৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

২২৫. ‘‘‘কিংৱাদী ভন্তে সম্মাসম্বুদ্ধো’তি? ‘ৱিভজ্জৱাদী মহাৰাজা’’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰেন ৱুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকা ৱিভজ্জৱাদিনো. তে হি ৱেনযিকাদিভাৱং ৱিভজ্জ ৱদন্তি, চীৱৰাদীনং সেৱিতব্বাসেৱিতব্বভাৱং ৱা সস্সতুচ্ছেদৱাদে ৱা ৱিভজ্জ ৱদন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং ঠপনীযানং ঠপনতো ৰাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স ৰাগাদিকাযদুচ্চৰিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৱচনতো, ন পন একংসব্যাকৰণীযাদযো তযো পঞ্হে অপনেত্ৱা ৱিভজ্জব্যাকৰণীযমেৱ ৱদন্তীতি. ৱিভজ্জৱাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলং, ৱিভজ্জৱাদিনো ৱা ভগৱতো পৰিসা ৱিভজ্জৱাদিমণ্ডলন্তিপি ৱদন্তি. আচৰিযেহি ৱুত্তঅৱিপৰীতত্থদীপনেন তে অনব্ভাচিক্খন্তেন. ‘‘অৱিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং হেতুপচ্চযো হোতী’’তিআদিং ৱদন্তো কথাৱত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৱাদাদিকে চ ৱদন্তো সকসমযং ৱোক্কমতি নাম, তথা অৱোক্কমন্তেন. পৰসমযং দোসাৰোপনব্যাপাৰৱিৰহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি যুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পৰসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৱদন্তি.

‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিং (ম. নি. ১.৩৯৬) ৱদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপ্পটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা ভগৱতা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’’তি (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৮, ৪২৯), ‘‘সুপিনন্তে কতো ৱীতিক্কমো আপত্তিকৰো হোতী’’তি চ এৱমাদিং ৱদন্তো ৱিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপৰিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তৰং ভিন্দন্তো ধম্মতঞ্চ ৱিলোমেতি. সুত্তন্তে ৱুত্তে চত্তাৰো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তংওলোকনেন হি সুত্তে ৱিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৱতি. ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতুহেতুফলানি ইধ নাধিপ্পেতানি. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জা’’তি ৱুত্তমত্থং পৰিৱত্তিত্ৱা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি অপৰেহিপি পৰিযাযেহি নিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খাৰা ইমিনা পৰিযাযেন ভৱোতি ৱুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পৰিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি ৱদন্তি.

সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৱদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু ৱা সঙ্খাৰেসু সত্তৱোহাৰো. পচ্চযাকাৰমেৱ চাতি পচ্চযাকাৰো এৱ চ, ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো.

তস্মাতি ৱুত্তনযেন অত্থৱণ্ণনায কাতব্বত্তা দুক্কৰত্তা চ.

পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৱণ্ণনা সুকৰা হোতি, তং নযং অত্তনোযেৱ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো আহ ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদি. ইধ সাসনন্তি পাড়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৱ ৱা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৱত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচৰিযমগ্গোতি.

‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদৰজননে কিং পযোজনন্তি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠিং কত্ৱাতি অত্থং কত্ৱা, যথা ৱা ন নস্সতি, এৱং অট্ঠিগতং ৱিয কৰোন্তো অট্ঠিং কত্ৱা. পুব্বকালতো অপৰকালে ভৱং পুব্বাপৰিযং. পঠমাৰম্ভাদিতো পভুতি খণে খণে ঞাণৱিসেসং কিলেসক্খযৱিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.

কম্মৱিপাককিলেসৱট্টানং মূলকাৰণত্তা আদিতো ৱুত্তত্তা চ অৱিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৱল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৱল্লিযা হৰণং ৱিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৱতো ‘‘ইদমেৱ দিট্ঠং, ইতৰং অদিট্ঠ’’ন্তি ৱিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৱল্লিযা হৰণং ৱিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞমধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱা বোধেতব্বভাৱেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞঞ্চ যোজেতব্বং.

তস্সাতি –

‘‘স খো সো, ভিক্খৱে, কুমাৰো ৱুদ্ধিমন্ৱায ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকমন্ৱায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… ৰজনীযেহি, সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা পিযৰূপে ৰূপে সাৰজ্জতি, অপিযৰূপে ৰূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতী চ ৱিহৰতি পৰিত্তচেতসো. সো তঞ্চ চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি. যত্থস্স তে উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা অপৰিসেসা নিৰুজ্ঝন্তি, সো এৱং অনুৰোধৱিৰোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তং ৱেদনং অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –

এৱং ৱুত্তস্স. এৱং সোতদ্ৱাৰাদীসুপি. অভিৱদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৱচীভেদকৰপ্পত্তায বলৱতণ্হায ‘‘অহং মমা’’তি অভিৱদতো. ততো বলৱতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যভাৱেন অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৱতী উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৱুত্তা, নন্দীৱচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৱিপ্পযোগতাহি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৱেহি চাতি ৱেদিতব্বং. ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৱ মহাতণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তিসুত্তে (ম. নি. ১.৪০২-৪০৩) ৱুত্তং.

ৱিপাকৱট্টভূতে পটিসন্ধিপৱত্তিফস্সাদযো কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তাৰো আহাৰা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৱুত্তং, ৱট্টূপত্থম্ভকা পন ইতৰেপি আহাৰা তণ্হাপভৱে তস্মিং অৱিজ্জমানে ন ৱিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৱত্তুং ৱট্টন্তি.

ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনাতো. ঞাযপ্পটিৱেধায সংৱত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সোযেৱ ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অৰিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১) ৱচনতো. সযমেৱ হি সমন্তভদ্ৰকত্তা তথা তথা পটিৱিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৱেধায সংৱত্ততীতি. সমন্তভদ্ৰকত্তং দেসনাৱিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কাৰণন্তি ৱিসেসকাৰণং ৱত্তুকামো আহ ‘‘ৱিসেসতো’’তি. অস্স ভগৱতো দেসনা, অস্স ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৱত্তিকাৰণৱিভাগো অৱিজ্জাদিকোৱ, কাৰণন্তি ৱা গহিতানং পকতিআদীনং অৱিজ্জাদীনঞ্চ অকাৰণতা কাৰণতা চ. তত্থ সম্মূড়্হা কেচি অকাৰণং ‘‘কাৰণ’’ন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কাৰণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুৰূপেহি কাৰণেহি সঙ্খাৰাদিপৱত্তিসন্দস্সনত্থং অনুলোমদেসনা পৱত্তা, ইতৰাসং তদত্থতাসম্ভৱেপি ন তাসং তদত্থমেৱ পৱত্তি অত্থন্তৰসব্ভাৱতো. অযং পন তদত্থা এৱাতি এতিস্সা তদত্থতা ৱুত্তা. পৱত্তিআদীনৱপটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা আদি, ততো সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি ততো ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱং পৱত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ.

অনুৱিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংফলপটিৱেধো পৱত্তো, তদনুসাৰেন তদনুগমেন জৰামৰণাদিকস্স জাতিআদিকাৰণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অস্স পটিলোমদেসনা পৱত্তা, অনুৱিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৱত্তাতি ৱা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৱা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৱিলোকেত্ৱা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেতীতি. আহাৰতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খাৰাৱিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৱ অতীতং অদ্ধানং অতিহৰিত্ৱা’’তি, আহাৰা ৱা তণ্হায পভাৱেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খাৰাৱিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৱা তংনিদানদস্সনৱসেন ফলকাৰণপৰম্পৰায দস্সনং যুজ্জতীতি আহাৰা পুৰিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খাৰাৱিজ্জা ততোপি অতীততৰো সংসাৰস্স অনাদিভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তোতি যাৱ অতীতং অদ্ধানন্তি যাৱ অতীততৰং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তো.

আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিআহাৰকা ৱা চত্তাৰো আহাৰা –

‘‘আহাৰেতীতি অহং ন ৱদামি, আহাৰেতীতি চাহং ৱদেয্যুং, তত্ৰস্স কল্লো পঞ্হো ‘কো নু খো, ভন্তে, আহাৰেতী’তি. এৱং চাহং ন ৱদামি, এৱং পন অৱদন্তং মং যো এৱং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো’তি. এস কল্লো পঞ্হো, তত্ৰ কল্লং ৱেয্যাকৰণং, ৱিঞ্ঞাণাহাৰো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) –

ৱচনতো তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং তপ্পৱত্তিহেতুত্তা চ কবড়ীকাৰাহাৰস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতৰূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কম্মৱিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং ৰাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৱুত্তন্তি. তস্মা ‘‘তে কম্মৱট্টসঙ্গহিতা আহাৰা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা’’তি ইমস্মিং পৰিযাযে পুৰিমোযেৱত্থো যুত্তো. অতীতদ্ধুতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৩) অতীতে ততো পৰঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খানং আহাৰানং নিদানদস্সনৱসেন আৰোহিত্ৱা নিৱত্তনেন ৱিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৱত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধুনো সন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো দুপ্পটিৱিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৱা হেতুফলপৰম্পৰায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো.

মূলকাৰণসদ্দং অপেক্খিত্ৱা ‘‘ন অকাৰণ’’ন্তি নপুংসকনিদ্দেসো কতো. অকাৰণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো সুত্তং আহৰতি. ৱট্টকথায সীসভাৱো ৱট্টহেতুনো কম্মস্সপি হেতুভাৱো. তত্থ ভৱতণ্হাযপি হেতুভূতা অৱিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৱে ভৱে তণ্হুপ্পত্তিতোতি অৱিজ্জা ৱিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকাৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. পুৰিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৱিৰহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৱঞ্চেতং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুৰিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৱুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.

অৱিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৱত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৱচনং সদ্দলক্খণাৱিৰোধনত্থং. দ্ৱন্দে হি পূজিতস্স পুব্বনিপাতোতি. সৱৰা কিৰ মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৱা কোট্টেত্ৱা উণ্হোদকং পাযেত্ৱা ৱিৰিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৱিং মাৰেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপি’’চ্চাদি. তত্থ যথা ৱজ্ঝা গাৱী চ অৱিজ্জাভিভূততায যথাৱুত্তং উণ্হোদকপানং আৰভতি, এৱং পুথুজ্জনো যথাৱুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৱং দিস্ৱা তণ্হাৱসেন সীতুদকপানং আৰভতি, এৱমযং অৱিজ্জায মন্দত্তা দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৱং দিস্ৱা তণ্হাৱসেন সুগতিগামিকম্মং আৰভতি. দুক্খে হি অৱিজ্জং তণ্হা অনুৱত্ততি, সুখে তণ্হং অৱিজ্জাতি.

এৱন্তি অৱিজ্জায নিৱুতত্তা তণ্হায সংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি সৱিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱচনতো ফস্সকাৰণঞ্চেতং ৱুচ্চতীতি আযতনছক্কং ৱা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামৰূপন্তি বহিদ্ধা সৱিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সড়াযতনানি ৱা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পৰেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৱাদসাযতনানি চ দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেন ৱৱত্থিতানি দ্ৱযনামানীতি অত্থো. ‘‘দ্ৱযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুৰূপাদীনি দ্ৱযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি. মহাদ্ৱযং নাম কিৰেত’’ন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৱুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) ‘‘চক্খু চেৱ ৰূপা চ…পে… মনো চেৱ ধম্মা চা’’তি ৱুত্তানি দ্ৱযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৱুত্তা, ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৱ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৱ কত্ৱা ৱুত্তং, চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৱা ‘‘বহিদ্ধা নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, ৰূপাদিআৰম্মণং একত্তেনেৱ বাহিৰাযতনন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৱুত্তো, তস্মা মহাদ্ৱযং নামেতন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘অত্তনো চ পৰস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি ছহাযতনেহি চাপি অযমত্থো দীপেতব্বোৱা’’তি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১৯) ৱুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৱুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তানি ৰূপাদীনি পৰেসং. তথা অযং কাযো অত্তনোৱ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামৰূপং পৰেসং বাহিৰানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৱ ‘‘অযং কাযো’’তি ৱুত্তে ন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৱ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পৰেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৱেয্যাতি. সড়েৱাযতনানীতি সড়েৱ সম্ফস্সকাৰণানি, যেহি কাৰণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৱেদেতি.

আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন অৱিজ্জানীৱৰণস্স, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সংযুত্তস্সা’’তিআদি যোজেতব্বং. তস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খাৰে অৱিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৱ কত্ৱা কাযগ্গহণেন ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনানি গহেত্ৱা এতস্মিঞ্চ কাযে সড়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱেদনায ৱিসেসপচ্চযভাৱং দস্সেন্তেন ভগৱতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৱিজ্জাতণ্হামূলকো ৱেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৱিসেসং দস্সেন্তেন –

‘‘যায চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জায নিৱুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সংযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৱ অৱিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপৰিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৱে, বালো অচৰি ব্ৰহ্মচৰিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পৰিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৱদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

ৱেদনাপভৱং সাৱিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৱা উপাদানভৱে চ তংনিস্সিতে কত্ৱা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলোৱ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো, তব্বিপৰিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপৰিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.

দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৱিসেসপচ্চযত্তা অৱিজ্জা ‘‘অৱিন্দিযং ৱিন্দতী’’তি ৱুত্তা, তথা ৱিসেসপচ্চযো ৱিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৱিন্দিযং ন ৱিন্দতী’তি চ. অত্তনি নিস্সিতানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পৱত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৱেনেৱ অনভিসমযভূতত্তা অৱিদিতং অঞ্ঞাতং কৰোতি. অন্তৱিৰহিতে জৱাপেতীতি চ ৱণ্ণাগমৱিপৰিযাযৱিকাৰৱিনাসধাতুঅত্থৱিসেসযোগেহি পঞ্চৱিধস্স নিৰুত্তিলক্খণস্স ৱসেন তীসুপি পদেসু অ-কাৰ ৱি-কাৰ জ-কাৰে গহেত্ৱা অঞ্ঞেসং ৱণ্ণানং লোপং কত্ৱা জ-কাৰস্স চ দুতিযস্স আগমং কত্ৱা ‘‘অৱিজ্জা’’তি ৱুত্তা. ব্যঞ্জনত্থং দস্সেত্ৱা সভাৱত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৱত্থাৰম্মণানি ‘‘ইদং ৱত্থু, ইদমাৰম্মণ’’ন্তি অৱিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৱিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৱুত্তা. ৱত্থাৰম্মণসভাৱচ্ছাদনতো এৱ অৱিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৱস্স, জৰামৰণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৱস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নছাদনং ৱেদিতব্বং.

সঙ্খাৰ-সদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খাৰা সঙ্খাৰ-সদ্দেন আগতসঙ্খাৰা. যদিপি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাপি সঙ্খাৰ-সদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৱিসুং ৱুত্তা. তস্মা ‘‘দুৱিধা’’তি এত্থ অভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰং সঙ্খাৰ-সদ্দেনাগতং সন্ধায তত্থ ৱুত্তম্পি ৱজ্জেত্ৱা সঙ্খাৰসদ্দেন আগতসঙ্খাৰা যোজেতব্বা. ‘‘সঙ্খাৰ-সদ্দেনাগতসঙ্খাৰা’’তি ৱা সমুদাযো ৱুত্তো, তদেকদেসো চ ইধ ৱণ্ণিতব্বভাৱেন ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি, তস্মা ৱণ্ণিতব্বসব্বসঙ্গহণৱসেন দুৱিধতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. পঠমং নিৰুজ্ঝতি ৱচীসঙ্খাৰোতিআদিনা ৱিতক্কৱিচাৰঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৱেদনাৱচীসঙ্খাৰাদযো ৱুত্তা, ন অৱিজ্জাসঙ্খাৰেসু ৱুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.

পৰিতস্সতীতি পিপাসতি. ভৱতীতি উপপত্তিভৱং সন্ধায ৱুত্তং, ভাৱযতীতি কম্মভৱং. চুতি খন্ধানং মৰণন্তি ‘‘মৰন্তি এতেনা’’তি ৱুত্তং. ‘‘দুক্খা ৱেদনা উপ্পাদদুক্খা ঠিতিদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫) ৱচনতো দ্ৱেধা খণতি. আযাসোতি পৰিস্সমো ৱিসাদো. কেৱল-সদ্দো অসম্মিস্সৱাচকো হোতি ‘‘কেৱলা সালযো’’তি, নিৰৱসেসৱাচকো চ ‘‘কেৱলা অঙ্গমগধা’’তি, তস্মা দ্ৱেধাপি অত্থং ৱদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখৰহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৱযৰহিতং অত্থীতি.

তংসম্পযুত্তে, পুগ্গলং ৱা সম্মোহযতীতি সম্মোহনৰসা. আৰম্মণসভাৱস্স ছাদনং হুত্ৱা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো আসৱপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপাৰং কৰোন্তীতি আযূহনৰসা, ৰাসিকৰণং ৱা আযূহনং. নামৰূপস্স পুৰেচাৰিকভাৱেন পৱত্ততীতি পুব্বঙ্গমৰসং. পুৰিমভৱেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৱা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৱিঞ্ঞাণেন সহ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগৰসং. অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগাভাৱতো ৰূপং ৱিকিৰতীতি ৱিকিৰণৰসং. এৱঞ্চ কত্ৱা পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৱিকিৰন্তি চুণ্ণী ভৱন্তীতি. নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৱো চ অত্থীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি আহ. ‘‘অচেতনা অব্যাকতা’’তি এত্থ ৱিয অনাৰম্মণতা ৱা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘটনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৱা. দস্সনাদীনং কাৰণভাৱো দস্সনাদিৰসতা. অকুসলৱিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৱতো দুক্খেন ইতৰায চ ইট্ঠভাৱতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি আহ. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী’’তি (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩, ৪৬০; ৱিভ. ২০৩) ৱচনতো অভিনন্দনৰসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৱা ৰূপাদীসু অতিত্তভাৱো হুত্ৱা গয্হতীতি অতিত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা. তণ্হাদড়্হত্তং হুত্ৱা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদড়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানা. কম্মুপপত্তিভৱৱসেন ভৱস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.

আদি-সদ্দেন অনুবোধাদিভাৱগ্গহণং. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৱিপল্লাসা মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা ৱা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তা মিচ্ছাপটিপত্তি. ন অৱিজ্জায এৱ ছদ্ৱাৰিকতা ছড়াৰম্মণতা চ, অথ খো অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অৰূপধম্মানন্তি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি. নোভযগোচৰন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অৰূপধম্মানং দেসৱসেন আসন্নতা দূৰতা চ অত্থি অসণ্ঠানত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচৰো ন মনাযতনং সম্পত্তো অসম্পত্তো ৱাতি ৱুচ্চতীতি.

সোকাদীনং সব্ভাৱা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৱাদসেৱা’’তি অঙ্গানং ৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৱেন ৱুত্তা, ফলেন পন কাৰণং অৱিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৱুত্তাতি. জৰামৰণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৱন্তীতি সোকাদীনং জৰামৰণকাৰণতা ৱুত্তা. ‘‘সাৰীৰিকায দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) চ সুত্তে জৰামৰণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তংতংনিমিত্তানং সাধকভাৱেন ৱুত্তং. যস্মা পন জৰামৰণেনেৱ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জৰামৰণপচ্চযভাৱে হি অৱিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা, জাতিপচ্চযা পন জৰামৰণং সোকাদযো চ সম্ভৱন্তীতি. তত্থ জৰামৰণং একন্তিকং অঙ্গভাৱেনেৱ গহিতং, সোকাদযো পন ৰূপভৱাদীসু অভাৱতো অনেকন্তিকা কেৱলং পাকটেন ফলেন অৱিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পৰায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৱিজ্জা দস্সিতাতি ভৱচক্কস্স অৱিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৱিজ্জা কাৰণন্তি এতস্সেৱত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জৰামৰণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি (সং. নি. ৪.২৫২) হি ৱচনেন অৱিজ্জা সোকাদীনং কাৰণন্তি দস্সিতা, ন চ জৰামৰণনিমিত্তমেৱ দুক্খং দুক্খন্তি.

উদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৬. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা ৯২ সঙ্খাৰা’’তি হি ৱুত্তন্তি এতেন অৱিজ্জায ৱিসেসনভাৱেন সঙ্খাৰানঞ্চ পধানভাৱেন ৱুত্তত্তা সঙ্খাৰানং নিদ্দিসিতব্বভাৱস্স কাৰণং দস্সেতি. পিতা কথীযতি ‘‘দীঘো সামো, মিত্তো ৰস্সো, ওদাতো দত্তো’’তি.

ৰসিতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বো সভাৱো ৰসো, অত্তনো ৰসো সৰসো, যাথাৱো সৰসো যাথাৱসৰসো, সো এৱ লক্খিতব্বত্তা লক্খণন্তি যাথাৱসৰসলক্খণং. ‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অৱিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.২; ম. নি. ১.১০৩) সুত্তে চত্তাৰেৱ ৱুত্তানীতি ‘‘সুত্তন্তিকপৰিযাযেনা’’তি আহ. নিক্খেপকণ্ডে পনাতিআদিনা ইধ চতূসু ঠানেসু কথিতায এৱ অৱিজ্জায নিক্খেপকণ্ডে অট্ঠসু ঠানেসু কিচ্চজাতিতো পঞ্চৱীসতিযা পদেহি লক্খণতো চ কথিতত্তা তদত্থসংৱণ্ণনাৱসেন ৱিভাৱনং কৰোতি. অহাপেত্ৱা ৱিভজিতব্বৱিভজনঞ্হি অভিধম্মপৰিযাযো.

জাযতি এত্থাতি জাতি, উপ্পত্তিট্ঠানং. যদিপি নিৰোধমগ্গে অৱিজ্জা আৰম্মণং ন কৰোতি, তে পন জানিতুকামস্স তপ্পটিচ্ছাদনৱসেন অনিৰোধমগ্গেসু নিৰোধমগ্গগ্গহণকআৰণৱসেন চ পৱত্তমানা তত্থ উপ্পজ্জতীতি ৱুচ্চতীতি তেসম্পি অৱিজ্জায উপ্পত্তিট্ঠানতা হোতি, ইতৰেসং আৰম্মণভাৱেন চাতি. সঙ্ঘিকবলদেৱগোণাদীনং সঙ্ঘাটিনঙ্গলাদীনি ৱিয অঞ্ঞসেতাদীনং অৱিজ্জায দুক্খাদিৱিসযানং অন্ধত্তকৰানং লোভাদীনং নিৱত্তকো অঞ্ঞাণাদিসভাৱো লক্খণন্তি দট্ঠব্বং.

অত্থত্থন্তি ফলফলং. আমেডিতৱচনঞ্হি সব্বেসং অত্থানং ৱিসুং ৱিসুং পাকটকৰণভাৱপ্পকাসনত্থং. অত্থো এৱ ৱা অত্থো অত্থত্থোতি অত্থস্স অৱিপৰীততাদস্সনত্থং অত্থেনেৱত্থং ৱিসেসযতি. ন হি ঞাণং অনত্থং অত্থোতি গণ্হাতীতি. এৱং কাৰণকাৰণন্তি এত্থাপি দট্ঠব্বং. তং আকাৰন্তি অত্থত্থাদিআকাৰং. গহেত্ৱাতি চিত্তে পৱেসেত্ৱা, চিত্তেন পুগ্গলেন ৱা গহিতং কত্ৱা. পটিৱিদ্ধস্স পুন অৱেক্খণা পচ্চৱেক্খণা. দুচ্চিন্তিতচিন্তিতাদিলক্খণস্স বালস্স ভাৱো বাল্যং. পজানাতীতি পকাৰেহি জানাতি. বলৱমোহনং পমোহো. সমন্ততো মোহনং সম্মোহো.

দুক্খাৰম্মণতাতি দুক্খাৰম্মণতায, যায ৱা অৱিজ্জায ছাদেন্তিযা দুক্খাৰম্মণা তংসম্পযুত্তধম্মা, সা তেসং ভাৱোতি দুক্খাৰম্মণতা, আৰম্মণমেৱ ৱা আৰম্মণতা, দুক্খং আৰম্মণতা এতিস্সাতি দুক্খাৰম্মণতা.

