিক্কোসিতব্বতঞ্চ উপগতেন. ঠানাৰহেনাতি কাৰণাৰহেন সত্থু সাসনাৰহেন. উপসম্পন্নো নাম উপৰিভাৱং সমাপন্নো, পত্তোতি অত্থো. ভিক্খুভাৱো হি উপৰিভাৱো, তঞ্চেস যথাৱুত্তেন কম্মেন সমাপন্নত্তা ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ৱুচ্চতি. কস্মা পনেত্থ ইমিনাৱ উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি? ৱুচ্চতে – এহিভিক্খূপসম্পদা অন্তিমভৱিকানমেৱ, সৰণগমনূপসম্পদা পৰিসুদ্ধানং, ওৱাদপ্পটিগ্গহণপঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা মহাকস্সপসোপাকানং, ন চ তে ভব্বা পাৰাজিকাদিলোকৱজ্জং আপজ্জিতুং, অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণাদযো চ ভিক্খুনীনংযেৱ অনুঞ্ঞাতা. অযঞ্চ ভিক্খু, তস্মা ঞত্তিচতুত্থেনেৱ উপসম্পদাকম্মেন উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি ৱেদিতব্বো. পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পন সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি এহিভিক্খূপসম্পদায উপসম্পন্নাদযো সঙ্গয্হন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা). ৱক্খতি হি ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পন অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি. ইদানি ‘‘অকুপ্পেন ঠানাৰহেন উপসম্পন্নো’’তি সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তস্স পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থাতি তেসু পঞ্চসু. ৱসতি এত্থাতি ৱত্থু, আধাৰো পতিট্ঠা. তেনাহ ‘‘উপসম্পদাপেক্খো পুগ্গলো’’তি. ঊনানি অপৰিপুণ্ণানি ৱীসতি ৱস্সানি অস্সাতি ঊনৱীসতিৱস্সো. এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং উপৰি সপ্পাণকৱগ্গে ঊনৱীসতিসিক্খাপদে (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৱীসতিৱস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱণ্ণযিস্সাম. তেসূতি পণ্ডকাদীসু একাদসসু অভব্বপুগ্গলেসু. পণ্ডকো (মহাৱ. অট্ঠ. ১০৯) পনেত্থ পঞ্চৱিধো হোতি আসিত্তপণ্ডকো, উসূযপণ্ডকো, ওপক্কমিকপণ্ডকো, নপুংসকপণ্ডকো, পক্খপণ্ডকোতি. তেসু আসিত্তপণ্ডকস্স চ উসূযপণ্ডকস্স চ পব্বজ্জা ন ৱাৰিতা, ইতৰেসং তিণ্ণং ৱাৰিতা. তেসুপি পক্খপণ্ডকস্স যস্মিং পক্খে পণ্ডকো হোতি, তস্মিংযেৱস্স পক্খে পব্বজ্জা ৱাৰিতাতি. তযো চেত্থ পব্বজ্জূপসম্পদানং অভব্বতায অৱত্থূ. তেনাহ ‘‘আসিত্তপণ্ডকঞ্চা’’তিআদি. তত্থ যস্স পৰেসং অঙ্গজাতং মুখেন গহেত্ৱা অসুচিনা আসিত্তস্স পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং আসিত্তপণ্ডকো. যস্স পৰেসং অজ্ঝাচাৰং পস্সতো উসূযায উপ্পন্নায পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং উসূযপণ্ডকো. যস্স উপক্কমেন বীজানি অপনীতানি, অযং ওপক্কমিকপণ্ডকো (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৫; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১০৯). যো পন পটিসন্ধিযংযেৱ অভাৱকো উপ্পন্নো, অযং নপুংসকপণ্ডকো. একচ্চো পন অকুসলৱিপাকানুভাৱেন কাড়পক্খে পণ্ডকো হোতি, জুণ্হপক্খে পনস্স পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং পক্খপণ্ডকোতি ৱেদিতব্বো.
থেয্যেন সংৱাসো এতস্সাতি থেয্যসংৱাসকো. সো চ ন সংৱাসমত্তস্সেৱ থেনকো ইধাধিপ্পেতো, অথ খো লিঙ্গস্স, তদুভযস্স চ থেনকোপীতি আহ ‘‘থেয্যসংৱাসকো পন তিৱিধো’’তিআদি. ন ভিক্খুৱস্সানি গণেতীতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০) ‘‘অহং দসৱস্সো ৱা ৱীসতিৱস্সো ৱা’’তি মুসা ৱত্ৱা ভিক্খুৱস্সানি ন গণেতি. ন যথাৱুড্ঢং ভিক্খূনং ৱা সামণেৰানং ৱা ৱন্দনং সাদিযতীতি অত্তনা মুসাৱাদং কত্ৱা দস্সিতৱস্সানুৰূপেন যথাৱুড্ঢং ৱন্দনং নাধিৱাসেতি. ন আসনেন পটিবাহতীতি ‘‘অপেহি, মে এতং পাপুণাতী’’তি আসনেন নপ্পটিবাহতি. ন উপোসথাদীসু সন্দিস্সতীতি উপোসথপ্পৱাৰণাদীসু ন সন্দিস্সতি. লিঙ্গমত্তস্সেৱাতি এৱসদ্দেন সংৱাসং নিৱত্তেতি. সমানোতি সন্তো. লিঙ্গানুৰূপস্স সংৱাসস্সাতি সামণেৰলিঙ্গানুৰূপস্স সামণেৰসংৱাসস্স. সচে পন কাসাযে ধুৰং নিক্খিপিত্ৱা নগ্গো ৱা ওদাতৱত্থনিৱত্থো ৱা মেথুনসেৱনাদীহি অস্সমণো হুত্ৱা কাসাযানি নিৱাসেতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. সচে গিহিভাৱং পত্থযমানো কাসাযং ওৱট্টিকং কত্ৱা, অঞ্ঞেন ৱা আকাৰেন গিহিনিৱাসনেন নিৱাসেতি ‘‘সোভতি নু খো মে গিহিলিঙ্গং, ন সোভতী’’তি ৱীমংসনত্থং, ৰক্খতি তাৱ, ‘‘সোভতী’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন লিঙ্গং সাদিযতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. ওদাতং নিৱাসেত্ৱা ৱীমংসনসম্পটিচ্ছনেসুপি এসেৱ নযো. সচেপি নিৱত্থকাসাৱস্স উপৰি ওদাতং নিৱাসেত্ৱা ৱীমংসতি ৱা সম্পটিচ্ছতি ৱা, ৰক্খতি এৱ.
অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকেপি এসেৱ নযোতি পাৰাজিকং আপন্নকে ভিক্খুম্হিপি এসেৱ নযোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু কাসাযে সউস্সাহোৱ ওদাতং নিৱাসেত্ৱা মেথুনং পটিসেৱিত্ৱা পুন কাসাযানি নিৱাসেত্ৱা ৱস্সগণনাদিভেদং সব্বং ৱিধিং আপজ্জতি, অযং ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গস্স অপৰিচ্চত্তত্তা ন লিঙ্গত্থেনকো, লিঙ্গানুৰূপস্স সংৱাসস্স সাদিতত্তা নাপি সংৱাসত্থেনকোতি. ৱিদেসন্তি পৰদেসং. ইদঞ্চ ৱঞ্চেতুং সক্কুণেয্যট্ঠানং দস্সেতুং ৱুত্তং. যো পন সদেসেপি এৱং কৰোতি, সোপি সংৱাসত্থেনকোৱ. ‘‘সংৱাসমত্তস্সেৱা’’তি ইমিনা লিঙ্গং পটিক্খিপতি. সচে কোচি ৱুড্ঢপব্বজিতো (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০) ভিক্খুৱস্সানি গণেত্ৱা মহাপেড়াদীসু দিয্যমানভত্তং গণ্হাতি, সোপি থেয্যসংৱাসকো হোতি. সযং সামণেৰোৱ সামণেৰপ্পটিপাটিযা কূটৱস্সানি গণেত্ৱা গণ্হন্তো থেয্যসংৱাসকো ন হোতি. ভিক্খু পন ভিক্খুপটিপাটিযা কূটৱস্সানি গণেত্ৱা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বো.
ননু সংৱাসো নাম এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতাতি আহ ‘‘ভিক্খুৱস্সগণনাদিকো হী’’তিআদি. ইমিনা ন কেৱলং এককম্মাদিকোৱ কিৰিযভেদো সংৱাসোতি ইধাধিপ্পেতো, অথ খো তদঞ্ঞো ভিক্খুৱস্সগণনাদিকোপীতি দস্সেতি. ইমস্মিং অত্থেতি থেয্যসংৱাসকাধিকাৰে. সিক্খং পচ্চক্খাযাতি সিক্খং পৰিচ্চজিত্ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু সিক্খং পচ্চক্খায লিঙ্গং অনপনেত্ৱা দুস্সীলকম্মং কত্ৱা ৱা অকত্ৱা ৱা ‘‘ন মং কোচি জানাতী’’তি পুন সব্বং পুব্বে ৱুত্তং ৱস্সগণনাদিভেদং ৱিধিং পটিপজ্জতি, সো থেয্যসংৱাসকো হোতীতি.
সচে পন কস্সচি ৰাজা কুদ্ধো হোতি, সো ‘‘এৱং মে সোত্থি ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা পলাযতি. তং দিস্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেন্তি. ৰাজা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৱিনেতি. সো ‘‘ৱূপসন্তং মে ৰাজভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতো পব্বাজেতব্বো. অথাপি ‘‘সাসনং নিস্সায মযা জীৱিতং লদ্ধং, হন্দ দানি অহং পব্বজামী’’তি উপ্পন্নসংৱেগো তেনেৱ লিঙ্গেন আগন্ত্ৱা আগন্তুকৱত্তং ন সাদিযতি, ভিক্খূহি পুট্ঠো ৱা অপুট্ঠো ৱা যথাভূতমত্তানং আৱিকত্ৱাৱ পব্বজ্জং যাচতি, লিঙ্গং অপনেত্ৱা পব্বাজেতব্বো. সচে পন ৱত্তং সাদিযতি, পব্বজিতালযং দস্সেতি, সব্বং পুব্বে ৱুত্তং ৱস্সগণনাদিভেদং পটিপজ্জতি, অযং পন ন পব্বাজেতব্বো.
ইধ পনেকচ্চো দুব্ভিক্খে জীৱিতুং অসক্কোন্তো সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো দুব্ভিক্খে ৱীতিৱত্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো মহাকন্তাৰং নিত্থৰিতুকামো হোতি, সত্থৱাহো চ পব্বজিতে গহেত্ৱা গচ্ছতি. সো ‘‘এৱং মং সত্থৱাহো গহেত্ৱা গমিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সত্থৱাহেন সদ্ধিং কন্তাৰং নিত্থৰিত্ৱা খেমন্তং পত্ৱা সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো ৰোগভযে (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৮) উপ্পন্নে জীৱিতুং অসক্কোন্তো সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো ৰোগভযে ৱূপসন্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰস্স একো ৱেৰিকো কুদ্ধো হোতি, ঘাতেতুকামো নং ৱিচৰতি. সো ‘‘এৱং মে সোত্থি ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা পলাযতি. ৱেৰিকো ‘‘কুহিং সো’’তি পৰিযেসন্তো ‘‘পব্বজিত্ৱা পলাতো’’তি সুত্ৱা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৱিনেতি. সো ‘‘ৱূপসন্তং মে ৱেৰিভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো ঞাতিকুলং গন্ত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায গিহী হুত্ৱা ‘‘ইমানি চীৱৰানি ইধ ৱিনস্সিস্সন্তি, সচেপি ইমানি গহেত্ৱা ৱিহাৰং গমিস্সামি, অন্তৰামগ্গে মং ‘চোৰো’তি গহেস্সন্তি, যংনূনাহং কাযপৰিহাৰিযানি কত্ৱা গচ্ছেয্য’’ন্তি চীৱৰাহৰণত্থং নিৱাসেত্ৱা চ পাৰুপিত্ৱা চ ৱিহাৰং গচ্ছতি. তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা সামণেৰা চ দহৰা চ অব্ভুগ্গচ্ছন্তি, ৱত্তং দস্সেন্তি. সো ন সাদিযতি, যথাভূতমত্তানং আৱিকৰোতি. সচে ভিক্খূ ‘‘ন দানি মযং তং মুঞ্চিস্সামা’’তি বলক্কাৰেন পব্বাজেতুকামা হোন্তি, কাসাযানি অপনেত্ৱা পুন পব্বাজেতব্বো. সচে পন ‘‘ন ইমে মম হীনাযাৱত্তভাৱং জানন্তী’’তি তংযেৱ ভিক্খুভাৱং পটিজানিত্ৱা সব্বং পুব্বে ৱুত্তৱস্সগণনাদিভেদং ৱিধিং পটিপজ্জতি, অযং ন পব্বাজেতব্বো. তেনাহ ‘‘ৰাজদুব্ভিক্খকন্তাৰ-ৰোগৱেৰীভযেন ৱা’’তিআদি. ভযসদ্দো চেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘ৰাজভযেন, দুব্ভিক্খভযেনা’’তিআদিনা. লিঙ্গং আদিযতীতি ৱেসং গণ্হাতি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সংৱাসং নাধিৱাসেতি, যাৱ সো সুদ্ধমানসোতি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায অভাৱতো যো সুদ্ধমানসো যাৱ সংৱাসং নাধিৱাসেতি, তাৱ এস ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৱঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায অভাৱতো দোসো নত্থীতি থেয্যসংৱাসকো নামাতি ন ৱুচ্চতীতি অত্থো.
তিত্থিযেসু পক্কন্তকো পৱিট্ঠোতি তিত্থিযপক্কন্তকো. সো চ ন কেৱলং তত্থ পৱিট্ঠমত্তেনেৱ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি, অথ খো তেসং লদ্ধিগ্গহণেন. তেনাহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ইমিনা অনুপসম্পন্নো তিত্থিযপক্কন্তকো ন হোতীতি দস্সেতি. ৱুত্তঞ্হেতং কুৰুন্দিঅট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ তিত্থিযপক্কন্তকো নাম উপসম্পন্নভিক্খুনা কথিতো, তস্মা সামণেৰো সলিঙ্গেন তিত্থাযতনং গতোপি পুন পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০). কুসচীৰাদিকন্তি এত্থাদিসদ্দেন ফলকক্খণ্ডজটাদীনং গহণং. সচেপি ‘‘অযং পব্বজ্জা সেট্ঠা’’তি সেট্ঠভাৱং ৱা উপগচ্ছতি, ন মুচ্চতি, তিত্থিযপক্কন্তকোৱ হোতি. ৱতানীতি উক্কুটিকপ্পধানাদীনি ৱতানি. সচে পন ‘‘সোভতি নু খো মে তিত্থিযপব্বজ্জা, ননু খো সোভতী’’তি ৱীমংসনত্থং কুসচীৰাদীনি নিৱাসেতি, জটং ৱা বন্ধতি, খাৰিকাজং ৱা আদিযতি, যাৱ ন সম্পটিচ্ছতি তং লদ্ধিং, তাৱ ৰক্খতি, সম্পটিচ্ছিতমত্তে তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি. অচ্ছিন্নচীৱৰো পন কুসচীৰাদীনি নিৱাসেন্তো, ৰাজভযাদীহি ৱা তিত্থিযলিঙ্গং গণ্হন্তো লদ্ধিযা অভাৱেন নেৱ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি.
অৱসেসো সব্বোপীতি নাগসুপণ্ণযক্খগন্ধব্বাদিকো. যঞ্হেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
যথা সমানজাতিকস্স (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১১২) ৱিকোপনে কম্মং গৰুতৰং, ন তথা ৱিজাতিকস্সাতি আহ ‘‘মনুস্সজাতিকা’’তি. পুত্তসম্বন্ধেন মাতাপিতুসমঞ্ঞা, দত্তকিত্তিমাদিৱসেনপি পুত্তৱোহাৰো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পৰিযাযতোতি নিপ্পৰিযাযসিদ্ধতং দস্সেতুং ‘‘জনেত্তী’’তি ৱুত্তং. জনেত্তীতি জনিকা, মাতাতি অত্থো. যথা মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ কুসলধম্মানং তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তি, যথা তং তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিপ্ফত্তিযং, এৱং মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তীতি আহ ‘‘মনুস্সভূতেনেৱা’’তি. সঞ্চিচ্চাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিং ৱধকচেতনায চেতেত্ৱা. অযং মাতুঘাতকো নামাতি অযং আনন্তৰিযেন মাতুঘাতককম্মেন মাতুঘাতকো নাম. যেন পন মনুস্সিত্থিভূতাপি অজনিকা পোসাৱনিকমাতা ৱা মহামাতা ৱা চূড়মাতা ৱা জনিকাপি ৱা অমনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, তস্স পব্বজ্জা ন ৱাৰিতা, ন চ আনন্তৰিকো হোতি. যেন সযং তিৰচ্ছানভূতেন মনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, সোপি আনন্তৰিকো ন হোতি. তিৰচ্ছানগতত্তা পনস্স পব্বজ্জা পটিক্খিত্তা, কম্মং পনস্স ভাৰিযং হোতি, আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতি.
যেন মনুস্সভূতো জনকো পিতা সযম্পি মনুস্সজাতিকেনেৱ সতা সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপিতো, অযং আনন্তৰিযেন পিতুঘাতককম্মেন পিতুঘাতকো নামাতি ইমমত্থং অতিদিসন্তো ‘‘পিতুঘাতকেপি এসেৱ নযো’’তি আহ. সচেপি হি ৱেসিযা পুত্তো হোতি, ‘‘অযং মে পিতা’’তি ন জানাতি, যস্স সম্ভৱেন নিব্বত্তো, সো চ তেন ঘাতিতো, ‘‘পিতুঘাতকো’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, আনন্তৰিযঞ্চ ফুসতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৪).
এড়কচতুক্কং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫; ৱিভ. অট্ঠ. ৮০৯; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১১২), সঙ্গামচতুক্কং, চোৰচতুক্কঞ্চেত্থ কথেতব্বং. ‘‘এড়কং মাৰেমী’’তি অভিসন্ধিনাপি হি এড়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ফুসতি মাৰণাধিপ্পাযেনেৱ আনন্তৰিযৱত্থুনো ৱিকোপিতত্তা. এড়কাভিসন্ধিনা, পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৱা এড়কং মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ন ফুসতি আনন্তৰিযৱত্থুঅভাৱতো. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতৰো মাৰেন্তো ফুসতেৱ. এসেৱ নযো ইতৰস্মিম্পি চতুক্কদ্ৱযে. সব্বত্থ হি পুৰিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৱধকচিত্তং, পন তদাৰম্মণজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ আনন্তৰিযানানন্তৰিযভাৱে পমাণং.
অৰহন্তঘাতকোপি মনুস্সঅৰহন্তৱসেনেৱ ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘যেন অন্তমসো গিহিলিঙ্গে ঠিতোপী’’তিআদি. অমনুস্সজাতিকং পন অৰহন্তং, মনুস্সজাতিকং ৱা অৱসেসং অৰিযপুগ্গলং ঘাতেত্ৱা আনন্তৰিকো ন হোতি, পব্বজ্জাপিস্স ন ৱাৰিতা, কম্মং পন বলৱং হোতি. তিৰচ্ছানো মনুস্সঅৰহন্তম্পি ঘাতেত্ৱা আনন্তৰিকো ন হোতি, কম্মং পন ভাৰিযন্তি অযমেত্থ ৱিনিচ্ছযো. যথা মাতাপিতূসু, এৱং অৰহন্তেপি এড়কচতুক্কাদীনি ৱেদিতব্বানি.
