২. হেতুচতুক্কৱণ্ণনা

২৪৪. জাতিক্খণমত্তে এৱ অভাৱতোতি ততো উদ্ধং ভাৱতোতি অত্থো. অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো ভৱে উপাদানহেতুকগ্গহণং ন কতং, অভাৱতো অৱিগতপচ্চযস্স জাতিআদীসু ভৱহেতুকাদিগ্গহণং ন কতন্তি যোজেতব্বং. যথা পন যাৱ ৱত্থু, তাৱ অনুপলব্ভমানস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু অৱিগতপচ্চযো হোতি ৱিঞ্ঞাণতো উদ্ধং পৱত্তনকম্পি, এৱং উপাদানং ভৱসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং, ভৱো চ জাতিযা অৱিগতপচ্চযো সিযা. অথ ন সিযা, সঙ্খাৰক্খন্ধে জাতিআদীনং সঙ্গহিতত্তা ৱিঞ্ঞাণং নামস্স, নামঞ্চ অতক্খণিকসম্ভৱা ছট্ঠাযতনস্স অৱিগতপচ্চযো ন সিযাতি ইধ ৱিয তত্থাপি হেতুকগ্গহণং ন কত্তব্বং সিযা, তস্মা যাৱ উপাদানং, তাৱ জাতিআদীনং অনুপলব্ভো, জাতিক্খণমত্তে এৱ ভৱস্স অভাৱো চ কাৰণন্তি ন সক্কা কাতুং. সঙ্খতলক্খণানং পন জাতিআদীনং অসভাৱধম্মানং ভৱেন সঙ্গহিতত্তা অসভাৱধম্মস্স চ পৰমত্থতো ভৱন্তৰস্স অভাৱতো হেতুআদিপচ্চযা ন সন্তীতি ভৱস্স উপাদানং ন নিযমেন অৱিগতপচ্চযো, ভৱো পন জাতিযা, জাতি জৰামৰণস্স নেৱ অৱিগতপচ্চযোতি অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি যুত্তং.

ননু এৱং ‘‘নামং ৱিঞ্ঞাণহেতুকং ছট্ঠাযতনং নামহেতুক’’ন্তি ৱচনং ন ৱত্তব্বং. ন হি নামসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং অৱিগতপচ্চযো অঞ্ঞস্স অৱিগতপচ্চযভাৱো চ অত্থি অসভাৱধম্মত্তাতি? ন, তেসং নামেন অসঙ্গহিতত্তা. নমনকিচ্চপৰিচ্ছিন্নঞ্হি নামং, তঞ্চ কিচ্চং সভাৱধম্মানমেৱ হোতীতি সভাৱধম্মভূতা এৱ তযো খন্ধা ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তা, তস্মা তত্থ হেতুকগ্গহণং যুত্তং, ইধ পন ভৱতীতি ভৱো, ন চ জাতিআদীনি ন ভৱন্তি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি সম্ভৱতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সম্ভৱতী’’তি যোজনতো, তস্মা সঙ্খৰণতো সঙ্খাৰে ৱিয ভৱনতো ভৱে জাতিআদীনি সঙ্গহিতানীতি নিযমাভাৱাভাৱেহি যথাৱুত্তেহি হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি.

কেচি পনাতিআদিনা ৰেৱতত্থেৰমতং ৱদতি. অৰূপক্খন্ধা হি ইধ ভৱোতি আগতা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৱো, ঠপেত্ৱা উপাদানং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ২৪৯).

‘‘ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো’’তি ৱুত্তং, সতিপি পন পদেসে উপাদানং ৱিয সভাৱানি জাতিআদীনি ন হোন্তীতি ঠপেতব্বস্স ভাৱন্তৰস্স অভাৱতো এৱ ঠপনং ন কাতব্বন্তি যুত্তং. জাযমানানং পন জাতি, জাতানঞ্চ জৰামৰণন্তি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি (ৱিভ. ২২৫) ৱুত্তং. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সোতি তত্থ কতমং নামং? ঠপেত্ৱা ফস্সং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইদং ৱুচ্চতি নাম’’ন্তি (ৱিভ. ২৫৯), ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি অত্থি নামং অত্থি ৰূপং. তত্থ কতমং নামং? ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো. ইদং ৱুচ্চতি নামং. তত্থ কতমং ৰূপং? চত্তাৰো মহাভূতা যঞ্চ ৰূপং নিস্সায মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ৱত্ততি, ইদং ৱুচ্চতি ৰূপ’’ন্তি (ৱিভ. ২৬১) চ যং নামৰূপঞ্চ ফস্সস্স সড়াযতনস্স পচ্চযো, তস্স ৱত্তব্বপদেসো নিদ্দিট্ঠো, এৱং যো ভৱো জাতিযা পচ্চযো, তস্সপি ঠপেতব্বগহেতব্বৱিসেসে সতি ন সক্কা ৱত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৱত্তুন্তি.

হেতুচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.