দুদ্দসত্তা গম্ভীৰা ন সভাৱতো, তস্মা তদাৰম্মণতা অৱিজ্জা উপ্পজ্জতি, ইতৰেসং সভাৱতো গম্ভীৰত্তা তদাৰম্মণতা নুপ্পজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অপিচ খো পনাতি মগ্গস্স সঙ্খতসভাৱত্তা ততোপি নিৰোধস্স গম্ভীৰতৰতং দস্সেতি.

অৱিজ্জাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

পুনাতীতি সোধেতি অপুঞ্ঞফলতো দুক্খসংকিলেসতো চ, হিতসুখজ্ঝাসযেন পুঞ্ঞং কৰোতীতি তংনিপ্ফাদনেন কাৰকস্সজ্ঝাসযং পূৰেতীতি পুঞ্ঞো, পূৰকো পুজ্জনিব্বত্তকো চ নিৰুত্তিলক্খণেন ‘‘পুঞ্ঞো’’তি ৱেদিতব্বো. সমাধিপচ্চনীকানং অতিদূৰতায ন ইঞ্জতি ন চলতীতি অত্থো. কাযস্সাতি দ্ৱাৰস্স সামিভাৱেন নিদ্দেসো কতো.

পুঞ্ঞুপগন্তি ভৱসম্পত্তুপগং. তত্থাতি ৱিভঙ্গসুত্তে (সং. নি. ২.২). তঞ্হি পধানভাৱেন গহিতন্তি. সম্মাদিট্ঠিসুত্তে (ম. নি. ১.১০২) পন ‘‘তযোমে, আৱুসো, সঙ্খাৰা’’তি আগতন্তি. সব্বঞ্ঞুজিনভাসিতো পন অযং, ন পচ্চেকজিনভাসিতো, ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং এতেসং সুত্তানং ৱসেন তে গহিতা. কথং পনেতেন গহণেনাযমত্থো দীপিতো হোতীতি তংদস্সনত্থমাহ ‘‘অভিধম্মেপি হি সুত্তেপি একসদিসাৱ তন্তি নিদ্দিট্ঠা’’তি. সব্বঞ্ঞুভাসিতোতি পাকটেন সুত্তন্তেন সদিসত্তা অযম্পি সব্বঞ্ঞুভাসিতোতি ঞাযতীতি ৱুত্তং হোতীতি.

‘‘তেৰসাপী’’তি ৱুত্তং, তত্থ ঞাণৱিপ্পযুত্তানং ন ভাৱনামযতা পাকটাতি ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. পথৱী পথৱীতিআদিভাৱনা চ কসিণপৰিকম্মকৰণং মণ্ডলকৰণঞ্চ ভাৱনং ভজাপেন্তি.

দানৱসেন পৱত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা দানং. তত্থ ব্যাপাৰভূতা আযূহনচেতনা দানং আৰব্ভ দানং অধিকিচ্চ উপ্পজ্জতীতি ৱুচ্চতি, এৱং ইতৰেসু. সোমনস্সচিত্তেনাতি অনুমোদনাপৱত্তিনিদস্সনমত্তমেতং দট্ঠব্বং. উপেক্খাসহগতেনপি হি অনুস্সৰতি এৱাতি.

অসৰিক্খকম্পি সৰিক্খকেন চতুত্থজ্ঝানৱিপাকেন ৱেহপ্ফলাদীসু ৱিনাপি অসঞ্ঞেসু কটত্তাৰূপং. ৰূপমেৱ সফন্দনত্তা ‘‘সইঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং ইঞ্জনকৰনীৱৰণাদীনং অৱিক্খম্ভনতো, ৰূপতণ্হাসঙ্খাতস্স ইঞ্জনকস্স কাৰণত্তা ৱা. তেনেৱ ৰূপাৰম্মণং নিমিত্তাৰম্মণঞ্চ সব্বম্পি চতুত্থজ্ঝানং নিপ্পৰিযাযেন ‘‘অনিঞ্জন’’ন্তি ন ৱুচ্চতীতি. মহাতুলায ধাৰযমানো নাড়িযা মিনমানো চ সমুদাযমেৱ ধাৰেতি মিনতি চ, ন একেকং গুঞ্জং, একেকং তণ্ডুলং ৱা, এৱং ভগৱাপি অপৰিমাণা পঠমকুসলচেতনাযো সমুদাযৱসেনেৱ গহেত্ৱা একজাতিকত্তা একমেৱ কত্ৱা দস্সেতি. এৱং দুতিযাদযোপীতি.

‘‘কাযদ্ৱাৰে পৱত্তা’’তি অৱত্ৱা ‘‘আদানগ্গহণচোপনং পাপযমানা উপ্পন্না’’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতীতি ৱচনৱিসেসমত্তমেৱ দস্সেতি. কাযদ্ৱাৰে পৱত্তি এৱ হি আদানাদিপাপনাতি. পুৰিমেন ৱা দ্ৱাৰস্স উপলক্খণভাৱো ৱুত্তো, পচ্ছিমেন চেতনায সৱিঞ্ঞত্তিৰূপসমুট্ঠাপনং. তত্থ আকড্ঢিত্ৱা গহণং আদানং, সম্পযুত্তস্স গহণং গহণং, ফন্দনং চোপনং.

এত্থাতি কাযৱচীসঙ্খাৰগ্গহণে, কাযৱচীসঞ্চেতনাগহণে ৱা. অট্ঠকথাযং অভিঞ্ঞাচেতনা ন গহিতা ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি. কস্মা পন ন হোতি, ননু সাপি কুসলা ৱিপাকধম্মা চাতি? সচ্চং, অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৱিজ্জামানে পন সন্তানে সব্যাপাৰপ্পৱত্তিযা তস্সা কুসলতা ৱিপাকধম্মতা চ ৱুত্তা, ন ৱিপাকুপ্পাদনেন, সা পন ৱিপাকং উপ্পাদযন্তী ৰূপাৱচৰমেৱ উপ্পাদেয্য. ন হি অঞ্ঞভূমিকং কম্মং অঞ্ঞভূমিকং ৱিপাকং উপ্পাদেতীতি. অত্তনা সদিসাৰম্মণঞ্চ তিট্ঠানিকং তং উপ্পাদেয্য চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰূপাৱচৰৱিপাকস্স কম্মসদিসাৰম্মণস্সেৱ ৱুত্তত্তা, ন চ ৰূপাৱচৰৱিপাকো পৰিত্তাদিআৰম্মণো অত্থি, অভিঞ্ঞাচেতনা চ পৰিত্তাদিআৰম্মণাৱ হোতি, তস্মা ৱিপাকং ন উপ্পাদেতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. কসিণেসু চ উপ্পাদিতস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধিস্স আনিসংসভূতা অভিঞ্ঞা. যথাহ ‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬). তস্মা সমাধিফলসদিসা সা, ন চ ফলং দেতীতি দানসীলানিসংসো তস্মিং ভৱে পচ্চযলাভো ৱিয সাপি ৱিপাকং ন উপ্পাদেতি. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৱং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতীতি ইদং উদ্ধচ্চসহগতে ধম্মে ৱিসুং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭২৫) ৱুত্তত্তা ৱিচাৰেতব্বং.

অযং পনেত্থ অমতগ্গপথানুগতো ৱিনিচ্ছযো – দস্সনভাৱনানং অভাৱেপি যেসং পুথুজ্জনানং সেক্খানঞ্চ দস্সনভাৱনাহি ভৱিতব্বং, তেসং তদুপ্পত্তিকালে তেহি পহাতুং সক্কুণেয্যা অকুসলা ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বা’’তি চ ৱুচ্চন্তি, পুথুজ্জনানং পন ভাৱনায অভাৱা ভাৱনায পহাতব্বচিন্তা নত্থি. তেন তেসং পৱত্তমানা তে দস্সনেন পহাতুং অসক্কুণেয্যাপি ‘‘ভাৱনায পহাতব্বা’’তি ন ৱুচ্চন্তি. যদি ৱুচ্চেয্যুং, দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং কেসঞ্চি কেচি কদাচি আৰম্মণাৰম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযেহি পচ্চযো ভৱেয্যুং, ন চ পট্ঠানে ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং কেসঞ্চি কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তা. সেক্খানং পন ৱিজ্জমানা ভাৱনায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৱনায পহাতব্বা. তেনেৱ সেক্খানং দস্সনেন পহাতব্বা চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা উক্খেটিতত্তা সমুক্খেটিতত্তা অস্সাদিতব্বা অভিনন্দিতব্বা চ ন হোন্তি, পহীনতায এৱ সোমনস্সহেতুভূতা অৱিক্খেপহেতুভূতা চ ন দোমনস্সং উদ্ধচ্চঞ্চ উপ্পাদেন্তীতি ন তে তেসং আৰম্মণাৰম্মণাধিপতিভাৱং পকতূপনিস্সযভাৱঞ্চ গচ্ছন্তি. ন হি পহীনে উপনিস্সায অৰিযো ৰাগাদিকিলেসে উপ্পাদেতি.

ৱুত্তঞ্চ ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতি…পে… অৰহত্তমগ্গেন…পে… ন পচ্চাগচ্ছতী’’তি (মহানি. ৮০; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২৭), ন চ পুথুজ্জনানং দস্সনেন পহাতুং সক্কুণেয্যা ইতৰেসং ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোন্তীতি সক্কা ৱত্তুং ‘‘দিট্ঠিং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি. ৱিচিকিচ্ছং আৰব্ভ ৱিচিকিচ্ছা দিট্ঠি উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং উদ্ধচ্চাৰম্মণপচ্চযভাৱস্স ৱুত্তত্তা. এত্থ হি উদ্ধচ্চন্তি উদ্ধচ্চসহগতং চিত্তুপ্পাদং সন্ধায ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে ‘‘দিট্ঠিং গৰুং কত্ৱা অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং গৰুং কত্ৱা ৰাগো উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৯) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বানং অতীতাদিভাৱেন নৱত্তব্বত্তেপি যাদিসানং তাহি অনুপ্পত্তিধম্মতা আপাদেতব্বা, তেসু পুথুজ্জনেসু ৱত্তমানা দস্সনং অপেক্খিত্ৱা তেন পহাতুং সক্কুণেয্যা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খেসু ৱত্তমানা ভাৱনং অপেক্খিত্ৱা তায পহাতুং সক্কুণেয্যা ভাৱনায পহাতব্বা. তেসু ভাৱনায পহাতব্বা সহাযৱিৰহা ৱিপাকং ন জনযন্তীতি ভাৱনায পহাতব্বচেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো ন ৱুত্তো, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং পন পুথুজ্জনেসু উপ্পজ্জমানানং সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদস্স চ সংযোজনত্তযতদেকট্ঠকিলেসানং অনুপচ্ছিন্নতায অপৰিক্খীণসহাযানং ৱিপাকুপ্পাদনং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি উদ্ধচ্চসহগতধম্মানং ৱিপাকো ৱিভঙ্গে ৱুত্তোতি.

যদি এৱং, অপেক্খিতব্বদস্সনভাৱনাৰহিতানং অকুসলানং নেৱদস্সনেননভাৱনাযপহাতব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অপ্পহাতব্বানং ‘‘নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) ৱুত্তত্তা, অপ্পহাতব্বৱিৰুদ্ধসভাৱত্তা চ অকুসলানং. এৱম্পি তেসং ইমস্মিং তিকে নৱত্তব্বতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডে দস্সিতানং দ্ৱাদসঅকুসলচিত্তুপ্পাদানং দ্ৱীহি পদেহি সঙ্গহিতত্তা. যথা হি ধম্মৱসেন সঙ্খতধম্মা সব্বে সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নত্তিকে কালৱসেন অসঙ্গহিতাপি অতীতা নৱত্তব্বাতি ন ৱুত্তা চিত্তুপ্পাদৰূপভাৱেন গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অভাৱা, এৱমিধাপি চিত্তুপ্পাদভাৱেন গহিতেসু নৱত্তব্বস্স অভাৱা নৱত্তব্বতা ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. যত্থ হি চিত্তুপ্পাদো কোচি নিযোগতো নৱত্তব্বো অত্থি, তত্থ তেসং চতুত্থো কোট্ঠাসো অত্থীতি যথাৱুত্তপদেসু ৱিয তত্থাপি ভিন্দিত্ৱা ভজাপেতব্বে চিত্তুপ্পাদে ভিন্দিত্ৱা ভজাপেতি ‘‘সিযা নৱত্তব্বা পৰিত্তাৰম্মণা’’তিআদিনা. তদভাৱা উপ্পন্নত্তিকে ইধ চ তথা ন ৱুত্তা.

