১. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা
যো পনাতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা) এত্থ যস্মা পনাতি নিপাতমত্তং, যোতি অত্থপদং, তঞ্চ অনিযমেন পুগ্গলং দীপেতি. তস্মা তস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যো কোচী’’তি আহ. যস্মা পন যো যোকোচি নাম, সো অৱস্সং লিঙ্গযুত্তজাতিনামগোত্তসীলৱিহাৰগোচৰৱযেসু একেনাকাৰেন পঞ্ঞাযতি, তস্মা তং তথা ঞাপেতুং ‘‘ৰস্সদীঘাদিনা’’তিআদিমাহ. আদিসদ্দেন নৱকম্মাদীনং গহণং. লিঙ্গাদিভেদেনাতি লিঙ্গীযতিঞাযতি এতেনাতি লিঙ্গং, তং আদি যেসং তেতি লিঙ্গাদযো, তেসং ভেদো লিঙ্গাদিভেদো, তেন লিঙ্গাদিভেদেন. এত্থাদিসদ্দেন পন যুত্তাদীনং গহণং. ইদং ৱুত্তং হোতি – লিঙ্গৱসেন যাদিসো ৱা তাদিসো ৱা হোতু, দীঘো ৱা ৰস্সো ৱা কাড়ো ৱা ওদাতো ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱি ৱা কিসো ৱা থূলো ৱা. যোগৱসেন যেন ৱা তেন ৱা যুত্তো হোতু, নৱকম্মযুত্তো ৱা উদ্দেসযুত্তো ৱা ৱাসধুৰযুত্তো ৱা. জাতিৱসেন যংজচ্চো ৱা তংজচ্চো ৱা হোতু, খত্তিযো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ৱেস্সো ৱা সুদ্ধো ৱা. নামৱসেন যথানামো ৱা তথানামো ৱা হোতু, বুদ্ধৰক্খিতো ৱা ধম্মৰক্খিতো ৱা সঙ্ঘৰক্খিতো ৱা. গোত্তৱসেন যথাগোত্তো ৱা তথাগোত্তো ৱা হোতু, কচ্চাযনো ৱা ৱাসিট্ঠো ৱা কোসিযো ৱা. সীলেসু যথাসীলো ৱা তথাসীলো ৱা হোতু, নৱকম্মসীলো ৱা উদ্দেসসীলো ৱা ৱাসধুৰসীলো ৱা. ৱিহাৰেসুপি যথাৱিহাৰী ৱা তথাৱিহাৰী ৱা হোতু, নৱকম্মৱিহাৰী ৱা উদ্দেসৱিহাৰী ৱা ৱাসধুৰৱিহাৰী ৱা. গোচৰেসুপি যথাগোচৰো ৱা তথাগোচৰো ৱা হোতু, নৱকম্মগোচৰো ৱা উদ্দেসগোচৰো ৱা ৱাসধুৰগোচৰো ৱা. ৱযেসুপি যো ৱা সো ৱা হোতু থেৰো ৱা নৱো ৱা মজ্ঝিমো ৱা, অথ খো সব্বোৱ ইমস্মিং অত্থে ‘‘যো’’তি ৱুচ্চতীতি.
ইদানি ‘‘ভিক্খূ’’তি পদং সংৱণ্ণেতুং ‘‘এহিভিক্খূপসম্পদা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱতো ৱচনমত্তেন ভিক্খুভাৱো এহিভিক্খূপসম্পদা. ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তিআদিনা (মহাৱ. ১০৫) নযেন তিক্খত্তুং ৱাচং ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তেহি তীহি সৰণগমনেহি উপসম্পদা সৰণগমনূপসম্পদা. ওৱাদপ্পটিগ্গহণূপসম্পদা (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫) নাম –
‘‘তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘তিব্বং মে হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৱিস্সতি থেৰেসু নৱেসু মজ্ঝিমেসূ’তি, এৱঞ্হি তে কস্সপ সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘যং কিঞ্চি ধম্মং সুণিস্সামি কুসলূপসংহিতং, সব্বং তং অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কৰিত্ৱা সব্বচেতসা সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতো ধম্মং সুণিস্সামী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৱং সিক্খিতব্বং ‘সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতি ন ৱিজহিস্সতী’তি, এৱঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) –
ইমিনা ওৱাদপ্পটিগ্গহণেন মহাকস্সপত্থেৰস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
পঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা নাম সোপাকস্স অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা. ভগৱা কিৰ পুব্বাৰামে অনুচঙ্কমন্তং সোপাকসামণেৰং ‘‘‘উদ্ধুমাতকসঞ্ঞা’তি ৱা সোপাক ‘ৰূপসঞ্ঞা’তি ৱা ইমে ধম্মা নানত্থা নানাব্যঞ্জনা, উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৱ নান’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫) দস অসুভনিস্সিতে পঞ্হে পুচ্ছি. সো তে ব্যাকাসি. ভগৱা তস্স সাধুকাৰং দত্ৱা ‘‘কতিৱস্সো ত্ৱং, সোপাকা’’তি পুচ্ছি. সত্তৱস্সোহং ভগৱাতি. ‘‘সোপাক, ত্ৱং মম সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা পঞ্হে ব্যাকাসী’’তি আৰদ্ধচিত্তো উপসম্পদং অনুজানি, অযং পঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা.
অট্ঠগৰুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদা নাম মহাপজাপতিযা অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণেন অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
দূতেনূপসম্পদা নাম অড্ঢকাসিযা গণিকায অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা.
অট্ঠৱাচিকূপসম্পদা নাম ভিক্খুনিযা ভিক্খুনিসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেন, ভিক্খুসঙ্ঘতো ঞত্তিচতুত্থেনাতি ইমেহি দ্ৱীহি কম্মেহি উপসম্পদা.
ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদা নাম ভিক্খূনং এতৰহি উপসম্পদা. ঞত্তিচতুত্থেনাতি তীহি অনুস্সাৱনাহি, একায চ ঞত্তিযাতি এৱং ঞত্তিচতুত্থেন. কিঞ্চাপি হি ঞত্তি সব্বপঠমং ৱুচ্চতি, তিস্সন্নং পন অনুস্সাৱনানং অত্থব্যঞ্জনভেদাভাৱতো অত্থব্যঞ্জনভিন্নং ঞত্তিং তাসং চতুত্থন্তি কত্ৱা ‘‘ঞত্তিচতুত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অকুপ্পেনাতি অকোপেতব্বতং, অপ্পটিক্কোসিতব্বতঞ্চ উপগতেন. ঠানাৰহেনাতি কাৰণাৰহেন সত্থু সাসনাৰহেন. উপসম্পন্নো নাম উপৰিভাৱং সমাপন্নো, পত্তোতি অত্থো. ভিক্খুভাৱো হি উপৰিভাৱো, তঞ্চেস যথাৱুত্তেন কম্মেন সমাপন্নত্তা ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ৱুচ্চতি. কস্মা পনেত্থ ইমিনাৱ উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি? ৱুচ্চতে – এহিভিক্খূপসম্পদা অন্তিমভৱিকানমেৱ, সৰণগমনূপসম্পদা পৰিসুদ্ধানং, ওৱাদপ্পটিগ্গহণপঞ্হাব্যাকৰণূপসম্পদা মহাকস্সপসোপাকানং, ন চ তে ভব্বা পাৰাজিকাদিলোকৱজ্জং আপজ্জিতুং, অট্ঠগৰুধম্মপ্পটিগ্গহণাদযো চ ভিক্খুনীনংযেৱ অনুঞ্ঞাতা. অযঞ্চ ভিক্খু, তস্মা ঞত্তিচতুত্থেনেৱ উপসম্পদাকম্মেন উপসম্পন্নো ইধ গহিতো, নাঞ্ঞেহীতি ৱেদিতব্বো. পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পন সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি এহিভিক্খূপসম্পদায উপসম্পন্নাদযো সঙ্গয্হন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫ ভিক্খুপদভাজনীযৱণ্ণনা). ৱক্খতি হি ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পন অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি. ইদানি ‘‘অকুপ্পেন ঠানাৰহেন উপসম্পন্নো’’তি সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তস্স পনা’’তিআদিমাহ.
তত্থাতি তেসু পঞ্চসু. ৱসতি এত্থাতি ৱত্থু, আধাৰো পতিট্ঠা. তেনাহ ‘‘উপসম্পদাপেক্খো পুগ্গলো’’তি. ঊনানি অপৰিপুণ্ণানি ৱীসতি ৱস্সানি অস্সাতি ঊনৱীসতিৱস্সো. এত্থ যং ৱত্তব্বং, তং উপৰি সপ্পাণকৱগ্গে ঊনৱীসতিসিক্খাপদে (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৱীসতিৱস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱণ্ণযিস্সাম. তেসূতি পণ্ডকাদীসু একাদসসু অভব্বপুগ্গলেসু. পণ্ডকো (মহাৱ. অট্ঠ. ১০৯) পনেত্থ পঞ্চৱিধো হোতি আসিত্তপণ্ডকো, উসূযপণ্ডকো, ওপক্কমিকপণ্ডকো, নপুংসকপণ্ডকো, পক্খপণ্ডকোতি. তেসু আসিত্তপণ্ডকস্স চ উসূযপণ্ডকস্স চ পব্বজ্জা ন ৱাৰিতা, ইতৰেসং তিণ্ণং ৱাৰিতা. তেসুপি পক্খপণ্ডকস্স যস্মিং পক্খে পণ্ডকো হোতি, তস্মিংযেৱস্স পক্খে পব্বজ্জা ৱাৰিতাতি. তযো চেত্থ পব্বজ্জূপসম্পদানং অভব্বতায অৱত্থূ. তেনাহ ‘‘আসিত্তপণ্ডকঞ্চা’’তিআদি. তত্থ যস্স পৰেসং অঙ্গজাতং মুখেন গহেত্ৱা অসুচিনা আসিত্তস্স পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং আসিত্তপণ্ডকো. যস্স পৰেসং অজ্ঝাচাৰং পস্সতো উসূযায উপ্পন্নায পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং উসূযপণ্ডকো. যস্স উপক্কমেন বীজানি অপনীতানি, অযং ওপক্কমিকপণ্ডকো (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৫; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১০৯). যো পন পটিসন্ধিযংযেৱ অভাৱকো উপ্পন্নো, অযং নপুংসকপণ্ডকো. একচ্চো পন অকুসলৱিপাকানুভাৱেন কাড়পক্খে পণ্ডকো হোতি, জুণ্হপক্খে পনস্স পৰিড়াহো ৱূপসম্মতি, অযং পক্খপণ্ডকোতি ৱেদিতব্বো.
থেয্যেন সংৱাসো এতস্সাতি থেয্যসংৱাসকো. সো চ ন সংৱাসমত্তস্সেৱ থেনকো ইধাধিপ্পেতো, অথ খো লিঙ্গস্স, তদুভযস্স চ থেনকোপীতি আহ ‘‘থেয্যসংৱাসকো পন তিৱিধো’’তিআদি. ন ভিক্খুৱস্সানি গণেতীতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০) ‘‘অহং দসৱস্সো ৱা ৱীসতিৱস্সো ৱা’’তি মুসা ৱত্ৱা ভিক্খুৱস্সানি ন গণেতি. ন যথাৱুড্ঢং ভিক্খূনং ৱা সামণেৰানং ৱা ৱন্দনং সাদিযতীতি অত্তনা মুসাৱাদং কত্ৱা দস্সিতৱস্সানুৰূপেন যথাৱুড্ঢং ৱন্দনং নাধিৱাসেতি. ন আসনেন পটিবাহতীতি ‘‘অপেহি, মে এতং পাপুণাতী’’তি আসনেন নপ্পটিবাহতি. ন উপোসথাদীসু সন্দিস্সতীতি উপোসথপ্পৱাৰণাদীসু ন সন্দিস্সতি. লিঙ্গমত্তস্সেৱাতি এৱসদ্দেন সংৱাসং নিৱত্তেতি. সমানোতি সন্তো. লিঙ্গানুৰূপস্স সংৱাসস্সাতি সামণেৰলিঙ্গানুৰূপস্স সামণেৰসংৱাসস্স. সচে পন কাসাযে ধুৰং নিক্খিপিত্ৱা নগ্গো ৱা ওদাতৱত্থনিৱত্থো ৱা মেথুনসেৱনাদীহি অস্সমণো হুত্ৱা কাসাযানি নিৱাসেতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. সচে গিহিভাৱং পত্থযমানো কাসাযং ওৱট্টিকং কত্ৱা, অঞ্ঞেন ৱা আকাৰেন গিহিনিৱাসনেন নিৱাসেতি ‘‘সোভতি নু খো মে গিহিলিঙ্গং, ন সোভতী’’তি ৱীমংসনত্থং, ৰক্খতি তাৱ, ‘‘সোভতী’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন লিঙ্গং সাদিযতি, লিঙ্গত্থেনকো হোতি. ওদাতং নিৱাসেত্ৱা ৱীমংসনসম্পটিচ্ছনেসুপি এসেৱ নযো. সচেপি নিৱত্থকাসাৱস্স উপৰি ওদাতং নিৱাসেত্ৱা ৱীমংসতি ৱা সম্পটিচ্ছতি ৱা, ৰক্খতি এৱ.
অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকেপি এসেৱ নযোতি পাৰাজিকং আপন্নকে ভিক্খুম্হিপি এসেৱ নযোতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু কাসাযে সউস্সাহোৱ ওদাতং নিৱাসেত্ৱা মেথুনং পটিসেৱিত্ৱা পুন কাসাযানি নিৱাসেত্ৱা ৱস্সগণনাদিভেদং সব্বং ৱিধিং আপজ্জতি, অযং ভিক্খূহি দিন্নলিঙ্গস্স অপৰিচ্চত্তত্তা ন লিঙ্গত্থেনকো, লিঙ্গানুৰূপস্স সংৱাসস্স সাদিতত্তা নাপি সংৱাসত্থেনকোতি. ৱিদেসন্তি পৰদেসং. ইদঞ্চ ৱঞ্চেতুং সক্কুণেয্যট্ঠানং দস্সেতুং ৱুত্তং. যো পন সদেসেপি এৱং কৰোতি, সোপি সংৱাসত্থেনকোৱ. ‘‘সংৱাসমত্তস্সেৱা’’তি ইমিনা লিঙ্গং পটিক্খিপতি. সচে কোচি ৱুড্ঢপব্বজিতো (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০) ভিক্খুৱস্সানি গণেত্ৱা মহাপেড়াদীসু দিয্যমানভত্তং গণ্হাতি, সোপি থেয্যসংৱাসকো হোতি. সযং সামণেৰোৱ সামণেৰপ্পটিপাটিযা কূটৱস্সানি গণেত্ৱা গণ্হন্তো থেয্যসংৱাসকো ন হোতি. ভিক্খু পন ভিক্খুপটিপাটিযা কূটৱস্সানি গণেত্ৱা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বো.
ননু সংৱাসো নাম এককম্মং একুদ্দেসো সমসিক্খতাতি আহ ‘‘ভিক্খুৱস্সগণনাদিকো হী’’তিআদি. ইমিনা ন কেৱলং এককম্মাদিকোৱ কিৰিযভেদো সংৱাসোতি ইধাধিপ্পেতো, অথ খো তদঞ্ঞো ভিক্খুৱস্সগণনাদিকোপীতি দস্সেতি. ইমস্মিং অত্থেতি থেয্যসংৱাসকাধিকাৰে. সিক্খং পচ্চক্খাযাতি সিক্খং পৰিচ্চজিত্ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে কোচি ভিক্খু সিক্খং পচ্চক্খায লিঙ্গং অনপনেত্ৱা দুস্সীলকম্মং কত্ৱা ৱা অকত্ৱা ৱা ‘‘ন মং কোচি জানাতী’’তি পুন সব্বং পুব্বে ৱুত্তং ৱস্সগণনাদিভেদং ৱিধিং পটিপজ্জতি, সো থেয্যসংৱাসকো হোতীতি.
সচে পন কস্সচি ৰাজা কুদ্ধো হোতি, সো ‘‘এৱং মে সোত্থি ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা পলাযতি. তং দিস্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেন্তি. ৰাজা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৱিনেতি. সো ‘‘ৱূপসন্তং মে ৰাজভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতো পব্বাজেতব্বো. অথাপি ‘‘সাসনং নিস্সায মযা জীৱিতং লদ্ধং, হন্দ দানি অহং পব্বজামী’’তি উপ্পন্নসংৱেগো তেনেৱ লিঙ্গেন আগন্ত্ৱা আগন্তুকৱত্তং ন সাদিযতি, ভিক্খূহি পুট্ঠো ৱা অপুট্ঠো ৱা যথাভূতমত্তানং আৱিকত্ৱাৱ পব্বজ্জং যাচতি, লিঙ্গং অপনেত্ৱা পব্বাজেতব্বো. সচে পন ৱত্তং সাদিযতি, পব্বজিতালযং দস্সেতি, সব্বং পুব্বে ৱুত্তং ৱস্সগণনাদিভেদং পটিপজ্জতি, অযং পন ন পব্বাজেতব্বো.
ইধ পনেকচ্চো দুব্ভিক্খে জীৱিতুং অসক্কোন্তো সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো দুব্ভিক্খে ৱীতিৱত্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো মহাকন্তাৰং নিত্থৰিতুকামো হোতি, সত্থৱাহো চ পব্বজিতে গহেত্ৱা গচ্ছতি. সো ‘‘এৱং মং সত্থৱাহো গহেত্ৱা গমিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সত্থৱাহেন সদ্ধিং কন্তাৰং নিত্থৰিত্ৱা খেমন্তং পত্ৱা সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো ৰোগভযে (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৩৮) উপ্পন্নে জীৱিতুং অসক্কোন্তো সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা সব্বপাসণ্ডিযভত্তানি ভুঞ্জন্তো ৰোগভযে ৱূপসন্তে সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰস্স একো ৱেৰিকো কুদ্ধো হোতি, ঘাতেতুকামো নং ৱিচৰতি. সো ‘‘এৱং মে সোত্থি ভৱিস্সতী’’তি সযমেৱ লিঙ্গং গহেত্ৱা পলাযতি. ৱেৰিকো ‘‘কুহিং সো’’তি পৰিযেসন্তো ‘‘পব্বজিত্ৱা পলাতো’’তি সুত্ৱা ‘‘সচে পব্বজিতো, ন তং লব্ভা কিঞ্চি কাতু’’ন্তি তস্মিং কোধং পটিৱিনেতি. সো ‘‘ৱূপসন্তং মে ৱেৰিভয’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝং অনোসৰিত্ৱাৱ গিহিলিঙ্গং গহেত্ৱা আগতোতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ.
অপৰো ঞাতিকুলং গন্ত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খায গিহী হুত্ৱা ‘‘ইমানি চীৱৰানি ইধ ৱিনস্সিস্সন্তি, সচেপি ইমানি গহেত্ৱা ৱিহাৰং গমিস্সামি, অন্তৰামগ্গে মং ‘চোৰো’তি গহেস্সন্তি, যংনূনাহং কাযপৰিহাৰিযানি কত্ৱা গচ্ছেয্য’’ন্তি চীৱৰাহৰণত্থং নিৱাসেত্ৱা চ পাৰুপিত্ৱা চ ৱিহাৰং গচ্ছতি. তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা সামণেৰা চ দহৰা চ অব্ভুগ্গচ্ছন্তি, ৱত্তং দস্সেন্তি. সো ন সাদিযতি, যথাভূতমত্তানং আৱিকৰোতি. সচে ভিক্খূ ‘‘ন দানি মযং তং মুঞ্চিস্সামা’’তি বলক্কাৰেন পব্বাজেতুকামা হোন্তি, কাসাযানি অপনেত্ৱা পুন পব্বাজেতব্বো. সচে পন ‘‘ন ইমে মম হীনাযাৱত্তভাৱং জানন্তী’’তি তংযেৱ ভিক্খুভাৱং পটিজানিত্ৱা সব্বং পুব্বে ৱুত্তৱস্সগণনাদিভেদং ৱিধিং পটিপজ্জতি, অযং ন পব্বাজেতব্বো. তেনাহ ‘‘ৰাজদুব্ভিক্খকন্তাৰ-ৰোগৱেৰীভযেন ৱা’’তিআদি. ভযসদ্দো চেত্থ পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘ৰাজভযেন, দুব্ভিক্খভযেনা’’তিআদিনা. লিঙ্গং আদিযতীতি ৱেসং গণ্হাতি. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সংৱাসং নাধিৱাসেতি, যাৱ সো সুদ্ধমানসোতি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায অভাৱতো যো সুদ্ধমানসো যাৱ সংৱাসং নাধিৱাসেতি, তাৱ এস ‘‘গিহী মং ‘সমণো’তি জানন্তূ’’তি ৱঞ্চনচিত্তে সতিপি ভিক্খূনং ৱঞ্চেতুকামতায অভাৱতো দোসো নত্থীতি থেয্যসংৱাসকো নামাতি ন ৱুচ্চতীতি অত্থো.
তিত্থিযেসু পক্কন্তকো পৱিট্ঠোতি তিত্থিযপক্কন্তকো. সো চ ন কেৱলং তত্থ পৱিট্ঠমত্তেনেৱ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি, অথ খো তেসং লদ্ধিগ্গহণেন. তেনাহ ‘‘যো পনা’’তিআদি. ‘‘উপসম্পন্নো’’তি ইমিনা অনুপসম্পন্নো তিত্থিযপক্কন্তকো ন হোতীতি দস্সেতি. ৱুত্তঞ্হেতং কুৰুন্দিঅট্ঠকথাযং ‘‘অযঞ্চ তিত্থিযপক্কন্তকো নাম উপসম্পন্নভিক্খুনা কথিতো, তস্মা সামণেৰো সলিঙ্গেন তিত্থাযতনং গতোপি পুন পব্বজ্জঞ্চ উপসম্পদঞ্চ লভতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১০). কুসচীৰাদিকন্তি এত্থাদিসদ্দেন ফলকক্খণ্ডজটাদীনং গহণং. সচেপি ‘‘অযং পব্বজ্জা সেট্ঠা’’তি সেট্ঠভাৱং ৱা উপগচ্ছতি, ন মুচ্চতি, তিত্থিযপক্কন্তকোৱ হোতি. ৱতানীতি উক্কুটিকপ্পধানাদীনি ৱতানি. সচে পন ‘‘সোভতি নু খো মে তিত্থিযপব্বজ্জা, ননু খো সোভতী’’তি ৱীমংসনত্থং কুসচীৰাদীনি নিৱাসেতি, জটং ৱা বন্ধতি, খাৰিকাজং ৱা আদিযতি, যাৱ ন সম্পটিচ্ছতি তং লদ্ধিং, তাৱ ৰক্খতি, সম্পটিচ্ছিতমত্তে তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি. অচ্ছিন্নচীৱৰো পন কুসচীৰাদীনি নিৱাসেন্তো, ৰাজভযাদীহি ৱা তিত্থিযলিঙ্গং গণ্হন্তো লদ্ধিযা অভাৱেন নেৱ তিত্থিযপক্কন্তকো হোতি.
অৱসেসো সব্বোপীতি নাগসুপণ্ণযক্খগন্ধব্বাদিকো. যঞ্হেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.
যথা সমানজাতিকস্স (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১১২) ৱিকোপনে কম্মং গৰুতৰং, ন তথা ৱিজাতিকস্সাতি আহ ‘‘মনুস্সজাতিকা’’তি. পুত্তসম্বন্ধেন মাতাপিতুসমঞ্ঞা, দত্তকিত্তিমাদিৱসেনপি পুত্তৱোহাৰো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পৰিযাযতোতি নিপ্পৰিযাযসিদ্ধতং দস্সেতুং ‘‘জনেত্তী’’তি ৱুত্তং. জনেত্তীতি জনিকা, মাতাতি অত্থো. যথা মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ কুসলধম্মানং তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তি, যথা তং তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিপ্ফত্তিযং, এৱং মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তীতি আহ ‘‘মনুস্সভূতেনেৱা’’তি. সঞ্চিচ্চাতি ‘‘পাণো’’তি সঞ্ঞায সদ্ধিং ৱধকচেতনায চেতেত্ৱা. অযং মাতুঘাতকো নামাতি অযং আনন্তৰিযেন মাতুঘাতককম্মেন মাতুঘাতকো নাম. যেন পন মনুস্সিত্থিভূতাপি অজনিকা পোসাৱনিকমাতা ৱা মহামাতা ৱা চূড়মাতা ৱা জনিকাপি ৱা অমনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, তস্স পব্বজ্জা ন ৱাৰিতা, ন চ আনন্তৰিকো হোতি. যেন সযং তিৰচ্ছানভূতেন মনুস্সিত্থিভূতা মাতা ঘাতিতা, সোপি আনন্তৰিকো ন হোতি. তিৰচ্ছানগতত্তা পনস্স পব্বজ্জা পটিক্খিত্তা, কম্মং পনস্স ভাৰিযং হোতি, আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতি.
যেন মনুস্সভূতো জনকো পিতা সযম্পি মনুস্সজাতিকেনেৱ সতা সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপিতো, অযং আনন্তৰিযেন পিতুঘাতককম্মেন পিতুঘাতকো নামাতি ইমমত্থং অতিদিসন্তো ‘‘পিতুঘাতকেপি এসেৱ নযো’’তি আহ. সচেপি হি ৱেসিযা পুত্তো হোতি, ‘‘অযং মে পিতা’’তি ন জানাতি, যস্স সম্ভৱেন নিব্বত্তো, সো চ তেন ঘাতিতো, ‘‘পিতুঘাতকো’’ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, আনন্তৰিযঞ্চ ফুসতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৪).