পকতত্তং ভিক্খুনিন্তি পৰিসুদ্ধসীলং উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নং ভিক্খুনিং. যো (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৫) পন কাযসংসগ্গেন সীলৱিনাসং পাপেতি, তস্স পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ ন ৱাৰিতা. বলক্কাৰেন ওদাতৱত্থৱসনং কত্ৱা অনিচ্ছমানংযেৱ দূসেন্তোপি ভিক্খুনিদূসকোযেৱ, বলক্কাৰেন পন ওদাতৱত্থৱসনং কত্ৱা ইচ্ছমানং দূসেন্তো ভিক্খুনিদূসকো ন হোতি. কস্মা? যস্মা গিহিভাৱে সম্পটিচ্ছিতমত্তেযেৱ সা অভিক্খুনী হোতি. সকিং সীলৱিপন্নং পন পচ্ছা দূসেন্তো সিক্খমানসামণেৰীসু চ ৱিপ্পটিপজ্জন্তো নেৱ ভিক্খুনিদূসকো হোতি, পব্বজ্জং, উপসম্পদঞ্চ লভতীতি.
ধম্মতো উগ্গতং অপগতং উদ্ধম্মং. উব্বিনযন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুন্নং কম্মানন্তি অপলোকনঞত্তিঞত্তিদুতিযঞত্তিচতুত্থসঙ্খাতানং চতুন্নং কম্মানং. ইমেসঞ্হি অঞ্ঞতৰং সঙ্ঘকম্মং একসীমাযং ৱিসুং ৱিসুং কৰোন্তেন সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চতুন্নং কম্মানং অঞ্ঞতৰৱসেন সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি.
‘‘দুট্ঠচিত্তেনা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘ৱধকচিত্তেনা’’তি ৱুত্তং. ৱধকচেতনায হি দূসিতং চিত্তং ইধ দুট্ঠচিত্তং নাম. লোহিতং উপ্পাদেতীতি অন্তোসৰীৰেযেৱ লোহিতং উপ্পাদেতি, সঞ্চিতং কৰোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পৰূপক্কমেন ধম্মং ভিন্দিত্ৱা লোহিতং পগ্ঘৰতি, সৰীৰস্স পন অন্তোযেৱ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসৰতি, আঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যো পন ৰোগৱূপসমনত্থং জীৱকো ৱিয সত্থেন ফালেত্ৱা পূতিমংসঞ্চ লোহিতঞ্চ নীহৰিত্ৱা ফাসুকং কৰোতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো ন হোতি, বহুং পন সো পুঞ্ঞং পসৱতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৫).
দুৱিধম্পি ব্যঞ্জনন্তি যথাৱুত্তকম্মদ্ৱযতো সমুট্ঠিতং ইত্থিনিমিত্তং, পুৰিসনিমিত্তঞ্চাতি দুৱিধম্পি ব্যঞ্জনং. ইমিনা চ ৱিগ্গহেন ‘‘উভতোব্যঞ্জনকো’’তি অসমানাধিকৰণৱিসযো বাহিৰত্থসমাসোযং, পুৰিমপদে চ ৱিভত্তিঅলোপোতি দস্সেতি. সো দুৱিধো হোতি ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো চাতি. তত্থ ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি, পুৰিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসনিমিত্তং পাকটং, ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থীসু পুৰিসত্তং কৰোন্তস্স ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, পুৰিসনিমিত্তং পাকটং হোতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসানং ইত্থিভাৱং উপগচ্ছন্তস্স পুৰিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযঞ্চ গব্ভং গণ্হাতি, পৰঞ্চ গণ্হাপেতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো পন সযং ন গণ্হাতি, পৰং গণ্হাপেতীতি ইদমেতেসং নানাকৰণং.
অপৰামসনানীতি অগ্গহণানি অৱচনানি. ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি উপসম্পদাপেক্খস্স অকিত্তনন্তি যস্স উপসম্পদা কৰীযতি, তস্স অকিত্তনং, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অযং ধম্মৰক্খিতো’’তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৮৪) অৱচনন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনন্তি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্সা’’তি অৱচনং. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চাৰণন্তি ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা চতুক্খত্তুং কম্মৱাচায এৱ অনুস্সাৱনকম্মস্স কৰণং. সম্পন্নন্তি উপেতং.
হাপনং পৰিচ্চজনং. যোপি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৱা সকিংযেৱ ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা অনুস্সাৱনং কৰোতি, অযম্পি সাৱনং হাপেতিযেৱ. দুৰুচ্চাৰণং নাম অঞ্ঞস্মিং অক্খৰে ৱত্তব্বে অঞ্ঞস্স ৱচনং. তস্মা কম্মৱাচং কৰোন্তেন ভিক্খুনা য্ৱাযং –
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং;
গৰুকং লহুকঞ্চেৱ নিগ্গহীতং;
সম্বন্ধৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং;
দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৬৪, পৰি. অট্ঠ. ৪৮৫; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫২) –
ৱুত্তো, অযং সুট্ঠু উপলক্খেতব্বো. এত্থ হি সিথিলং নাম পঞ্চসু ৱগ্গেসু পঠমততিযং. ধনিতং নাম তেস্ৱেৱ দুতিযচতুত্থং. দীঘন্তি দীঘেন কালেন ৱত্তব্বং আ-কাৰাদি. ৰস্সন্তি ততো উপড্ঢকালেন ৱত্তব্বং অ-কাৰাদি. গৰুকন্তি দীঘমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স যস্স নক্খমতী’’তি এৱং সংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি. লহুকন্তি ৰস্সমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স যস্স ন খমতী’’তি এৱং অসংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি. নিগ্গহীতন্তি যং কৰণানি নিগ্গহেত্ৱা অৱিস্সজ্জেত্ৱা অৱিৱটেন মুখেন সানুনাসিকং কত্ৱা ৱত্তব্বং. সম্বন্ধন্তি যং পৰপদেন সম্বন্ধিত্ৱা ‘‘তুণ্হিস্সা’’তি ৱা ‘‘তুণ্হস্সা’’তি ৱা ৱুচ্চতি. ৱৱত্থিতন্তি যং পৰপদেন সম্বন্ধং অকত্ৱা ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তুণ্হী অস্সা’’তি ৱা ‘‘তুণ্হ অস্সা’’তি ৱা ৱুচ্চতি. ৱিমুত্তন্তি যং কৰণানি অনিগ্গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৱা ৱুচ্চতি.
তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱত্তব্বে ত-কাৰস্স থ-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুণাথু মে’’তি ৱচনং সিথিলস্স ধনিতকৰণং নাম, তথা ‘‘পত্তকল্লং এসা ঞত্তী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পত্থকল্লং এসা ঞত্তী’’তিআদিৱচনঞ্চ. ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘো’’তি ৱত্তব্বে ভ-কাৰ ঘ-কাৰানং ব-কাৰ গ-কাৰে কত্ৱা ‘‘বন্তে সংগো’’তি ৱচনং ধনিতস্স সিথিলকৰণং নাম. ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱিৱটেন মুখেন ৱত্তব্বে ‘‘সুণংতু মে’’তি ৱা ‘‘এসা ঞত্তী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘এসং ঞত্তী’’তি ৱা অৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৱা ৱচনং ৱিমুত্তস্স নিগ্গহিতৱচনং নাম. ‘‘পত্তকল্ল’’ন্তি অৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৱা ৱত্তব্বে ‘‘পত্তকল্লা’’তি ৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৱা ৱচনং নিগ্গহিতস্স ৱিমুত্তৱচনং নাম. ইতি সিথিলে কত্তব্বে ধনিতং, ধনিতে কত্তব্বে সিথিলং, ৱিমুত্তে কত্তব্বে নিগ্গহিতং, নিগ্গহিতে কত্তব্বে ৱিমুত্তন্তি ইমানি চত্তাৰি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৱাচায কম্মং দূসেন্তি. এৱং ৱদন্তো হি অঞ্ঞস্মিং অক্খৰে ৱত্তব্বে অঞ্ঞং ৱদতি, দুৰুত্তং কৰোতীতি ৱুচ্চতি.
ইতৰেসু পন দীঘৰস্সাদীসু ছসু ব্যঞ্জনেসু দীঘট্ঠানে দীঘমেৱ. ৰস্সট্ঠানে চ ৰস্সমেৱাতি এৱং যথাঠানে তং তদেৱ অক্খৰং ভাসন্তেন অনুক্কমাগতং পৱেণিং অৱিনাসেন্তেন কম্মৱাচা কাতব্বা. সচে পন এৱং অকত্ৱা দীঘে ৱত্তব্বে ৰস্সং, ৰস্সে ৱা ৱত্তব্বে দীঘং ৱদতি, তথা গৰুকে ৱত্তব্বে লহুকং, লহুকে ৱা ৱত্তব্বে গৰুকং ৱদতি, সম্বন্ধে ৱা পন ৱত্তব্বে ৱৱত্থিতং, ৱৱত্থিতে ৱা ৱত্তব্বে সম্বন্ধং ৱদতি, এৱং ৱুত্তেপি কম্মৱাচা ন কুপ্পতি. ইমানি হি ছ ব্যঞ্জনানি কম্মং ন কোপেন্তি.
যং পন সুত্তন্তিকত্থেৰা ‘‘দ-কাৰো ত-কাৰমাপজ্জতি, ত-কাৰো দ-কাৰমাপজ্জতি, চ-কাৰো জ-কাৰমাপজ্জতি, জ-কাৰো চ-কাৰমাপজ্জতি, য-কাৰো ক-কাৰমাপজ্জতি, ক-কাৰো য-কাৰমাপজ্জতি, তস্মা দ-কাৰাদীসু ৱত্তব্বেসু ত-কাৰাদীনং ৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱদন্তি, তং কম্মৱাচং পত্ৱা ন ৱট্টতি. তস্মা ৱিনযধৰেন নেৱ দ-কাৰো ত-কাৰো কাতব্বো…পে… ন ক-কাৰো য-কাৰো. যথাপাড়িযা নিৰুত্তিং সোধেত্ৱা দসৱিধায ব্যঞ্জননিৰুত্তিযা ৱুত্তদোসে পৰিহৰন্তেন কম্মৱাচা কাতব্বা. ইতৰথা হি সাৱনং হাপেতি নাম. ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা পঠমং অনুস্সাৱনকৰণন্তি সম্বন্ধো.
যাৱতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তাতি যত্তকা ভিক্খূ তস্স উপসম্পদাকম্মস্স পত্তা যুত্তা অনুৰূপা. তে চ খো সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা একসীমট্ঠা পঞ্চ পকতত্তা ভিক্খূ. ন হি তেহি ৱিনা তং কম্মং কৰীযতি, ন তেসং ছন্দো এতি. অৱসেসা পন সচেপি সহস্সমত্তা হোন্তি, সচে একসীমট্ঠা একস্মিং ঠানে সমানসংৱাসকা, সব্বে ছন্দাৰহাৱ হোন্তি, ছন্দং দত্ৱা আগচ্ছন্তু ৱা, মা ৱা, কম্মং ন কুপ্পতি. পটিক্কোসনন্তি নিৱাৰণং. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, কাৰণং. ইধ পন উপসম্পদাকম্মকৰণস্স কাৰণত্তা উপসম্পদাকম্মৱাচাসঙ্খাতং ভগৱতো ৱচনং ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘কাৰণাৰহত্তা পন সত্থু সাসনাৰহত্তা’’তি. যথা চ ‘‘তং কত্তব্ব’’ন্তি ভগৱতা অনুসিট্ঠং, তথাকৰণং উপসম্পদাকম্মস্স কাৰণং হোতীতি ঠানাৰহং নাম. কেচি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) পন ‘‘ঠানাৰহেনাতি এত্থ ‘ন, ভিক্খৱে, হত্থচ্ছিন্নো পব্বাজেতব্বো’তিআদি (মহাৱ. ১১৯) সত্থুসাসনং ঠান’’ন্তি ৱদন্তি. ইধাতি ইমস্মিং পাৰাজিকে. যথা চ ইধ, এৱং সব্বত্থাপি লোকৱজ্জসিক্খাপদেসু অযমেৱ অধিপ্পেতোতি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পনা’’তিআদি. অঞ্ঞেপীতি এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতি পণ্ণত্তিৱজ্জেসু সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি? অত্থতো আপন্নত্তা. তথা হি ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা অভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ, দ্ৱে পুগ্গলা ভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চা’’তি (পৰি. ৩২২) সামঞ্ঞতো ৱুত্তত্তা. এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা অচিত্তকং সহসেয্যাপত্তিআদিভেদং পণ্ণত্তিৱজ্জং আপজ্জন্তীতি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) অত্থতো আপন্নং.
ইদানি ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ইমং পদং ৱিসেসত্থাভাৱতো ৱিসুং অৱণ্ণেত্ৱাৱ যং সিক্খঞ্চ সাজীৱঞ্চ সমাপন্নত্তা ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তিআদিমাহ. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পাতিমোক্খসংৱৰসীলং, সহ জীৱন্তি এত্থাতি সাজীৱং, মাতিকাদিভেদা পণ্ণত্তি, সিক্খা চ সাজীৱঞ্চ সিক্খাসাজীৱং, তদুভযং সমাপন্নো উপগতোতি সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. তেনাহ ‘‘যা ভিক্খূন’’ন্তিআদি. এত্থ চ ‘‘সিক্খা’’তি সাজীৱসহচৰিযতো অধিসীলসিক্খাৱ অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অধিসীলসঙ্খাতা’’তি. অধিকং উত্তমং সীলন্তি অধিসীলং, ‘‘অধিসীল’’ন্তি সঙ্খাতা অধিসীলসঙ্খাতা.
কতমং পনেত্থ সীলং, কতমং অধিসীলন্তি? ৱুচ্চতে – পঞ্চঙ্গদসঙ্গসীলং তাৱ সীলমেৱ, ন তং অধিসীলং. পাতিমোক্খসংৱৰসীলং পন অধিসীল’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি সূৰিযো ৱিয পজ্জোতানং, সিনেৰু ৱিয চ পব্বতানং সব্বলোকিযসীলানং অধিকঞ্চেৱ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ চ পৱত্ততি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞো সত্তো পঞ্ঞাপেতুং সক্কোতি, বুদ্ধাযেৱ পনস্স সব্বসো কাযৱচীদ্ৱাৰজ্ঝাচাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা তস্স তস্স ৱীতিক্কমস্স অনুচ্ছৱিকং তং তং সীলসংৱৰং পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰসীলতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৱ সীলং অধিসীলং, তং পন ইধ ন অধিপ্পেতং. ন হি তং সমাপন্নো মেথুনধম্মং পটিসেৱতি.
এতেতি নানাদেসজাতিগোত্তাদিভেদভিন্না ভিক্খূ. সহ জীৱন্তীতি একুদ্দেসাদিৱসেন সহ পৱত্তন্তি. তেনাহ ‘‘একজীৱিকা সভাগৱুত্তিনো’’তি. সিক্খাপদসঙ্খাতন্তি পণ্ণত্তিসঙ্খাতং. সাপি হি ৱিৰতিআদীনং দীপনতো ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সিক্খাপদন্তি যো তত্থ নামকাযো পদকাযো নিৰুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি. তত্থাতি তেসু. সিক্খং পৰিপূৰেন্তোতি অকত্তব্বপৰিৱজ্জনকত্তব্বকৰণৱসেন ৱাৰিত্তচাৰিত্তসঙ্খাতং দুৱিধং সীলং পৰিপূৰেন্তোতি অত্থো, ৱাৰিত্তসীলৱসেন ৱিৰতিসম্পযুত্তচেতনং, চাৰিত্তসীলৱসেন ৱিৰতিৱিপ্পযুত্তচেতনঞ্চ অত্তনি পৱত্তেন্তোতি ৱুত্তং হোতি. সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তোতি সিক্খাপদঞ্চ অমদ্দন্তো, সীলসংৱৰণং, সাজীৱানতিক্কমনঞ্চাতি ইদমেৱ দ্ৱযং ইধ সমাপজ্জনং নামাতি অধিপ্পাযো. তত্থ সাজীৱানতিক্কমো সিক্খাপাৰিপূৰিযা পচ্চযো. তস্সানতিক্কমনতো হি যাৱ মগ্গা সিক্খা পৰিপূৰতি. অপিচেত্থ ‘‘সিক্খং পৰিপূৰেন্তো’’তি ইমিনা ৱিৰতিচেতনাসঙ্খাতস্স সীলসংৱৰস্স ৱিসেসতো সন্তানে পৱত্তনকালোৱ গহিতো, ‘‘অৱীতিক্কমন্তো’’তি ইমিনা পন অপ্পৱত্তনকালোপি. সিক্খঞ্হি পৰিপূৰণৱসেন অত্তনি পৱত্তেন্তোপি নিদ্দাদিৱসেন অপ্পৱত্তেন্তোপি ৱীতিক্কমাভাৱা সিক্খনৱসেন সমাপন্নোতি ৱুচ্চতি.
যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৱিকম্মং অত্থো হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি আহাতি দস্সেতুং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ সিযা (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ সিক্খাপচ্চক্খানৱিভঙ্গৱণ্ণনা), যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৱিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি পঠমং ৱত্ৱা তস্স অত্থনিযমনত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৱত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৱতো. ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি হি ৱুত্তত্তা যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি ৱুচ্চমানে অনুক্কমেনেৱ অত্থো ৱুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা. তস্মা ইদমেৱ পঠমং ৱুত্তন্তি.
ইদানি তদুভযমেৱ পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তদভাৱেনাতি তেসং চিত্তাদীনং অভাৱেন. চৱিতুকামতাচিত্তেনাতি অপগন্তুকামতাচিত্তেন. দৱাতি সহসা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো সহসা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং দৱা ৱদতি নাম. ৰৱাতি ৱিৰজ্ঝিত্ৱা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো ৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং ৰৱা ভণতি নাম. পুৰিমেন কো ৱিসেসোতি চে? পুৰিমং পণ্ডিতস্সাপি সহসাৱসেন অঞ্ঞভণনং, ইদং পন মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তস্স ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞভণনং. ‘‘অক্খৰসমযানভিঞ্ঞাততায ৱা কৰণসম্পত্তিযা অভাৱতো ৱা কথেতব্বং কথেতুমসক্কোন্তো হুত্ৱা অঞ্ঞং কথেন্তো ৰৱা ভণতি নামা’’তি (সাৰত্থ. টী. ২.৫৪) একে.
ৱজ্জাৱজ্জং উপনিজ্ঝাযতীতি উপজ্ঝাযো, তং উপজ্ঝাযং. ‘‘এৱং সজ্ঝাযিতব্বং, এৱং অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা আচাৰসিক্খাপনকো আচৰিযো. অন্তে সমীপে ৱসতি সীলেনাতি অন্তেৱাসী, ৱিভত্তিঅলোপেন যথা ‘‘ৱনেকসেৰুকা’’তি. সমানো উপজ্ঝাযো অস্সাতি সমানুপজ্ঝাযকো. এৱং সমানাচৰিযকো. সব্ৰহ্মচাৰিন্তি ভিক্খুং. সো হি ‘‘এককম্মং, একুদ্দেসো, সমসিক্খতা’’তি ইমং ব্ৰহ্মং সমানং চৰতি, তস্মা ‘‘সব্ৰহ্মচাৰী’’তি ৱুচ্চতি. এৱং ৱুত্তানন্তি এৱং পদভাজনীযে ৱুত্তানং. যথা হি লোকে সস্সানং ৱিৰুহনট্ঠানং ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱমিমানিপি বুদ্ধাদীনি পদানি সিক্খাপচ্চক্খানস্স ৱিৰুহনট্ঠানত্থা ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘ইমেসং দ্ৱাৱীসতিযা খেত্তপদান’’ন্তি. যস্মা পনেতেসং ৱেৱচনেহিপি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, তস্মা ‘‘সৱেৱচনস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱিৱিধং একস্মিংযেৱ অত্থে ৱচনং ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং, পৰিযাযনামং, সহ ৱেৱচনেহীতি সৱেৱচনং, তস্স সৱেৱচনস্স. এত্থ চ ৱণ্ণপট্ঠানে (সাৰত্থ. টী. ২.৫২; ৱি. ৱি. টী. ১.৫৩; ৱজিৰ. টী. ৫৩) আগতং নামসহস্সং, উপালিগাথাসু (ম. নি. ২.৭৬) নামসতং, অঞ্ঞানি চ গুণতো লব্ভমানানি নামানি ‘‘বুদ্ধৱেৱচনানী’’তি ৱেদিতব্বানি. সব্বানিপি ধম্মস্স নামানি ‘‘ধম্মৱেৱচনানী’’তি ৱেদিতব্বানি. এস নযো সব্বত্থ.