অথ ৱা যথা সপ্পটিঘেহি সমানসভাৱত্তা ৰূপধাতুযং তযো মহাভূতা ‘‘সপ্পটিঘা’’তি ৱুত্তা. যথাহ ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৱে মহাভূতা, দ্ৱে মহাভূতে পটিচ্চ একং মহাভূত’’ন্তি (পট্ঠা. ২.২২.৯). এৱং পুথুজ্জনানং পৱত্তমানা ভাৱনায পহাতব্বসমানসভাৱা ‘‘ভাৱনায পহাতব্বা’’তি ৱুচ্চেয্যুন্তি নত্থি নৱত্তব্বতাপসঙ্গো. এৱঞ্চ সতি পুথুজ্জনানং পৱত্তমানাপি ভাৱনায পহাতব্বা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো পৰভণ্ডে ছন্দৰাগাদীনং উপনিস্সযপচ্চযো, ৰাগো চ ৰাগদিট্ঠীনং অধিপতিপচ্চযোতি অযমত্থো লদ্ধো হোতি. যথা পন অফোট্ঠব্বত্তা ৰূপধাতুযং তযো মহাভূতা ন পৰমত্থতো সপ্পটিঘা, এৱং অপেক্খিতব্বভাৱনাৰহিতা পুথুজ্জনেসু পৱত্তমানা সকভণ্ডে ছন্দৰাগাদযো ন পৰমত্থতো ভাৱনায পহাতব্বাতি ভাৱনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৱুত্তা, ন চ ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ভাৱনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তা. যে হি দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৱত্তন্তি, দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সপি পন উদ্ধচ্চসহগতস্স সহাযৱেকল্লমত্তমেৱ দস্সনেন কতং, ন তস্স কোচি ভাৱো দস্সনেন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতোতি তস্স একন্তভাৱনায পহাতব্বতা ৱুত্তা. তস্মা তস্স তাদিসস্সেৱ সতি সহাযে ৱিপাকুপ্পাদনৱচনং, অসতি চ ৱিপাকানুপ্পাদনৱচনং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি.

সাপি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱে যদি অপনেতব্বা, কস্মা ‘‘সমৱীসতি চেতনা’’তি ৱুত্তন্তি তস্স কাৰণং দস্সেন্তো আহ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তী’’তি. যদি এৱং, অভিঞ্ঞাচেতনায সহ ‘‘একৱীসতী’’তি ৱত্তব্বন্তি? ন, অৱচনস্স ৱুত্তকাৰণত্তা, তং পন ইতৰাৱচনস্সপি কাৰণন্তি সমানচেতনাৱচনকাৰণৱচনেন যং কাৰণং অপেক্খিত্ৱা একা ৱুত্তা, তেন কাৰণেন ইতৰাযপি ৱত্তব্বতং, যঞ্চ কাৰণং অপেক্খিত্ৱা ইতৰা ন ৱুত্তা, তেন কাৰণেন ৱুত্তাযপি অৱত্তব্বতং দস্সেতি. আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰো চিত্তসঙ্খাৰো এৱাতি ভেদাভাৱা পাকটোতি ন তস্স সংযোগো দস্সিতো.

সুখসঞ্ঞায গহেত্ৱাতি এতেন তণ্হাপৱত্তিং দস্সেতি. তণ্হাপৰিক্খাৰেতি তণ্হায পৰিৱাৰে, তণ্হায ‘‘সুখং সুভ’’ন্তিআদিনা সঙ্খতে ৱা অলঙ্কতেতি অত্থো. তণ্হা হি দুক্খস্স সমুদযোতি অজানন্তো ‘‘অহো ৱতাহং কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা খত্তিযমহাসালানং ৱা সহব্যতং উপপজ্জেয্য’’ন্তি সঙ্খাৰে পৰিক্খৰোতীতি. অমৰণত্থাতি গহিতা দুক্কৰকিৰিযা অমৰতপো, দেৱভাৱত্থং তপো ৱা, দুক্খত্তা ৱা মৰো মাৰকো তপো অমৰতপো. দিট্ঠে অদিট্ঠ-সদ্দো ৱিয মৰেসু অমৰ-সদ্দো দট্ঠব্বো.

জাতিআদিপপাতদুক্খজননতো মৰুপপাতসদিসতা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা. ৰমণীযভাৱেন চ অস্সাদভাৱেন চ গয্হমানং পুঞ্ঞফলং দীপসিখামধুলিত্তসত্থধাৰাসদিসং, তদত্থো চ পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰো তংনিপাতলেহনসদিসো.

‘‘সুখো ইমিস্সা পৰিব্বাজিকায তৰুণায মুদুকায লোমসায বাহায সম্ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৯) সুখসঞ্ঞায বালো ৱিয গূথকীড়নং কিলেসাভিভূততায কোধাৰতিঅভিভূতো অসৱসো মৰিতুকামো ৱিয ৱিসখাদনং কৰণফলক্খণেসু জিগুচ্ছনীযং দুক্খঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং আৰভতি. লোভসহগতস্স ৱা গূথকীড়নসদিসতা, দোসসহগতস্স ৱিসখাদনসদিসতা যোজেতব্বা. কামগুণসমিদ্ধিযা সভযস্সপি পিসাচনগৰস্স সুখৱিপল্লাসহেতুভাৱো ৱিয অৰূপৱিপাকানং নিৰন্তৰতায অনুপলক্খিযমানউপ্পাদৱযানং, দীঘসন্তানতায অগয্হমানৱিপৰিণামানং, সঙ্খাৰৱিপৰিণামদুক্খভূতানম্পি নিচ্চাদিৱিপল্লাসহেতুভাৱোতি তেসং পিসাচনগৰসদিসতা, তদভিমুখগমনসদিসতা চ আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰস্স যোজেতব্বা.

তাৱাতি ৱত্তব্বন্তৰাপেক্খো নিপাতো, তস্মা অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং পচ্চযোতি ইদং তাৱ সিদ্ধং, ইদং পন অপৰং ৱত্তব্বন্তি অত্থো. অৱিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তীতি ৱুত্তন্তি অভিঞ্ঞাচেতনানং পচ্চযভাৱং দস্সেতি. চেতোপৰিযপুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণেহি পৰেসং অত্তনো চ সমোহচিত্তজাননকালেতি যোজেতব্বা.

অৱিজ্জাসম্মূড়্হত্তাতি ভৱাদীনৱপটিচ্ছাদিকায অৱিজ্জায সম্মূড়্হত্তা. ৰাগাদীনন্তি ৰাগদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চদোমনস্সানং অৱিজ্জাসম্পযুত্তৰাগাদিঅস্সাদনকালেসু অৱিজ্জং আৰব্ভ উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. গৰুং কত্ৱা অস্সাদনং ৰাগদিট্ঠিসম্পযুত্তায এৱ অৱিজ্জায যোজেতব্বং, অস্সাদনঞ্চ ৰাগো, তদৱিপ্পযুত্তা চ দিট্ঠীতি অস্সাদনৱচনেনেৱ যথাৱুত্তং অৱিজ্জং গৰুং কৰোন্তী দিট্ঠি চ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ৰাগাদীহি চ পাড়িযং সৰূপেন ৱুত্তেহি তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰস্স অৱিজ্জাৰম্মণাদিতং দস্সেতি. অনৱিজ্জাৰম্মণস্স পঠমজৱনস্স আৰম্মণাধিপতিঅনন্তৰাদিপচ্চযৱচনেসু অৱুত্তস্স ৱুত্তস্স চ সব্বস্স সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘যং কিঞ্চী’’তি আহ. ৱুত্তনযেনাতি সমতিক্কমভৱপত্থনাৱসেন ৱুত্তনযেন.

এককাৰণৱাদো আপজ্জতীতি দোসপ্পসঙ্গো ৱুত্তো. অনিট্ঠো হি এককাৰণৱাদো সব্বস্স সব্বকালে সম্ভৱাপত্তিতো একসদিসসভাৱাপত্তিতো চ. যস্মা তীসু পকাৰেসু অৱিজ্জমানেসু পাৰিসেসেন চতুত্থে এৱ চ ৱিজ্জমানে একহেতুফলদীপনে অত্থো অত্থি, তস্মা ন নুপপজ্জতি.

যথাফস্সং ৱেদনাৱৱত্থানতোতি ‘‘সুখৱেদনীযং, ভিক্খৱে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখা ৱেদনা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৬২), ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ…পে… তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) চ সুখৱেদনীযাদিচক্খুসম্ফস্সাদিঅনুৰূপেন সুখৱেদনাদিচক্খুসম্ফস্সজাৱেদনাদীনং ৱৱত্থানতো, সমানেসু চক্খুৰূপাদীসু ফস্সৱসেন সুখাদিৱিপৰিযাযাভাৱতো, সমানেসু চ ৰূপমনসিকাৰাদীসু চক্খাদিসঙ্ঘট্টনৱসেন চক্খুসম্ফস্সজাদিৱিপৰিযাযাভাৱতো, অঞ্ঞপচ্চযসামঞ্ঞেপি ফস্সৱসেন সুখাদিচক্খুসম্ফস্সজাদীনং ওড়াৰিকসুখুমাদিসঙ্কৰাভাৱতো চাতি অত্থো. সুখাদীনং যথাৱুত্তসম্ফস্সস্স অৱিপৰীতো পচ্চযভাৱো এৱ যথাৱেদনং ফস্সৱৱত্থানং, কাৰণফলৱিসেসেন ৱা ফলকাৰণৱিসেসনিচ্ছযো হোতীতি উভযত্থাপি নিচ্ছযো ৱৱত্থানন্তি ৱুত্তো. কম্মাদযোতি কম্মাহাৰউতুআদযো অপাকটা সেম্হপটিকাৰেন ৰোগৱূপসমতো.

‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি ৱচনতোতি ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো তণ্হা পৱড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি (সং. নি. ২.৫৩-৫৪) ইমিনা সুত্তেন তণ্হায সঙ্খাৰকাৰণভাৱস্স ৱুত্তত্তাতি অত্থো. পুন তস্সাপি অৱিজ্জা কাৰণন্তি দস্সনত্থং ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা আসৱসমুদযোতি ৱচনতো’’তি আহ. তণ্হা ৱা চতুৰুপাদানভূতা কামভৱদিট্ঠাসৱা চ সঙ্খাৰস্স কাৰণন্তি পাকটাতি সুত্তদ্ৱযেনপি অৱিজ্জায সঙ্খাৰকাৰণভাৱমেৱ দস্সেতি. অস্সাদানুপস্সিনোতি হি ৱচনেন আদীনৱপটিচ্ছাদনকিচ্চা অৱিজ্জা তণ্হায কাৰণন্তি দস্সিতা হোতীতি. যস্মা অৱিদ্ৱা, তস্মা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিকে অভিসঙ্খৰোতীতি অৱিজ্জায সঙ্খাৰকাৰণভাৱস্স পাকটত্তা অৱিদ্দসুভাৱো সঙ্খাৰকাৰণভাৱেন ৱুত্তো খীণাসৱস্স সঙ্খাৰাভাৱতো অসাধাৰণত্তা চ. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং সাধাৰণানি ৱত্থাৰম্মণাদীনীতি পুঞ্ঞভৱাদিআদীনৱপটিচ্ছাদিকা অৱিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং অসাধাৰণং কাৰণন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. ঠানৱিৰুদ্ধোতি অত্থিতাৱিৰুদ্ধো. কেচি পন ‘‘পটিসন্ধিআদীনি ঠানানী’’তি ৱদন্তি, এৱং সতি পুৰিমচিত্তং পচ্ছিমচিত্তস্স ঠানৱিৰুদ্ধো পচ্চযোতি ন ইদং একন্তিকং সিযা. ভৱঙ্গম্পি হি ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযো, জৱনং জৱনস্সাতি, ন চ সিপ্পাদীনং পটিসন্ধিআদিঠানং অত্থীতি ন তং ইধ অধিপ্পেতং. কম্মং ৰূপস্স নমনৰুপ্পনৱিৰোধা সাৰম্মণানাৰম্মণৱিৰোধা চ সভাৱৱিৰুদ্ধো পচ্চযো, খীৰাদীনি দধিআদীনং মধুৰম্বিলৰসাদিসভাৱৱিৰোধা. অৱিজাননকিচ্চো আলোকো ৱিজাননকিচ্চস্স ৱিঞ্ঞাণস্স, অমদনকিচ্চা চ গুড়াদযো মদনকিচ্চস্স আসৱস্স.