এড়কচতুক্কং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.১২৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২৭৫; ৱিভ. অট্ঠ. ৮০৯; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১১২), সঙ্গামচতুক্কং, চোৰচতুক্কঞ্চেত্থ কথেতব্বং. ‘‘এড়কং মাৰেমী’’তি অভিসন্ধিনাপি হি এড়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ফুসতি মাৰণাধিপ্পাযেনেৱ আনন্তৰিযৱত্থুনো ৱিকোপিতত্তা. এড়কাভিসন্ধিনা, পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৱা এড়কং মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ন ফুসতি আনন্তৰিযৱত্থুঅভাৱতো. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতৰো মাৰেন্তো ফুসতেৱ. এসেৱ নযো ইতৰস্মিম্পি চতুক্কদ্ৱযে. সব্বত্থ হি পুৰিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৱধকচিত্তং, পন তদাৰম্মণজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ আনন্তৰিযানানন্তৰিযভাৱে পমাণং.
অৰহন্তঘাতকোপি মনুস্সঅৰহন্তৱসেনেৱ ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘যেন অন্তমসো গিহিলিঙ্গে ঠিতোপী’’তিআদি. অমনুস্সজাতিকং পন অৰহন্তং, মনুস্সজাতিকং ৱা অৱসেসং অৰিযপুগ্গলং ঘাতেত্ৱা আনন্তৰিকো ন হোতি, পব্বজ্জাপিস্স ন ৱাৰিতা, কম্মং পন বলৱং হোতি. তিৰচ্ছানো মনুস্সঅৰহন্তম্পি ঘাতেত্ৱা আনন্তৰিকো ন হোতি, কম্মং পন ভাৰিযন্তি অযমেত্থ ৱিনিচ্ছযো. যথা মাতাপিতূসু, এৱং অৰহন্তেপি এড়কচতুক্কাদীনি ৱেদিতব্বানি.
পকতত্তং ভিক্খুনিন্তি পৰিসুদ্ধসীলং উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নং ভিক্খুনিং. যো (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৫) পন কাযসংসগ্গেন সীলৱিনাসং পাপেতি, তস্স পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ ন ৱাৰিতা. বলক্কাৰেন ওদাতৱত্থৱসনং কত্ৱা অনিচ্ছমানংযেৱ দূসেন্তোপি ভিক্খুনিদূসকোযেৱ, বলক্কাৰেন পন ওদাতৱত্থৱসনং কত্ৱা ইচ্ছমানং দূসেন্তো ভিক্খুনিদূসকো ন হোতি. কস্মা? যস্মা গিহিভাৱে সম্পটিচ্ছিতমত্তেযেৱ সা অভিক্খুনী হোতি. সকিং সীলৱিপন্নং পন পচ্ছা দূসেন্তো সিক্খমানসামণেৰীসু চ ৱিপ্পটিপজ্জন্তো নেৱ ভিক্খুনিদূসকো হোতি, পব্বজ্জং, উপসম্পদঞ্চ লভতীতি.
ধম্মতো উগ্গতং অপগতং উদ্ধম্মং. উব্বিনযন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুন্নং কম্মানন্তি অপলোকনঞত্তিঞত্তিদুতিযঞত্তিচতুত্থসঙ্খাতানং চতুন্নং কম্মানং. ইমেসঞ্হি অঞ্ঞতৰং সঙ্ঘকম্মং একসীমাযং ৱিসুং ৱিসুং কৰোন্তেন সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘চতুন্নং কম্মানং অঞ্ঞতৰৱসেন সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি.
‘‘দুট্ঠচিত্তেনা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘ৱধকচিত্তেনা’’তি ৱুত্তং. ৱধকচেতনায হি দূসিতং চিত্তং ইধ দুট্ঠচিত্তং নাম. লোহিতং উপ্পাদেতীতি অন্তোসৰীৰেযেৱ লোহিতং উপ্পাদেতি, সঞ্চিতং কৰোতীতি অধিপ্পাযো. ন হি তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পৰূপক্কমেন ধম্মং ভিন্দিত্ৱা লোহিতং পগ্ঘৰতি, সৰীৰস্স পন অন্তোযেৱ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসৰতি, আঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যো পন ৰোগৱূপসমনত্থং জীৱকো ৱিয সত্থেন ফালেত্ৱা পূতিমংসঞ্চ লোহিতঞ্চ নীহৰিত্ৱা ফাসুকং কৰোতি, অযং লোহিতুপ্পাদকো ন হোতি, বহুং পন সো পুঞ্ঞং পসৱতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১১৫).
দুৱিধম্পি ব্যঞ্জনন্তি যথাৱুত্তকম্মদ্ৱযতো সমুট্ঠিতং ইত্থিনিমিত্তং, পুৰিসনিমিত্তঞ্চাতি দুৱিধম্পি ব্যঞ্জনং. ইমিনা চ ৱিগ্গহেন ‘‘উভতোব্যঞ্জনকো’’তি অসমানাধিকৰণৱিসযো বাহিৰত্থসমাসোযং, পুৰিমপদে চ ৱিভত্তিঅলোপোতি দস্সেতি. সো দুৱিধো হোতি ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো চাতি. তত্থ ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি, পুৰিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসনিমিত্তং পাকটং, ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থীসু পুৰিসত্তং কৰোন্তস্স ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, পুৰিসনিমিত্তং পাকটং হোতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসানং ইত্থিভাৱং উপগচ্ছন্তস্স পুৰিসনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং হোতি, ইত্থিনিমিত্তং পাকটং হোতি. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযঞ্চ গব্ভং গণ্হাতি, পৰঞ্চ গণ্হাপেতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো পন সযং ন গণ্হাতি, পৰং গণ্হাপেতীতি ইদমেতেসং নানাকৰণং.
অপৰামসনানীতি অগ্গহণানি অৱচনানি. ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি উপসম্পদাপেক্খস্স অকিত্তনন্তি যস্স উপসম্পদা কৰীযতি, তস্স অকিত্তনং, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘অযং ধম্মৰক্খিতো’’তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৮৪) অৱচনন্তি ৱুত্তং হোতি. ‘‘ইত্থন্নামস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি উপজ্ঝাযস্স অকিত্তনন্তি ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্স উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অযং ধম্মৰক্খিতো উপসম্পদাপেক্খো’’তি ৱত্ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতস্সা’’তি অৱচনং. সব্বেন সব্বং ঞত্তিযা অনুচ্চাৰণন্তি ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা চতুক্খত্তুং কম্মৱাচায এৱ অনুস্সাৱনকম্মস্স কৰণং. সম্পন্নন্তি উপেতং.
হাপনং পৰিচ্চজনং. যোপি একং ঞত্তিং ঠপেত্ৱা সকিংযেৱ ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা অনুস্সাৱনং কৰোতি, অযম্পি সাৱনং হাপেতিযেৱ. দুৰুচ্চাৰণং নাম অঞ্ঞস্মিং অক্খৰে ৱত্তব্বে অঞ্ঞস্স ৱচনং. তস্মা কম্মৱাচং কৰোন্তেন ভিক্খুনা য্ৱাযং –
‘‘সিথিলং ধনিতঞ্চ দীঘৰস্সং;
গৰুকং লহুকঞ্চেৱ নিগ্গহীতং;
সম্বন্ধৱৱত্থিতং ৱিমুত্তং;
দসধা ব্যঞ্জনবুদ্ধিযা পভেদো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৯০; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.৬৪, পৰি. অট্ঠ. ৪৮৫; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫২) –
ৱুত্তো, অযং সুট্ঠু উপলক্খেতব্বো. এত্থ হি সিথিলং নাম পঞ্চসু ৱগ্গেসু পঠমততিযং. ধনিতং নাম তেস্ৱেৱ দুতিযচতুত্থং. দীঘন্তি দীঘেন কালেন ৱত্তব্বং আ-কাৰাদি. ৰস্সন্তি ততো উপড্ঢকালেন ৱত্তব্বং অ-কাৰাদি. গৰুকন্তি দীঘমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স যস্স নক্খমতী’’তি এৱং সংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি. লহুকন্তি ৰস্সমেৱ, যং ৱা ‘‘আযস্মতো বুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স যস্স ন খমতী’’তি এৱং অসংযোগপৰং কত্ৱা ৱুচ্চতি. নিগ্গহীতন্তি যং কৰণানি নিগ্গহেত্ৱা অৱিস্সজ্জেত্ৱা অৱিৱটেন মুখেন সানুনাসিকং কত্ৱা ৱত্তব্বং. সম্বন্ধন্তি যং পৰপদেন সম্বন্ধিত্ৱা ‘‘তুণ্হিস্সা’’তি ৱা ‘‘তুণ্হস্সা’’তি ৱা ৱুচ্চতি. ৱৱত্থিতন্তি যং পৰপদেন সম্বন্ধং অকত্ৱা ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘তুণ্হী অস্সা’’তি ৱা ‘‘তুণ্হ অস্সা’’তি ৱা ৱুচ্চতি. ৱিমুত্তন্তি যং কৰণানি অনিগ্গহেত্ৱা ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৱা ৱুচ্চতি.
তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱত্তব্বে ত-কাৰস্স থ-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুণাথু মে’’তি ৱচনং সিথিলস্স ধনিতকৰণং নাম, তথা ‘‘পত্তকল্লং এসা ঞত্তী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পত্থকল্লং এসা ঞত্তী’’তিআদিৱচনঞ্চ. ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘো’’তি ৱত্তব্বে ভ-কাৰ ঘ-কাৰানং ব-কাৰ গ-কাৰে কত্ৱা ‘‘বন্তে সংগো’’তি ৱচনং ধনিতস্স সিথিলকৰণং নাম. ‘‘সুণাতু মে’’তি ৱিৱটেন মুখেন ৱত্তব্বে ‘‘সুণংতু মে’’তি ৱা ‘‘এসা ঞত্তী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘এসং ঞত্তী’’তি ৱা অৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৱা ৱচনং ৱিমুত্তস্স নিগ্গহিতৱচনং নাম. ‘‘পত্তকল্ল’’ন্তি অৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং কত্ৱা ৱত্তব্বে ‘‘পত্তকল্লা’’তি ৱিৱটেন মুখেন অনুনাসিকং অকত্ৱা ৱচনং নিগ্গহিতস্স ৱিমুত্তৱচনং নাম. ইতি সিথিলে কত্তব্বে ধনিতং, ধনিতে কত্তব্বে সিথিলং, ৱিমুত্তে কত্তব্বে নিগ্গহিতং, নিগ্গহিতে কত্তব্বে ৱিমুত্তন্তি ইমানি চত্তাৰি ব্যঞ্জনানি অন্তোকম্মৱাচায কম্মং দূসেন্তি. এৱং ৱদন্তো হি অঞ্ঞস্মিং অক্খৰে ৱত্তব্বে অঞ্ঞং ৱদতি, দুৰুত্তং কৰোতীতি ৱুচ্চতি.
ইতৰেসু পন দীঘৰস্সাদীসু ছসু ব্যঞ্জনেসু দীঘট্ঠানে দীঘমেৱ. ৰস্সট্ঠানে চ ৰস্সমেৱাতি এৱং যথাঠানে তং তদেৱ অক্খৰং ভাসন্তেন অনুক্কমাগতং পৱেণিং অৱিনাসেন্তেন কম্মৱাচা কাতব্বা. সচে পন এৱং অকত্ৱা দীঘে ৱত্তব্বে ৰস্সং, ৰস্সে ৱা ৱত্তব্বে দীঘং ৱদতি, তথা গৰুকে ৱত্তব্বে লহুকং, লহুকে ৱা ৱত্তব্বে গৰুকং ৱদতি, সম্বন্ধে ৱা পন ৱত্তব্বে ৱৱত্থিতং, ৱৱত্থিতে ৱা ৱত্তব্বে সম্বন্ধং ৱদতি, এৱং ৱুত্তেপি কম্মৱাচা ন কুপ্পতি. ইমানি হি ছ ব্যঞ্জনানি কম্মং ন কোপেন্তি.
যং পন সুত্তন্তিকত্থেৰা ‘‘দ-কাৰো ত-কাৰমাপজ্জতি, ত-কাৰো দ-কাৰমাপজ্জতি, চ-কাৰো জ-কাৰমাপজ্জতি, জ-কাৰো চ-কাৰমাপজ্জতি, য-কাৰো ক-কাৰমাপজ্জতি, ক-কাৰো য-কাৰমাপজ্জতি, তস্মা দ-কাৰাদীসু ৱত্তব্বেসু ত-কাৰাদীনং ৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱদন্তি, তং কম্মৱাচং পত্ৱা ন ৱট্টতি. তস্মা ৱিনযধৰেন নেৱ দ-কাৰো ত-কাৰো কাতব্বো…পে… ন ক-কাৰো য-কাৰো. যথাপাড়িযা নিৰুত্তিং সোধেত্ৱা দসৱিধায ব্যঞ্জননিৰুত্তিযা ৱুত্তদোসে পৰিহৰন্তেন কম্মৱাচা কাতব্বা. ইতৰথা হি সাৱনং হাপেতি নাম. ঞত্তিং অট্ঠপেত্ৱা পঠমং অনুস্সাৱনকৰণন্তি সম্বন্ধো.
যাৱতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তাতি যত্তকা ভিক্খূ তস্স উপসম্পদাকম্মস্স পত্তা যুত্তা অনুৰূপা. তে চ খো সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা একসীমট্ঠা পঞ্চ পকতত্তা ভিক্খূ. ন হি তেহি ৱিনা তং কম্মং কৰীযতি, ন তেসং ছন্দো এতি. অৱসেসা পন সচেপি সহস্সমত্তা হোন্তি, সচে একসীমট্ঠা একস্মিং ঠানে সমানসংৱাসকা, সব্বে ছন্দাৰহাৱ হোন্তি, ছন্দং দত্ৱা আগচ্ছন্তু ৱা, মা ৱা, কম্মং ন কুপ্পতি. পটিক্কোসনন্তি নিৱাৰণং. তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠানং, কাৰণং. ইধ পন উপসম্পদাকম্মকৰণস্স কাৰণত্তা উপসম্পদাকম্মৱাচাসঙ্খাতং ভগৱতো ৱচনং ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘কাৰণাৰহত্তা পন সত্থু সাসনাৰহত্তা’’তি. যথা চ ‘‘তং কত্তব্ব’’ন্তি ভগৱতা অনুসিট্ঠং, তথাকৰণং উপসম্পদাকম্মস্স কাৰণং হোতীতি ঠানাৰহং নাম. কেচি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) পন ‘‘ঠানাৰহেনাতি এত্থ ‘ন, ভিক্খৱে, হত্থচ্ছিন্নো পব্বাজেতব্বো’তিআদি (মহাৱ. ১১৯) সত্থুসাসনং ঠান’’ন্তি ৱদন্তি. ইধাতি ইমস্মিং পাৰাজিকে. যথা চ ইধ, এৱং সব্বত্থাপি লোকৱজ্জসিক্খাপদেসু অযমেৱ অধিপ্পেতোতি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘পণ্ণত্তিৱজ্জেসু পনা’’তিআদি. অঞ্ঞেপীতি এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি. কথমেতং ৱিঞ্ঞাযতি পণ্ণত্তিৱজ্জেসু সিক্খাপদেসু অঞ্ঞেপি সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি? অত্থতো আপন্নত্তা. তথা হি ‘‘দ্ৱে পুগ্গলা অভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ, দ্ৱে পুগ্গলা ভব্বা আপত্তিং আপজ্জিতুং ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চা’’তি (পৰি. ৩২২) সামঞ্ঞতো ৱুত্তত্তা. এহিভিক্খূপসম্পন্নাদযোপি অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা অচিত্তকং সহসেয্যাপত্তিআদিভেদং পণ্ণত্তিৱজ্জং আপজ্জন্তীতি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) অত্থতো আপন্নং.
ইদানি ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ইমং পদং ৱিসেসত্থাভাৱতো ৱিসুং অৱণ্ণেত্ৱাৱ যং সিক্খঞ্চ সাজীৱঞ্চ সমাপন্নত্তা ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তিআদিমাহ. সিক্খিতব্বাতি সিক্খা, পাতিমোক্খসংৱৰসীলং, সহ জীৱন্তি এত্থাতি সাজীৱং, মাতিকাদিভেদা পণ্ণত্তি, সিক্খা চ সাজীৱঞ্চ সিক্খাসাজীৱং, তদুভযং সমাপন্নো উপগতোতি সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. তেনাহ ‘‘যা ভিক্খূন’’ন্তিআদি. এত্থ চ ‘‘সিক্খা’’তি সাজীৱসহচৰিযতো অধিসীলসিক্খাৱ অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অধিসীলসঙ্খাতা’’তি. অধিকং উত্তমং সীলন্তি অধিসীলং, ‘‘অধিসীল’’ন্তি সঙ্খাতা অধিসীলসঙ্খাতা.
কতমং পনেত্থ সীলং, কতমং অধিসীলন্তি? ৱুচ্চতে – পঞ্চঙ্গদসঙ্গসীলং তাৱ সীলমেৱ, ন তং অধিসীলং. পাতিমোক্খসংৱৰসীলং পন অধিসীল’’ন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি সূৰিযো ৱিয পজ্জোতানং, সিনেৰু ৱিয চ পব্বতানং সব্বলোকিযসীলানং অধিকঞ্চেৱ উত্তমঞ্চ, বুদ্ধুপ্পাদেযেৱ চ পৱত্ততি, ন ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদা. ন হি তং পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰিত্ৱা অঞ্ঞো সত্তো পঞ্ঞাপেতুং সক্কোতি, বুদ্ধাযেৱ পনস্স সব্বসো কাযৱচীদ্ৱাৰজ্ঝাচাৰসোতং ছিন্দিত্ৱা তস্স তস্স ৱীতিক্কমস্স অনুচ্ছৱিকং তং তং সীলসংৱৰং পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰসীলতোপি চ মগ্গফলসম্পযুত্তমেৱ সীলং অধিসীলং, তং পন ইধ ন অধিপ্পেতং. ন হি তং সমাপন্নো মেথুনধম্মং পটিসেৱতি.
এতেতি নানাদেসজাতিগোত্তাদিভেদভিন্না ভিক্খূ. সহ জীৱন্তীতি একুদ্দেসাদিৱসেন সহ পৱত্তন্তি. তেনাহ ‘‘একজীৱিকা সভাগৱুত্তিনো’’তি. সিক্খাপদসঙ্খাতন্তি পণ্ণত্তিসঙ্খাতং. সাপি হি ৱিৰতিআদীনং দীপনতো ‘‘সিক্খাপদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘সিক্খাপদন্তি যো তত্থ নামকাযো পদকাযো নিৰুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি. তত্থাতি তেসু. সিক্খং পৰিপূৰেন্তোতি অকত্তব্বপৰিৱজ্জনকত্তব্বকৰণৱসেন ৱাৰিত্তচাৰিত্তসঙ্খাতং দুৱিধং সীলং পৰিপূৰেন্তোতি অত্থো, ৱাৰিত্তসীলৱসেন ৱিৰতিসম্পযুত্তচেতনং, চাৰিত্তসীলৱসেন ৱিৰতিৱিপ্পযুত্তচেতনঞ্চ অত্তনি পৱত্তেন্তোতি ৱুত্তং হোতি. সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তোতি সিক্খাপদঞ্চ অমদ্দন্তো, সীলসংৱৰণং, সাজীৱানতিক্কমনঞ্চাতি ইদমেৱ দ্ৱযং ইধ সমাপজ্জনং নামাতি অধিপ্পাযো. তত্থ সাজীৱানতিক্কমো সিক্খাপাৰিপূৰিযা পচ্চযো. তস্সানতিক্কমনতো হি যাৱ মগ্গা সিক্খা পৰিপূৰতি. অপিচেত্থ ‘‘সিক্খং পৰিপূৰেন্তো’’তি ইমিনা ৱিৰতিচেতনাসঙ্খাতস্স সীলসংৱৰস্স ৱিসেসতো সন্তানে পৱত্তনকালোৱ গহিতো, ‘‘অৱীতিক্কমন্তো’’তি ইমিনা পন অপ্পৱত্তনকালোপি. সিক্খঞ্হি পৰিপূৰণৱসেন অত্তনি পৱত্তেন্তোপি নিদ্দাদিৱসেন অপ্পৱত্তেন্তোপি ৱীতিক্কমাভাৱা সিক্খনৱসেন সমাপন্নোতি ৱুচ্চতি.
যস্মা সিক্খাপচ্চক্খানস্স একচ্চং দুব্বল্যাৱিকম্মং অত্থো হোতি, তস্মা তং সন্ধায ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি পদস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি আহাতি দস্সেতুং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ সিযা (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ সিক্খাপচ্চক্খানৱিভঙ্গৱণ্ণনা), যস্মা ন সব্বং দুব্বল্যাৱিকম্মং সিক্খাপচ্চক্খানং, তস্মা ‘‘দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি পঠমং ৱত্ৱা তস্স অত্থনিযমনত্থং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি ৱত্তব্বন্তি? তং ন, কস্মা? অত্থানুক্কমাভাৱতো. ‘‘সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো’’তি হি ৱুত্তত্তা যং সিক্খং সমাপন্নো, তং অপচ্চক্খায, যঞ্চ সাজীৱং সমাপন্নো, তত্থ দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱাতি ৱুচ্চমানে অনুক্কমেনেৱ অত্থো ৱুত্তো হোতি, ন অঞ্ঞথা. তস্মা ইদমেৱ পঠমং ৱুত্তন্তি.
ইদানি তদুভযমেৱ পাকটং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তদভাৱেনাতি তেসং চিত্তাদীনং অভাৱেন. চৱিতুকামতাচিত্তেনাতি অপগন্তুকামতাচিত্তেন. দৱাতি সহসা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো সহসা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং দৱা ৱদতি নাম. ৰৱাতি ৱিৰজ্ঝিত্ৱা. যো হি অঞ্ঞং ভণিতুকামো ৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ভণতি, অযং ৰৱা ভণতি নাম. পুৰিমেন কো ৱিসেসোতি চে? পুৰিমং পণ্ডিতস্সাপি সহসাৱসেন অঞ্ঞভণনং, ইদং পন মন্দত্তা মোমূহত্তা পক্খলন্তস্স ‘‘অঞ্ঞং ভণিস্সামী’’তি অঞ্ঞভণনং. ‘‘অক্খৰসমযানভিঞ্ঞাততায ৱা কৰণসম্পত্তিযা অভাৱতো ৱা কথেতব্বং কথেতুমসক্কোন্তো হুত্ৱা অঞ্ঞং কথেন্তো ৰৱা ভণতি নামা’’তি (সাৰত্থ. টী. ২.৫৪) একে.
ৱজ্জাৱজ্জং উপনিজ্ঝাযতীতি উপজ্ঝাযো, তং উপজ্ঝাযং. ‘‘এৱং সজ্ঝাযিতব্বং, এৱং অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা আচাৰসিক্খাপনকো আচৰিযো. অন্তে সমীপে ৱসতি সীলেনাতি অন্তেৱাসী, ৱিভত্তিঅলোপেন যথা ‘‘ৱনেকসেৰুকা’’তি. সমানো উপজ্ঝাযো অস্সাতি সমানুপজ্ঝাযকো. এৱং সমানাচৰিযকো. সব্ৰহ্মচাৰিন্তি ভিক্খুং. সো হি ‘‘এককম্মং, একুদ্দেসো, সমসিক্খতা’’তি ইমং ব্ৰহ্মং সমানং চৰতি, তস্মা ‘‘সব্ৰহ্মচাৰী’’তি ৱুচ্চতি. এৱং ৱুত্তানন্তি এৱং পদভাজনীযে ৱুত্তানং. যথা হি লোকে সস্সানং ৱিৰুহনট্ঠানং ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱমিমানিপি বুদ্ধাদীনি পদানি সিক্খাপচ্চক্খানস্স ৱিৰুহনট্ঠানত্থা ‘‘খেত্ত’’ন্তি ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘ইমেসং দ্ৱাৱীসতিযা খেত্তপদান’’ন্তি. যস্মা পনেতেসং ৱেৱচনেহিপি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, তস্মা ‘‘সৱেৱচনস্সা’’তি ৱুত্তং. ৱিৱিধং একস্মিংযেৱ অত্থে ৱচনং ৱিৱচনং, ৱিৱচনমেৱ ৱেৱচনং, পৰিযাযনামং, সহ ৱেৱচনেহীতি সৱেৱচনং, তস্স সৱেৱচনস্স. এত্থ চ ৱণ্ণপট্ঠানে (সাৰত্থ. টী. ২.৫২; ৱি. ৱি. টী. ১.৫৩; ৱজিৰ. টী. ৫৩) আগতং নামসহস্সং, উপালিগাথাসু (ম. নি. ২.৭৬) নামসতং, অঞ্ঞানি চ গুণতো লব্ভমানানি নামানি ‘‘বুদ্ধৱেৱচনানী’’তি ৱেদিতব্বানি. সব্বানিপি ধম্মস্স নামানি ‘‘ধম্মৱেৱচনানী’’তি ৱেদিতব্বানি. এস নযো সব্বত্থ.
তেসু যং কিঞ্চি ৱত্তুকামস্স যং কিঞ্চি ৱদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি তেসু দ্ৱাৱীসতিযা খেত্তপদেসু যং কিঞ্চি একং পদং ৱত্তুকামস্স ততো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পদম্পি ৱচীভেদং কত্ৱা ৱদতো খেত্তপদন্তোগধত্তা সিক্খাপচ্চক্খানং হোতীতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – সচে পনাযং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱত্তুকামো পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৱা ‘‘পচ্চক্খামি বুদ্ধ’’ন্তি ৱা ৱদেয্য, মিলক্খভাসাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰভাসায তমত্থং ৱদেয্য, ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱত্তুকামো উপ্পটিপাটিযা ‘‘ধম্মং পচ্চক্খামী’’তি ৱা ‘‘সব্ৰহ্মচাৰিং পচ্চক্খামী’’তি ৱা ৱদেয্য, সেয্যথাপি উত্তৰিমনুস্সধম্মৱিভঙ্গে ‘‘পঠমং ঝানং সমাপজ্জামী’’তি ৱত্তুকামো ‘‘দুতিযং ঝান’’ন্তি ৱদতি. সচে ‘‘যস্স ৱদতি, সো অযং ভিক্খুভাৱং চজিতুকামো এতমত্থং ৱদতী’’তি এত্তকমত্তম্পি জানাতি, ৱিৰদ্ধং নাম নত্থি, খেত্তমেৱ ওতিণ্ণং, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. সক্কত্তা ৱা ব্ৰহ্মত্তা ৱা চুতসত্তো ৱিয চুতোৱ হোতি সাসনাতি.