তেসু যং কিঞ্চি ৱত্তুকামস্স যং কিঞ্চি ৱদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি তেসু দ্ৱাৱীসতিযা খেত্তপদেসু যং কিঞ্চি একং পদং ৱত্তুকামস্স ততো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পদম্পি ৱচীভেদং কত্ৱা ৱদতো খেত্তপদন্তোগধত্তা সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে পনাযং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱত্তুকামো পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৱা ‘‘পচ্চক্খামি বুদ্ধ’’ন্তি ৱা ৱদেয্য, মিলক্খভাসাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰভাসায তমত্থং ৱদেয্য, ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱত্তুকামো উপ্পটিপাটিযা ‘‘ধম্মং পচ্চক্খামী’’তি ৱা ‘‘সব্ৰহ্মচাৰিং পচ্চক্খামী’’তি ৱা ৱদেয্য, সেয্যথাপি উত্তৰিমনুস্সধম্মৱিভঙ্গে ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জামী’’তি ৱত্তুকামো ‘‘দুতিযং ঝান’’ন্তি ৱদতি. সচে ‘‘যস্স ৱদতি, সো অযং ভিক্খুভাৱং চজিতুকামো এতমত্থং ৱদতী’’তি এত্তকমত্তম্পি জানাতি, ৱিৰদ্ধং নাম নত্থি, খেত্তমেৱ ওতিণ্ণং, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. সক্কত্তা ৱা ব্ৰহ্মত্তা ৱা চুতসত্তো ৱিয চুতোৱ হোতি সাসনাতি.
অলন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫২) হোতু, পৰিযত্তন্তি অত্থো. কিং নু মেতি কিং ময্হং কিচ্চং, কিং কৰণীযং, কিং সাধেতব্বন্তি অত্থো. ন মমত্থোতি নত্থি মম অত্থো. সুমুত্তাহন্তি সুট্ঠু মুত্তো অহং. পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহীতি বুদ্ধাদীহি সব্ৰহ্মচাৰিপৰিযন্তেহি পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহি. যন্নূনাহং পচ্চক্খেয্যন্তি এত্থ ‘‘যন্নূনা’’তি পৰিৱিতক্কদস্সনে নিপাতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘সচাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্যং, সাধু ৱত মে সিযা’’তি. আদিসদ্দেন ‘‘পচ্চক্খি’’ন্তি ৱা ‘‘পচ্চক্খিস্সামী’’তি ৱা ‘‘ভৱিস্সামী’’তি ৱা ‘‘হোমী’’তি ৱা ‘‘জাতোম্হী’’তি ৱা ‘‘অম্হী’’তি ৱা এৱংভূতানং গহণং. সচে পন ‘‘অজ্জ পট্ঠায ‘গিহী’তি মং ধাৰেহী’’তি ৱা ‘‘জানাহী’’তি ৱা ‘‘সঞ্জানাহী’’তি ৱা ‘‘মনসি কৰোহী’’তি ৱা ৱদতি, অৰিযকেন ৱা ৱদতি, মিলক্খকেন ৱা. এৱমেতস্মিং অত্থে ৱুত্তে যস্স ৱদতি, সচে সো জানাতি, পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা. এস নযো সেসেসুপি ‘‘উপাসকো’’তিআদীসু সত্তসু পদেসু. এত্থ চ অৰিযকং নাম মাগধৱোহাৰো. মিলক্খকং নাম অনৰিযকো অন্ধদমিড়াদি.
অক্খৰলিখনন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা অঞ্ঞেসং দস্সনত্থং অক্খৰলিখনং. অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপকো অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিকো হত্থৱিকাৰো হত্থমুদ্দা, হত্থসদ্দো চেত্থ তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘ন ভুঞ্জমানো সব্বং হত্থং মুখে পক্খিপিস্সামী’’তিআদীসু (পাচি. ৬১৮) ৱিয. তস্মা অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপকস্স অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিনো হত্থৱিকাৰস্স দস্সনং হত্থমুদ্দাদিদস্সনন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.৫১) এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিসদ্দেন সীসকম্পনদস্সনাদিং সঙ্গণ্হাতি.
উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টানন্তি এত্থ উম্মত্তকোতি পিত্তুম্মত্তকো. খিত্তচিত্তোতি যক্খেহি কতচিত্তৱিক্খেপো, যক্খুম্মত্তকোতি ৱুত্তং হোতি. উভিন্নং পন ৱিসেসো অনাপত্তিৱাৰে আৱিভৱিস্সতি. ৱেদনাট্টোতি বলৱতিযা দুক্খৱেদনায ফুট্ঠো মুচ্ছাপৰেতো, তেন ৱিপ্পলপন্তেন পচ্চক্খাতাপি অপচ্চক্খাতাৱ হোতি. মনুস্সজাতিকো হোতীতি সভাগো ৱা ৱিসভাগো ৱা গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা ৱিঞ্ঞূ যোকোচি মনুস্সো হোতি. উম্মত্তকাদীনন্তি এত্থাদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৱেদনাট্টদেৱতাতিৰচ্ছানগতানং গহণং. তত্ৰ উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টতিৰচ্ছানগতানং সন্তিকে পচ্চক্খাতাপি অজাননভাৱেন অপচ্চক্খাতাৱ হোতি. দেৱতায পন সন্তিকে অতিখিপ্পং জাননভাৱেন. দেৱতা নাম মহাপঞ্ঞা তিহেতুকপ্পটিসন্ধিকা অতিখিপ্পং জানন্তি, চিত্তঞ্চ নামেতং লহুপৰিৱত্তং, তস্মা ‘‘চিত্তলহুকস্স পুগ্গলস্স চিত্তৱসেনেৱ মা অতিখিপ্পং ৱিনাসো অহোসী’’তি দেৱতায সন্তিকে সিক্খাপচ্চক্খানং পটিক্খিপি. তেন ৱুত্তং ‘‘ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতৰো’’তি. দূতেন ৱাতি ‘‘মম সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং কথেহী’’তি মুখসাসনৱসেন দূতেন ৱা. পণ্ণেন ৱাতি পণ্ণে লিখিত্ৱা পহিণৱসেন পণ্ণেন ৱা.
সচে তে সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তীতি সম্বন্ধো. আৱজ্জনসমযেতি অত্থাভোগসমযে. ইমিনা তং খণংযেৱ পন অপুব্বং অচৰিমং দুজ্জানন্তি দস্সেতি. ৱচনানন্তৰমেৱাতি ৱচনস্স অনন্তৰমেৱ, আৱজ্জনসমযেৱাতি অত্থো. এৱ-সদ্দেন পন চিৰেন জাননং পটিক্খিপতি. উক্কণ্ঠিতোতি অনভিৰতিযা ইমস্মিং সাসনে কিচ্ছজীৱিকং পত্তো. অথ ৱা ‘‘অজ্জ যামি, স্ৱে যামি, ইতো যামি, এত্থ যামী’’তি উদ্ধং কণ্ঠং কত্ৱা ৱিহৰমানো ৱিক্খিত্তো, অনেকগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ ‘‘অনভিৰতো সামঞ্ঞা চৱিতুকামো’’তিআদীনং (পাৰা. ৪৫) উপলক্খণং. যেন কেনচি…পে… জানন্তীতি সচে তে‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা ‘‘অনভিৰতো’’তি ৱা ‘‘সামঞ্ঞা চৱিতুকামো’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তি. ইদঞ্হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চ উপৰি অভূতাৰোচনদুট্ঠুল্লৱাচাঅত্তকামদুট্ঠদোসভূতাৰোচনসিক্খাপদানি চ একপৰিচ্ছেদানি, আৱজ্জনসমযে ঞাতে এৱ সীসং এন্তি. ‘‘কিং অযং ভণতী’’তি কঙ্খতা চিৰেন ঞাতে সীসং ন এন্তি. তেনাহ ‘‘অথ অপৰভাগে’’তিআদি. অথ দ্ৱিন্নং ঠিতট্ঠানে দ্ৱিন্নম্পি নিযমেত্ৱা ‘‘এতেসং আৰোচেমী’’তি ৱদতি, তেসু একস্মিং জানন্তেপি দ্ৱীসু জানন্তেসুপি পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. এৱং সম্বহুলেসুপি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘তস্স ৱচনানন্তৰ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. যো কোচি মনুস্সজাতিকোতি অন্তমসো নৱকম্মিকং উপাদায যো কোচি মনুস্সো. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং –
‘‘সচে পন অনভিৰতিযা পীড়িতো সভাগে ভিক্খূ পৰিসঙ্কমানো ‘যো কোচি জানাতূ’তি উচ্চাসদ্দং কৰোন্তো ‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’তি ৱদতি, তঞ্চ অৱিদূৰে ঠিতো নৱকম্মিকো ৱা অঞ্ঞো ৱা সমযঞ্ঞূ পুৰিসো সুত্ৱা ‘উক্কণ্ঠিতো অযং সমণো গিহিভাৱং পত্থেতি, সাসনতো চুতো’তি জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫১).
সচে ৱচনত্থং ঞত্ৱাপি ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা ন জানাতি, অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. সচে পন ৱচনত্থং অজানিত্ৱাপি ‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. দৱাযপীতি কীড়াধিপ্পাযেনপি. চিত্তাদীনং ৱা ৱসেনাতি চিত্তাদীনং ৱা ছড়ঙ্গানং ৱসেন. হোতি চেত্থ –
‘‘চিত্তং খেত্তঞ্চ কালো চ, পযোগো পুগ্গলো তথা;
ৱিজাননন্তি সিক্খায, পচ্চক্খানং ছড়ঙ্গিক’’ন্তি.
সব্বসো ৱা পন অপচ্চক্খানেনাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদীসু যেন যেন পৰিযাযেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ততো একস্সপি পচ্চক্খানস্স অভাৱেন. ইমিনা পন ‘‘ইদং পদং সাৱেস্সামি, সিক্খং পচ্চক্খামী’’তি এৱং পৱত্তচিত্তুপ্পাদস্স অভাৱং দস্সেতি. যস্স হি এৱৰূপো চিত্তুপ্পাদো নত্থি, সো সব্বসো ন পচ্চক্খাতি নামাতি. সিক্খাপচ্চক্খানস্সাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিসিক্খাপচ্চক্খানস্স. অত্থভূতং একচ্চং দুব্বল্যন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱদতি ৱিঞ্ঞাপেতি, এৱম্পি, ভিক্খৱে, দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চেৱ হোতি, সিক্খা চ পচ্চক্খাতা’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৩) ৱুত্তেহি যেহি ৱচনেহি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৱ হোতি দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চ, তং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিকং অত্থভূতং দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা. ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিম্হি পন ৱুত্তে সিক্খাপৰিপূৰণে দুব্বলভাৱস্সাপি গম্যমানত্তা সিক্খাপচ্চক্খানস্স ইদং দুব্বল্যাৱিকম্মং অত্থোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ ‘‘অত্থভূত’’ন্তি ইমিনা ‘‘যন্নূনাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্য’’ন্তিআদিকং দুব্বল্যাৱিকম্মং পটিক্খিপতি. যেন হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৱ হোতি দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চ, তদেৱ সিক্খাপচ্চক্খানস্স অত্থভূতং. যেন পন দুব্বল্যাৱিকম্মমেৱ হোতি, ন সিক্খাপচ্চক্খানং, ন তং তস্স অত্থভূতন্তি.
ৰাগপৰিযুট্ঠানেন সদিসভাৱাপত্তিযা মিথুনানং অযন্তি ‘‘মেথুনো’’তি ধম্মোৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰাগপৰিযুট্ঠানেনা’’তিআদি. তত্থ ৰাগপৰিযুট্ঠানেনাতি ৰাগস্স পৰিযুট্ঠানেন, মেথুনৰাগস্স পৱত্তিযা পৰিযোনদ্ধচিত্ততাযাতি অত্থো. ধম্মোতি অজ্ঝাচাৰো. ‘‘পলম্বতে ৱিলম্বতে’’তিআদীসু ৱিয উপসগ্গস্স কোচি অত্থৱিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘সেৱেয্যা’’তি. অজ্ঝাপজ্জেয্যাতি অভিভুয্য পজ্জেয্য. সব্বন্তিমেনাতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তি…পে… চাতুমহাৰাজিকমনুস্সিত্থিনাগগৰুড়মাণৱিকাদীনং সব্বাসং অন্তিমেন. তিৰচ্ছানগতাযাতি তিৰচ্ছানেসু উপ্পন্নায. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিৱসেনা’’তি. পাৰাজিকায ৱত্থুভূতা এৱ চেত্থ তিৰচ্ছানগতিত্থী ‘‘তিৰচ্ছানগতা’’তি গহেতব্বা, ন সব্বা. তত্ৰাযং পৰিচ্ছেদো –
‘‘অপদানং অহিমচ্ছা, দ্ৱিপদানঞ্চ কুক্কুটী;
চতুপ্পদানং মজ্জাৰী, ৱত্থু পাৰাজিকস্সিমা’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫)
তত্থ অহিগ্গহণেন সব্বাপি অজগৰগোনসাদিভেদা দীঘজাতি সঙ্গহিতা. তস্মা দীঘজাতীসু যত্থ তিণ্ণং মগ্গানং অঞ্ঞতৰস্মিং সক্কা তিলফলমত্তম্পি পৱেসেতুং, সা পাৰাজিকৱত্থু, অৱসেসা দুক্কটৱত্থূতি ৱেদিতব্বা. মচ্ছগ্গহণেন সব্বাপি মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকাদিভেদা ওদকজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি দীঘজাতিযং ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – পতঙ্গমুখমণ্ডূকা নাম হোন্তি, তেসং মুখসণ্ঠানং মহন্তং, ছিদ্দং অপ্পকং, তত্থ পৱেসনং নপ্পহোতি, মুখসণ্ঠানং পন ৱণসঙ্খেপং গচ্ছতি, তস্মা তং থুল্লচ্চযৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. কুক্কুটিগ্গহণেন সব্বাপি কাককপোতাদিভেদা পক্খিজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং. মজ্জাৰিগ্গহণেন সব্বাপি ৰুক্খসুনখমঙ্গুসগোধাদিভেদা চতুপ্পদজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং.
পাৰাজিকো হোতীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫) পৰাজিতো হোতি পৰাজযং অপন্নো. অযঞ্হি পাৰাজিকসদ্দো সিক্খাপদাপত্তিপুগ্গলেসু ৱত্ততি. তত্থ ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৱকাসো, যং তথাগতো ৱজ্জীনং ৱা ৱজ্জিপুত্তকানং ৱা কাৰণা সাৱকানং পাৰাজিকং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি (পাৰা. ৪৩) এৱং সিক্খাপদে ৱত্তমানো ৱেদিতব্বো. ‘‘আপত্তিং ত্ৱং ভিক্খু আপন্নো পাৰাজিক’’ন্তি (পাৰা. ৬৭) এৱং আপত্তিযং. ‘‘ন মযং পাৰাজিকা, যো অৱহটো, সো পাৰাজিকো’’তি (পাৰা. ১৫৫) এৱং পুগ্গলে ৱত্তমানো ৱেদিতব্বো. ‘‘পাৰাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৮৪) পন ধম্মে ৱত্ততীতি ৱদন্তি. যস্মা পন তত্থ ‘‘ধম্মো’’তি কত্থচি আপত্তি, কত্থচি সিক্খাপদমেৱ অধিপ্পেতং, তস্মা সো ৱিসুং ন ৱত্তব্বো. তত্থ সিক্খাপদং যো তং অতিক্কমতি, তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি ৱুচ্চতি. আপত্তি পন যো নং অজ্ঝাপজ্জতি, তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিকা’’তি ৱুচ্চতি. পুগ্গলো যস্মা পৰাজিতো পৰাজযমাপন্নো, তস্মা ‘‘পাৰাজিকো’’তি ৱুচ্চতি. ইধ পন পুগ্গলো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘পাৰাজিকো হোতী’’তিআদি. ইমিনাপি ইদং দস্সেতি – ‘‘পৰাজিতসদ্দে উপসগ্গস্স ৱুদ্ধিং কত্ৱা, ত-কাৰস্স চ ক-কাৰং কত্ৱা পাৰাজিকো হোতীতি নিদ্দিট্ঠো’’তি.
অপলোকনাদি চতুব্বিধম্পি সঙ্ঘকম্মং সীমাপৰিচ্ছিন্নেহি পকতত্তেহি ভিক্খূহি একতো কত্তব্বত্তা এককম্মং নাম. আদিসদ্দেন একুদ্দেসসমসিক্খতানং গহণং. তত্থ পঞ্চৱিধোপি পাতিমোক্খুদ্দেসো একতো উদ্দিসিতব্বত্তা একুদ্দেসো নাম. নহাপিতপুব্বকাদীনং ৱিয ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং ঠপেত্ৱা অৱসেসং সব্বম্পি সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জিপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৱতো সমসিক্খতা নাম. যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু এককম্মাদীসু সহ ৱসন্তি, ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতি, তস্মা তানি সব্বানিপি গহেত্ৱা এককম্মাদিকো তিৱিধোপি সংৱাসো নামাতি আহ ‘‘সো চ ৱুত্তপ্পকাৰো সংৱাসো তেন পুগ্গলেন সদ্ধিং নত্থি, তেন কাৰণেন সো পাৰাজিকো পুগ্গলো ‘অসংৱাসো’তি ৱুচ্চতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫).
ইদানি যস্মা ন কেৱলং মনুস্সিত্থিযা এৱ নিমিত্তং পাৰাজিকৱত্থু, অথ খো অমনুস্সিত্থিতিৰচ্ছানগতিত্থীনম্পি. ন চ ইত্থিযা এৱ. অথ খো উভতোব্যঞ্জনকপণ্ডকপুৰিসানম্পি, তস্মা তে সত্তে, তেসঞ্চ যং যং নিমিত্তং ৱত্থু হোতি, তং তং নিমিত্তং, তত্থ চ যথা পটিসেৱন্তো পাৰাজিকো হোতি, তঞ্চ সব্বং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো’’তিআদিমাহ. এত্থাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে. তেসূতি যে তিংসমগ্গা ৱুত্তা, তেসু. অত্তনো ৱাতি লম্বিমুদুপিট্ঠিকে সন্ধায ৱুত্তং. সন্থতস্স ৱাতি যেন কেনচি ৱত্থেন ৱা পণ্ণেন ৱা ৱাকপট্টেন ৱা চম্মেন ৱা তিপুসীসাদীনং পট্টেন ৱা পলিৱেঠেত্ৱা, অন্তো ৱা পৱেসেত্ৱা পটিচ্ছন্নস্স. অক্খাযিতস্স ৱাতি সোণসিঙ্গালাদীহি অক্খাদিতস্স. যেভুয্যেন অক্খাযিতস্সাতি যাৱ উপড্ঢক্খাযিতো নাম ন হোতি, এৱং অক্খাযিতস্স. অল্লোকাসেতি তিন্তোকাসে. সন্থতন্তি তেসংযেৱ ৱত্থাদীনং যেন কেনচি পটিচ্ছন্নং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন হেত্থ অনুপাদিন্নকং অনুপাদিন্নকেন ছুপতি, মুত্তি অত্থি, অথ খো উপাদিন্নকেন ৱা অনুপাদিন্নকং ঘট্টিযতু, অনুপাদিন্নকেন ৱা উপাদিন্নকং, অনুপাদিন্নকেন ৱা অনুপাদিন্নকং, উপাদিন্নকেন ৱা উপাদিন্নকং. সচে যত্তকে পৱিট্ঠে পাৰাজিকং হোতীতি ৱুত্তং, তত্তকং সেৱনচিত্তেন পৱেসেতি, সব্বত্থাযং পাৰাজিকাপত্তিং আপন্নো নাম হোতীতি.