গোলোমাৱিলোমানি দব্বায পচ্চযো, দধিআদীনি ভূতিণকস্স. এত্থ চ অৱীতি ৰত্তা এড়কা ৱুচ্চন্তি. ৱিপাকাযেৱ তে চ ন, তস্মা দুক্খৱিপাকাযপি অৱিজ্জায তদৱিপাকানং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰানং পচ্চযত্তং ন ন যুজ্জতীতি অত্থো. তদৱিপাকত্তেপি সাৱজ্জতায তদৱিৰুদ্ধানং তংসদিসানঞ্চ অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰানমেৱ পচ্চযো, ন ইতৰেসন্তি এতস্স পসঙ্গস্স নিৱাৰণত্থং ‘‘ৱিৰুদ্ধো চাৱিৰুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা. ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো’’তি ৱুত্তং, তস্মা তমত্থং পাকটং কৰোন্তো ‘‘ইতি অযং অৱিজ্জা’’তিআদিমাহ.

অচ্ছেজ্জসুত্তাৱুতাভেজ্জমণীনং ৱিয পুব্বাপৰিযৱৱত্থানং নিযতি, নিযতিযা, নিযতি এৱ ৱা সঙ্গতি সমাগমো নিযতিসঙ্গতি, তায ভাৱেসু পৰিণতা মনুস্সদেৱৱিহঙ্গাদিভাৱং পত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতা. নিযতিযা সঙ্গতিযা ভাৱেন চ পৰিণতা নানপ্পকাৰতং পত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৱপৰিণতাতি চ অত্থং ৱদন্তি. এতেহি চ ৱিকপ্পনেহি অৱিজ্জা অকুসলং চিত্তং কত্ৱা পুঞ্ঞাদীসু যত্থ কত্থচি পৱত্ততীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সো এৱং অৱিজ্জাযা’’তিআদি.

অপৰিণাযকো বালোতি অৰহত্তমগ্গসম্পটিপাদককল্যাণমিত্তৰহিতোতি অত্থো. অৰহত্তমগ্গাৱসানং ৱা ঞাণং সমৱিসমং দস্সেত্ৱা নিব্বানং নযতীতি পৰিণাযকন্তি ৱুত্তং, তেন ৰহিতো অপৰিণাযকো. ধম্মং ঞত্ৱাতি সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চতুসচ্চপ্পকাসকসুত্তাদিধম্মং ঞত্ৱা, মগ্গঞাণেনেৱ ৱা সব্বধম্মপৱৰং নিব্বানং ঞত্ৱা, তংজাননাযত্তত্তা পন সেসসচ্চাভিসমযস্স সমানকালম্পি তং পুৰিমকালং ৱিয কত্ৱা ৱুত্তং.

সঙ্খাৰপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৭. যথাৱুত্তসঙ্খাৰপচ্চযা উপ্পজ্জমানং তংকম্মনিব্বত্তমেৱ ৱিঞ্ঞাণং ভৱিতুং অৰহতীতি ‘‘বাত্তিংস লোকিযৱিপাকৱিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানি হোন্তী’’তি আহ. ধাতুকথাযং (ধাতু. ৪৬৬) পন ৱিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে –

‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণেন যে ধম্মা…পে… সড়াযতনপচ্চযা ফস্সেন, ফস্সপচ্চযা ৱেদনায যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি…পে… সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা একেন খন্ধেন একাদসহাযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি –

ৱচনতো সব্বৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাপৰিগ্গহো কতো. যদি হি এত্থ ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনা সপ্পদেসা সিযুং, ‘‘ৱিপাকা ধম্মা’’তি ইমস্স ৱিয ৱিস্সজ্জনং সিযা, তস্মা তত্থ অভিধম্মভাজনীযৱসেন সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণাদযো গহিতাতি ৱেদিতব্বা. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা চ অভিধম্মভাজনীযে চতুভূমককুসলসঙ্খাৰো অকুসলসঙ্খাৰো চ ৱুত্তোতি সো এৱ ধাতুকথাযং গহিতোতি দট্ঠব্বো. ভৱো পন ধাতুকথাযং কম্মুপপত্তিভৱৱিসেসদস্সনত্থং ন অভিধম্মভাজনীযৱসেন গহিতো. এৱঞ্চ কত্ৱা তত্থ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি অনুদ্ধৰিত্ৱা ‘‘কম্মভৱো’’তিআদিনাৱ নযেন ভৱো উদ্ধটো. ৱিপাকঞ্হেতন্তি ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপাকত্তা সঙ্খাৰপচ্চযত্তং সাধেতি, তস্স পন সাধনত্থং ‘‘উপচিতকম্মাভাৱে ৱিপাকাভাৱতো’’তি ৱুত্তন্তি তং ৱিৱৰন্তো ‘‘ৱিপাকঞ্চা’’তিআদিমাহ.

যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৱনাৱসানেতি জৱনেন তদাৰম্মণনিযমে সোমনস্সসহগতানন্তৰং সোমনস্সসহগততদাৰম্মণস্স ৱুত্তত্তা সোমনস্সসহগতানেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যস্মা পন তিহেতুকজৱনাৱসানে চ কদাচি অহেতুকং তদাৰম্মণং হোতি, তস্মা ‘‘যেভুয্যেনা’’তি আহ. সকিং ৱাতি ‘‘দিৰত্ততিৰত্তা’’দীসু ৱিয ৱেদিতব্বং. দ্ৱিক্খত্তুমেৱ পন উপ্পজ্জন্তীতি ৱদন্তি. ‘‘দিৰত্ততিৰত্ত’’ন্তি এত্থ পন ৱা-সদ্দস্স অভাৱা ৱচনসিলিট্ঠতামত্তেন দিৰত্তগ্গহণং কতন্তি যুজ্জতি, ‘‘নিৰন্তৰতিৰত্তদস্সনত্থং ৱা’’তি. ইধ পন ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পনত্থো ৱুত্তোতি সকিং এৱ চ কদাচি পৱত্তিং সন্ধায ‘‘সকিং ৱা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ হি সকিং তদাৰম্মণপ্পৱত্তিযা ৱিচাৰেতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘চিত্তপ্পৱত্তিগণনাযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চিত্তপ্পৱত্তিগণনাযন্তি ৱিপাককথাযং বলৱৰূপাদিকে আৰম্মণে ৱুত্তং চিত্তপ্পৱত্তিগণনং সন্ধাযাহ. তত্থ হি দ্ৱেৱ তদাৰম্মণুপ্পত্তিৱাৰা আগতা. জৱনৱিসযানুভৱনঞ্হি তদাৰম্মণং আসন্নভেদে তস্মিং ৱিসযে একচিত্তক্খণাৱসিট্ঠাযুকে ন উপ্পজ্জেয্যাতি অধিপ্পাযো. অনুৰূপায পটিসন্ধিযাতি অকুসলৱিপাকস্স অপাযপটিসন্ধি, কামাৱচৰাদিকুসলৱিপাকানং কামৰূপাৰূপসুগতিপটিসন্ধিযো যথাকম্মং অনুৰূপা.

পটিসন্ধিকথা মহাৱিসযাতি কত্ৱা পৱত্তিমেৱ তাৱ দস্সেন্তো ‘‘পৱত্তিযং পনা’’তিআদিমাহ. অহেতুকদ্ৱযাদীনং দ্ৱাৰনিযমানিযমাৱচনং ভৱঙ্গভূতানং সযমেৱ দ্ৱাৰত্তা চুতিপটিসন্ধিভূতানঞ্চ ভৱঙ্গসঙ্খাতেন অঞ্ঞেন চ দ্ৱাৰেন অনুপ্পত্তিতো নিযতং অনিযতং ৱা দ্ৱাৰং এতেসন্তি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা. একস্স সত্তস্স পৱত্তৰূপাৱচৰৱিপাকো পথৱীকসিণাদীসু যস্মিং আৰম্মণে পৱত্তো, ততো অঞ্ঞস্মিং তস্স পৱত্তি নত্থীতি ৰূপাৱচৰানং নিযতাৰম্মণতা ৱুত্তা. তত্ৰস্সাতি পৱত্তিযং বাত্তিংসৱিধস্স.

ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তিআনুভাৱতো এৱ চক্খুসোতদ্ৱাৰভেদেন, তস্স চ ৱিঞ্ঞাণৱীথিভেদাযত্তত্তা ৱীথিভেদেন চ ভৱিতব্বং, তস্মিঞ্চ সতি ‘‘আৱজ্জনানন্তৰং দস্সনং সৱনং ৱা তদনন্তৰং সম্পটিচ্ছন’’ন্তিআদিনা চিত্তনিযমেন ভৱিতব্বং. তথা চ সতি সম্পটিচ্ছনসন্তীৰণানম্পি ভাৱো সিদ্ধো হোতি, ন ইন্দ্ৰিযপ্পৱত্তিআনুভাৱেন দস্সনসৱনমত্তস্সেৱ, নাপি ইন্দ্ৰিযানং এৱ দস্সনসৱনকিচ্চতাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘দ্ৱাৰৱীথিভেদে চিত্তনিযমতো চা’’তি. পঠমকুসলেন চে তদাৰম্মণস্স উপ্পত্তি হোতি, তং পঠমকুসলানন্তৰং উপ্পজ্জমানং জনকং অনুবন্ধতি নাম, দুতিযকুসলাদিঅনন্তৰং উপ্পজ্জমানং জনকসদিসং অনুবন্ধতি নাম, অকুসলানন্তৰং উপ্পজ্জমানঞ্চ কামাৱচৰতায জনকসদিসন্তি.

একাদস তদাৰম্মণচিত্তানি…পে… তদাৰম্মণং ন গণ্হন্তীতি তদাৰম্মণভাৱতায ‘‘তদাৰম্মণ’’ন্তি লদ্ধনামানি তদাৰম্মণভাৱং ন গণ্হন্তি, তদাৰম্মণভাৱেন নপ্পৱত্তন্তীতি অত্থো. অথ ৱা নামগোত্তং আৰব্ভ জৱনে জৱিতে তদাৰম্মণং তস্স জৱনস্স আৰম্মণং ন গণ্হন্তি, নালম্বন্তীতি অত্থো. ৰূপাৰূপধম্মেতি ৰূপাৰূপাৱচৰে ধম্মে. ইদং পন ৱত্ৱা ‘‘অভিঞ্ঞাঞাণং আৰব্ভা’’তি ৱিসেসনং পৰিত্তাদিআৰম্মণতায কামাৱচৰসদিসেসু চেৱ তদাৰম্মণানুপ্পত্তিদস্সনত্থং. মিচ্ছত্তনিযতা ধম্মা মগ্গো ৱিয ভাৱনায সিদ্ধা মহাবলা চাতি তত্থ জৱনেন পৱত্তমানেন সানুবন্ধনেন ন ভৱিতব্বন্তি তেসু তদাৰম্মণং পটিক্খিত্তং. লোকুত্তৰধম্মে আৰব্ভাতি এতেনেৱ সিদ্ধে ‘‘সম্মত্তনিযতধম্মেসূ’’তি ৱিসুং উদ্ধৰণং সম্মত্তমিচ্ছত্তনিযতধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খাতি বলৱভাৱেন তদাৰম্মণস্স অৱত্থুভাৱদস্সনত্থং.