অলন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫২) হোতু, পৰিযত্তন্তি অত্থো. কিং নু মেতি কিং ময্হং কিচ্চং, কিং কৰণীযং, কিং সাধেতব্বন্তি অত্থো. ন মমত্থোতি নত্থি মম অত্থো. সুমুত্তাহন্তি সুট্ঠু মুত্তো অহং. পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহীতি বুদ্ধাদীহি সব্ৰহ্মচাৰিপৰিযন্তেহি পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহি. যন্নূনাহং পচ্চক্খেয্যন্তি এত্থ ‘‘যন্নূনা’’তি পৰিৱিতক্কদস্সনে নিপাতো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘সচাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্যং, সাধু ৱত মে সিযা’’তি. আদিসদ্দেন ‘‘পচ্চক্খি’’ন্তি ৱা ‘‘পচ্চক্খিস্সামী’’তি ৱা ‘‘ভৱিস্সামী’’তি ৱা ‘‘হোমী’’তি ৱা ‘‘জাতোম্হী’’তি ৱা ‘‘অম্হী’’তি ৱা এৱংভূতানং গহণং. সচে পন ‘‘অজ্জ পট্ঠায ‘গিহী’তি মং ধাৰেহী’’তি ৱা ‘‘জানাহী’’তি ৱা ‘‘সঞ্জানাহী’’তি ৱা ‘‘মনসি কৰোহী’’তি ৱা ৱদতি, অৰিযকেন ৱা ৱদতি, মিলক্খকেন ৱা. এৱমেতস্মিং অত্থে ৱুত্তে যস্স ৱদতি, সচে সো জানাতি, পচ্চক্খাতা হোতি সিক্খা. এস নযো সেসেসুপি ‘‘উপাসকো’’তিআদীসু সত্তসু পদেসু. এত্থ চ অৰিযকং নাম মাগধৱোহাৰো. মিলক্খকং নাম অনৰিযকো অন্ধদমিড়াদি.
অক্খৰলিখনন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা অঞ্ঞেসং দস্সনত্থং অক্খৰলিখনং. অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপকো অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিকো হত্থৱিকাৰো হত্থমুদ্দা, হত্থসদ্দো চেত্থ তদেকদেসেসু অঙ্গুলীসু দট্ঠব্বো ‘‘ন ভুঞ্জমানো সব্বং হত্থং মুখে পক্খিপিস্সামী’’তিআদীসু (পাচি. ৬১৮) ৱিয. তস্মা অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপকস্স অঙ্গুলিসঙ্কোচনাদিনো হত্থৱিকাৰস্স দস্সনং হত্থমুদ্দাদিদস্সনন্তি (সাৰত্থ. টী. ২.৫১) এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিসদ্দেন সীসকম্পনদস্সনাদিং সঙ্গণ্হাতি.
উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টানন্তি এত্থ উম্মত্তকোতি পিত্তুম্মত্তকো. খিত্তচিত্তোতি যক্খেহি কতচিত্তৱিক্খেপো, যক্খুম্মত্তকোতি ৱুত্তং হোতি. উভিন্নং পন ৱিসেসো অনাপত্তিৱাৰে আৱিভৱিস্সতি. ৱেদনাট্টোতি বলৱতিযা দুক্খৱেদনায ফুট্ঠো মুচ্ছাপৰেতো, তেন ৱিপ্পলপন্তেন পচ্চক্খাতাপি অপচ্চক্খাতাৱ হোতি. মনুস্সজাতিকো হোতীতি সভাগো ৱা ৱিসভাগো ৱা গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা ৱিঞ্ঞূ যোকোচি মনুস্সো হোতি. উম্মত্তকাদীনন্তি এত্থাদিসদ্দেন খিত্তচিত্তৱেদনাট্টদেৱতাতিৰচ্ছানগতানং গহণং. তত্ৰ উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টতিৰচ্ছানগতানং সন্তিকে পচ্চক্খাতাপি অজাননভাৱেন অপচ্চক্খাতাৱ হোতি. দেৱতায পন সন্তিকে অতিখিপ্পং জাননভাৱেন. দেৱতা নাম মহাপঞ্ঞা তিহেতুকপ্পটিসন্ধিকা অতিখিপ্পং জানন্তি, চিত্তঞ্চ নামেতং লহুপৰিৱত্তং, তস্মা ‘‘চিত্তলহুকস্স পুগ্গলস্স চিত্তৱসেনেৱ মা অতিখিপ্পং ৱিনাসো অহোসী’’তি দেৱতায সন্তিকে সিক্খাপচ্চক্খানং পটিক্খিপি. তেন ৱুত্তং ‘‘ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতৰো’’তি. দূতেন ৱাতি ‘‘মম সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং কথেহী’’তি মুখসাসনৱসেন দূতেন ৱা. পণ্ণেন ৱাতি পণ্ণে লিখিত্ৱা পহিণৱসেন পণ্ণেন ৱা.
সচে তে সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তীতি সম্বন্ধো. আৱজ্জনসমযেতি অত্থাভোগসমযে. ইমিনা তং খণংযেৱ পন অপুব্বং অচৰিমং দুজ্জানন্তি দস্সেতি. ৱচনানন্তৰমেৱাতি ৱচনস্স অনন্তৰমেৱ, আৱজ্জনসমযেৱাতি অত্থো. এৱ-সদ্দেন পন চিৰেন জাননং পটিক্খিপতি. উক্কণ্ঠিতোতি অনভিৰতিযা ইমস্মিং সাসনে কিচ্ছজীৱিকং পত্তো. অথ ৱা ‘‘অজ্জ যামি, স্ৱে যামি, ইতো যামি, এত্থ যামী’’তি উদ্ধং কণ্ঠং কত্ৱা ৱিহৰমানো ৱিক্খিত্তো, অনেকগ্গোতি ৱুত্তং হোতি. ইদঞ্চ ‘‘অনভিৰতো সামঞ্ঞা চৱিতুকামো’’তিআদীনং (পাৰা. ৪৫) উপলক্খণং. যেন কেনচি…পে… জানন্তীতি সচে তে‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা ‘‘অনভিৰতো’’তি ৱা ‘‘সামঞ্ঞা চৱিতুকামো’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তি. ইদঞ্হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চ উপৰি অভূতাৰোচনদুট্ঠুল্লৱাচাঅত্তকামদুট্ঠদোসভূতাৰোচনসিক্খাপদানি চ একপৰিচ্ছেদানি, আৱজ্জনসমযে ঞাতে এৱ সীসং এন্তি. ‘‘কিং অযং ভণতী’’তি কঙ্খতা চিৰেন ঞাতে সীসং ন এন্তি. তেনাহ ‘‘অথ অপৰভাগে’’তিআদি. অথ দ্ৱিন্নং ঠিতট্ঠানে দ্ৱিন্নম্পি নিযমেত্ৱা ‘‘এতেসং আৰোচেমী’’তি ৱদতি, তেসু একস্মিং জানন্তেপি দ্ৱীসু জানন্তেসুপি পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. এৱং সম্বহুলেসুপি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘তস্স ৱচনানন্তৰ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তেন নযেন. যো কোচি মনুস্সজাতিকোতি অন্তমসো নৱকম্মিকং উপাদায যো কোচি মনুস্সো. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং –
‘‘সচে পন অনভিৰতিযা পীড়িতো সভাগে ভিক্খূ পৰিসঙ্কমানো ‘যো কোচি জানাতূ’তি উচ্চাসদ্দং কৰোন্তো ‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’তি ৱদতি, তঞ্চ অৱিদূৰে ঠিতো নৱকম্মিকো ৱা অঞ্ঞো ৱা সমযঞ্ঞূ পুৰিসো সুত্ৱা ‘উক্কণ্ঠিতো অযং সমণো গিহিভাৱং পত্থেতি, সাসনতো চুতো’তি জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫১).
সচে ৱচনত্থং ঞত্ৱাপি ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা ন জানাতি, অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. সচে পন ৱচনত্থং অজানিত্ৱাপি ‘‘উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থেতী’’তি ৱা জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. দৱাযপীতি কীড়াধিপ্পাযেনপি. চিত্তাদীনং ৱা ৱসেনাতি চিত্তাদীনং ৱা ছড়ঙ্গানং ৱসেন. হোতি চেত্থ –
‘‘চিত্তং খেত্তঞ্চ কালো চ, পযোগো পুগ্গলো তথা;
ৱিজাননন্তি সিক্খায, পচ্চক্খানং ছড়ঙ্গিক’’ন্তি.
সব্বসো ৱা পন অপচ্চক্খানেনাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদীসু যেন যেন পৰিযাযেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ততো একস্সপি পচ্চক্খানস্স অভাৱেন. ইমিনা পন ‘‘ইদং পদং সাৱেস্সামি, সিক্খং পচ্চক্খামী’’তি এৱং পৱত্তচিত্তুপ্পাদস্স অভাৱং দস্সেতি. যস্স হি এৱৰূপো চিত্তুপ্পাদো নত্থি, সো সব্বসো ন পচ্চক্খাতি নামাতি. সিক্খাপচ্চক্খানস্সাতি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিসিক্খাপচ্চক্খানস্স. অত্থভূতং একচ্চং দুব্বল্যন্তি ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তি ৱদতি ৱিঞ্ঞাপেতি, এৱম্পি, ভিক্খৱে, দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চেৱ হোতি, সিক্খা চ পচ্চক্খাতা’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৩) ৱুত্তেহি যেহি ৱচনেহি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৱ হোতি দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চ, তং ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিকং অত্থভূতং দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা. ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিম্হি পন ৱুত্তে সিক্খাপৰিপূৰণে দুব্বলভাৱস্সাপি গম্যমানত্তা সিক্খাপচ্চক্খানস্স ইদং দুব্বল্যাৱিকম্মং অত্থোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ ‘‘অত্থভূত’’ন্তি ইমিনা ‘‘যন্নূনাহং বুদ্ধং পচ্চক্খেয্য’’ন্তিআদিকং দুব্বল্যাৱিকম্মং পটিক্খিপতি. যেন হি সিক্খাপচ্চক্খানঞ্চেৱ হোতি দুব্বল্যাৱিকম্মঞ্চ, তদেৱ সিক্খাপচ্চক্খানস্স অত্থভূতং. যেন পন দুব্বল্যাৱিকম্মমেৱ হোতি, ন সিক্খাপচ্চক্খানং, ন তং তস্স অত্থভূতন্তি.
ৰাগপৰিযুট্ঠানেন সদিসভাৱাপত্তিযা মিথুনানং অযন্তি ‘‘মেথুনো’’তি ধম্মোৱ ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰাগপৰিযুট্ঠানেনা’’তিআদি. তত্থ ৰাগপৰিযুট্ঠানেনাতি ৰাগস্স পৰিযুট্ঠানেন, মেথুনৰাগস্স পৱত্তিযা পৰিযোনদ্ধচিত্ততাযাতি অত্থো. ধম্মোতি অজ্ঝাচাৰো. ‘‘পলম্বতে ৱিলম্বতে’’তিআদীসু ৱিয উপসগ্গস্স কোচি অত্থৱিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘সেৱেয্যা’’তি. অজ্ঝাপজ্জেয্যাতি অভিভুয্য পজ্জেয্য. সব্বন্তিমেনাতি পৰনিম্মিতৱসৱত্তি…পে… চাতুমহাৰাজিকমনুস্সিত্থিনাগগৰুড়মাণৱিকাদীনং সব্বাসং অন্তিমেন. তিৰচ্ছানগতাযাতি তিৰচ্ছানেসু উপ্পন্নায. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিৱসেনা’’তি. পাৰাজিকায ৱত্থুভূতা এৱ চেত্থ তিৰচ্ছানগতিত্থী ‘‘তিৰচ্ছানগতা’’তি গহেতব্বা, ন সব্বা. তত্ৰাযং পৰিচ্ছেদো –
‘‘অপদানং অহিমচ্ছা, দ্ৱিপদানঞ্চ কুক্কুটী;
চতুপ্পদানং মজ্জাৰী, ৱত্থু পাৰাজিকস্সিমা’’তি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫)
তত্থ অহিগ্গহণেন সব্বাপি অজগৰগোনসাদিভেদা দীঘজাতি সঙ্গহিতা. তস্মা দীঘজাতীসু যত্থ তিণ্ণং মগ্গানং অঞ্ঞতৰস্মিং সক্কা তিলফলমত্তম্পি পৱেসেতুং, সা পাৰাজিকৱত্থু, অৱসেসা দুক্কটৱত্থূতি ৱেদিতব্বা. মচ্ছগ্গহণেন সব্বাপি মচ্ছকচ্ছপমণ্ডূকাদিভেদা ওদকজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি দীঘজাতিযং ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – পতঙ্গমুখমণ্ডূকা নাম হোন্তি, তেসং মুখসণ্ঠানং মহন্তং, ছিদ্দং অপ্পকং, তত্থ পৱেসনং নপ্পহোতি, মুখসণ্ঠানং পন ৱণসঙ্খেপং গচ্ছতি, তস্মা তং থুল্লচ্চযৱত্থূতি ৱেদিতব্বং. কুক্কুটিগ্গহণেন সব্বাপি কাককপোতাদিভেদা পক্খিজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং. মজ্জাৰিগ্গহণেন সব্বাপি ৰুক্খসুনখমঙ্গুসগোধাদিভেদা চতুপ্পদজাতি সঙ্গহিতা. তত্ৰাপি ৱুত্তনযেনেৱ পাৰাজিকৱত্থু চ দুক্কটৱত্থু চ ৱেদিতব্বং.