এৱং সেৱনচিত্তেনেৱ পৱেসেন্তস্স আপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা তং পৱেসনং নাম ন কেৱলং অত্তূপক্কমেনেৱ, পৰূপক্কমেনাপি হোতি. তত্ৰাপি সাদিযন্তস্সেৱ আপত্তি পটিসেৱনচিত্তসমঙ্গিস্স, ন ইতৰস্সাতি দস্সেতুং ‘‘পৰেন ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰেনাতি ভিক্খুপচ্চত্থিকাদিনা যেন কেনচি অঞ্ঞেন. পৱেসনপৱিট্ঠট্ঠিতউদ্ধৰণেসূতি এত্থ অগ্গতো (সাৰত্থ. টী. ২.৫৮) যাৱ মূলা পৱেসনং পৱেসনং নাম. অঙ্গজাতস্স যত্তকং ঠানং পৱেসনাৰহং, তত্তকং অনৱসেসতো পৱিট্ঠং পৱিট্ঠং নাম. এৱং পৱিট্ঠস্স উদ্ধৰণাৰম্ভতো অন্তৰা ঠিতকালো ঠিতং নাম. সমন্তপাসাদিকাযং পন মাতুগামস্স সুক্কৱিসট্ঠিং পত্ৱা সব্বথা ৱাযামতো ওৰমিত্ৱা ঠিতকালং সন্ধায ‘‘সুক্কৱিসট্ঠিসমযে’’তি ৱুত্তং. উদ্ধৰণং নাম যাৱ অগ্গা নীহৰণকালো. সাদিযতীতি সেৱনচিত্তং উপট্ঠপেতি. অসাধাৰণৱিনিচ্ছযোতি অদিন্নাদানাদীহি সব্বেহি সিক্খাপদেহি অসাধাৰণো ৱিনিচ্ছযো.
সাধাৰণৱিনিচ্ছযত্থন্তি পৰিৱাৰৱসেন সাধাৰণৱিনিচ্ছযত্থং. মাতিকাতি মাতা, জনেত্তীতি অত্থো. নিদদাতি দেসনং দেসৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. পঞ্ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তি, তস্সা পকাৰো পঞ্ঞত্তিৱিধি অঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি অঙ্গং, কাৰণং. সমুট্ঠহন্তি আপত্তিযো এতেনাতি সমুট্ঠানং, উপ্পত্তিকাৰণং, তস্স ৱিধি সমুট্ঠানৱিধি. ৱজ্জকম্মপ্পভেদঞ্চাতি এত্থ পভেদসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘ৱজ্জপ্পভেদং, কম্মপ্পভেদঞ্চা’’তি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে.
পঞ্ঞত্তিট্ঠানন্তি পঞ্ঞত্তিট্ঠপনস্স ঠানং, সিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিদেসোতি অত্থো. পুগ্গলোতি এত্থ আদিকম্মিকোযেৱ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পুগ্গলো নাম যং যং আৰব্ভ তং তং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি, সো সো পুগ্গলোতি অধিপ্পাযো. হোন্তি চেত্থ –
‘‘সুদিন্নো ধনিযো সম্বহুলা ৱগ্গুমুদন্তিকা;
সেয্যসকো উদাযি চা-ড়ৱকা ছন্নমেত্তিযা.
‘‘দেৱদত্তস্সজিপুনব্বসু-ছব্বগ্গিযোপনন্দঞ্ঞতৰোপি চ;
হত্থকো চানুৰুদ্ধো চ, সত্তৰস চূড়পন্থকো.
‘‘বেলট্ঠসীসো চানন্দো, সাগতোৰিট্ঠনামকো;
নন্দত্থেৰেন তেৱীস, ভিক্খূনং আদিকম্মিকা.
‘‘সুন্দৰীনন্দা থুল্লনন্দা, ছব্বগ্গিযঞ্ঞতৰাপি চ;
চণ্ডকাড়ী সম্বহুলা, দ্ৱে চ ভিক্খুনিযো পৰা;
ভিক্খুনীনং তু সত্তেৱ, হোন্তি তা আদিকম্মিকা’’তি.
তস্স তস্স পুগ্গলস্সাতি যং যং সুদিন্নাদিকং পুগ্গলং আৰব্ভ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্স তস্স পুগ্গলস্স. পঞ্ঞত্তীতি পঠমপঞ্ঞত্তি. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পচ্ছা ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপঞ্ঞত্তি. অনুপ্পন্নে দোসে ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি. সব্বত্থ মজ্ঝিমদেসে চেৱ পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু চাতি সব্বেসু পদেসেসু ঠপিতা পঞ্ঞত্তি সব্বত্থপঞ্ঞত্তি. মজ্ঝিমদেসেযেৱ ঠপিতা পঞ্ঞত্তি পদেসপঞ্ঞত্তি. ভিক্খূনঞ্চেৱ ভিক্খুনীনঞ্চ সাধাৰণভূতা পঞ্ঞত্তি সাধাৰণপঞ্ঞত্তি. সুদ্ধভিক্খূনমেৱ, সুদ্ধভিক্খুনীনং ৱা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং অসাধাৰণপঞ্ঞত্তি. উভিন্নম্পি পঞ্ঞত্তি উভতোপঞ্ঞত্তি. ৱিনযধৰপঞ্চমেনাতি অনুস্সাৱনকাচৰিযপঞ্চমেন. গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপ্পটলতো পট্ঠায কতা উপাহনা, ন একদ্ৱিতিপটলা. চম্মত্থৰণন্তি অত্থৰিতব্বং চম্মং. এতেসং ৱসেন চতুব্বিধা পদেসপঞ্ঞত্তি নামাতি এতেসং ৱসেন চতুব্বিধা পঞ্ঞত্তি মজ্ঝিমদেসেযেৱ পঞ্ঞত্তাতি পদেসপঞ্ঞত্তি নাম. তেনেৱাহ ‘‘মজ্ঝিমদেসেযেৱ হী’’তিআদি. যস্মা মজ্ঝিমদেসেযেৱ যথাৱুত্তৱত্থুৱীতিক্কমে আপত্তি হোতি, ন পচ্চন্তিমজনপদে, তস্মা পদেসপঞ্ঞত্তীতি অত্থো. ধুৱন্হানং পটিক্খেপমত্তন্তি নিচ্চনহানপ্পটিসেধনমেৱ. এত্থ চ মত্তসদ্দেন অঞ্ঞানি তীণি সিক্খাপদানি পটিক্খিপতি. তানি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বপচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ৱিনযধৰপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদ’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ২৫৯) চম্মক্খন্ধকে আগতানি. তেনেৱাহ ‘‘ততো অঞ্ঞা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম নত্থী’’তি. সব্বানীতি ততো অৱসেসানি সব্বানি সিক্খাপদানি. তস্মাতি যস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি অট্ঠগৰুধম্মৱসেন ভিক্খুনীনংযেৱ আগতা, যস্মা চ ধুৱন্হানং পটিক্খেপমত্তং ঠপেত্ৱা পাতিমোক্খে সব্বানি সিক্খাপদানি সব্বত্থপঞ্ঞত্তিযেৱ হোন্তি, যস্মা চ সাধাৰণপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ ব্যঞ্জনমত্তং নানং, অত্থতো একং, তস্মা. সব্বত্থাতি সব্বেসু সিক্খাপদেসু. আপত্তিভেদো হেত্থ উত্তৰপদলোপেন ‘‘আপত্তী’’তি ৱুত্তোতি আহ ‘‘আপত্তীতি পুব্বপ্পযোগাদিৱসেন আপত্তিভেদো’’তি. সীলআচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীনন্তি এত্থ পঠমা দ্ৱে আপত্তিক্খন্ধা সীলৱিপত্তি নাম, অৱসেসা পঞ্চ আচাৰৱিপত্তি নাম, মিচ্ছাদিট্ঠি চ অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠি চ দিট্ঠিৱিপত্তি নাম, আজীৱহেতু পঞ্ঞত্তানি ছ সিক্খাপদানি আজীৱৱিপত্তি নাম, ইতি ইমাসং সীলআচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীনং অঞ্ঞতৰাতি অত্থো.
ন কেৱলং যথাৱুত্তনযেনেৱ ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘যানি সিক্খাপদসমুট্ঠানানীতিপি ৱুচ্চন্তী’’তি. এতানি হি কিঞ্চাপি আপত্তিযা সমুট্ঠানানি, ন সিক্খাপদস্স, ৱোহাৰসুখত্থং পনেৱং ৱুচ্চন্তীতি. তত্থাতি তেসু ছসু সমুট্ঠানেসু. তেসূতি সচিত্তকাচিত্তকেসু. একং সমুট্ঠানং উপ্পত্তিকাৰণং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা, একেন ৱা সমুট্ঠানং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা. ‘‘দ্ৱিসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো.
সমুট্ঠানৱসেনাতি সমুট্ঠানসীসৱসেন. পঠমপাৰাজিকং সমুট্ঠানং এতিস্সাতি পঠমপাৰাজিকসমুট্ঠানা. তথা অদিন্নাদানসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি.
সযং পথৱিখণনে কাযেন, পৰে আণাপেত্ৱা খণাপনে ৱাচায চ আপত্তিসম্ভৱতো ‘‘পথৱিখণনাদীসু ৱিযা’’তি ৱুত্তং. আদিসদ্দেন অদিন্নাদানাদীনং পৰিগ্গহো. পঠমকথিনাপত্তি কাযৱাচতো কত্তব্বং অধিট্ঠানং ৱা ৱিকপ্পনং ৱা অকৰোন্তস্স হোতি, নো কৰোন্তস্সাতি আহ ‘‘পঠমকথিনাপত্তি ৱিযা’’তি. অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো চীৱৰপ্পটিগ্গহণাপত্তি তস্সা হত্থতো চীৱৰং পটিগ্গণ্হন্তস্স, পৰিৱত্তকং অদেন্তস্স চ হোতীতি কিৰিযাকিৰিযতো সমুট্ঠাতি. ‘‘সিযা কৰোন্তস্সা’’তিআদীসু সিযাতি ‘‘সিযা খো পন তে ব্ৰাহ্মণ এৱমস্সা’’তিআদীসু ৱিয ‘‘কদাচী’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো. ৰূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি সিযা কিৰিযা গহণেন আপজ্জনতো, সিযা অকিৰিযা পটিক্খেপস্স অকৰণতোতি আহ ‘‘ৰূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি ৱিযা’’তি. কুটিকাৰাপত্তি ৱত্থুং দেসাপেত্ৱা পমাণাতিক্কন্তকৰণে কৰোন্তস্স সিযা, অদেসাপেত্ৱা পন পমাণাতিক্কন্তকৰণে পমাণযুত্তং ৱা কৰোন্তস্স চ অকৰোন্তস্স চ সিযাতি আহ ‘‘কুটিকাৰাপত্তি ৱিযা’’তি.
সঞ্ঞায অভাৱেন ৱিমোক্খো অস্সাতি সঞ্ঞাৱিমোক্খোতি মজ্ঝেপদলোপসমাসো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘যতো ৱীতিক্কমসঞ্ঞাযা’’তিআদি. ইতৰা নাম যতো ৱীতিক্কমসঞ্ঞায অভাৱেন ন মুচ্চতি, সা ইতৰসদ্দস্স ৱুত্তপ্পটিযোগিৱিসযত্তা. যা অচিত্তকেন ৱা সচিত্তকমিস্সকেন ৱা সমুট্ঠাতীতি যা আপত্তি কদাচি অচিত্তকেন ৱা কদাচি সচিত্তকমিস্সকেন ৱা সমুট্ঠানেন সমুট্ঠাতি. এত্থ চ সঞ্ঞাদুকং অনাপত্তিমুখেন ৱুত্তং, সচিত্তকদুকং আপত্তিমুখেনাতি দট্ঠব্বং.
যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতীতি যস্সা সচিত্তকায আপত্তিযা চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, যস্সা চ সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতায সুৰাপানাদিঅচিত্তকায আপত্তিযা ৱত্থুৱিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, অযং লোকৱজ্জা. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৱচনং সচিত্তকাচিত্তকং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থীতি. যং পনেত্থ গণ্ঠিপদে ‘‘সুৰাপানস্মিঞ্হি ‘সুৰা’তি ৱা ‘ন ৱট্টতী’তি ৱা জানিত্ৱা পিৱনে অকুসলমেৱা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ন ৱট্টতীতি ৱা জানিত্ৱা’’তি ৱুত্তৱচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৱজ্জস্সাপি লোকৱজ্জভাৱপ্পসঙ্গতো. যস্সা পন ‘‘সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱা’’তি নিযমো নত্থি, সা পণ্ণত্তিৱজ্জাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সেসা পণ্ণত্তিৱজ্জা’’তি. তথা হি তস্সা ৱত্থুৱিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতন্তি ‘‘অকুসলমেৱা’’তি নিযমো নত্থি. উভযত্থ আপজ্জিতব্বাতি কাযদ্ৱাৰে, ৱচীদ্ৱাৰে চাতি উভযত্থ আপজ্জিতব্বা আপত্তি, তা পন অদিন্নাদানাদযো. ‘‘মনোদ্ৱাৰে আপত্তি নাম নত্থী’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং উপনিক্খিত্তসাদিযনাদীসু আপত্তিসম্ভৱতোতি দট্ঠব্বং.
অকুসলচিত্তো ৱা আপজ্জতীতি পাৰাজিকসুক্কৱিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামপাৰিচৰিযদুট্ঠদোসসঙ্ঘভেদপ্পহাৰদানতলসত্তিকাদিভেদং আপত্তিং অকুসলচিত্তো আপজ্জতি. অনুপসম্পন্নং পদসোধম্মং ৱাচেন্তো, মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তোতি এৱৰূপং আপত্তিং কুসলচিত্তো আপজ্জতি. অসঞ্চিচ্চসহসেয্যাদিং অব্যাকতচিত্তো আপজ্জতি. যং অৰহা আপজ্জতি, সব্বং অব্যাকতচিত্তোৱ আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘কুসলাব্যাকতচিত্তো ৱা’’তি.
দুক্খৱেদনাসমঙ্গী ৱাতি দুট্ঠদোসাদিভেদং আপত্তিং আপজ্জন্তো দুক্খৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. মেথুনধম্মাদিভেদং পন সুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. যং সুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি, তংযেৱ মজ্ঝত্তো হুত্ৱা আপজ্জন্তো অদুক্খমসুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ইতৰৱেদনাদ্ৱযসমঙ্গী ৱা’’তি. ইদম্পি চ তিকদ্ৱযং যেভুয্যৱসেনেৱ ৱুত্তং. নিপজ্জিত্ৱা নিৰোধসমাপন্নো হি অচিত্তকো অৱেদনো সহসেয্যাপত্তিং আপজ্জতীতি. কিঞ্চাপি এৱং অনিযমেন ৱুত্তং, ৱিসেসো পনেত্থ অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপীতি হি ৱিসেসাভিধাননিমিত্তাভ্যূপগমেৱ যুজ্জতি. সব্বেসং ৱসেন তীণি চিত্তানীতি কুসলাকুসলাব্যাকতানং ৱসেন পদসোধম্মাদীসু তীণি চিত্তানি.
ইদানি তং যথাৱুত্তনিদানাদিৱেদনাত্তিকপৰিযোসানং সত্তৰসপ্পকাৰং ইমস্মিং সিক্খাপদে যোজেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. ইধাতি ইমস্মিং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদে. ৱেসালিযন্তি এৱংনামকে ইত্থিলিঙ্গৱসেন পৱত্তৱোহাৰে নগৰে. তঞ্হি নগৰং তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপৱড্ঢনেন ৱিসালীভূতত্তা ‘‘ৱেসালী’’তি ৱুচ্চতি. ইদম্পি চ নগৰং সব্বঞ্ঞুতং সম্পত্তেযেৱ সম্মাসম্বুদ্ধে সব্বাকাৰৱেপুল্লত্তং পত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি চ দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযোতি মক্কটিৱজ্জিপুত্তকৱত্থূনং ৱসেন ৱুত্তা. ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি চ ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ইমা দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযো. আপত্তিকৰা চ হোতীতি পঠমপঞ্ঞত্তিতো ৱিসুংযেৱাপত্তিকৰা চ হোতি. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদাদীসু ৱিযাতি অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদাদীসু ‘‘ৱিহেসকে’’তিআদিকা (পাচি. ৯৮) ৱিযাতি অত্থো. আদিসদ্দেন উজ্ঝাপনকস্স পৰিগ্গহো. এত্থ হি অঞ্ঞৱাদকাদিতো ৱিসুংযেৱ ৱিহেসকাদীসুপি পাচিত্তিযং হোতি. যথাহ ‘‘ৰোপিতে ৱিহেসকে সঙ্ঘমজ্ঝে ৱত্থুস্মিং ৱা আপত্তিযা ৱা অনযুঞ্জিযমানো তং নকথেতুকামো তং নউগ্ঘাটেতুকামো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৱিহেসেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি (পাৰা. ১০০). সুপিনন্তে ৱিজ্জমানাপি মোচনস্সাদচেতনা অব্বোহাৰিকত্তা অনাপত্তিকৰাতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তাতিআদিকা ৱিযা’’তি. তথা হি থিনমিদ্ধেন অভিভূতত্তা সুপিনে চিত্তং অব্বোহাৰিকং, চিত্তস্স অব্বোহাৰিকত্তা ওপক্কমনকিৰিযাপৱত্তনিকাপি চেতনা অব্বোহাৰিকা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থেসা, ভিক্খৱে, চেতনা, সা চ খো অব্বোহাৰিকা’’তি (পাৰা. ২৩৫), তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি অনাপত্তিকৰা জাতা. আদিসদ্দেন ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা’’তিআদিকং (পাৰা. ১৯৭) সঙ্গণ্হাতি. অদিন্নাদানাদীসু ৱিযাতি অদিন্নাদানাদীসু ‘‘অৰঞ্ঞা ৱা’’তিআদিকা (পাৰা. ৯১) ৱিযাতি অত্থো. এত্থ পন আদিসদ্দেন পঠমপাৰাজিকাদীনং সঙ্গহো. এত্থ হি ‘‘তঞ্চ খো গামে, নো অৰঞ্ঞে’’তিআদিনা (পাৰা. ৯০) নযেন লেসং ওড্ডেন্তানং লেসপিদহনত্থং ‘‘অৰঞ্ঞা ৱা’’তিআদিকা অনুপঞ্ঞত্তি ৱুত্তাতি উপত্থম্ভকৰাৱ হোতি. তেনেৱ হি ‘‘ননু, আৱুসো, তথেৱেতং হোতী’’তি (পাৰা. ৯০) ভিক্খূহি ৱুত্তং.