এৱং পৱত্তিযং ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিং দস্সেত্ৱা পটিসন্ধিযং দস্সেতুং ‘‘যং পন ৱুত্ত’’ন্তিআদিমাহ. কেন কত্থাতি কেন চিত্তেন কস্মিং ভৱে. একূনৱীসতি পটিসন্ধিযো তেন তেন চিত্তেন পৱত্তমানা পটিসন্ধিক্খণে ৰূপাৰূপধম্মাতি তেন তেন চিত্তেন সা সা তত্থ তত্থ পটিসন্ধি হোতীতি ৱুত্তা. তস্সাতি চিত্তস্স.

আগন্ত্ৱাতি আগতং ৱিয হুত্ৱা. গোপকসীৱলীতি ৰঞ্ঞো হিতাৰক্খে গোপককুলে জাতো সীৱলিনামকো. কম্মাদিঅনুস্সৰণব্যাপাৰৰহিতত্তা ‘‘সম্মূড়্হকালকিৰিযা’’তি ৱুত্তা. অব্যাপাৰেনেৱ হি তত্থ কম্মাদিউপট্ঠানং হোতীতি. ‘‘পিসিযমানায মক্খিকায পঠমং কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনং ভৱঙ্গং নাৱট্টেতি অত্তনা চিন্তিযমানস্স কস্সচি অত্থিতাযা’’তি কেচি কাৰণং ৱদন্তি, তদেতং অকাৰণং ভৱঙ্গৱিসযতো অঞ্ঞস্স চিন্তিযমানস্স অভাৱা অঞ্ঞচিত্তপ্পৱত্তকালে চ ভৱঙ্গাৱট্টনস্সেৱ অসম্ভৱতো. ইদং পনেত্থ কাৰণং সিযা – ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তি অজ্ঝোলম্বন্তি অভিপ্পলম্বন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) ৱচনতো তীসু জৱনৱাৰেসু অপ্পৱত্তেস্ৱেৱ কম্মাদিউপট্ঠানেন ভৱিতব্বং. অনেকজৱনৱাৰপ্পৱত্তিযা হি অজ্ঝোলম্বনং অভিপ্পলম্বনঞ্চ হোতীতি. তস্মা কাযদ্ৱাৰাৱজ্জনং অনাৱট্টেত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনমেৱ কম্মাদিআলম্বণং পঠমং ভৱঙ্গং আৱট্টেতি, ততো ফোট্ঠব্বস্স বলৱত্তা দুতিযৱাৰে কাযৱিঞ্ঞাণৱীথি পচ্চুপ্পন্নে ফোট্ঠব্বে পৱত্ততি, ততো পুৰিমজৱনৱাৰগহিতেস্ৱেৱ কম্মাদীসু কমেন মনোদ্ৱাৰজৱনং জৱিত্ৱা মূলভৱঙ্গসঙ্খাতং আগন্তুকভৱঙ্গসঙ্খাতং ৱা তদাৰম্মণং ভৱঙ্গং ওতৰতি, তদাৰম্মণাভাৱে ৱা ভৱঙ্গমেৱ. এতস্মিং ঠানে কালং কৰোতীতি তদাৰম্মণানন্তৰেন চুতিচিত্তেন, তদাৰম্মণাভাৱে ৱা ভৱঙ্গসঙ্খাতেনেৱ চুতিচিত্তেন চৱতীতি অত্থো. ভৱঙ্গমেৱ হি চুতিচিত্তং হুত্ৱা পৱত্ততীতি চুতিচিত্তং ইধ ‘‘ভৱঙ্গ’’ন্তি ৱুত্তন্তি. মনোদ্ৱাৰৱিসযো লহুকোতি লহুকপচ্চুপট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অৰূপধম্মানং…পে… লহুকো’’তি. অৰূপধম্মস্স হি মনোদ্ৱাৰস্স ৱিসযো লহুকপচ্চুপট্ঠানোতি. বলৱতি চ ৰূপধম্মস্স কাযদ্ৱাৰস্স ৱিসযে অপ্পৱত্তিত্ৱা মনোদ্ৱাৰৱিসযে কম্মাদিম্হি পঠমং চিত্তপ্পৱত্তিদস্সনেন অৰূপধম্মানং ৱিসযস্স লহুকতা দীপিতাতি. ৰূপানং ৱিসযাভাৱেপি ৱা ‘‘অৰূপধম্মান’’ন্তি ৱচনং যেসং ৱিসযো অত্থি, তংদস্সনত্থমেৱাতি দট্ঠব্বং. তেন লহুকম্মাদীসু চিত্তপ্পৱত্তিতো লহুগহণীযতা ৱিসযস্স লহুকতা.

কম্মাদীনং ভূমিচিত্তুপাদাদিৱসেন ৱিত্থাৰতো অনন্তো পভেদোতি ‘‘সঙ্খেপতো’’তি আহ.

অৱিজ্জাতণ্হাদিকিলেসেসু অনুপচ্ছিন্নেস্ৱেৱ কম্মাদিনো উপট্ঠানং, তঞ্চাৰব্ভ চিত্তসন্তানস্স ভৱন্তৰনিন্নপোণপব্ভাৰতা হোতীতি আহ ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৱিনামিত’’ন্তি. সন্তানে হি ৱিনামিতে তদেকদেসভূতং পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱিনামিতমেৱ হোতি, ন চ একদেসৱিনামিতভাৱেন ৱিনা সন্তানৱিনামিততা অত্থীতি. সব্বত্থ পন ‘‘দুগ্গতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা পুৰিমজৱনানি অকুসলানি, ইতৰায চ কুসলানী’’তি নিচ্ছিনন্তি. ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগধিতং ৱা. তস্মিং চে সমযে কালং কৰোতি, ঠানমেতং ৱিজ্জতি, যং দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰং গতিং উপপজ্জেয্য নিৰযং ৱা তিৰচ্ছানযোনিং ৱা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫) ৱুত্তং. তস্মা আসন্নং অকুসলং দুগ্গতিযং, কুসলঞ্চ সুগতিযং পটিসন্ধিযা উপনিস্সযো হোতীতি.

ৰাগাদিহেতুভূতং হীনমাৰম্মণন্তি অকুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং ভৱিতুং যুত্তং অনিট্ঠাৰম্মণং আহ. তম্পি হি সঙ্কপ্পৱসেন ৰাগস্সপি হেতু হোতীতি. অকুসলৱিপাকজনককম্মসহজাতানং ৱা তংসদিসাসন্নচুতিজৱনচেতনাসহজাতানঞ্চ ৰাগাদীনং হেতুভাৱো এৱ হীনতা. তঞ্হি পচ্ছানুতাপজনককম্মানমাৰম্মণং কম্মৱসেন অনিট্ঠং অকুসলৱিপাকস্স আৰম্মণং ভৱেয্য, অঞ্ঞথা চ ইট্ঠাৰম্মণে পৱত্তস্স অকুসলকম্মস্স ৱিপাকো কম্মনিমিত্তাৰম্মণো ন ভৱেয্য. ন হি অকুসলৱিপাকো ইট্ঠাৰম্মণো ভৱিতুমৰহতীতি. পঞ্চদ্ৱাৰে চ আপাথমাগচ্ছন্তং পচ্চুপ্পন্নং কম্মনিমিত্তং আসন্নকতকম্মাৰম্মণসন্ততিযং উপ্পন্নং তংসদিসঞ্চ দট্ঠব্বং, অঞ্ঞথা তদেৱ পটিসন্ধিআৰম্মণূপট্ঠাপকং তদেৱ চ পটিসন্ধিজনকং ভৱেয্য, ন চ পটিসন্ধিযা উপচাৰভূতানি ৱিয ‘‘এতস্মিং তযা পৱত্তিতব্ব’’ন্তি পটিসন্ধিযা আৰম্মণং অনুপাদেন্তানি ৱিয চ পৱত্তানি চুতিআসন্নানি জৱনানি পটিসন্ধিজনকানি ভৱেয্যুং. ‘‘কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) হি ৱুত্তং. তদা চ তংসমানৱীথিযং ৱিয পৱত্তমানানি কথং কতূপচিতানি সিযুং, ন চ অস্সাদিতানি তদা, ন চ লোকিযানি লোকুত্তৰানি ৱিয সমানৱীথিফলানি হোন্তি.

‘‘পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, পচ্ছা ৱাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৱেদনীযং, মৰণকালে ৱাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.৩০৩) –

আদিনা সুত্তে মৰণকালে সমত্তায সমাদিন্নায মিচ্ছাদিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিযা চ সহজাতচেতনায পটিসন্ধিদানং ৱুত্তং, ন চ দুব্বলেহি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনেহি মিচ্ছাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠি ৱা সমত্তা হোতি সমাদিন্না. ৱক্খতি চ –

‘‘সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৱিজাননাদিচৱনপৰিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেনেৱ হোতি, ন পঞ্চদ্ৱাৰিকেনাতি সব্বস্সপেতস্স কিচ্চস্স কৰণে সহজৱনকানি ৱীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭৬৬).

তত্থ হি ‘‘ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতীতি ‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’তি (ধ. প. ১-২) এৱং ৱুত্তং একম্পি কুসলং ৱা অকুসলং ৱা ন পটিৱিজানাতী’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৭৬৬) চ ৱুত্তং. যেসং পটিৱিভাৱনপ্পৱত্তিযা সুখং ৱা দুক্খং ৱা অন্ৱেতি, তেসং সা পৱত্তি পঞ্চদ্ৱাৰে পটিক্খিত্তা, কুসলাকুসলকম্মসমাদানঞ্চ তাদিসমেৱাতি. তদাৰম্মণানন্তৰং পন চৱনং, তদনন্তৰা চ উপপত্তি মনোদ্ৱাৰিকা এৱ হোতি, ন সহজৱনকৱীথিচিত্তে পৰিযাপন্নাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ইধ পঞ্চদ্ৱাৰিকতদাৰম্মণানন্তৰং চুতি, তদনন্তৰং পটিসন্ধি চ ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. তত্থ অৱসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে ৰূপাদিম্হি উপ্পন্নং পটিসন্ধিং সন্ধাযেৱ ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং উপপত্তিচিত্তং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, অৱসেসেকচিত্তক্খণাযুকে চ উপ্পন্নং সন্ধায ‘‘পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং উপপত্তিচিত্তং অতীতাৰম্মণস্স ভৱঙ্গস্স অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২৮) ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

সুদ্ধায ৱাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তাৰম্মণায জৱনৱীথিযা তদাৰম্মণৰহিতাযাতি অত্থো. সা পন জৱনৱীথি মহগ্গতৱিপাকস্স উপচাৰো ৱিয দট্ঠব্বা. কেচি পন তং ৱীথিং মহগ্গতাৱসানং ৱদন্তি. অতীতাৰম্মণা একাদসৱিধা, নৱত্তব্বাৰম্মণা সত্তৱিধা.

এতেনানুসাৰেন আৰুপ্পচুতিযাপি অনন্তৰা পটিসন্ধি ৱেদিতব্বাতি ইদং কস্মা ৱুত্তং, ননু ‘‘পথৱীকসিণজ্ঝানাদিৱসেন পটিলদ্ধমহগ্গতসুগতিযং ঠিতস্সা’’তি এৱমাদিকে এৱ নযে অযম্পি পটিসন্ধি অৱৰুদ্ধাতি? ন, তত্থ ৰূপাৱচৰচুতিঅনন্তৰায এৱ পটিসন্ধিযা ৱুত্তত্তা. তত্থ হি ‘‘পথৱীকসিণাদিকং ৱা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৱা মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি. চক্খুসোতানং ৱা’’তিআদিকেন ৰূপাৱচৰচুতিযা এৱ অনন্তৰা পটিসন্ধি ৱুত্তাতি ৱিঞ্ঞাযতি. অথাপি যথাসম্ভৱযোজনায অযম্পি পটিসন্ধি তত্থেৱ অৱৰুদ্ধা, অৰূপাৱচৰচুতিঅনন্তৰা পন ৰূপাৱচৰপটিসন্ধি নত্থি, অৰূপাৱচৰে চ উপৰূপৰিচুতিযা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধীতি চতুত্থাৰুপ্পচুতিযা নৱত্তব্বাৰম্মণা পটিসন্ধি নত্থি. তেন ততো তত্থেৱ অতীতাৰম্মণা কামাৱচৰে চ অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধি ইতৰাহি চ যথাসম্ভৱং অতীতনৱত্তব্বাৰম্মণা আৰুপ্পপটিসন্ধি, অতীতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা চ কামাৱচৰপটিসন্ধি যোজেতব্বাতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং ৱিসুং উদ্ধৰণং কতং.