পাৰাজিকো হোতীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫) পৰাজিতো হোতি পৰাজযং অপন্নো. অযঞ্হি পাৰাজিকসদ্দো সিক্খাপদাপত্তিপুগ্গলেসু ৱত্ততি. তত্থ ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৱকাসো, যং তথাগতো ৱজ্জীনং ৱা ৱজ্জিপুত্তকানং ৱা কাৰণা সাৱকানং পাৰাজিকং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি (পাৰা. ৪৩) এৱং সিক্খাপদে ৱত্তমানো ৱেদিতব্বো. ‘‘আপত্তিং ত্ৱং ভিক্খু আপন্নো পাৰাজিক’’ন্তি (পাৰা. ৬৭) এৱং আপত্তিযং. ‘‘ন মযং পাৰাজিকা, যো অৱহটো, সো পাৰাজিকো’’তি (পাৰা. ১৫৫) এৱং পুগ্গলে ৱত্তমানো ৱেদিতব্বো. ‘‘পাৰাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৮৪) পন ধম্মে ৱত্ততীতি ৱদন্তি. যস্মা পন তত্থ ‘‘ধম্মো’’তি কত্থচি আপত্তি, কত্থচি সিক্খাপদমেৱ অধিপ্পেতং, তস্মা সো ৱিসুং ন ৱত্তব্বো. তত্থ সিক্খাপদং যো তং অতিক্কমতি, তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি ৱুচ্চতি. আপত্তি পন যো নং অজ্ঝাপজ্জতি, তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিকা’’তি ৱুচ্চতি. পুগ্গলো যস্মা পৰাজিতো পৰাজযমাপন্নো, তস্মা ‘‘পাৰাজিকো’’তি ৱুচ্চতি. ইধ পন পুগ্গলো ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘পাৰাজিকো হোতী’’তিআদি. ইমিনাপি ইদং দস্সেতি – ‘‘পৰাজিতসদ্দে উপসগ্গস্স ৱুদ্ধিং কত্ৱা, ত-কাৰস্স চ ক-কাৰং কত্ৱা পাৰাজিকো হোতীতি নিদ্দিট্ঠো’’তি.
অপলোকনাদি চতুব্বিধম্পি সঙ্ঘকম্মং সীমাপৰিচ্ছিন্নেহি পকতত্তেহি ভিক্খূহি একতো কত্তব্বত্তা এককম্মং নাম. আদিসদ্দেন একুদ্দেসসমসিক্খতানং গহণং. তত্থ পঞ্চৱিধোপি পাতিমোক্খুদ্দেসো একতো উদ্দিসিতব্বত্তা একুদ্দেসো নাম. নহাপিতপুব্বকাদীনং ৱিয ওদিস্স অনুঞ্ঞাতং ঠপেত্ৱা অৱসেসং সব্বম্পি সিক্খাপদং সব্বেহিপি লজ্জিপুগ্গলেহি সমং সিক্খিতব্বভাৱতো সমসিক্খতা নাম. যস্মা সব্বেপি লজ্জিনো এতেসু এককম্মাদীসু সহ ৱসন্তি, ন একোপি ততো বহিদ্ধা সন্দিস্সতি, তস্মা তানি সব্বানিপি গহেত্ৱা এককম্মাদিকো তিৱিধোপি সংৱাসো নামাতি আহ ‘‘সো চ ৱুত্তপ্পকাৰো সংৱাসো তেন পুগ্গলেন সদ্ধিং নত্থি, তেন কাৰণেন সো পাৰাজিকো পুগ্গলো ‘অসংৱাসো’তি ৱুচ্চতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৫).
ইদানি যস্মা ন কেৱলং মনুস্সিত্থিযা এৱ নিমিত্তং পাৰাজিকৱত্থু, অথ খো অমনুস্সিত্থিতিৰচ্ছানগতিত্থীনম্পি. ন চ ইত্থিযা এৱ. অথ খো উভতোব্যঞ্জনকপণ্ডকপুৰিসানম্পি, তস্মা তে সত্তে, তেসঞ্চ যং যং নিমিত্তং ৱত্থু হোতি, তং তং নিমিত্তং, তত্থ চ যথা পটিসেৱন্তো পাৰাজিকো হোতি, তঞ্চ সব্বং ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো’’তিআদিমাহ. এত্থাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে. তেসূতি যে তিংসমগ্গা ৱুত্তা, তেসু. অত্তনো ৱাতি লম্বিমুদুপিট্ঠিকে সন্ধায ৱুত্তং. সন্থতস্স ৱাতি যেন কেনচি ৱত্থেন ৱা পণ্ণেন ৱা ৱাকপট্টেন ৱা চম্মেন ৱা তিপুসীসাদীনং পট্টেন ৱা পলিৱেঠেত্ৱা, অন্তো ৱা পৱেসেত্ৱা পটিচ্ছন্নস্স. অক্খাযিতস্স ৱাতি সোণসিঙ্গালাদীহি অক্খাদিতস্স. যেভুয্যেন অক্খাযিতস্সাতি যাৱ উপড্ঢক্খাযিতো নাম ন হোতি, এৱং অক্খাযিতস্স. অল্লোকাসেতি তিন্তোকাসে. সন্থতন্তি তেসংযেৱ ৱত্থাদীনং যেন কেনচি পটিচ্ছন্নং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – ন হেত্থ অনুপাদিন্নকং অনুপাদিন্নকেন ছুপতি, মুত্তি অত্থি, অথ খো উপাদিন্নকেন ৱা অনুপাদিন্নকং ঘট্টিযতু, অনুপাদিন্নকেন ৱা উপাদিন্নকং, অনুপাদিন্নকেন ৱা অনুপাদিন্নকং, উপাদিন্নকেন ৱা উপাদিন্নকং. সচে যত্তকে পৱিট্ঠে পাৰাজিকং হোতীতি ৱুত্তং, তত্তকং সেৱনচিত্তেন পৱেসেতি, সব্বত্থাযং পাৰাজিকাপত্তিং আপন্নো নাম হোতীতি.
এৱং সেৱনচিত্তেনেৱ পৱেসেন্তস্স আপত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা তং পৱেসনং নাম ন কেৱলং অত্তূপক্কমেনেৱ, পৰূপক্কমেনাপি হোতি. তত্ৰাপি সাদিযন্তস্সেৱ আপত্তি পটিসেৱনচিত্তসমঙ্গিস্স, ন ইতৰস্সাতি দস্সেতুং ‘‘পৰেন ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰেনাতি ভিক্খুপচ্চত্থিকাদিনা যেন কেনচি অঞ্ঞেন. পৱেসনপৱিট্ঠট্ঠিতউদ্ধৰণেসূতি এত্থ অগ্গতো (সাৰত্থ. টী. ২.৫৮) যাৱ মূলা পৱেসনং পৱেসনং নাম. অঙ্গজাতস্স যত্তকং ঠানং পৱেসনাৰহং, তত্তকং অনৱসেসতো পৱিট্ঠং পৱিট্ঠং নাম. এৱং পৱিট্ঠস্স উদ্ধৰণাৰম্ভতো অন্তৰা ঠিতকালো ঠিতং নাম. সমন্তপাসাদিকাযং পন মাতুগামস্স সুক্কৱিসট্ঠিং পত্ৱা সব্বথা ৱাযামতো ওৰমিত্ৱা ঠিতকালং সন্ধায ‘‘সুক্কৱিসট্ঠিসমযে’’তি ৱুত্তং. উদ্ধৰণং নাম যাৱ অগ্গা নীহৰণকালো. সাদিযতীতি সেৱনচিত্তং উপট্ঠপেতি. অসাধাৰণৱিনিচ্ছযোতি অদিন্নাদানাদীহি সব্বেহি সিক্খাপদেহি অসাধাৰণো ৱিনিচ্ছযো.
সাধাৰণৱিনিচ্ছযত্থন্তি পৰিৱাৰৱসেন সাধাৰণৱিনিচ্ছযত্থং. মাতিকাতি মাতা, জনেত্তীতি অত্থো. নিদদাতি দেসনং দেসৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. পঞ্ঞাপীযতীতি পঞ্ঞত্তি, তস্সা পকাৰো পঞ্ঞত্তিৱিধি অঙ্গেতি গমেতি ঞাপেতীতি অঙ্গং, কাৰণং. সমুট্ঠহন্তি আপত্তিযো এতেনাতি সমুট্ঠানং, উপ্পত্তিকাৰণং, তস্স ৱিধি সমুট্ঠানৱিধি. ৱজ্জকম্মপ্পভেদঞ্চাতি এত্থ পভেদসদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো ‘‘ৱজ্জপ্পভেদং, কম্মপ্পভেদঞ্চা’’তি. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে.
পঞ্ঞত্তিট্ঠানন্তি পঞ্ঞত্তিট্ঠপনস্স ঠানং, সিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিদেসোতি অত্থো. পুগ্গলোতি এত্থ আদিকম্মিকোযেৱ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পুগ্গলো নাম যং যং আৰব্ভ তং তং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি, সো সো পুগ্গলোতি অধিপ্পাযো. হোন্তি চেত্থ –
‘‘সুদিন্নো ধনিযো সম্বহুলা ৱগ্গুমুদন্তিকা;
সেয্যসকো উদাযি চা-ড়ৱকা ছন্নমেত্তিযা.
‘‘দেৱদত্তস্সজিপুনব্বসু-ছব্বগ্গিযোপনন্দঞ্ঞতৰোপি চ;
হত্থকো চানুৰুদ্ধো চ, সত্তৰস চূড়পন্থকো.
‘‘বেলট্ঠসীসো চানন্দো, সাগতোৰিট্ঠনামকো;
নন্দত্থেৰেন তেৱীস, ভিক্খূনং আদিকম্মিকা.
‘‘সুন্দৰীনন্দা থুল্লনন্দা, ছব্বগ্গিযঞ্ঞতৰাপি চ;
চণ্ডকাড়ী সম্বহুলা, দ্ৱে চ ভিক্খুনিযো পৰা;
ভিক্খুনীনং তু সত্তেৱ, হোন্তি তা আদিকম্মিকা’’তি.
তস্স তস্স পুগ্গলস্সাতি যং যং সুদিন্নাদিকং পুগ্গলং আৰব্ভ সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্স তস্স পুগ্গলস্স. পঞ্ঞত্তীতি পঠমপঞ্ঞত্তি. পঠমপঞ্ঞত্তিযা পচ্ছা ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপঞ্ঞত্তি. অনুপ্পন্নে দোসে ঠপিতা পঞ্ঞত্তি অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি. সব্বত্থ মজ্ঝিমদেসে চেৱ পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু চাতি সব্বেসু পদেসেসু ঠপিতা পঞ্ঞত্তি সব্বত্থপঞ্ঞত্তি. মজ্ঝিমদেসেযেৱ ঠপিতা পঞ্ঞত্তি পদেসপঞ্ঞত্তি. ভিক্খূনঞ্চেৱ ভিক্খুনীনঞ্চ সাধাৰণভূতা পঞ্ঞত্তি সাধাৰণপঞ্ঞত্তি. সুদ্ধভিক্খূনমেৱ, সুদ্ধভিক্খুনীনং ৱা পঞ্ঞত্তং সিক্খাপদং অসাধাৰণপঞ্ঞত্তি. উভিন্নম্পি পঞ্ঞত্তি উভতোপঞ্ঞত্তি. ৱিনযধৰপঞ্চমেনাতি অনুস্সাৱনকাচৰিযপঞ্চমেন. গুণঙ্গুণূপাহনাতি চতুপ্পটলতো পট্ঠায কতা উপাহনা, ন একদ্ৱিতিপটলা. চম্মত্থৰণন্তি অত্থৰিতব্বং চম্মং. এতেসং ৱসেন চতুব্বিধা পদেসপঞ্ঞত্তি নামাতি এতেসং ৱসেন চতুব্বিধা পঞ্ঞত্তি মজ্ঝিমদেসেযেৱ পঞ্ঞত্তাতি পদেসপঞ্ঞত্তি নাম. তেনেৱাহ ‘‘মজ্ঝিমদেসেযেৱ হী’’তিআদি. যস্মা মজ্ঝিমদেসেযেৱ যথাৱুত্তৱত্থুৱীতিক্কমে আপত্তি হোতি, ন পচ্চন্তিমজনপদে, তস্মা পদেসপঞ্ঞত্তীতি অত্থো. ধুৱন্হানং পটিক্খেপমত্তন্তি নিচ্চনহানপ্পটিসেধনমেৱ. এত্থ চ মত্তসদ্দেন অঞ্ঞানি তীণি সিক্খাপদানি পটিক্খিপতি. তানি হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সব্বপচ্চন্তিমেসু জনপদেসু ৱিনযধৰপঞ্চমেন গণেন উপসম্পদ’’ন্তিআদিনা (মহাৱ. ২৫৯) চম্মক্খন্ধকে আগতানি. তেনেৱাহ ‘‘ততো অঞ্ঞা পদেসপঞ্ঞত্তি নাম নত্থী’’তি. সব্বানীতি ততো অৱসেসানি সব্বানি সিক্খাপদানি. তস্মাতি যস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি অট্ঠগৰুধম্মৱসেন ভিক্খুনীনংযেৱ আগতা, যস্মা চ ধুৱন্হানং পটিক্খেপমত্তং ঠপেত্ৱা পাতিমোক্খে সব্বানি সিক্খাপদানি সব্বত্থপঞ্ঞত্তিযেৱ হোন্তি, যস্মা চ সাধাৰণপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ একতোপঞ্ঞত্তিদুকঞ্চ ব্যঞ্জনমত্তং নানং, অত্থতো একং, তস্মা. সব্বত্থাতি সব্বেসু সিক্খাপদেসু. আপত্তিভেদো হেত্থ উত্তৰপদলোপেন ‘‘আপত্তী’’তি ৱুত্তোতি আহ ‘‘আপত্তীতি পুব্বপ্পযোগাদিৱসেন আপত্তিভেদো’’তি. সীলআচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীনন্তি এত্থ পঠমা দ্ৱে আপত্তিক্খন্ধা সীলৱিপত্তি নাম, অৱসেসা পঞ্চ আচাৰৱিপত্তি নাম, মিচ্ছাদিট্ঠি চ অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠি চ দিট্ঠিৱিপত্তি নাম, আজীৱহেতু পঞ্ঞত্তানি ছ সিক্খাপদানি আজীৱৱিপত্তি নাম, ইতি ইমাসং সীলআচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীনং অঞ্ঞতৰাতি অত্থো.