ৱুত্তপ্পকাৰে মগ্গেতি ‘‘মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতৱসেনা’’তিআদিনা (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা) ৱুত্তপ্পকাৰে তিংসমগ্গে. ইমস্স পন ‘‘ছিন্নে’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. তচাদীনি অনৱসেসেত্ৱাতি নিমিত্তপ্পদেসে বহি ঠিতানি ছৱিচম্মানি অনৱসেসেত্ৱা. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তং পঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তমংসস্স পন অব্ভন্তৰে ছৱিচম্মস্স চ ৱিজ্জমানত্তা ৱুত্তং. চম্মখিলন্তি চম্মক্খণ্ডং. ‘‘উণ্ণিগণ্ডো’’তিপি (সাৰত্থ. টী. ২.৫৫; ৱি. ৱি. টী. ১.৫৫) ৱদন্তি. তঞ্হি নিমিত্তে জাতত্তা নিমিত্তমেৱ. তেনাহ ‘‘সেৱনচিত্তে সতি পাৰাজিক’’ন্তি. সেৱনচিত্তেতি মেথুনসেৱনচিত্তে. কাযসংসগ্গসেৱনচিত্তে পন সতি সঙ্ঘাদিসেসোৱ. নট্ঠো কাযপ্পসাদো এত্থাতি নট্ঠকাযপ্পসাদং, সুক্খপীড়কং ৱা মতচম্মং ৱাতি অত্থো. মতে অক্খাযিতে, যেভুয্যেন অক্খাযিতে চ পাৰাজিকাপত্তিৱচনতো (পাৰা. ৬১) পন নট্ঠকাযপ্পসাদেপি ইত্থিনিমিত্তে পৱেসেন্তস্স পাৰাজিকাপত্তিযেৱ. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তম্পি অনৱসেসেত্ৱাতি নিমিত্তাকাৰেন ঠিতং যথাৱুত্তনিমিত্তমংসাদিম্পি অনৱসেসেত্ৱা. ৱণসঙ্খেপৱসেনাতি ৱণসঙ্গহৱসেন. ৱণে থুল্লচ্চযঞ্চ ‘‘অমগ্গেন অমগ্গং পৱেসেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ৬৬) ইমস্স সুত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে দ্ৱীসু সম্ভিন্নৱণেসু একেন ৱণেন পৱেসেত্ৱা দুতিযেন নীহৰন্তস্স থুল্লচ্চযং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ইমস্স সত্তস্স অনুলোমৱসেন সব্বত্থ ৱণসঙ্খেপে থুল্লচ্চযং ৱেদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৬৬). মনুস্সানং পন অক্খিআদযোপি ৱণসঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱণেন একপৰিচ্ছেদং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তেসং ৱণসঙ্গহো ‘‘নৱদ্ৱাৰো মহাৱণো’’তি (মি. প. ২.৬.১) এৱমাদিসুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বো. তত্থ মনুস্সানন্তি ইত্থিপুৰিসপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকৱসেন চতুব্বিধানং মনুস্সানং. ৱত্থিকোসেসূতি ৱত্থিপুটেসু পুৰিসানং অঙ্গজাতকোসেসু. হত্থিঅস্সাদীনঞ্চ তিৰচ্ছানানন্তি হত্থিঅস্সগোণগদ্ৰভওট্ঠমহিংসাদীনং তিৰচ্ছানগতানং. তিৰচ্ছানানং পনাতি সব্বেসম্পি তিৰচ্ছানগতানং. সব্বেসন্তি যথাৱুত্তমনুস্সাদীনং সব্বেসং.
এৱং জীৱমানকসৰীৰে লব্ভমানং আপত্তিৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি মতসৰীৰে লব্ভমানং আপত্তিৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘মতসৰীৰে’’তিআদিমাহ. ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গমুখমগ্গানং চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসে ঠপেত্ৱা যদা অপৰে দ্ৱে কোট্ঠাসা খাদিতা, তদা উপড্ঢক্খাযিতং নাম হোতি. ন কুথিতং হোতীতি উদ্ধুমাতকাদিভাৱেন কুথিতং ন হোতি, অল্লন্তি অত্থো. যদা পন সৰীৰং উদ্ধুমাতকং হোতি কুথিতং নীলমক্খিকসমাকিণ্ণং কিমিকুলসমাকুলং নৱহি ৱণমুখেহি পগ্গড়িতপুব্বকুণপভাৱেন উপগন্তুম্পি অসক্কুণেয্যং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০), তদা পাৰাজিকৱত্থুঞ্চ থুল্লচ্চযৱত্থুঞ্চ ৱিজহতি, দুক্কটৱত্থুমেৱ হোতীতি আহ ‘‘কুথিতে দুক্কট’’ন্তি. কুথিতেতি উদ্ধুমাতকভাৱপ্পত্তে. ঈদিসে হি সৰীৰে যত্থ কত্থচি উপক্কমতো দুক্কটং. তথা ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্সাতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৩) ৱিৱট্টে মুখে চত্তাৰি পস্সানি, তালুকঞ্চ অপ্ফুসন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স দুক্কটন্তি অত্থো. সচে পন হেট্ঠা ৱা উপৰি ৱা উভযপস্সেহি ৱা ছুপন্তং পৱেসেতি, পাৰাজিকং. চতূহি পস্সেহি অচ্ছুপন্তং পৱেসেত্ৱা অব্ভন্তৰে তালুকং ছুপতি, পাৰাজিকমেৱ. বহি নিক্খন্তজিৱ্হায ৱা দন্তেসু ৱা অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো. জীৱমানকসৰীৰেপি বহি নিক্খন্তজিৱ্হায থুল্লচ্চযমেৱ. যদি পন বহি জিৱ্হায পলিৱেঠেত্ৱা অন্তোমুখং পৱেসেতি, পাৰাজিকমেৱ. যদি পন দন্তা সুফুসিতা, অন্তোমুখে ওকাসো নত্থি, দন্তা চ বহি ওট্ঠমংসেন পটিচ্ছন্না, তত্থ ৱাতেন অসম্ফুট্ঠং অল্লোকাসং তিলফলমত্তম্পি পৱেসেন্তস্স পাৰাজিকমেৱ. উপ্পাটিতে পন ওট্ঠমংসে দন্তেসুযেৱ উপক্কমন্তস্স থুল্লচ্চযং. যোপি দন্তো বহি নিক্খমন্তো তিট্ঠতি, ন সক্কা ওট্ঠেহি পিদহিতুং, তত্থাপি এসেৱ নযো.
ৱেদনায অট্টো পীড়িতো ৱেদনাট্টো. উম্মত্তকোতি চেত্থ পিত্তুম্মত্তকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যো পিত্তৱসেনা’’তিআদি. পিত্তৱসেনাতি বদ্ধপিত্তৱসেন. তস্মিঞ্হি বদ্ধপিত্তে পিত্তকোসতো চলিত্ৱা বহি নিক্খমন্তে সত্তা উম্মত্তকা হোন্তি, ৱিপল্লত্থসঞ্ঞা হিৰোত্তপ্পং ছড্ডেত্ৱা অসাৰুপ্পচৰিযং চৰন্তি, লহুকগৰুকানি সিক্খাপদানি মদ্দন্তাপি ন জানন্তি, ভেসজ্জকিৰিযাযপি অতেকিচ্ছা হোন্তি, এৱৰূপস্স উম্মত্তকস্স অনাপত্তি. অবদ্ধপিত্তং পন লোহিতং ৱিয সব্বঙ্গগতং, তম্হি কুপিতে সত্তানং কণ্ডুকচ্ছুসৰীৰকম্পাদীনি হোন্তি, তানি ভেসজ্জকিৰিযায ৱূপসমন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘বদ্ধপিত্তৱসেনা’’তি. খিত্তচিত্তো নাম ৱিস্সট্ঠচিত্তো যক্খুম্মত্তকো ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘যক্খেহি কতচিত্তৱিক্খেপো খিত্তচিত্তো’’তি. যক্খা কিৰ ভেৰৱানি আৰম্মণানি দস্সেত্ৱা মুখেন হত্থং পৱেসেত্ৱা, হদযৰূপং ৱা মদ্দন্তা সত্তে ৱিক্খিত্তচিত্তে ৱিপল্লত্থসঞ্ঞে কৰোন্তি, এৱৰূপস্স খিত্তচিত্তস্স অনাপত্তি. তেসং পন উভিন্নং অযং ৱিসেসো – পিত্তুম্মত্তকো নিচ্চমেৱ উম্মত্তকো হোতি, পকতিসঞ্ঞং ন লভতি. যক্খুম্মত্তকো অন্তৰন্তৰা পকতিসঞ্ঞং পটিলভতি. ইধ পন পিত্তুম্মত্তকো ৱা হোতু, যক্খুম্মত্তকো ৱা, যো সব্বসো মুট্ঠস্সতি কিঞ্চি ন জানাতি, অগ্গিম্পি সুৱণ্ণম্পি গূথম্পি চন্দনম্পি একসদিসং মদ্দন্তোৱ ৱিচৰতি, এৱৰূপস্স অনাপত্তি. অন্তৰন্তৰা পকতিসঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা ঞত্ৱা কৰোন্তস্স পন আপত্তিযেৱ. তেনাহ ‘‘দ্ৱিন্নম্পি চ এতেস’’ন্তিআদি.
অধিমত্তৱেদনাযাতি অধিকপ্পমাণায দুক্খৱেদনায. আদিকম্মে নিযুত্তো আদিকম্মিকো, যো চ আদিকম্মে নিযুত্তো, সো তস্মিং কম্মে আদিভূতো হোতীতি আহ ‘‘যো’’তিআদি. ইধ পন সুদিন্নত্থেৰো আদিকম্মিকো, তস্স অনাপত্তি. অৱসেসানং মক্কটিসমণৱজ্জিপুত্তকাদীনং আপত্তিযেৱ. পটিপাদনং সম্পাদনং. কৰোন্তোযেৱ হি তং আপজ্জতীতি কিৰিযং. ইদং (সাৰত্থ. টী. ২.৬৬) পন যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং মেথুনধম্মে পৰূপক্কমে সতি সাদিযন্তস্স অকিৰিযসমুট্ঠানভাৱতো. মেথুনপ্পটিসংযুত্তায হি কামসঞ্ঞায অভাৱেন মুচ্চনতো সঞ্ঞাৱিমোক্খং. ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্স, অসাদিযন্তস্সা’’তি (পাৰা. ৬৬) হি ৱুত্তং. মেথুনচিত্তেনেৱ নং আপজ্জতি, ন ৱিনা চিত্তেনাতি সচিত্তকং. ৰাগৱসেনেৱ আপজ্জিতব্বতো লোকৱজ্জং. কাযদ্ৱাৰেনেৱ সমুট্ঠানতো কাযকম্মং. চিত্তং পনেত্থ অঙ্গমত্তং হোতি, ন তস্স ৱসেন কম্মভাৱো লব্ভতি. লোভচিত্তেনেৱ আপজ্জিতব্বতো অকুসলচিত্তং. সুখসমঙ্গী ৱা উপেক্খাসমঙ্গী ৱা আপজ্জতীতি দ্ৱিৱেদনং. ননু সমুট্ঠানাদীনি আপত্তিযা হোন্তি, ন সিক্খাপদস্স, অথ কস্মা সিক্খাপদস্স সমুট্ঠানাদীনি ৱুত্তানীতি আহ ‘‘ইমানি চ সমুট্ঠানাদীনি নামা’’তিআদি. আপত্তিযা হোন্তীতি অজ্ঝাচাৰস্স হোন্তি.
মুননতো অনুমুননতো মুতি, ঞাণং, তং এতস্স অত্থীতি মুতিমা, ঞাণৱাতি অত্থো.
পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
এত্থাতি এতেসু দ্ৱীসু. এককুটিকাদিভেদো সব্বোপি গামোতি ৱেদিতব্বোতি সম্বন্ধো. তত্থ এককুটিকাদিভেদোতি যস্মিং গামে একা এৱ কুটি একং গেহং সেয্যথাপি মলযজনপদে, অযং এককুটিকো গামো নাম. আদিসদ্দেন ‘‘দ্ৱিকুটিকোপি গামো, তিকুটিকোপি গামো, চতুক্কুটিকোপি গামো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তপ্পভেদং সঙ্গণ্হাতি. অভিনৱনিৱিট্ঠো এককুটিকাদিগামো পন যাৱ মনুস্সা পৱিসিত্ৱা ৱাসং ন কপ্পেন্তি, তাৱ গামসঙ্খং ন গচ্ছতি. কিংভূতোতি আহ ‘‘পৰিক্খিত্তো ৱা’’তিআদি. তত্থ পৰিক্খিত্তো নাম ইট্ঠকপাকাৰং আদিং কত্ৱা অন্তমসো কণ্টকসাখাহিপি পৰিক্খিত্তো. তব্বিপৰীতো অপৰিক্খিত্তো. অমনুস্সো নাম যো সব্বসো ৱা মনুস্সানং অভাৱেন যক্খপৰিগ্গহভূতো, যতো ৱা মনুস্সা কেনচি কৰণীযেন পুনপি আগন্তুকামা এৱ অপক্কন্তা, যতো পন নিৰপেক্খা হুত্ৱা পক্কমন্তি, সো গামসঙ্খং ন গচ্ছতি. ন কেৱলং এককুটিকাদিভেদোৱাতি আহ ‘‘অন্তমসো’’তিআদি. যো কোচি সত্থোপীতি জঙ্ঘসত্থসকটসত্থাদীসু যো কোচি সত্থোপি. ইমস্মিং সিক্খাপদে নিগমনগৰানি ৱিয গামগ্গহণেনেৱ গামূপচাৰোপি সঙ্গহিতোতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি. অঞ্ঞথা পন মাতিকায অনৱসেসতো অৱহাৰট্ঠানপৰিগ্গহো কতো নাম ন হোতি, ন চ বুদ্ধা সাৱসেসং পাৰাজিকং পঞ্ঞাপেন্তি.
তত্থাতি তেসু গামগামূপচাৰেসু. দ্ৱাৰেতি নিব্বকোসস্স উদকপতনট্ঠানতো অব্ভন্তৰে. অন্তোগেহেতি পমুখস্স অব্ভন্তৰে. কতপৰিক্খেপোতি পাকাৰৱতিআদীহি কতপৰিক্খেপো. সুপ্পপতনাদিপৰিচ্ছেদো পনেত্থ অপৰিক্খিত্তঘৰং সন্ধায ৱুত্তো. ন কেৱলং ঘৰস্স পুৰতো, অথ খো সমন্ততো তত্তকোৱ পৰিচ্ছেদো ঘৰূপচাৰো নামাতি গহেতব্বং. ‘‘পুৰতো’’তিআদিকং পন লোকিযেহি তথাকৰণতো ৱুত্তং. থামমজ্ঝিমস্সাতি মজ্ঝিমথামস্স, নেৱ অপ্পথামস্স, ন মহাথামস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘যথা তৰুণমনুস্সা’’তিআদিনা যথা মাতুগামো কাকে উড্ডাপেন্তো উজুকমেৱ হত্থং উক্খিপিত্ৱা লেড্ডুং খিপতি, যথা চ উদকুক্খেপে উদকং খিপন্তি, এৱং খিত্তস্স লেড্ডুস্স পতিতট্ঠানং পটিক্খিপতি. পৱত্তিত্ৱাতি লুঠিত্ৱা, পৰিৱত্তিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. তস্স সচে দ্ৱে ইন্দখীলা হোন্তীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২) তস্স পৰিক্খিত্তস্স গামস্স সচে অনুৰাধপুৰস্সেৱ দ্ৱে উম্মাৰা হোন্তি. যস্স পন একো, তস্স গামদ্ৱাৰবাহানং ৱেমজ্ঝে ঠিতস্স লেড্ডুপাতব্ভন্তৰং গামূপচাৰো নাম. যত্ৰ পন ইন্দখীলো নত্থি, তত্ৰ গামদ্ৱাৰবাহানং ৱেমজ্ঝং. যত্ৰ দ্ৱাৰবাহাপি নত্থি, তত্থ উভোসু পস্সেসু ৱতিযা ৱা পাকাৰস্স ৱা কোটিৱেমজ্ঝংৱ ইন্দখীলট্ঠানিযত্তা ইন্দখীলোতি গহেতব্বং. যো পন গামো পুব্বে মহা হুত্ৱা পচ্ছা কুলেসু নট্ঠেসু অপ্পকো হোতি, সো ঘৰূপচাৰতো লেড্ডুপাতেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিতব্বো. পুৰিমপৰিচ্ছেদো পনস্স পৰিক্খিত্তস্সাপি অপৰিক্খিত্তস্সাপি অপ্পমাণমেৱাতি. ননু চেতং অপৰিক্খিত্তস্স উপচাৰদস্সনং পদভাজনেন ৱিৰুদ্ধমিৱ দিস্সতি. তত্থ হি ‘‘গামূপচাৰো নাম পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱত্ৱা ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন পন তং লেড্ডুপাতং গামসঙ্খেপং কত্ৱা ততো পৰং গামূপচাৰোতি ৱুত্তোতি আহ ‘‘পদভাজনেপি হি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি.
অযমেত্থ অধিপ্পাযো – ইধ গামো নাম দুৱিধো হোতি পৰিক্খিত্তো চ অপৰিক্খিত্তো চ (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২). তত্ৰ পৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোযেৱ পৰিচ্ছেদো. তস্মা তস্স ৱিসুং পৰিচ্ছেদং অৱত্ৱা ‘‘গামূপচাৰো নাম পৰিক্খিত্তস্স গামস্স ইন্দখীলে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি পাড়িযং ৱুত্তং. অপৰিক্খিত্তস্স পন গামস্স গামপৰিচ্ছেদো ৱত্তব্বো. তস্মা তস্স গামস্স গামপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তং. গামপৰিচ্ছেদে চ দস্সিতে গামূপচাৰলক্খণং পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ সক্কা ঞাতুন্তি পুন ‘‘তত্থ ঠিতস্স মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স লেড্ডুপাতো’’তি ন ৱুত্তং, অত্থো পন তত্থাপি অযমেৱ যথাৱুত্তোতি. যো পন ঘৰূপচাৰে ঠিতস্স লেড্ডুপাতংযেৱ ‘‘গামূপচাৰো’’তি ৱদতি, তস্স ঘৰূপচাৰো ‘‘গামো’’তি আপজ্জতি. ততো ঘৰং ঘৰূপচাৰো, গামো গামূপচাৰোতি এস ৱিভাগো সঙ্কৰীযতি. অসংকৰতো চেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তস্মা পাড়িঞ্চ অট্ঠকথঞ্চ সংসন্দিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ গামো, গামূপচাৰো চ ৱেদিতব্বোতি.
তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু উপচাৰেসু. য্ৱাযং উপচাৰো দস্সিতোতি সম্বন্ধো. ৱিকালে গামপ্পৱেসনাদীসূতি এত্থ আদিসদ্দেন অসংকচ্চিকাগামপ্পৱেসনং (পাচি. ১২২৫) সঙ্গণ্হাতি. যো পন পৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো ৱুত্তো, সো ন কত্থচি ৱিনযপিটকে উপযোগং গতো. কেৱলং অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো অপৰো একো লেড্ডুপাতো গামূপচাৰো নামাতি ঞাপনত্থং ৱুত্তো. এৱং ৱুত্তে হি ঞাযতি ‘‘পৰিক্খিত্তস্সাপি চে গামস্স একো লেড্ডুপাতো কপ্পিযভূমি সমানো উপচাৰোতি ৱুত্তো, পগেৱ অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপোকাসতো একো’’তি. ইমেসং পৰিচ্ছেদদস্সনত্থন্তি ইমেসং গামাৰঞ্ঞানং পৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তা অট্ঠকথাযং. পাৰাজিকৱত্থুন্তি পাদগ্ঘনকং. অৱহৰন্তস্সাতি গণ্হন্তস্স.