ন কেৱলং যথাৱুত্তনযেনেৱ ৱুচ্চন্তীতি আহ ‘‘যানি সিক্খাপদসমুট্ঠানানীতিপি ৱুচ্চন্তী’’তি. এতানি হি কিঞ্চাপি আপত্তিযা সমুট্ঠানানি, ন সিক্খাপদস্স, ৱোহাৰসুখত্থং পনেৱং ৱুচ্চন্তীতি. তত্থাতি তেসু ছসু সমুট্ঠানেসু. তেসূতি সচিত্তকাচিত্তকেসু. একং সমুট্ঠানং উপ্পত্তিকাৰণং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা, একেন ৱা সমুট্ঠানং এতিস্সাতি একসমুট্ঠানা. ‘‘দ্ৱিসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো.
সমুট্ঠানৱসেনাতি সমুট্ঠানসীসৱসেন. পঠমপাৰাজিকং সমুট্ঠানং এতিস্সাতি পঠমপাৰাজিকসমুট্ঠানা. তথা অদিন্নাদানসমুট্ঠানা’’তিআদীসুপি.
সযং পথৱিখণনে কাযেন, পৰে আণাপেত্ৱা খণাপনে ৱাচায চ আপত্তিসম্ভৱতো ‘‘পথৱিখণনাদীসু ৱিযা’’তি ৱুত্তং. আদিসদ্দেন অদিন্নাদানাদীনং পৰিগ্গহো. পঠমকথিনাপত্তি কাযৱাচতো কত্তব্বং অধিট্ঠানং ৱা ৱিকপ্পনং ৱা অকৰোন্তস্স হোতি, নো কৰোন্তস্সাতি আহ ‘‘পঠমকথিনাপত্তি ৱিযা’’তি. অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো চীৱৰপ্পটিগ্গহণাপত্তি তস্সা হত্থতো চীৱৰং পটিগ্গণ্হন্তস্স, পৰিৱত্তকং অদেন্তস্স চ হোতীতি কিৰিযাকিৰিযতো সমুট্ঠাতি. ‘‘সিযা কৰোন্তস্সা’’তিআদীসু সিযাতি ‘‘সিযা খো পন তে ব্ৰাহ্মণ এৱমস্সা’’তিআদীসু ৱিয ‘‘কদাচী’’তি ইমিনা সমানত্থো নিপাতো. ৰূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি সিযা কিৰিযা গহণেন আপজ্জনতো, সিযা অকিৰিযা পটিক্খেপস্স অকৰণতোতি আহ ‘‘ৰূপিযপ্পটিগ্গহণাপত্তি ৱিযা’’তি. কুটিকাৰাপত্তি ৱত্থুং দেসাপেত্ৱা পমাণাতিক্কন্তকৰণে কৰোন্তস্স সিযা, অদেসাপেত্ৱা পন পমাণাতিক্কন্তকৰণে পমাণযুত্তং ৱা কৰোন্তস্স চ অকৰোন্তস্স চ সিযাতি আহ ‘‘কুটিকাৰাপত্তি ৱিযা’’তি.
সঞ্ঞায অভাৱেন ৱিমোক্খো অস্সাতি সঞ্ঞাৱিমোক্খোতি মজ্ঝেপদলোপসমাসো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘যতো ৱীতিক্কমসঞ্ঞাযা’’তিআদি. ইতৰা নাম যতো ৱীতিক্কমসঞ্ঞায অভাৱেন ন মুচ্চতি, সা ইতৰসদ্দস্স ৱুত্তপ্পটিযোগিৱিসযত্তা. যা অচিত্তকেন ৱা সচিত্তকমিস্সকেন ৱা সমুট্ঠাতীতি যা আপত্তি কদাচি অচিত্তকেন ৱা কদাচি সচিত্তকমিস্সকেন ৱা সমুট্ঠানেন সমুট্ঠাতি. এত্থ চ সঞ্ঞাদুকং অনাপত্তিমুখেন ৱুত্তং, সচিত্তকদুকং আপত্তিমুখেনাতি দট্ঠব্বং.
যস্সা সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতীতি যস্সা সচিত্তকায আপত্তিযা চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, যস্সা চ সচিত্তকাচিত্তকসঙ্খাতায সুৰাপানাদিঅচিত্তকায আপত্তিযা ৱত্থুৱিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱ হোতি, অযং লোকৱজ্জা. ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি হি ইদং ৱচনং সচিত্তকাচিত্তকং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি একংসতো সচিত্তকস্স ‘‘সচিত্তকপক্খে’’তি ৱিসেসনে পযোজনং অত্থীতি. যং পনেত্থ গণ্ঠিপদে ‘‘সুৰাপানস্মিঞ্হি ‘সুৰা’তি ৱা ‘ন ৱট্টতী’তি ৱা জানিত্ৱা পিৱনে অকুসলমেৱা’’তি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ন ৱট্টতীতি ৱা জানিত্ৱা’’তি ৱুত্তৱচনং ন যুজ্জতি পণ্ণত্তিৱজ্জস্সাপি লোকৱজ্জভাৱপ্পসঙ্গতো. যস্সা পন ‘‘সচিত্তকপক্খে চিত্তং অকুসলমেৱা’’তি নিযমো নত্থি, সা পণ্ণত্তিৱজ্জাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সেসা পণ্ণত্তিৱজ্জা’’তি. তথা হি তস্সা ৱত্থুৱিজাননচিত্তেন সচিত্তকপক্খে চিত্তং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতন্তি ‘‘অকুসলমেৱা’’তি নিযমো নত্থি. উভযত্থ আপজ্জিতব্বাতি কাযদ্ৱাৰে, ৱচীদ্ৱাৰে চাতি উভযত্থ আপজ্জিতব্বা আপত্তি, তা পন অদিন্নাদানাদযো. ‘‘মনোদ্ৱাৰে আপত্তি নাম নত্থী’’তি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং উপনিক্খিত্তসাদিযনাদীসু আপত্তিসম্ভৱতোতি দট্ঠব্বং.
অকুসলচিত্তো ৱা আপজ্জতীতি পাৰাজিকসুক্কৱিসট্ঠিকাযসংসগ্গদুট্ঠুল্লঅত্তকামপাৰিচৰিযদুট্ঠদোসসঙ্ঘভেদপ্পহাৰদানতলসত্তিকাদিভেদং আপত্তিং অকুসলচিত্তো আপজ্জতি. অনুপসম্পন্নং পদসোধম্মং ৱাচেন্তো, মাতুগামস্স ধম্মং দেসেন্তোতি এৱৰূপং আপত্তিং কুসলচিত্তো আপজ্জতি. অসঞ্চিচ্চসহসেয্যাদিং অব্যাকতচিত্তো আপজ্জতি. যং অৰহা আপজ্জতি, সব্বং অব্যাকতচিত্তোৱ আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘কুসলাব্যাকতচিত্তো ৱা’’তি.
দুক্খৱেদনাসমঙ্গী ৱাতি দুট্ঠদোসাদিভেদং আপত্তিং আপজ্জন্তো দুক্খৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. মেথুনধম্মাদিভেদং পন সুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. যং সুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি, তংযেৱ মজ্ঝত্তো হুত্ৱা আপজ্জন্তো অদুক্খমসুখৱেদনাসমঙ্গী আপজ্জতি. তেনাহ ‘‘ইতৰৱেদনাদ্ৱযসমঙ্গী ৱা’’তি. ইদম্পি চ তিকদ্ৱযং যেভুয্যৱসেনেৱ ৱুত্তং. নিপজ্জিত্ৱা নিৰোধসমাপন্নো হি অচিত্তকো অৱেদনো সহসেয্যাপত্তিং আপজ্জতীতি. কিঞ্চাপি এৱং অনিযমেন ৱুত্তং, ৱিসেসো পনেত্থ অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং সন্তেপীতি হি ৱিসেসাভিধাননিমিত্তাভ্যূপগমেৱ যুজ্জতি. সব্বেসং ৱসেন তীণি চিত্তানীতি কুসলাকুসলাব্যাকতানং ৱসেন পদসোধম্মাদীসু তীণি চিত্তানি.
ইদানি তং যথাৱুত্তনিদানাদিৱেদনাত্তিকপৰিযোসানং সত্তৰসপ্পকাৰং ইমস্মিং সিক্খাপদে যোজেতুং ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. ইধাতি ইমস্মিং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদে. ৱেসালিযন্তি এৱংনামকে ইত্থিলিঙ্গৱসেন পৱত্তৱোহাৰে নগৰে. তঞ্হি নগৰং তিক্খত্তুং পাকাৰপৰিক্খেপৱড্ঢনেন ৱিসালীভূতত্তা ‘‘ৱেসালী’’তি ৱুচ্চতি. ইদম্পি চ নগৰং সব্বঞ্ঞুতং সম্পত্তেযেৱ সম্মাসম্বুদ্ধে সব্বাকাৰৱেপুল্লত্তং পত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপী’’তি চ দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযোতি মক্কটিৱজ্জিপুত্তকৱত্থূনং ৱসেন ৱুত্তা. ‘‘অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযা’’তি চ ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খাযা’’তি চ ইমা দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযো. আপত্তিকৰা চ হোতীতি পঠমপঞ্ঞত্তিতো ৱিসুংযেৱাপত্তিকৰা চ হোতি. অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদাদীসু ৱিযাতি অঞ্ঞৱাদকসিক্খাপদাদীসু ‘‘ৱিহেসকে’’তিআদিকা (পাচি. ৯৮) ৱিযাতি অত্থো. আদিসদ্দেন উজ্ঝাপনকস্স পৰিগ্গহো. এত্থ হি অঞ্ঞৱাদকাদিতো ৱিসুংযেৱ ৱিহেসকাদীসুপি পাচিত্তিযং হোতি. যথাহ ‘‘ৰোপিতে ৱিহেসকে সঙ্ঘমজ্ঝে ৱত্থুস্মিং ৱা আপত্তিযা ৱা অনযুঞ্জিযমানো তং নকথেতুকামো তং নউগ্ঘাটেতুকামো তুণ্হীভূতো সঙ্ঘং ৱিহেসেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তিআদি (পাৰা. ১০০). সুপিনন্তে ৱিজ্জমানাপি মোচনস্সাদচেতনা অব্বোহাৰিকত্তা অনাপত্তিকৰাতি আহ ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তাতিআদিকা ৱিযা’’তি. তথা হি থিনমিদ্ধেন অভিভূতত্তা সুপিনে চিত্তং অব্বোহাৰিকং, চিত্তস্স অব্বোহাৰিকত্তা ওপক্কমনকিৰিযাপৱত্তনিকাপি চেতনা অব্বোহাৰিকা. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘অত্থেসা, ভিক্খৱে, চেতনা, সা চ খো অব্বোহাৰিকা’’তি (পাৰা. ২৩৫), তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা’’তি অযং অনুপঞ্ঞত্তি অনাপত্তিকৰা জাতা. আদিসদ্দেন ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অধিমানা’’তিআদিকং (পাৰা. ১৯৭) সঙ্গণ্হাতি. অদিন্নাদানাদীসু ৱিযাতি অদিন্নাদানাদীসু ‘‘অৰঞ্ঞা ৱা’’তিআদিকা (পাৰা. ৯১) ৱিযাতি অত্থো. এত্থ পন আদিসদ্দেন পঠমপাৰাজিকাদীনং সঙ্গহো. এত্থ হি ‘‘তঞ্চ খো গামে, নো অৰঞ্ঞে’’তিআদিনা (পাৰা. ৯০) নযেন লেসং ওড্ডেন্তানং লেসপিদহনত্থং ‘‘অৰঞ্ঞা ৱা’’তিআদিকা অনুপঞ্ঞত্তি ৱুত্তাতি উপত্থম্ভকৰাৱ হোতি. তেনেৱ হি ‘‘ননু, আৱুসো, তথেৱেতং হোতী’’তি (পাৰা. ৯০) ভিক্খূহি ৱুত্তং.