অদিন্নন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ৯২) দন্তপোনসিক্খাপদে অত্তনো সন্তকম্পি অপ্পটিগ্গহিতকং কপ্পিযং অজ্ঝোহৰণীযং ৱুচ্চতি, ইধ পন যং কিঞ্চি পৰপৰিগ্গহিতং সসামিকং ভণ্ডং, তদেতং তেহি সামিকেহি কাযেন ৱা ৱাচায ৱা ন দিন্নন্তি অদিন্নং. অৱহাৰপ্পহোনকমেৱ পন দস্সেতুং ‘‘অঞ্ঞস্স মনুস্সজাতিকস্স সন্তক’’ন্তি ৱুত্তং. সঙ্খাসদ্দস্সেৱ ত-কাৰেন ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তত্তা ‘‘সঙ্খা সঙ্খাতন্তি অত্থতো এক’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ অত্থতো একন্তি পদত্থতো একং, অনত্থন্তৰন্তি ৱুত্তং হোতি. কোট্ঠাসস্সেতং নামং ভাগতো সঙ্খাযতি উপট্ঠাতীতি কত্ৱা. পপঞ্চসঙ্খাতি সত্তানং সংসাৰে পপঞ্চেন্তি চিৰাযন্তীতি পপঞ্চা, তণ্হামানদিট্ঠিযো, যস্স ৱা উপ্পন্না, তং ‘‘ৰত্তো’’তি ৱা ‘‘মত্তো’’তি ৱা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিনিৱিট্ঠো’’তি ৱা পপঞ্চেন্তি ব্যঞ্জেন্তীতি পপঞ্চা, সঙ্খা ৱুচ্চতি কোট্ঠাসো, পপঞ্চাৱ সঙ্খা পপঞ্চসঙ্খা, পপঞ্চকোট্ঠাসাতি অত্থো, তণ্হামানদিট্ঠিযোতি ৱুত্তং হোতি. থেয্যচিত্তসঙ্খাতোতি ‘‘থেয্যচিত্তো’’তি কথিতো. একো চিত্তকোট্ঠাসোতি ৱিস্সাসতাৱকালিকাদিগ্গাহৱসপ্পৱত্তঅথেয্যচিত্তকোট্ঠাসতো অঞ্ঞো চিত্তকোট্ঠাসো. থেয্যসঙ্খাতেনাতি থেয্যভূতচিত্তকোট্ঠাসেন. যদি এৱং অথ কস্মা এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘থেয্যচিত্তো অৱহৰণচিত্তো’’তি (পাৰা. ৯২) ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যো চা’’তিআদি. ব্যঞ্জনং অনাদিযিত্ৱাতি ব্যঞ্জনে আদৰং অকত্ৱাতি অত্থো, সদ্দত্থমনপেক্খিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অত্থমেৱাতি ভাৱত্থমেৱ.
তে পন অৱহাৰাতি তে পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা. সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকৱসেন নানাৱিধো ভণ্ডো এতস্স পঞ্চকস্সাতি নানাভণ্ডং, পঞ্চন্নং অৱহাৰানং সমূহো পঞ্চকং, পঞ্চপৰিমাণমস্সাতি ৱা পঞ্চকং, নানাভণ্ডমেৱ পঞ্চকং নানাভণ্ডপঞ্চকং. সৱিঞ্ঞাণকৱসেন একো ভণ্ডো এতস্সাতি একভণ্ডং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. সাহত্থিকোৱ পঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং. আদিপদৱসেন চেতং নামং কুসলাদিত্তিকস্স কুসলত্তিকৱোহাৰো ৱিয. তস্মা সাহত্থিকাদিপঞ্চকন্তি অত্থতো দট্ঠব্বং. এস নযো সেসেসু পঞ্চকদ্ৱযেসু. এতস্সেৱাতি ‘‘আদিযেয্যা’’তি এতস্সেৱ মাতিকাপদস্স. ইমেসং পদানং ৱসেনাতি ইমেসং পঞ্চন্নং পদানং ৱসেন. এত্থ চ পঠমপদং অভিযোগৱসেন ৱুত্তং, দুতিযপদং অঞ্ঞেসং ভণ্ডং হৰন্তস্স গচ্ছতো ৱসেন, ততিযপদং উপনিক্খিত্তভণ্ডৱসেন, চতুত্থং সৱিঞ্ঞাণকৱসেন, পঞ্চমং থলে নিক্খিত্তাদিৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি নেসং অত্থযোজনং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু পঞ্চকেসু. ইতৰন্তি একভণ্ডপঞ্চকং. আৰামন্তি পুপ্ফাৰামফলাৰামং. অভিযুঞ্জতীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০২) পৰসন্তকং ‘‘মম সন্তকোৱ অয’’ন্তি মুসা ভণিত্ৱা অভিযুঞ্জতি চোদেতি, অট্টং কৰোতীতি অত্থো. সম্পজানমুসাৱাদেপি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগত্তা দুক্কটন্তি আহ ‘‘আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি, দুক্কটসঙ্খাতা আপত্তি ভৱেয্যাতি অত্থো. অথ ৱা দুক্কটসঞ্ঞিতস্স ৱীতিক্কমস্স আপজ্জনন্তি অত্থো. এস নযো ‘‘আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তিআদীসু. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতীতি ৱিনিচ্ছযকুসলতায, বলৱনিস্সিতাদিভাৱেন ৱা আৰামসামিকস্স সংসযং জনেতি. কথং? তঞ্হি তথা ৱিনিচ্ছযপ্পসুতং দিস্ৱা সামিকো চিন্তেতি ‘‘সক্খিস্সামি নু খো অহং ইমং আৰামং অত্তনো কাতুং, ন সক্খিস্সামি নু খো’’তি. এৱং তস্স ৱিমতি উপ্পজ্জমানা তেন উপ্পাদিতা হোতি. ধুৰং নিক্খিপতীতি যদা পন সামিকো ‘‘অযং থদ্ধো কক্খড়ো জীৱিতব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযম্পি মে কৰেয্য, অলং দানি ময্হং ইমিনা আৰামেনা’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, উস্সাহং ঠপেতি, অত্তনো সন্তককৰণে নিৰুস্সাহো হোতীতি অত্থো. আপত্তি পাৰাজিকস্স সচে সযম্পি কতধুৰনিক্খেপো চাতি অধিপ্পাযো. অথ পন সামিকেন ধুৰে নিক্খিত্তেপি অভিযুঞ্জকো ধুৰং অনিক্খিপিত্ৱাৱ ‘‘ইমং সুট্ঠু পীড়েত্ৱা মম আণাপৱত্তিং দস্সেত্ৱা কিঙ্কাৰপ্পটিস্সাৱিভাৱে ঠপেত্ৱা দস্সামী’’তি দাতব্বভাৱে সউস্সাহো, ৰক্খতি তাৱ. অথাপি অভিযুঞ্জকো অচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘ন দানি ইমং ইমস্স দস্সামী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, সামিকো পন ধুৰং ন নিক্খিপতি, পক্খং পৰিযেসতি, কালং আগমেতি, ‘‘লজ্জিপৰিসং তাৱ লভামি, পচ্ছা জানিস্সামী’’তি গহণেযেৱ সউস্সাহো হোতি, ৰক্খতিযেৱ. যদা পন ‘‘সোপি ন দস্সামী’’তি, ‘‘সামিকোপি ন লচ্ছামী’’তি এৱং উভো ধুৰং নিক্খিপন্তি, তদা অভিযুঞ্জকস্স পাৰাজিকং.
অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হৰন্তোতি ৱেতনেন ৱা মিত্তভাৱেন ৱা অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হৰন্তো. সীসে ভাৰন্তি সীসে ঠিতভাৰং. সীসস্স তাৱ পুৰিমগলে গলৱাটকো, পিট্ঠিগলে কেসঞ্চি কেসন্তে আৱট্টো হোতি, গলস্সেৱ উভোসু পস্সেসু কেসঞ্চি কেসা ওৰুয্হ জাযন্তি, যে ‘‘কণ্ণচূড়িকা’’তি ৱুচ্চন্তি, তেসং অধোভাগো চাতি অযং হেট্ঠিমকো পৰিচ্ছেদো, ততো উপৰি সীসং, এত্থন্তৰে ঠিতভাৰন্তি ৱুত্তং হোতি. খন্ধং ওৰোপেতীতি উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূড়িকাহি পট্ঠায হেট্ঠা, কপ্পৰেহি পট্ঠায উপৰি, পিট্ঠিগলাৱট্টতো চ গলৱাটকতো চ পট্ঠায হেট্ঠা, পিট্ঠিৱেমজ্ঝাৱট্টতো চ উৰপৰিচ্ছেদমজ্ঝে, হদযাৱাটকতো চ পট্ঠায উপৰি খন্ধো, তং ওৰোপেতি.
অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – যো ভিক্খু ‘‘ইদং গহেত্ৱা এত্থ যাহী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০১) সামিকেহি অনাণত্তো সযমেৱ ‘‘ময্হং ইদং নাম দেথ, অহং ৱো ভণ্ডং ৱহামী’’তি তেসং ভণ্ডং সীসেন আদায গচ্ছন্তো থেয্যচিত্তেন তং ভণ্ডং আমসতি, দুক্কটং. যথাৱুত্তসীসপৰিচ্ছেদং অনতিক্কমন্তোৱ ইতো চিতো চ ঘংসন্তো সাৰেতিপি পচ্চাসাৰেতিপি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওৰোপিতমত্তে কিঞ্চাপি সামিকানং ‘‘ৱহতূ’’তি চিত্তং অত্থি, তেহি পন অনাণত্তত্তা পাৰাজিকং. খন্ধং পন অনোৰোপেত্ৱাপি সীসতো কেসগ্গমত্তম্পি চাৱেন্তস্স পাৰাজিকং. যমকভাৰস্স পন একো ভাগো সীসে পতিট্ঠাতি, একো পিট্ঠিযং, তত্থ দ্ৱিন্নং ঠানানং ৱসেন ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. অযং পন সুদ্ধসীসভাৰস্সেৱ ৱসেন ৱুত্তো. যো চাযং সীসভাৰে ৱুত্তো, খন্ধভাৰাদীসুপি অযমেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
উপনিক্খিত্তং ভণ্ডন্তি সঙ্গোপনত্থায অত্তনো হত্থে পৰেহি ঠপিতভণ্ডং. অহং ন গণ্হামীতি সম্বন্ধো. অতীতত্থে চেতং ৱত্তমানৱচনং, নাহং গহেসিন্তি অত্থো. দুক্কটং (পাৰা. অট্ঠ. ১.১১১) সম্পজানমুসাৱাদেপি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগত্তা. ‘‘কিং তুম্হে ভণথ, নেৱিদং ময্হং অনুৰূপং, ন তুম্হাক’’ন্তিআদীনি ৱদন্তস্সাপি দুক্কটমেৱ. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতীতি ‘‘ৰহো মযা এতস্স হত্থে ঠপিতং, ন অঞ্ঞো কোচি জানাতি, দস্সতি নু খো মে, নো’’তি সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতি. ধুৰং নিক্খিপতীতি তস্স ফৰুসাদিভাৱং দিস্ৱা উস্সাহং ঠপেতি. তত্ৰ সচাযং ভিক্খু ‘‘কিলমেত্ৱা নং দস্সামী’’তি দানে সউস্সাহো, ৰক্খতি তাৱ. সচে সো দানে নিৰুস্সাহো, ভণ্ডসামিকো পন গহণে সউস্সাহো, ৰক্খতেৱ. যদি পন সো তস্মিং দানে নিৰুস্সাহো, ভণ্ডসামিকোপি ‘‘ন ময্হং দস্সতী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, এৱং উভিন্নং ধুৰনিক্খেপেন ভিক্খুনো পাৰাজিকং. যদিপি মুখেন ‘‘দস্সামী’’তি ৱদতি, চিত্তেন পন অদাতুকামো, এৱম্পি সামিকস্স ধুৰনিক্খেপেন ভিক্খুনো পাৰাজিকং.
সহভণ্ডহাৰকং নেস্সামীতি ‘‘সহভণ্ডহাৰকং ভণ্ডং নেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা. পঠমং পাদং অতিক্কামেতীতি ভণ্ডহাৰকং তজ্জেত্ৱা তস্স গমনপথং ৱাৰেত্ৱা অত্তনা ৰুচিতমগ্গং একপাদং অতিক্কামেতি. থলট্ঠন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৫) থলে নিক্খিত্তং, ভূমিতলে ৱা পাসাণপব্বততলাদীসু ৱা যত্থ কত্থচি পটিচ্ছন্নে ৱা অপ্পটিচ্ছন্নে ৱা ঠপিতন্তি অত্থো. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযন্তি যো ফন্দাপেতি, তস্স পযোগে পযোগে থুল্লচ্চযং, আমসনে দুক্কটং, ফন্দাপনে থুল্লচ্চযঞ্চ ৱিসুং ৱিসুং থেয্যচিত্তেন আমসনফন্দাপনপযোগে কৰোন্তস্সেৱ হোতি. ‘‘একপযোগেন গণ্হন্তস্স পন উদ্ধাৰে পাৰাজিকমেৱ, ন দুক্কটথুল্লচ্চযানী’’তি ৱদন্তি. ঠানাতি ঠিতট্ঠানতো. সচে তং থলট্ঠং ৰাসিকতং হোতি, অন্তোকুম্ভিযং ভাজনগতকৰণমুট্ঠিচ্ছেদনৱিনিচ্ছযেন ৱিনিচ্ছিনিতব্বং. সচে একাবদ্ধং সিলেসনিয্যাসাদি, পক্কমধুফাণিতৱিনিচ্ছযেন ৱিনিচ্ছিনিতব্বং. সচে গৰুকং হোতি ভাৰবদ্ধং লোহপিণ্ডিতেলমধুঘটাদি ৱা, কুম্ভিযং ঠানাচাৱনৱিনিচ্ছযেন ৱিনিচ্ছিনিতব্বং. সঙ্খলিকাবদ্ধস্স চ ঠানভেদো সল্লক্খেতব্বো. পত্থৰিত্ৱা ঠপিতং পন পাৱাৰত্থৰণকটসাৰকাদিং উজুকং গহেত্ৱা আকড্ঢতি, পাৰিমন্তে ওৰিমন্তেন ফুট্ঠোকাসং অতিক্কন্তে পাৰাজিকং. তথেৱ গহেত্ৱা পৰতো পেল্লতি, পাৰিমন্তে ফুট্ঠোকাসং ওৰিমন্তে অতিক্কন্তে পাৰাজিকং. ৱামতো ৱা দক্খিণতো ৱা অপনামেন্তস্স ৱামন্তেন ৱা দক্খিণন্তেন ৱা ফুট্ঠোকাসং দক্খিণন্তে ৱা ৱামন্তে ৱা অতিক্কন্তে পাৰাজিকং. ৱেঠেত্ৱা উদ্ধৰতি, কেসগ্গমত্তং আকাসগতং কৰোন্তস্স পাৰাজিকং.
সকো হত্থো সহত্থো, তেন নিব্বত্তো, তস্স ৱা সম্বন্ধীতি সাহত্থিকো, অৱহাৰো. আণাপনং আণত্তি, তায আণত্তিযা নিব্বত্তো অৱহাৰো আণত্তিকো. নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সুঙ্কঘাতট্ঠানে, পৰিকপ্পিতোকাসে চ ঠত্ৱা ভণ্ডস্স বহি নিপাতনং, নিস্সগ্গোৱ নিস্সগ্গিযো. কিৰিযাসিদ্ধিতো পুৰেতৰমেৱ পাৰাজিকাপত্তিসঙ্খাতং অত্থং সাধেতীতি অত্থসাধকো. ধুৰস্স আলযসঙ্খাতস্স ভাৰস্স নিক্খিপনং পৰিচ্চজনং নিৰুস্সাহভাৱাপজ্জনং ধুৰনিক্খেপো. ইদানি ব্যঞ্জনে আদৰং অকত্ৱা তেসং অত্থমত্তমেৱ দস্সেন্তো ‘‘তত্থ সাহত্থিকো নামা’’তিআদিমাহ. সহত্থাতি সহত্থেন. কৰণত্থে হি ইদং নিস্সক্কৱচনং. ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৱহৰা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতীতি এত্থাপি আণত্তিক্খণে এৱ আপত্তি দট্ঠব্বা. যদি এৱং ইমস্স, অত্থসাধকস্স চ কো ৱিসেসোতি? তং খণং এৱ গহণে নিযুঞ্জনং আণত্তিকপযোগো, কালন্তৰেন গহণত্থং নিযোগো অত্থসাধকোতি (সাৰত্থ. টী. ২.৯২; ৱি. ৱি. টী. ১.৯২) অযমেতেসং ৱিসেসোতি. তেনেৱাহ ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোসি, তদা তং অৱহৰাতি আণাপেতী’’তি.
সুঙ্কঘাতপৰিকপ্পিতোকাসানন্তি সুঙ্কঘাতঞ্চ পৰিকপ্পিতোকাসো চ সুঙ্কঘাতপৰিকপ্পিতোকাসা, তেসং. তত্থ সুঙ্কঘাতন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১১৩) ৰুক্খপব্বতাদিসঞ্ঞাণেন নিযমিতস্স সুঙ্কট্ঠানস্সেতং অধিৱচনং. তঞ্হি যস্মা ততো ৰাজদেয্যভাগং সুঙ্কং অদত্ৱা নীহৰন্তা ৰঞ্ঞো সুঙ্কং হনন্তি ৱিনাসেন্তি, তস্মা ‘‘সুঙ্কঘাত’’ন্তি ৱুত্তং.
কোচি পৰপৰিৱেণাদীনি পৱিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যভণ্ডং দিস্ৱা দ্ৱাৰপ্পমুখাদিৱসেন যং ঠানং ‘‘সচে মং এত্থন্তৰে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৱা ৱিচৰন্তো ৱিয দস্সামি, নো চে পস্সিস্সন্তি, হৰিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেতি, অযং পৰিকপ্পিতোকাসো. আণত্তিক্খণেযেৱ পাৰাজিকন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১২১) অত্থসাধকচেতনাক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. সচেপি অৱহাৰকো সট্ঠিৱস্সাতিক্কমেনপি তং ভণ্ডং অৱহৰতি, আণাপকো চ অন্তৰাযেৱ কালং কৰোতি, হীনায ৱা আৱত্ততি, অস্সমণোৱ হুত্ৱা কালং ৱা কৰিস্সতি, হীনায ৱা আৱত্তিস্সতি, অৱহাৰকস্স পন অৱহাৰক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. পাদগ্ঘনকতেলন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৪) এত্থ পাদো নাম কহাপণস্স চতুত্থো ভাগো, তং অগ্ঘতীতি পাদগ্ঘনকং, পাদগ্ঘনকঞ্চ তং তেলঞ্চাতি পাদগ্ঘনকতেলং. উপাহনা আদি যেসং ৱত্থূনং তানি উপাহনাদীনি. আদিসদ্দেন দুকূলসাটকচম্মক্খণ্ডাদীনং গহণং. পক্খিপতীতি থেয্যচিত্তেন পক্খিপতি. তেনাহ ‘‘হত্থতো মুত্তমত্তেযেৱ পাৰাজিক’’ন্তি সচে পন অত্তনোপি কুম্ভিযং অঞ্ঞো সপ্পিং ৱা তেলং ৱা আকিৰতি, তত্ৰ চাযং থেয্যচিত্তেন তেলপিৱনকং ভণ্ডং পক্খিপতি, ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকং.
কাযেন ৱা ৱাচায ৱা পযুঞ্জনং আণাপনং পযোগো, আণত্তস্স ভণ্ডগ্গহণতো পুব্বত্তা পুব্বো, ইতি পুব্বো চ সো পযোগো চাতি পুব্বপযোগো. পযোগেন সহ ৱত্তমানো অৱহাৰো সহপযোগো. সমং একী হুত্ৱা ৱিদহিত্ৱা মন্তেত্ৱা অৱহৰণং সংৱিধাৱহাৰো, অঞ্ঞমঞ্ঞং সঞ্ঞুপ্পত্তিযা কতাৱহাৰোতি ৱুত্তং হোতি. পুব্বণ্হাদিকালপৰিচ্ছেদেন সঞ্জাননং সঙ্কেতো, তস্স কম্মং সঙ্কেতকম্মং. নিমিত্তস্স কম্মং নিমিত্তকম্মং, সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং কস্সচি নিমিত্তস্স কৰণন্তি অত্থো. তত্থাতি যথাৱুত্তেসু পুব্বপযোগাদীসু পঞ্চসু. খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৱা খেত্তাদিগ্গহণৱসেনাতি খিলং, ৰজ্জুং, ৱতিং, মৰিযাদং ৱা পাকাৰং ৱা সঙ্কামেত্ৱা খেত্তগ্গহণৱসেন, খিলং, ৰজ্জুং, ৱতিং, মৰিযাদং ৱা পাকাৰং ৱা সঙ্কামেত্ৱা ৱত্থুগ্গহণৱসেন. সচে পন দ্ৱীহি খিলেহি গহেতব্বং হোতি, পঠমে খিলে থুল্লচ্চযং, দুতিযে পাৰাজিকং (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০৪). সচে তীহি গহেতব্বং হোতি, পঠমে দুক্কটং, দুতিযে থুল্লচ্চযং, ততিযে পাৰাজিকং. এৱং বহুকেসুপি অৱসানে দ্ৱে ঠপেত্ৱা পুৰিমেহি দুক্কটং, অৱসানে দ্ৱিন্নং একেন থুল্লচ্চযং, ইতৰেন পাৰাজিকং. ৰজ্জুপসাৰণাদীসুপি এসেৱ নযো. যং পন সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘তঞ্চ খো সামিকানং ধুৰনিক্খেপেনা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০৪) ৱুত্তং, তং ‘‘খেত্তং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদি (পাৰা. ১০৪) -অধিকাৰে ৱুত্তত্তা অভিযোগৱসেন গহণং সন্ধাযাতি দট্ঠব্বং. সংৱিদহিত্ৱাতি এতস্সেৱ ৱেৱচনং. সংমন্তযিত্ৱাতি একচ্ছন্দতায একজ্ঝাসযতায ভণিত্ৱাতি অত্থো. ইমস্মিং অৱহাৰে অসম্মোহত্থং ‘‘এৱং সংৱিদহিত্ৱা গতেসু হী’’তিআদিমাহ. সঞ্জাননকম্মন্তি পুব্বণ্হাদিকালপৰিচ্ছেদৱসেন সঞ্ঞাণকৰণং. তেনাহ ‘‘সচে হী’’তিআদি.