ৱুত্তপ্পকাৰে মগ্গেতি ‘‘মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতৱসেনা’’তিআদিনা (কঙ্খা. অট্ঠ. পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা) ৱুত্তপ্পকাৰে তিংসমগ্গে. ইমস্স পন ‘‘ছিন্নে’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. তচাদীনি অনৱসেসেত্ৱাতি নিমিত্তপ্পদেসে বহি ঠিতানি ছৱিচম্মানি অনৱসেসেত্ৱা. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তং পঞ্ঞাযতীতি নিমিত্তমংসস্স পন অব্ভন্তৰে ছৱিচম্মস্স চ ৱিজ্জমানত্তা ৱুত্তং. চম্মখিলন্তি চম্মক্খণ্ডং. ‘‘উণ্ণিগণ্ডো’’তিপি (সাৰত্থ. টী. ২.৫৫; ৱি. ৱি. টী. ১.৫৫) ৱদন্তি. তঞ্হি নিমিত্তে জাতত্তা নিমিত্তমেৱ. তেনাহ ‘‘সেৱনচিত্তে সতি পাৰাজিক’’ন্তি. সেৱনচিত্তেতি মেথুনসেৱনচিত্তে. কাযসংসগ্গসেৱনচিত্তে পন সতি সঙ্ঘাদিসেসোৱ. নট্ঠো কাযপ্পসাদো এত্থাতি নট্ঠকাযপ্পসাদং, সুক্খপীড়কং ৱা মতচম্মং ৱাতি অত্থো. মতে অক্খাযিতে, যেভুয্যেন অক্খাযিতে চ পাৰাজিকাপত্তিৱচনতো (পাৰা. ৬১) পন নট্ঠকাযপ্পসাদেপি ইত্থিনিমিত্তে পৱেসেন্তস্স পাৰাজিকাপত্তিযেৱ. নিমিত্তসণ্ঠানমত্তম্পি অনৱসেসেত্ৱাতি নিমিত্তাকাৰেন ঠিতং যথাৱুত্তনিমিত্তমংসাদিম্পি অনৱসেসেত্ৱা. ৱণসঙ্খেপৱসেনাতি ৱণসঙ্গহৱসেন. ৱণে থুল্লচ্চযঞ্চ ‘‘অমগ্গেন অমগ্গং পৱেসেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ৬৬) ইমস্স সুত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে দ্ৱীসু সম্ভিন্নৱণেসু একেন ৱণেন পৱেসেত্ৱা দুতিযেন নীহৰন্তস্স থুল্লচ্চযং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ইমস্স সত্তস্স অনুলোমৱসেন সব্বত্থ ৱণসঙ্খেপে থুল্লচ্চযং ৱেদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৬৬). মনুস্সানং পন অক্খিআদযোপি ৱণসঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৱণেন একপৰিচ্ছেদং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তথা’’তিআদিমাহ. তেসং ৱণসঙ্গহো ‘‘নৱদ্ৱাৰো মহাৱণো’’তি (মি. প. ২.৬.১) এৱমাদিসুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বো. তত্থ মনুস্সানন্তি ইত্থিপুৰিসপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকৱসেন চতুব্বিধানং মনুস্সানং. ৱত্থিকোসেসূতি ৱত্থিপুটেসু পুৰিসানং অঙ্গজাতকোসেসু. হত্থিঅস্সাদীনঞ্চ তিৰচ্ছানানন্তি হত্থিঅস্সগোণগদ্ৰভওট্ঠমহিংসাদীনং তিৰচ্ছানগতানং. তিৰচ্ছানানং পনাতি সব্বেসম্পি তিৰচ্ছানগতানং. সব্বেসন্তি যথাৱুত্তমনুস্সাদীনং সব্বেসং.
এৱং জীৱমানকসৰীৰে লব্ভমানং আপত্তিৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি মতসৰীৰে লব্ভমানং আপত্তিৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘মতসৰীৰে’’তিআদিমাহ. ৱচ্চমগ্গপস্সাৱমগ্গমুখমগ্গানং চতূসু কোট্ঠাসেসু দ্ৱে কোট্ঠাসে ঠপেত্ৱা যদা অপৰে দ্ৱে কোট্ঠাসা খাদিতা, তদা উপড্ঢক্খাযিতং নাম হোতি. ন কুথিতং হোতীতি উদ্ধুমাতকাদিভাৱেন কুথিতং ন হোতি, অল্লন্তি অত্থো. যদা পন সৰীৰং উদ্ধুমাতকং হোতি কুথিতং নীলমক্খিকসমাকিণ্ণং কিমিকুলসমাকুলং নৱহি ৱণমুখেহি পগ্গড়িতপুব্বকুণপভাৱেন উপগন্তুম্পি অসক্কুণেয্যং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০), তদা পাৰাজিকৱত্থুঞ্চ থুল্লচ্চযৱত্থুঞ্চ ৱিজহতি, দুক্কটৱত্থুমেৱ হোতীতি আহ ‘‘কুথিতে দুক্কট’’ন্তি. কুথিতেতি উদ্ধুমাতকভাৱপ্পত্তে. ঈদিসে হি সৰীৰে যত্থ কত্থচি উপক্কমতো দুক্কটং. তথা ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্সাতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৩) ৱিৱট্টে মুখে চত্তাৰি পস্সানি, তালুকঞ্চ অপ্ফুসন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স দুক্কটন্তি অত্থো. সচে পন হেট্ঠা ৱা উপৰি ৱা উভযপস্সেহি ৱা ছুপন্তং পৱেসেতি, পাৰাজিকং. চতূহি পস্সেহি অচ্ছুপন্তং পৱেসেত্ৱা অব্ভন্তৰে তালুকং ছুপতি, পাৰাজিকমেৱ. বহি নিক্খন্তজিৱ্হায ৱা দন্তেসু ৱা অঙ্গজাতং পৱেসেন্তস্স থুল্লচ্চযন্তি সম্বন্ধো. জীৱমানকসৰীৰেপি বহি নিক্খন্তজিৱ্হায থুল্লচ্চযমেৱ. যদি পন বহি জিৱ্হায পলিৱেঠেত্ৱা অন্তোমুখং পৱেসেতি, পাৰাজিকমেৱ. যদি পন দন্তা সুফুসিতা, অন্তোমুখে ওকাসো নত্থি, দন্তা চ বহি ওট্ঠমংসেন পটিচ্ছন্না, তত্থ ৱাতেন অসম্ফুট্ঠং অল্লোকাসং তিলফলমত্তম্পি পৱেসেন্তস্স পাৰাজিকমেৱ. উপ্পাটিতে পন ওট্ঠমংসে দন্তেসুযেৱ উপক্কমন্তস্স থুল্লচ্চযং. যোপি দন্তো বহি নিক্খমন্তো তিট্ঠতি, ন সক্কা ওট্ঠেহি পিদহিতুং, তত্থাপি এসেৱ নযো.
ৱেদনায অট্টো পীড়িতো ৱেদনাট্টো. উম্মত্তকোতি চেত্থ পিত্তুম্মত্তকো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘যো পিত্তৱসেনা’’তিআদি. পিত্তৱসেনাতি বদ্ধপিত্তৱসেন. তস্মিঞ্হি বদ্ধপিত্তে পিত্তকোসতো চলিত্ৱা বহি নিক্খমন্তে সত্তা উম্মত্তকা হোন্তি, ৱিপল্লত্থসঞ্ঞা হিৰোত্তপ্পং ছড্ডেত্ৱা অসাৰুপ্পচৰিযং চৰন্তি, লহুকগৰুকানি সিক্খাপদানি মদ্দন্তাপি ন জানন্তি, ভেসজ্জকিৰিযাযপি অতেকিচ্ছা হোন্তি, এৱৰূপস্স উম্মত্তকস্স অনাপত্তি. অবদ্ধপিত্তং পন লোহিতং ৱিয সব্বঙ্গগতং, তম্হি কুপিতে সত্তানং কণ্ডুকচ্ছুসৰীৰকম্পাদীনি হোন্তি, তানি ভেসজ্জকিৰিযায ৱূপসমন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘বদ্ধপিত্তৱসেনা’’তি. খিত্তচিত্তো নাম ৱিস্সট্ঠচিত্তো যক্খুম্মত্তকো ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘যক্খেহি কতচিত্তৱিক্খেপো খিত্তচিত্তো’’তি. যক্খা কিৰ ভেৰৱানি আৰম্মণানি দস্সেত্ৱা মুখেন হত্থং পৱেসেত্ৱা, হদযৰূপং ৱা মদ্দন্তা সত্তে ৱিক্খিত্তচিত্তে ৱিপল্লত্থসঞ্ঞে কৰোন্তি, এৱৰূপস্স খিত্তচিত্তস্স অনাপত্তি. তেসং পন উভিন্নং অযং ৱিসেসো – পিত্তুম্মত্তকো নিচ্চমেৱ উম্মত্তকো হোতি, পকতিসঞ্ঞং ন লভতি. যক্খুম্মত্তকো অন্তৰন্তৰা পকতিসঞ্ঞং পটিলভতি. ইধ পন পিত্তুম্মত্তকো ৱা হোতু, যক্খুম্মত্তকো ৱা, যো সব্বসো মুট্ঠস্সতি কিঞ্চি ন জানাতি, অগ্গিম্পি সুৱণ্ণম্পি গূথম্পি চন্দনম্পি একসদিসং মদ্দন্তোৱ ৱিচৰতি, এৱৰূপস্স অনাপত্তি. অন্তৰন্তৰা পকতিসঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা ঞত্ৱা কৰোন্তস্স পন আপত্তিযেৱ. তেনাহ ‘‘দ্ৱিন্নম্পি চ এতেস’’ন্তিআদি.
অধিমত্তৱেদনাযাতি অধিকপ্পমাণায দুক্খৱেদনায. আদিকম্মে নিযুত্তো আদিকম্মিকো, যো চ আদিকম্মে নিযুত্তো, সো তস্মিং কম্মে আদিভূতো হোতীতি আহ ‘‘যো’’তিআদি. ইধ পন সুদিন্নত্থেৰো আদিকম্মিকো, তস্স অনাপত্তি. অৱসেসানং মক্কটিসমণৱজ্জিপুত্তকাদীনং আপত্তিযেৱ. পটিপাদনং সম্পাদনং. কৰোন্তোযেৱ হি তং আপজ্জতীতি কিৰিযং. ইদং (সাৰত্থ. টী. ২.৬৬) পন যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং মেথুনধম্মে পৰূপক্কমে সতি সাদিযন্তস্স অকিৰিযসমুট্ঠানভাৱতো. মেথুনপ্পটিসংযুত্তায হি কামসঞ্ঞায অভাৱেন মুচ্চনতো সঞ্ঞাৱিমোক্খং. ‘‘অনাপত্তি অজানন্তস্স, অসাদিযন্তস্সা’’তি (পাৰা. ৬৬) হি ৱুত্তং. মেথুনচিত্তেনেৱ নং আপজ্জতি, ন ৱিনা চিত্তেনাতি সচিত্তকং. ৰাগৱসেনেৱ আপজ্জিতব্বতো লোকৱজ্জং. কাযদ্ৱাৰেনেৱ সমুট্ঠানতো কাযকম্মং. চিত্তং পনেত্থ অঙ্গমত্তং হোতি, ন তস্স ৱসেন কম্মভাৱো লব্ভতি. লোভচিত্তেনেৱ আপজ্জিতব্বতো অকুসলচিত্তং. সুখসমঙ্গী ৱা উপেক্খাসমঙ্গী ৱা আপজ্জতীতি দ্ৱিৱেদনং. ননু সমুট্ঠানাদীনি আপত্তিযা হোন্তি, ন সিক্খাপদস্স, অথ কস্মা সিক্খাপদস্স সমুট্ঠানাদীনি ৱুত্তানীতি আহ ‘‘ইমানি চ সমুট্ঠানাদীনি নামা’’তিআদি. আপত্তিযা হোন্তীতি অজ্ঝাচাৰস্স হোন্তি.
মুননতো অনুমুননতো মুতি, ঞাণং, তং এতস্স অত্থীতি মুতিমা, ঞাণৱাতি অত্থো.
পঠমপাৰাজিকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.