এত্থ চ ‘‘পুৰেভত্তং অৱহৰা’’তি ৱুত্তে (পাৰা. অট্ঠ. ১.১১৯) অজ্জ ৱা পুৰেভত্তং অৱহৰতু, স্ৱে ৱা, অনাগতে ৱা সংৱচ্ছৰে, নত্থি ৱিসঙ্কেতো, উভিন্নম্পি পাৰাজিকং. সচে পন ‘‘অজ্জ পুৰেভত্তং অৱহৰা’’তি ৱুত্তে স্ৱে অৱহৰতি. ‘‘অজ্জা’’তি নিযমিতং সঙ্কেতং অতিক্কম্ম পচ্ছা অৱহটং হোতি. সচে ‘‘স্ৱে পুৰেভত্তং অৱহৰা’’তি ৱুত্তে অজ্জ পুৰেভত্তং অৱহৰতি, ‘‘স্ৱে’’তি নিযমিতং তং সঙ্কেতং অপত্ৱা পুৰে অৱহটং হোতি, এৱং অৱহৰন্তস্স অৱহাৰকস্সেৱ পাৰাজিকং, মূলট্ঠস্স অনাপত্তি. ‘‘স্ৱেৱ পুৰেভত্ত’’ন্তি ৱুত্তে তদহেৱ ৱা, স্ৱে পচ্ছাভত্তং ৱা অৱহৰন্তোপি তংসঙ্কেততো পুৰে চ পচ্ছা চ অৱহৰতি. যো পন এৱংঅকত্ৱা যথাপৰিচ্ছিন্নকালমেৱ অৱহৰতি, অযং সঙ্কেততো অপুৰে অপচ্ছা তং অৱহৰতীতি ৱেদিতব্বো. এস নযো পচ্ছাভত্তৰত্তিন্দিৱেসুপি, পুৰিমযামমজ্ঝিমযামপচ্ছিমযামকাড়জুণ্হমাসউতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেনাপি এত্থ সঙ্কেতৱিসঙ্কেততা ৱেদিতব্বা. পৰভণ্ডাৱহাৰসঞ্ঞুপ্পাদস্স হেতুত্তা অক্খিনিখণাদীনেৱ নিমিত্তন্তি অক্খিনিখণাদিনিমিত্তং, তস্স কৰণং অক্খিনিখণাদিনিমিত্তকৰণং. আদিসদ্দেন ভমুকুক্খেপসীসকম্পনহত্থলঙ্ঘনপাণিপ্পহাৰঅঙ্গুলিফোটনগীৱুন্নামনউক্কাসনাদিঅনেকপ্পকাৰং সঙ্গণ্হাতি. সেসমেত্থ সঙ্কেতকম্মে ৱুত্তনযমেৱ.
থেনো ৱুচ্চতি চোৰো, তস্স ভাৱো থেয্যং, তেন অৱহৰণং থেয্যাৱহাৰো. পসয্হ অভিভৱিত্ৱা অৱহৰণং পসয্হাৱহাৰো. ৱত্থসুত্তাদিকং পৰিচ্ছিজ্জ কপ্পনং পৰিকপ্পো, তেন অৱহৰণং পৰিকপ্পাৱহাৰো. তিণপণ্ণাদীহি পটিচ্ছন্নস্স অৱহাৰো পটিচ্ছন্নাৱহাৰো. কুসেন অৱহাৰো কুসাৱহাৰো. কূটমানকূটকহাপণাদীহীতি এত্থ কূটমানং (দী. নি. অট্ঠ. ১.১০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯৩; পু. প. অট্ঠ. ১৭৯) নাম হদযভেদসিখাভেদৰজ্জুভেদৱসেন তিৱিধং মানকূটং. তত্থ হদযন্তি নাড়িআদিমানভাজনানং অব্ভন্তৰং, তস্স ভেদো ছিদ্দকৰণং হদযভেদো, সো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠাছিদ্দেন মানেন ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৱত্ৱা অন্তোভাজনে বহুং পগ্ঘৰাপেত্ৱা গণ্হাতি, দদন্তো চ ছিদ্দং পিধায সীঘং পূৰেত্ৱা দেতি.
সিখাভেদো পন তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৱা গণ্হাতি, দদন্তো ৱেগেন পূৰেত্ৱা সিখং ছিন্দন্তো দেতি.
ৰজ্জুভেদো খেত্তৱত্থুমিননকালে লব্ভতি. খেত্তাদিং মিনন্তা হি অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৱা মিনন্তি, মহন্তম্পি অমহন্তং.
তম্বকংসাদিমযো কূটো কহাপণো কূটকহাপণো. আদিসদ্দেন তুলাকূটকংসকূটৱঞ্চনাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তুলাকূটং ৰূপকূটং, অঙ্গকূটং, গহণকূটং, পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ৰূপকূটং নাম দ্ৱে তুলা সমৰূপা কত্ৱা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে অক্কমতি. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে ৰজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিৰং কত্ৱা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৱা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে কৰোতি, দদন্তো অগ্গভাগে.
কংসো ৱুচ্চতি সুৱণ্ণপাতি, তায ৱঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৱণ্ণপাতিং কত্ৱা অঞ্ঞা দ্ৱে তিস্সো লোহপাতিযো সুৱণ্ণৱণ্ণা কৰোন্তি. ততো জনপদং গন্ত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অড্ঢং কুলং পৱিসিত্ৱা ‘‘সুৱণ্ণভাজনানি কিণাথা’’তি ৱত্ৱা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতৰং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি ‘‘কথং ইমেসং সুৱণ্ণভাৱো জানিতব্বো’’তি ৱুত্তে ‘‘ৱীমংসিত্ৱা গণ্হথা’’তি সুৱণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৱা সব্বা পাতিযো দত্ৱা গচ্ছতি.
ৱঞ্চনং নাম তেহি তেহি উপাযেহি পৰেসং ৱঞ্চনং. তত্ৰিদমেকং ৱত্থু – একো কিৰ লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৱা আগচ্ছতি, তমেকো ধুত্তো ‘‘কিং ভো মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৱে কহাপণে, মিগপোতকো এক’’ন্তি ৱুত্তে একং কহাপণং দত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা থোকং গন্ত্ৱা নিৱত্তেন্তো ‘‘ন মে ভো মিগপোতকেন অত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. ‘‘তেন হি দ্ৱে কহাপণে দেহী’’তি আহ. সো আহ ‘‘ননু ভো মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি. আম দিন্নো, ইমং মিগপোতকং গণ্হ, এৱং সো চ কহাপণো, অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকোতি দ্ৱে কহাপণা ভৱিস্সন্তীতি. সো ‘‘কাৰণং ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা মিগং অদাসীতি.
পসয্হাতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩৮) পৰে অভিভুয্য. গামং ঘাতেন্তীতি গামঘাতকা, গামং পহৰন্তা চোৰা, তে আদি যেসং তে গামঘাতকাদযো. আদিসদ্দেন চেত্থ পন্থঘাতকাদীনং গহণং. উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকন্তি ‘‘সচে সাটকো ভৱিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তি পৰিকপ্পস্স পৱত্তত্তা, সাটকস্স চ তত্থ সব্ভাৱতো. পদৱাৰেন কাৰেতব্বোতি ভূমিযং অনিক্খিপিত্ৱাৱ ৱীমংসিতত্তা ৱুত্তং. ভণ্ডদেয্যন্তি যং পৰস্স নট্ঠং, তস্স মূলং ৱা তদেৱ ৱা ভণ্ডং দাতব্বন্তি অত্থো.
তস্সাতি যো এৱং পৰিকপ্পেতি, তস্স. ইমস্স ‘‘অৱহাৰো হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো.
পৰেসন্তি কীড়ন্তানং, পৱিসন্তানং ৱা পৰেসং মনুস্সানং. ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেতীতি ‘‘সচে ইদানেৱ ওনমিত্ৱা গণ্হিস্সামি, ‘কিং সমণো গণ্হাতী’তি মং জানিত্ৱা ৱিহেঠেয্যুং পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেতি. উদ্ধাৰো নত্থীতি ঠানাচাৱনং নত্থীতি অত্থো. সামিকাতি অন্তাগামং পৱিসিতুকামা ভণ্ডসামিকা মনুস্সা. উদ্ধাৰেতি উদ্ধৰণে, ঠানাচাৱনেতি অত্থো. ঠানাচাৱনঞ্চেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. পৱেসেতীতি ঠানাচাৱনৱসেন পৱেসেতি, হেট্ঠিমন্তেন ফুট্ঠোকাসং কেসগ্গমত্তম্পি উপৰিমন্তেন অতিক্কামেন্তো পৱেসেতীতি অত্থো.
সমগ্ঘতৰন্তি অপ্পগ্ঘতৰং. উদ্ধটমত্তে অৱহাৰোতি সকভাৱপ্পযোগস্স নিট্ঠাপিতত্তা, ন অত্থসাধকৱসেন. উদ্ধাৰে ৰক্খতি অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধটত্তা. এসেৱ নযো পাতনেপি ৰক্খতীতি এত্থাপি. ‘‘উদ্ধাৰেযেৱ ৰক্খতী’’তি ইমিনাৱ পাতনে ন ৰক্খতীতি অত্থে সিদ্ধেপি অত্থসাধকৱসেন অত্থং দস্সেতুং ‘‘তং উদ্ধৰিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. সচে পন দ্ৱীসুপি কোট্ঠাসেসু পতিতদণ্ডকে অদস্সনং গমেতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩৮), ততো অৱসেসভিক্খূসু গতেসু ইতৰো ‘‘ময্হং, ভন্তে, দণ্ডকো ন পঞ্ঞাযতী’’তি, ‘‘ময্হম্পি, আৱুসো, ন পঞ্ঞাযতী’’তি, ‘‘কতমো পন, ভন্তে, ময্হং ভাগো’’তি. ‘‘অযং তুয্হং ভাগো’’তি অত্তনো ভাগং দস্সেতি. তস্মিং ৱিৱদিত্ৱা ৱা অৱিৱদিত্ৱা ৱা তং গণ্হিত্ৱা গতে ইতৰো তস্স ভাগং উদ্ধৰতি, উদ্ধাৰে পাৰাজিকং. সচেপি তেন ‘‘অহং মম ভাগং তুয্হং ন দেমি, ত্ৱং পন অত্তনো ভাগং ঞত্ৱা গণ্হা’’তি ৱুত্তেপি ‘‘নাযং মমা’’তি জানন্তোপি তস্সেৱ ভাগং গণ্হাতি, উদ্ধাৰে পাৰাজিকং. সচে পন ইতৰো ‘‘অযং তুয্হং ভাগো, অযং ময্হং ভাগোতি কিং ইমিনা ৱিৱাদেনা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ময্হং ৱা পত্তো হোতু, তুম্হাকং ৱা, যো ৱৰভাগো, তং তুম্হে গণ্হথা’’তি ৱদতি, দিন্নকং নাম গহিতং হোতি, নত্থেত্থ অৱহাৰো. সচে সো ৱিৱাদভীৰুকো ভিক্খু ‘‘যং তুয্হং ৰুচ্চতি, তং গণ্হা’’তি ৱুত্তো অত্তনো পত্তং ৱৰভাগং ঠপেত্ৱা লামকংযেৱ গহেত্ৱা গচ্ছতি, ততো ইতৰস্স ৱিচিনিতাৱসেসং গণ্হন্তস্সাপি অৱহাৰো নত্থেৱ. এৱমিমানি পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৱা ইমে পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা ৱেদিতব্বা. নিট্ঠিতো ‘‘আদিযেয্যা’’তি ইমস্স পদস্স ৱিনিচ্ছযো. তেনাহ ‘‘ইতি যং ৱুত্তং…পে… যস্সত্থো পকাসিতো হোতী’’তি.
ৰাজানোতি কিঞ্চাপি অৱিসেসেন ৱুত্তং, অপৰাধানুৰূপং পন ছেজ্জভেজ্জানুসাসকো পমাণভূতোৱ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘ৰাজানোতি ইদং বিম্বিসাৰংযেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. সো হি ধম্মিকৰাজত্তা যথাপৱেণিযাৱ কৰোতি. অঞ্ঞে পন কাকণিকমত্তস্সপি সীসং ছিন্দেয্যুং, বহুকস্সাপি ন ৱা কিঞ্চি কৰেয্যুং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞে পনা’’তিআদি. হননং নাম পোথনঞ্চেৱ ছেদনঞ্চাতি আহ ‘‘হত্থাদীহি ৱা’’তিআদি. আদিসদ্দেন পাদকসাৱেত্তঅড্ঢদণ্ডকানং গহণং. ৰজ্জুবন্ধনাদীহীতি আদিসদ্দেন অন্দুবন্ধনসঙ্খলিকাবন্ধনঘৰবন্ধননগৰবন্ধনপুৰিসগুত্তীনং গহণং. নীহৰেয্যুন্তি ৰট্ঠতো নিক্খামেয্যুং. চোৰোসি…পে… থেনোসীতি এত্থ ‘‘পৰিভাসেয্যু’’ন্তি পদং অজ্ঝাহৰিতব্বং ঊনত্তা পদপ্পযোগস্স. তেনাহ ‘‘ইমেহি ৱচনেহি পৰিভাসেয্যু’’ন্তি. যথাৰূপং পন যস্মা পাদতো পট্ঠায হোতি, তস্মা ‘‘পাদস্স ৱা পাদাৰহস্স ৱা’’তি আহ. পোৰাণকস্স কহাপণস্স চতুত্থো ভাগো পাদো, পাদং অৰহতীতি পাদাৰহো, তস্স পাদস্স ৱা পাদাৰহস্স ৱা. এত্থ চ পাদেন কহাপণস্স চতুত্থভাগং অকপ্পিযভণ্ডমেৱ দস্সেতি, পাদাৰহেন পাদগ্ঘনকং কপ্পিযভণ্ডং. এত্তাৱতা হেট্ঠিমন্তদস্সনেন সব্বাকাৰেন দুতিযপাৰাজিকপ্পহোনকৱত্থু দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং. পোৰাণকস্সাতি (সাৰত্থ. টী. ২.৮৮; ৱি. ৱি. টী. ১.৮৮) পোৰাণসত্থানুৰূপং উপ্পাদিতস্স লক্খণসম্পন্নস্স নীলকহাপণসদিসস্স কহাপণস্স. এতেন ৰুদ্ৰদামকাদীনি পটিক্খিপতি.
এৱং অসাধাৰণৱিনিচ্ছযং দস্সেত্ৱা ইদানি সাধাৰণৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘ৰাজগহে’’তিআদিমাহ. ৰঞ্ঞোতি বিম্বিসাৰৰঞ্ঞো. মাসকো নাম পোৰাণকস্স কহাপণস্স ৱীসতিমো ভাগো. যো লোকে ‘‘মঞ্জেট্ঠী’’তিপি ৱুচ্চতি. ইদানি ইমস্মিং অদিন্নাদানে ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘সব্বত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বত্থাতি ঊনমাসকাতিৰেকমাসকপঞ্চমাসকেসু. পৰিহীনাপৰিহীনৱসেনাতি অগ্ঘস্স পৰিহীনাপৰিহীনৱসেন. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন এৱং ৱেদিতব্বো – ইদঞ্হি অদিন্নাদানং ৱিনিচ্ছিনন্তেন ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং সহসা অৱিনিচ্ছিনিত্ৱা পঞ্চ ঠানানি ওলোকেতব্বানি. যানি সন্ধায পোৰাণা আহু –
‘‘ৱত্থুং কালঞ্চ দেসঞ্চ, অগ্ঘং পৰিভোগপঞ্চমং;
তুলযিত্ৱা পঞ্চঠানানি, ধাৰেয্যত্থং ৱিচক্খণো’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২);
তত্থ চ ৱত্থূতি ভণ্ডং. অৱহাৰকেন হি ‘‘মযা ইদং নাম অৱহট’’ন্তি ৱুত্তেপি আপত্তিং অনাৰোপেত্ৱাৱ তং ভণ্ডং সসামিকং ৱা অসামিকং ৱাতি উপপৰিক্খিতব্বং. সসামিকেপি সামিকানং সালযভাৱো ৱা নিৰালযভাৱো ৱা উপপৰিক্খিতব্বো. সচে তেসং সালযকালে অৱহটং, ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা আপত্তি কাৰেতব্বা. সচে নিৰালযকালে, ন পাৰাজিকেন কাৰেতব্বো. ভণ্ডসামিকেসু পন ভণ্ডং আহৰাপেন্তেসু ভণ্ডং দাতব্বং. অযমেত্থ সামীচি. এৱং ৱত্থু ওলোকেতব্বং.
কালোতি অৱহাৰকালো. তদেৱ হি ভণ্ডং কদাচি সমগ্ঘং হোতি, কদাচি মহগ্ঘং. তস্মা তং ভণ্ডং যস্মিং কালে অৱহটং, তস্মিংযেৱ কালে যো তস্স অগ্ঘো, তেন অগ্ঘেন আপত্তি কাৰেতব্বা. এৱং কালো ওলোকেতব্বো.
দেসোতি অৱহাৰদেসো. তঞ্হি ভণ্ডং যস্মিং দেসে অৱহটং, তস্মিংযেৱ দেসে যো তস্স অগ্ঘো, তেন অগ্ঘেন আপত্তি কাৰেতব্বা. ভণ্ডুট্ঠানদেসে হি ভণ্ডং সমগ্ঘং হোতি, অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘং. এৱং দেসো ওলোকেতব্বো.
অগ্ঘোতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২) ভণ্ডগ্ঘো. নৱভণ্ডস্স হি যো অগ্ঘো, সো পচ্ছা পৰিহাযতি. যথা নৱধোতো পত্তো অট্ঠ ৱা দস ৱা অগ্ঘতি, সো পচ্ছা ভিন্নো ৱা ছিদ্দো ৱা আণিগণ্ঠিকাহতো ৱা অপ্পগ্ঘো হোতি, তস্মা ন সব্বদা ভণ্ডং পকতিঅগ্ঘেনেৱ কাতব্বন্তি. এৱং অগ্ঘো ওলোকেতব্বো.
পৰিভোগোতি ভণ্ডস্স পৰিভোগো. পৰিভোগেনাপি হি ৱাসিআদিভণ্ডস্স অগ্ঘো পৰিহাযতি, তস্মা এৱং উপপৰিক্খিতব্বং – সচে কোচি কস্সচি পাদগ্ঘনকং ৱাসিং হৰতি, তত্ৰ ৱাসিসামিকো পুচ্ছিতব্বো ‘‘তযা অযং ৱাসি কিত্তকেন কীতা’’তি. ‘‘পাদেন, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পন তে কিণিত্ৱাৱ ঠপিতা, উদাহু তং ৱলঞ্জেসী’’তি? সচে ৱদতি ‘‘একদিৱসং মে দন্তকট্ঠং ৱা ৰজনছল্লি ৱা পত্তপচনদাৰু ৱা ছিন্নং, ঘংসিত্ৱা ৱা নিসিতা’’তি. অথস্স পোৰাণো অগ্ঘো ভট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. যথা চ ৱাসিযা, এৱং অঞ্জনিযা ৱা অঞ্জনিসলাকায ৱা কুঞ্চিকায ৱা পলালেন ৱা থুসেহি ৱা ইট্ঠকচুণ্ণেন ৱা একৱাৰং ঘংসিত্ৱা ধোৱনমত্তেনাপি অগ্ঘো ভস্সতি. তিপুমণ্ডলস্স মকৰদন্তচ্ছেদনেনাপি পৰিমদ্দনমত্তেনাপি, উদকসাটিকায সকিং নিৱাসনপাৰুপনেনাপি, পৰিভোগসীসেন অংসে ৱা সীসে ৱা ঠপনমত্তেনাপি, তণ্ডুলাদীনং পপ্ফোটনেনাপি ততো একং ৱা দ্ৱে ৱা অপনযনেনপি, অন্তমসো একং পাসাণসক্খৰং উদ্ধৰিত্ৱা ছড্ডিতমত্তেনাপি, সপ্পিতেলাদীনং ভাজনন্তৰপৰিৱত্তনেনপি, অন্তমসো ততো মক্খিকং ৱা কিপিল্লিকং ৱা উদ্ধৰিত্ৱা ছড্ডিতমত্তেনপি, গুড়পিণ্ডকস্স মধুৰভাৱজাননত্থং নখেন ৱিজ্ঝিত্ৱা অণুমত্তং গহিতমত্তেনপি অগ্ঘো ভস্সতি. তস্মা যং কিঞ্চি পাদগ্ঘনকং ৱুত্তনযেনেৱ সামিকেন পৰিভোগেন ঊনং কতং হোতি, ন তং অৱহাৰকো ভিক্খু পাৰাজিকেন কাৰেতব্বোতি. এৱং পৰিভোগো ওলোকেতব্বো.
এৱং ইমানি তুলযিত্ৱা পঞ্চ ঠানানি ধাৰেয্য অত্থং ৱিচক্খণো আপত্তিং ৱা অনাপত্তিং ৱা গৰুকং ৱা লহুকং ৱা আপত্তিং যথাঠানে ঠপেয্যাতি.
এৱং তত্থ ৱিনিচ্ছযং দস্সেত্ৱা ইদানি অনাপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘সকসঞ্ঞিস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সকসঞ্ঞিস্সাতি ‘‘ময্হং সন্তকং ইদং ভণ্ড’’ন্তি এৱং সকসঞ্ঞিস্স পৰভণ্ডম্পি গণ্হতো গহণে অনাপত্তি, গহিতং পন পুন দাতব্বং. সচে সামিকেহি ‘‘দেহী’’তি ৱুত্তো ন দেতি, তেসং ধুৰনিক্খেপে পাৰাজিকং. ৱিস্সাসগ্গাহেতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩১) ৱিস্সাসগ্গহণেপি অনাপত্তি. ৱিস্সাসগ্গাহলক্খণং পন ইমিনা সুত্তেন জানিতব্বং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স ৱিস্সাসং গহেতুং, সন্দিট্ঠো চ হোতি, সম্ভত্তো চ আলপিতো চ জীৱতি চ জানাতি চ ‘গহিতে মে অত্তমনো’’’তি (মহাৱ. ৩৫৬).
তত্থ সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তকমিত্তো. সম্ভত্তোতি দড়্হমিত্তো. আলপিতোতি ‘‘মম সন্তকং যং ইচ্ছসি, তং গণ্হেয্যাসি, আপুচ্ছিত্ৱা গহণে কাৰণং নত্থী’’তি ৱুত্তো. জীৱতীতি অনুট্ঠানসেয্যায সযিতোপি যাৱ জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদং ন পাপুণাতি. গহিতে চ অত্তমনোতি গহিতে তুট্ঠচিত্তো. এৱৰূপস্স সন্তকং ‘‘গহিতে মে অত্তমনো ভৱিস্সতী’’তি জানন্তেন গহেতুং ৱট্টতি. অনৱসেসপৰিযাদানৱসেন চেতানি পঞ্চঙ্গানি ৱুত্তানি. ৱিস্সাসগ্গাহো পন তীহি অঙ্গেহি ৰুহতি. কথং? সন্দিট্ঠো, জীৱতি, গহিতে অত্তমনো, সম্ভত্তো, জীৱতি, গহিতে অত্তমনো, আলপিতো, জীৱতি, গহিতে অত্তমনোতি এৱং.
যো পন জীৱতি, ন চ গহিতে অত্তমনো হোতি, তস্স সন্তকং ৱিস্সাসভাৱেন গহিতম্পি পুন দাতব্বং. দদন্তেন চ মতকধনং তাৱ যে তস্স ধনে ইস্সৰা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা, তেসং দাতব্বং. অনত্তমনস্স সন্তকং তস্সেৱ দাতব্বং. যো পন পঠমংযেৱ ‘‘সুট্ঠু কতং তযা মম সন্তকং গণ্হন্তেনা’’তি ৱচীভেদেন ৱা চিত্তুপ্পাদমত্তেন ৱা অনুমোদিত্ৱা পচ্ছা কেনচি কাৰণেন কুপিতো, সো পচ্চাহৰাপেতুং ন লভতি. যো চ অদাতুকামো, চিত্তেন পন অধিৱাসেতি, ন কিঞ্চি ৱদতি, সোপি পুন পচ্চাহৰাপেতুং ন লভতি. যো পন ‘‘মযা তুম্হাকং সন্তকং গহিত’’ন্তি ৱা ‘‘পৰিভুত্ত’’ন্তি ৱা ৱুত্তো গহিতং ৱা হোতু, পৰিভুত্তং ৱা, ‘‘মযা পন তং কেনচিদেৱ কৰণীযেন ঠপিতং, পাকতিকং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱদতি, অযং পচ্চাহৰাপেতুং লভতি.
তাৱকালিকেতি ‘‘পটিদস্সামি পটিকৰিস্সামী’’তি এৱং গণ্হন্তস্স তাৱকালিকেপি গহণে অনাপত্তি. গহিতং পন সচে ভণ্ডসামিকো পুগ্গলো ৱা গণো ৱা ‘‘তুয্হেৱেতং হোতূ’’তি অনুজানাতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে অনুজানাতি, আহৰাপেন্তে দাতব্বং. সঙ্ঘসন্তকং পন পটিদাতুমেৱ ৱট্টতি.
পেতপৰিগ্গহেতি এত্থ পন পেত্তিৱিসযে উপপন্নাপি, কালং কত্ৱা তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে নিব্বত্তাপি, চাতুমহাৰাজিকাদযো দেৱাপি সব্বে ‘‘পেতা’’ত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গতা, তেসং পৰিগ্গহে অনাপত্তি. দেৱতায পন উদ্দিস্স বলিকম্মং কৰোন্তেহি ৰুক্খাদীসু লগ্গিতসাটকে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তঞ্চ খো আৰক্খকেহি অপৰিগ্গহিতে, পৰিগ্গহিতং পন গহেতুং ন ৱট্টতি (সাৰত্থ. টী. ২.১৩১).
তিৰচ্ছানগতপৰিগ্গহেতি নাগসুপণ্ণাদীনং তিৰচ্ছানগতানং পৰিগ্গহে. সচেপি হি দেৱো ৱা নাগসুপণ্ণো ৱা মনুস্সৰূপেন আপণং পসাৰেতি, ততো চস্স সন্তকং কোচি দিব্বচক্খুকো ভিক্খু তং ঞত্ৱা গহেত্ৱা গচ্ছতি, ৱট্টতি.
পংসুকূলসঞ্ঞিস্সাতি ‘‘অসামিকং ইদং পংসুকূল’’ন্তি এৱসঞ্ঞিস্সাপি গহণে অনাপত্তি. সচে পন তং সসামিকং হোতি, আহৰাপেন্তে দাতব্বং. উম্মত্তকাদীনি পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰানেৱ. আদিকম্মিকো পনেত্থ ধনিযো. অৱসেসানং পন ৰজকভণ্ডিকাদিচোৰানং ছব্বগ্গিযাদীনং আপত্তিযেৱ.
সচিত্তকেহি তীহি সমুট্ঠানেহি ইদং সমুট্ঠাতীতি আহ ‘‘অদিন্নাদানসমুট্ঠান’’ন্তি. তথা হি সাহত্থিকং কাযচিত্ততো সমুট্ঠাতি. আণত্তিকং ৱাচাচিত্ততো সমুট্ঠাতি. সাহত্তিকাণত্তিকং কাযৱাচাচিত্ততো সমুট্ঠাতি, তঞ্চ খো ‘‘ভাৰিযমিদং, ত্ৱং একপস্সং গণ্হ, অহং একপস্স’’ন্তি সংৱিধায উভযেসং পযোগেন একস্স ৱত্থুনো ঠানাচাৱনে লব্ভতি. ‘‘কাযৱচীকম্ম’’ন্তি অৱচনং পন কাযৱাচানং ঈদিসে ঠানে অঙ্গমত্তত্তা. যায পন চেতনায সমুট্ঠাপিতো পযোগো সাহত্থিকো ৱা আণত্তিকো ৱা পধানভাৱেন ঠানাচাৱনং সাধেতি, তস্সা ৱসেন আপত্তি কাৰেতব্বা. অঞ্ঞথা সাহত্থিকং ৱা আণত্তিকস্স অঙ্গং ন হোতি, আণত্তিকং ৱা সাহত্থিকস্সাতি ইদং ৱিৰুজ্ঝতি. ‘‘অদিন্নং আদিযামী’’তি সঞ্ঞায অভাৱেন মুচ্চনতো সঞ্ঞাৱিমোক্খং. কাযেন কতং কম্মং কাযকম্মং, কাযদ্ৱাৰেন কতন্তি অত্থো. ৱচীকম্মন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তুট্ঠো ৱা ভীতো ৱা মজ্ঝত্তো ৱা নং আপজ্জতীতি তিৱেদনং. সেসং পঠমসিক্খাপদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযপাৰাজিকৱণ্ণনা
সন্তি সহত্থে উপসগ্গো. তেন সদ্ধিং উস্সুক্কৱচনমেতং ‘‘সঞ্চিচ্চা’’তি আহ ‘‘সঞ্চেতেত্ৱা’’তিআদি. উস্সুক্কৱচনন্তি এত্থ উস্সুক্কৱচনং (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২) নাম পুব্বকালকিৰিযাৱচনং. অযঞ্হি সমানকত্তুকেসু পুব্বাপৰকালকিৰিযাৱচনেসু পুব্বকালকিৰিযাৱচনস্স নিৰুত্তিৱোহাৰো. ইদানি ‘‘সদ্ধিং চেতেত্ৱা’’তি ইমিনা সঙ্খেপেন ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘পাণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞং অৱিজহিত্ৱা এৱ, ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞুপ্পত্তিযা অনন্তৰন্তি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা কথং একক্খণে একস্স চিত্তস্স উভযাৰম্মণভাৱোতি এদিসী চোদনা অনৱকাসাতি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘ঞাতপৰিঞ্ঞায দিট্ঠসভাৱেসু ধম্মেসু তীৰণপৰিঞ্ঞায তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২) ‘ৰূপং অনিচ্চ’ন্তিআদিনা সভাৱেন সদ্ধিং একক্খণে অনিচ্চাদিলক্খণজাননং ৱিয ‘পাণো’তি সঞ্ঞায সদ্ধিংযেৱ ‘ৱধামি ন’ন্তি জানাতী’’তি ৱদন্তি. অপৰে পন আচৰিযা তত্থাপি এৱং ন কথেন্তি. এত্থ চ মনুস্সৱিগ্গহো’’তি অৱত্ৱা ‘‘পাণো’’তি ৱচনং ‘‘মনুস্সো অয’’ন্তি অজানিত্ৱা কেৱলং সত্তসঞ্ঞায ঘাতেন্তস্সাপি পাৰাজিকভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. চেতেত্ৱাতি চিন্তেত্ৱা. পকপ্পেত্ৱাতি অভিৱিচাৰেত্ৱা, সন্নিট্ঠানং কৰিত্ৱাতি অত্থো.
ইদানি মনুস্সঅত্তভাৱং আদিতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘মনুস্সৱিগ্গহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ কললতো পট্ঠাযাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নকললৰূপতো পট্ঠায. কললৰূপং নাম ইত্থিপুৰিসানং কাযৱত্থুভাৱদসকৱসেন সমতিংস ৰূপানি, নপুংসকানং কাযৱত্থুদসকৱসেন ৱীসতি. তত্থ ইত্থিপুৰিসানং কললৰূপং জাতিউণ্ণায একেন অংসুনা উদ্ধটতেলবিন্দুমত্তং হোতি অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং –
‘‘তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৱিলো;
এৱংৱণ্ণপ্পটিভাগং, ‘কলল’ন্তি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৩৫; ৱিভ. অট্ঠ. ২৬; পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২);
এৱং পৰিত্তকং ৱত্থুং আদিং কত্ৱা যাৱ মৰণকালা এত্থন্তৰে অনুপুব্বেন ৱুড্ঢিপ্পত্তো অত্তভাৱো মনুস্সৱিগ্গহো নামাতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ যেভুয্যৱসেনেৱ ৱুত্তং. ওপপাতিকসংসেদজাপি হি মনুস্সা পাৰাজিকৱত্থুযেৱ. কললকালেপীতি পঠমসত্তাহেপি. তত্থ হি সন্ততিৱসেন পৱত্তমানং কললসঙ্খাতং অত্তভাৱং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং সক্কা, ন পন সব্বপঠমং কললৰূপং. পটিসন্ধিচিত্তেন হি সদ্ধিং তিংস কম্মজৰূপানি নিব্বত্তন্তি. তেসু পন ঠিতেসুযেৱ সোড়স ভৱঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. এতস্মিং অন্তৰে গহিতপটিসন্ধিকস্স দাৰকস্স ৱা মাতুযা ৱা পনস্স অন্তৰাযো নত্থি. অযঞ্হি মৰণস্স অনোকাসো নাম. ভেসজ্জসম্পদানেনাতি গব্ভপাতনভেসজ্জদানেন. ততো ৱা উদ্ধম্পীতি অব্বুদপেসিকালাদীসুপি. জীৱিতা ৱিযোজেয্যাতি সন্ততিৱিকোপনৱসেন জীৱিতিন্দ্ৰিযতো অপনেয্য.
ইমস্স পনত্থস্সাতি ‘‘সঞ্চিচ্চ মনুস্সৱিগ্গহং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তি (পাৰা. ১৭১) ইমস্স অত্থস্স. আৱিভাৱত্থন্তি পকাসনত্থং. পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৱধো পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. সত্তোতি খন্ধসন্তানো. তত্থ হি সত্তপঞ্ঞত্তি. জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে হি ৱিকোপিতে ইতৰম্পি তংসম্বন্ধতায ৱিনস্সতীতি. যায চেতনাযাতি তস্মিং পাণে পাণসঞ্ঞিনো কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তায যায চেতনায. মনোদ্ৱাৰে পন পৱত্তায ৱধকচেতনায পাণাতিপাতভাৱো নত্থি. সা চেতনাতি সা জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যায চেতনায পৱত্তমানস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স নিস্সযভূতেসু মহাভূতেসু উপক্কমকৰণহেতু তংমহাভূতপচ্চযা উপ্পজ্জনকমহাভূতা নুপ্পজ্জিস্সন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.১৭২), সা তাদিসপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পাণাতিপাতো. লদ্ধূপক্কমানি হি মহাভূতানি ইতৰভূতানি ৱিয ন ৱিসদানীতি সমানজাতিকানং কাৰণং ন হোন্তীতি.
পাণাতিপাতো অস্স অত্থীতি পাণাতিপাতী. সংসগ্গে অযমীকাৰো. তেনাহ ‘‘ৱুত্তচেতনায সমঙ্গিপুগ্গলো’’তি. সকো হত্থো সহত্থো, তেন নিব্বত্তো পযোগো সাহত্থিকো. নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, সোৱ নিস্সগ্গিযো. এৱং আণত্তিকো. ৱিজ্জামযো মন্তপৰিজপ্পনযোগো. ইদ্ধিমযো কম্মৱিপাকজিদ্ধিমযো.
ইদানি যথাৱুত্তেযেৱ ছ পযোগে ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু ছসু পযোগেসু. সাহত্থিকোতি এত্থ হত্থো উপলক্খণভাৱেন গহিতোতি আহ ‘‘কাযেন ৱা’’তিআদি. তত্থ কাযেনাতি হত্থেন ৱা পাদেন ৱা মুট্ঠিনা ৱা জাণুনা ৱা যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন. কাযেকদেসো হেত্থ হত্থাদিকাযো অৱযৱে সমুদাযোপচাৰো যথা ‘‘গামো দড্ঢো’’তি. কাযপ্পটিবদ্ধেনাতি কাযতো অমোচিতেন অসিআদিনা পহৰণেন. পহৰণন্তি কাযৱিঞ্ঞত্তিসহিতায ৱধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং. কাযেন ৱা সত্তিআদীনং, কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা উসুযন্তপাসাণাদীনং নিস্সজ্জনন্তি যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. তত্থাতি তেসু সাহত্থিকনিস্সগ্গিযেসু. উদ্দিস্সানুদ্দিস্সভেদতোতি উদ্দিসিত্ৱা চ অনুদ্দিসিত্ৱা চ পৱত্তিভেদেন. উদ্দিসনং উদ্দিসো, সো এতস্স অত্থীতি উদ্দিসকো, পযোগো, তস্মিং. বজ্ঝতি এতেনাতি বদ্ধো, কম্মমেৱ বদ্ধো কম্মবদ্ধো, পাণাতিপাতোতি অত্থো. অথ ৱা বন্ধনং বদ্ধো, কম্মুনা বদ্ধো কম্মবদ্ধো, সো অস্স হোতি, পাণাতিপাতকম্মমস্স সিদ্ধন্তি ৱুত্তং হোতি. উভযত্থাপীতি উদ্দিসকে, অনুদ্দিসকে চাতি দ্ৱীসুপি. পচ্ছা ৱা তেনেৱ ৰোগেন মৰতূতি যোজনা. পহৰিতক্খণেযেৱাতি মৰণায পহোনকপ্পহাৰস্স লদ্ধক্খণেযেৱ কম্মবদ্ধো. যদি অৱস্সং তেন মৰতীতি অধিপ্পাযো. সচে পন মৰণাধিপ্পাযেন পহাৰং দত্ৱা তেন অমতস্স পুন অঞ্ঞেন চিত্তেন পহাৰে দিন্নে পচ্ছাপি পঠমপ্পহাৰেনেৱ মৰতি, তদাৱ কম্মবদ্ধো. অথ দুতিযপহাৰেন মৰতি, নত্থি পাণাতিপাতো. উভযেহি মতেপি পঠমপ্পহাৰেনেৱ কম্মবদ্ধো, উভযেহিপি অমতে নেৱত্তি পাণাতিপাতো. এস নযো বহূহিপি একস্স পহাৰে দিন্নে. তত্ৰাপি হি যস্স পহাৰেন মৰতি, তস্সেৱ কম্মবদ্ধোতি. আণাপনং নাম ৱচীৱিঞ্ঞত্তিসহিতায ৱধকচেতনায অধিপ্পেতত্থসাধনং.
ইদানি ইমস্মিং আণত্তিকপযোগে সঙ্কেতৱিসঙ্কেতভাৱজাননত্থং ছব্বিধং নিযমং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তস্মিং আণত্তিকপযোগে. আণত্তিনিযামকাতি আণত্তিকপযোগসাধিকা. এতেসু হি অৱিৰজ্ঝিতেসুযেৱ আণত্তিকপযোগো হোতি, ন অঞ্ঞথাতি.