এৱং আৰম্মণৱসেন একৱিধায কামাৱচৰসুগতিচুতিযা দুৱিধা দুগ্গতিপটিসন্ধি, দুগ্গতিচুতিযা দুৱিধা সুগতিপটিসন্ধি, কামাৱচৰসুগতিচুতিযা দ্ৱিএকদ্ৱিপ্পকাৰানং কামৰূপাৰুপ্পানং ৱসেন পঞ্চৱিধা সুগতিপটিসন্ধি, ৰূপাৱচৰচুতিযা চ তথেৱ পঞ্চৱিধা, দুৱিধায আৰুপ্পচুতিযা পচ্চেকং দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং কামাৰুপ্পানং ৱসেন অট্ঠৱিধা চ পটিসন্ধি দস্সিতা, দুগ্গতিচুতিযা পন একৱিধায দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৱিধা ন দস্সিতা, তং দস্সেতুং ‘‘দুগ্গতিযং ঠিতস্স পনা’’তিআদিমাহ. যথাৱুত্তা পন –

দ্ৱিদ্ৱিপঞ্চপ্পকাৰা চ, পঞ্চাট্ঠদুৱিধাপি চ;

চতুৱীসতি সব্বাপি, তা হোন্তি পটিসন্ধিযো.

‘‘কামাৱচৰস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনা (ধ. স. ৪৩১, ৪৫৫, ৪৯৮) নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৱো দস্সিতপ্পকাৰোতি উপনিস্সযপচ্চযভাৱমেৱ দস্সেন্তো ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ.

আদিনা সহাতিআদিনা ৱিমিস্সৱিঞ্ঞাণেন সহ. ওমতো দ্ৱে ৱা তযো ৱা দসকা উপ্পজ্জন্তীতি গব্ভসেয্যকানং ৱসেন ৱুত্তং. অঞ্ঞত্থ হি অনেকে কলাপা সহ উপ্পজ্জন্তি. ব্ৰহ্মত্তভাৱেপি হি অনেকগাৱুতপ্পমাণে অনেকে কলাপা সহুপ্পজ্জন্তীতি তিংসতো অধিকানেৱ ৰূপানি হোন্তি গন্ধৰসাহাৰানং পটিক্খিত্তত্তা চক্খুসোতৱত্থুসত্তকজীৱিতছক্কভাৱেপি তেসং বহুত্তা. অট্ঠকথাযং পন তত্থপি চক্খুসোতৱত্থুদসকানং জীৱিতনৱকস্স চ উপ্পত্তি ৱুত্তা, পাড়িযং পন ‘‘ৰূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে ঠপেত্ৱা অসঞ্ঞসত্তানং দেৱানং পঞ্চাযতনানি পাতুভৱন্তি, পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৱন্তী’’তি ৱুত্তং, তথা ‘‘ৰূপধাতুযা ছ আযতনানি নৱ ধাতুযো’’তি সব্বসঙ্গহৱসেন তত্থ ৱিজ্জমানাযতনধাতুযো দস্সেতুং ৱুত্তং. কথাৱত্থুম্হি চ ঘানাযতনাদীনং ৱিয গন্ধাযতনাদীনঞ্চ তত্থ ভাৱো পটিক্খিত্তো ‘‘অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি? আমন্তা, অত্থি তত্থ গন্ধাযতনন্তি? ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তিআদিনা (কথা. ৫১৯), ন চ অফোট্ঠব্বাযতনানং পথৱীধাতুআদীনং ৱিয অগন্ধৰসাযতনানং গন্ধৰসানং তত্থ ভাৱো সক্কা ৱত্তুং ফুসিতুং অসক্কুণেয্যতাৱিনিমুত্তস্স পথৱীআদিসভাৱস্স ৱিয গন্ধৰসভাৱৱিনিমুত্তস্স গন্ধৰসসভাৱস্স অভাৱা.

যদি চ ঘানসম্ফস্সাদীনং কাৰণভাৱো নত্থীতি আযতনানীতি তেন ৱুচ্চেয্যুং, ধাতু-সদ্দো পন নিস্সত্তনিজ্জীৱৱাচকোতি গন্ধধাতুৰসধাতূতি অৱচনে নত্থি কাৰণং, ধম্মভাৱো চ তেসং একন্তেন ইচ্ছিতব্বো সভাৱধাৰণাদিলক্খণতো অঞ্ঞস্স অভাৱা, ধম্মানঞ্চ আযতনভাৱো একন্ততো যমকে (যম. ১. আযতনযমক.১৩) ৱুত্তো ‘‘ধম্মো আযতনন্তি? আমন্তা’’তি. তস্মা তেসং গন্ধৰসাযতনভাৱাভাৱেপি কোচি আযতনসভাৱো ৱত্তব্বো. যদি চ ফোট্ঠব্বভাৱতো অঞ্ঞো পথৱীধাতুআদিভাৱো ৱিয গন্ধৰসভাৱতো অঞ্ঞো তেসং কোচি সভাৱো সিযা, তেসং ধম্মাযতনে সঙ্গহো. গন্ধৰসভাৱে পন আযতনভাৱে চ সতি গন্ধো চ সো আযতনঞ্চ গন্ধাযতনং, ৰসো চ সো আযতনঞ্চ ৰসাযতনন্তি ইদমাপন্নমেৱাতি গন্ধৰসাযতনভাৱো চ ন সক্কা নিৱাৰেতুং, ‘‘তযো আহাৰা’’তি (ৱিভ. ৯৯৩) চ ৱচনতো কবড়ীকাৰাহাৰস্স তত্থ অভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি. তস্মা যথা পাড়িযা অৱিৰোধো হোতি, তথা ৰূপগণনা কাতব্বা. এৱঞ্হি ধম্মতা ন ৱিলোমিতা হোতীতি.

জাতিউণ্ণাযাতি গব্ভং ফালেত্ৱা গহিতউণ্ণাযাতিপি ৱদন্তি. সম্ভৱভেদোতি অত্থিতাভেদো. নিজ্ঝামতণ্হিকা কিৰ নিচ্চং দুক্খাতুৰতায কামং সেৱিত্ৱা গব্ভং ন গণ্হন্তি.

ৰূপীব্ৰহ্মেসু তাৱ ওপপাতিকযোনিকেসূতি ওপপাতিকযোনিকেহি ৰূপীব্ৰহ্মে নিদ্ধাৰেতি. ‘‘সংসেদজোপপাতীসু অৱকংসতো তিংসা’’তি এতং ৱিৱৰন্তো আহ ‘‘অৱকংসতো পনা’’তিআদি, তং পনেতং পাড়িযা ন সমেতি. ন হি পাড়িযং কামাৱচৰানং সংসেদজোপপাতিকানং অঘানকানং উপপত্তি ৱুত্তা. ধম্মহদযৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১০০৭) হি –

‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৱন্তি, কস্সচি দসাযতনানি, কস্সচি অপৰানি দসাযতনানি, কস্সচি নৱাযতনানি, কস্সচি সত্তাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি –

ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘অট্ঠাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি. তথা ‘‘দসাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি তিক্খত্তুং ৱত্তব্বং সিযা, অঘানকউপপত্তিযা ৱিজ্জমানায তিক্খত্তুঞ্চ ‘‘নৱাযতনানি পাতুভৱন্তী’’তি, ন চ তং ৱুত্তং. এৱং ধাতুপাতুভাৱাদিপঞ্হেসু যমকেপি ঘানজিৱ্হাকাযানং সহচাৰিতা ৱুত্তাতি.

চুতিপটিসন্ধীনং খন্ধাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানতা অভেদো, অসমানতা ভেদো. নযমুখমত্তং দস্সেত্ৱা ৱুত্তং অৱুত্তঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হিত্ৱা আহ ‘‘অযং তাৱ অৰূপভূমীসুযেৱ নযো’’তি. ৰূপাৰূপাৱচৰানং উপচাৰস্স বলৱতায ততো চৱিত্ৱা দুগ্গতিযং উপপত্তি নত্থীতি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা’’তি আহ. একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধীতি এত্থ একচ্চগ্গহণস্স পযোজনং মগ্গিতব্বং. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো সিযা – নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞীসু ৱুত্তা একচ্চে ৱিনিপাতিকা তিহেতুকাদিপটিসন্ধিকা, তেসং তং পটিসন্ধিং ৱিনিপাতভাৱেন দুগ্গতিপটিসন্ধীতি গহেত্ৱা সব্বসুগতিচুতিযাৱ সা পটিসন্ধি হোতি, ন একচ্চসুগতিচুতিযা এৱাতি তংনিৱত্তনত্থং একচ্চদুগ্গতিগ্গহণং কতং. অপাযপটিসন্ধি এৱ হি একচ্চসুগতিচুতিযা হোতি, ন সব্বসুগতিচুতিযা. অথ ৱা দুগ্গতিপটিসন্ধি দুৱিধা একচ্চসুগতিচুতিযা অনন্তৰা দুগ্গতিচুতিযা চাতি. তত্থ পচ্ছিমং ৱজ্জেত্ৱা পুৰিমং এৱ গণ্হিতুং আহ ‘‘একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তি. অহেতুকচুতিযা সহেতুকপটিসন্ধীতি দুহেতুকা তিহেতুকা চ যোজেতব্বা. মণ্ডূকদেৱপুত্তাদীনং ৱিয হি অহেতুকচুতিযা তিহেতুকপটিসন্ধিপি হোতীতি.

তস্স তস্স ৱিপৰীততো চ যথাযোগং যোজেতব্বন্তি ‘‘একচ্চসুগতিচুতিযা একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধী’’তিআদীসু ভেদৱিসেসেসু ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা একচ্চসুগতিপটিসন্ধী’’তিআদিনা যং যং যুজ্জতি, তং তং যোজেতব্বন্তি অত্থো. যুজ্জমানমত্তাপেক্খনৱসেন নপুংসকনিদ্দেসো কতো, যোজেতব্বন্তি ৱা ভাৱত্থো দট্ঠব্বো. অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তাৰম্মণাতিআদীসু পন ৱিপৰীতযোজনা ন কাতব্বা. ন হি মহগ্গতঅজ্ঝত্তাৰম্মণায চুতিযা অৰূপভূমীসু অমহগ্গতবহিদ্ধাৰম্মণা পটিসন্ধি অত্থি. চতুক্খন্ধায অৰূপচুতিযা পঞ্চক্খন্ধা কামাৱচৰপটিসন্ধীতি এতস্স ৱিপৰিযাযো সযমেৱ যোজিতো. অতীতাৰম্মণচুতিযা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা পটিসন্ধীতি এতস্স চ ৱিপৰিযাযো নত্থি এৱাতি. ভেদৱিসেসো এৱ চ এৱং ৱিত্থাৰেন দস্সিতো, অভেদৱিসেসো পন একেকস্মিং ভেদে তত্থ তত্থেৱ চুতিপটিসন্ধিযোজনাৱসেন যোজেতব্বো ‘‘পঞ্চক্খন্ধায কামাৱচৰায পঞ্চক্খন্ধা কামাৱচৰা…পে… অৱিতক্কঅৱিচাৰায অৱিতক্কঅৱিচাৰা’’তি, চতুক্খন্ধায পন চতুক্খন্ধা সযমেৱ যোজিতা. এতেনেৱ নযেন সক্কা ঞাতুন্তি পঞ্চক্খন্ধাদীসু অভেদৱিসেসো ন দস্সিতোতি. ততো হেতুং ৱিনাতি তত্থ হেতুং ৱিনা.

অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধীনং বন্ধনানি অঙ্গপচ্চঙ্গসন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদকানং. নিৰুদ্ধেসু চক্খাদীসূতি অতিমন্দভাৱূপগমনং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানন্তৰম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা. যমকে চ (যম. ১.আযতনযমক.১২০) –

‘‘যস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতি, তস্স মনাযতনং নিৰুজ্ঝতীতি? আমন্তা. যস্স ৱা পন মনাযতনং নিৰুজ্ঝতি, তস্স চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতীতি? সচিত্তকানং অচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং মনাযতনং নিৰুজ্ঝতি, নো চ তেসং চক্খাযতনং নিৰুজ্ঝতি. সচক্খুকানং চৱন্তানং তেসং মনাযতনঞ্চ নিৰুজ্ঝতি, চক্খাযতনঞ্চ নিৰুজ্ঝতী’’তি –

আদিনা চক্খাযতনাদীনং চুতিচিত্তেন সহ নিৰোধো ৱুত্তোতি. লদ্ধো অৱসেসো অৱিজ্জাদিকো ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো এতেনাতি লদ্ধাৱসেসপচ্চযো, সঙ্খাৰো. অৱিজ্জাপটিচ্ছাদিতাদীনৱে তস্মিং কম্মাদিৱিসযে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণভাৱেন উপ্পত্তিট্ঠানভূতে তণ্হায অপ্পহীনত্তা এৱ পুৰিমুপ্পন্নায চ সন্ততিযা পৰিণতত্তা পটিসন্ধিট্ঠানাভিমুখং ৱিঞ্ঞাণং নিন্নপোণপব্ভাৰং হুত্ৱা পৱত্ততীতি আহ ‘‘তণ্হা নামেতী’’তি. সহজাতসঙ্খাৰাতি চুতিআসন্নজৱনৱিঞ্ঞাণসহজাতচেতনা, সব্বেপি ৱা ফস্সাদযো. তস্মিং পটিসন্ধিট্ঠানে কম্মাদিৱিসযে ৱিঞ্ঞাণং খিপন্তি, খিপন্তা ৱিয তস্মিং ৱিসযে পটিসন্ধিৱসেন ৱিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৱেন পৱত্তন্তীতি অত্থো.

তন্তি তং ৱিঞ্ঞাণং, চুতিপটিসন্ধিতদাসন্নৱিঞ্ঞাণানং সন্ততিৱসেন ৱিঞ্ঞাণন্তি উপনীতেকত্তং. তণ্হায নামিযমানং…পে… পৱত্ততীতি নমনখিপনপুৰিমনিস্সযজহনাপৰনিস্সযস্সাদননিস্সযৰহিতপৱত্তনানি সন্ততিৱসেন তস্সেৱেকস্স ৱিঞ্ঞাণস্স হোন্তি, ন অঞ্ঞস্সাতি দস্সেতি. সন্ততিৱসেনাতি চ ৱদন্তো ‘‘তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি অনঞ্ঞ’’ন্তি (ম. নি. ১.৩৯৬) ইদঞ্চ মিচ্ছাগাহং পটিক্খিপতি. সতি হি নানত্তনযে সন্ততিৱসেন একত্তনযো হোতীতি. ওৰিমতীৰৰুক্খৱিনিবদ্ধৰজ্জু ৱিয পুৰিমভৱত্তভাৱৱিনিবন্ধং কম্মাদিআৰম্মণং দট্ঠব্বং, পুৰিসো ৱিয ৱিঞ্ঞাণং, তস্স মাতিকাতিক্কমনিচ্ছা ৱিয তণ্হা, অতিক্কমনপযোগো ৱিয খিপনকসঙ্খাৰা. যথা চ সো পুৰিসো পৰতীৰে পতিট্ঠহমানো পৰতীৰৰুক্খৱিনিবদ্ধং কিঞ্চি অস্সাদযমানো অনস্সাদযমানো ৱা কেৱলং পথৱিযং সবলপযোগেহেৱ পতিট্ঠাতি, এৱমিদম্পি ভৱন্তৰত্তভাৱৱিনিবদ্ধং হদযৱত্থুনিস্সযং পঞ্চৱোকাৰভৱে অস্সাদযমানং চতুৱোকাৰভৱে অনস্সাদযমানং ৱা কেৱলং আৰম্মণসম্পযুত্তকম্মেহেৱ পৱত্ততি. তত্থ অস্সাদযমানন্তি পাপুণন্তং, পটিলভমানন্তি অত্থো.

ভৱন্তৰাদিপটিসন্ধানতোতি ভৱন্তৰস্স আদিসম্বন্ধনতো, ভৱন্তৰাদযো ৱা ভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসন্তৰা, তেসং পটিসন্ধানতোতি অত্থো. কম্মন্তি পটিসন্ধিজনকং কম্মং. সঙ্খাৰাতি চুতিআসন্নজৱনৱিঞ্ঞাণসহগতা খিপনকসঙ্খাৰা.

সদ্দাদিহেতুকাতি এত্থ পটিঘোসো সদ্দহেতুকো, পদীপো পদীপন্তৰাদিহেতুকো, মুদ্দা লঞ্ছনহেতুকা, ছাযা আদাসাদিগতমুখাদিহেতুকা. অঞ্ঞত্ৰ অগন্ত্ৱা হোন্তীতি সদ্দাদিপচ্চযদেসং অগন্ত্ৱা সদ্দাদিহেতুকা হোন্তি ততো পুব্বে অভাৱা, এৱমিদম্পি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ন হেতুদেসং গন্ত্ৱা তংহেতুকং হোতি ততো পুব্বে অভাৱা, তস্মা ন ইদং হেতুদেসতো পুৰিমভৱতো আগতং পটিঘোসাদযো ৱিয সদ্দাদিদেসতো, নাপি তত্থ হেতুনা ৱিনা উপ্পন্নং সদ্দাদীহি ৱিনা পটিঘোসাদযো ৱিযাতি অত্থো. অথ ৱা অঞ্ঞত্ৰ অগন্ত্ৱা হোন্তীতি পুব্বে পচ্চযদেসে সন্নিহিতা হুত্ৱা ততো অঞ্ঞত্ৰ গন্ত্ৱা তপ্পচ্চযা ন হোন্তি উপ্পত্তিতো পুব্বে অভাৱা, নাপি সদ্দাদিপচ্চযা ন হোন্তি, এৱমিদম্পীতি ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং. এস নযোতি বীজঙ্কুৰাদীসু সব্বহেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৱং যোজনা কাতব্বাতি দস্সেতি. ইধাপি হি হেতুহেতুসমুপ্পন্নৱিঞ্ঞাণানং একন্তমেকত্তে সতি ন মনুস্সগতিকো দেৱগতিভূতো সিযা, একন্তনানত্তে ন কম্মৱতো ফলং সিযা. ততো ‘‘ৰত্তস্স বীজং, ৰত্তস্স ফল’’ন্তিআদিকস্স ৱিয ‘‘ভূতপুব্বাহং, ভন্তে, ৰোহিতস্সো নাম ইসী’’তিআদিকস্স (সং. নি. ১.১০৭) ৱোহাৰস্স লোপো সিযা, তস্মা এত্থ সন্তানবন্ধে সতি হেতুহেতুসমুপ্পন্নেসু ন একন্তমেৱ একতা ৱা নানতা ৱা উপগন্তব্বা. এত্থ চ একন্তএকতাপটিসেধেন ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৱাৰেতি, একন্তনানতাপটিসেধেন ‘‘পৰংকতং সুখং দুক্খ’’ন্তি, হেতুহেতুসমুপ্পন্নভাৱৱচনেন ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি. এত্থাতি একসন্তানে.

চতুমধুৰঅলত্তকৰসাদিভাৱনা অম্বমাতুলুঙ্গাদিবীজানং অভিসঙ্খাৰো. এত্থ বীজং ৱিয কম্মৱা সত্তো, অভিসঙ্খাৰো ৱিয কম্মং, বীজস্স অঙ্কুৰাদিপ্পবন্ধো ৱিয সত্তস্স পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণাদিপ্পবন্ধো, তত্থুপ্পন্নস্স মধুৰস্স ৰত্তকেসৰস্স ৱা ফলস্স ৱা তস্সেৱ বীজস্স, ততো এৱ চ অভিসঙ্খাৰতো ভাৱো ৱিয কম্মকাৰকস্সেৱ সত্তস্স, তংকম্মতো এৱ চ ফলস্স ভাৱো ৱেদিতব্বো. বালসৰীৰে কতং ৱিজ্জাপৰিযাপুণনং সিপ্পসিক্খনং ওসধপ্পযোগো চ ন ৱুড্ঢসৰীৰং গচ্ছন্তি. অথ চ তংনিমিত্তং ৱিজ্জাপাটৱং সিপ্পজাননং অনামযতা চ ৱুড্ঢসৰীৰে হোতি, ন চ তং অঞ্ঞস্স হোতি তংসন্ততিপৰিযাপন্নে এৱ ৱুড্ঢসৰীৰে উপ্পজ্জনতো, ন চ যথাপযুত্তেন ৱিজ্জাপৰিযাপুণনাদিনা ৱিনা অঞ্ঞতো হোতি তদভাৱে অভাৱতো. এৱমিধাপি সন্তানে যং ফলং, এতং নাঞ্ঞস্স, ন চ অঞ্ঞতোতি যোজেতব্বং. ন অঞ্ঞতোতি এতেন চ সঙ্খাৰাভাৱে ফলাভাৱমেৱ দস্সেতি, নাঞ্ঞপচ্চযনিৱাৰণং কৰোতি.

যম্পি ৱুত্তং, তত্থ ৱদামাতি ৱচনসেসো. তত্থ ৱা উপভুঞ্জকে অসতি সিদ্ধা ভুঞ্জকসম্মুতীতি সম্বন্ধো. ফলতীতি সম্মুতি ফলতিসম্মুতি.

এৱং সন্তেপীতি অসঙ্কন্তিপাতুভাৱে, তত্থ চ যথাৱুত্তদোসপৰিহৰণে সতি সিদ্ধেতি অত্থো. পৱত্তিতো পুব্বেতি কম্মাযূহনক্খণতো পুব্বে. পচ্ছা চাতি ৱিপচ্চনপৱত্তিতো পচ্ছা চ. অৱিপক্কৱিপাকা কতত্তা চে পচ্চযা, ৱিপক্কৱিপাকানম্পি কতত্তং সমানন্তি তেসম্পি ফলাৱহতা সিযাতি আসঙ্কানিৱত্তনত্থং আহ ‘‘ন চ নিচ্চং ফলাৱহা’’তি. ন ৱিজ্জমানত্তা ৱা অৱিজ্জমানত্তা ৱাতি এতেন ৱিজ্জমানত্তং অৱিজ্জমানত্তঞ্চ নিস্সায ৱুত্তদোসেৱ পৰিহৰতি.

তস্সা পাটিভোগকিৰিযায, ভণ্ডকীণনকিৰিযায, ইণগহণাদিকিৰিযায ৱা কৰণমত্তং তংকিৰিযাকৰণমত্তং. তদেৱ তদত্থনিয্যাতনে পটিভণ্ডদানে ইণদানে চ পচ্চযো হোতি, অফলিতনিয্যাতনাদিফলন্তি অত্থো.

অৱিসেসেনাতি ‘‘তিহেতুকো তিহেতুকস্সা’’তিআদিকং ভেদং অকত্ৱাৱ সামঞ্ঞতো, পিণ্ডৱসেনাতি অত্থো. সব্বত্থ উপনিস্সযপচ্চযো বলৱকম্মস্স ৱসেন যোজেতব্বো. ‘‘দুব্বলঞ্হি উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি ৱক্খমানমেৱেতং পট্ঠানৱণ্ণনাযন্তি. অৱিসেসেনাতি সব্বপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং সহ সঙ্গণ্হাতি. দ্ৱাদসাকুসলচেতনাভেদোতি এত্থ উদ্ধচ্চসহগতা কস্মা গহিতাতি ৱিচাৰেতব্বমেতং. একস্স ৱিঞ্ঞাণস্স তথেৱ পচ্চযো পটিসন্ধিযং, নো পৱত্তেতি একস্সেৱ পচ্চযভাৱনিযমো পটিসন্ধিযং, নো পৱত্তে. পৱত্তে হি সত্তন্নম্পি পচ্চযোতি অধিপ্পাযো. ‘‘তথা কামাৱচৰদেৱলোকেপি অনিট্ঠা ৰূপাদযো নত্থী’’তি ৱুত্তং, দেৱানং পন পুব্বনিমিত্তপাতুভাৱকালে মিলাতমালাদীনং অনিট্ঠতা কথং ন সিযা.

স্ৱেৱ দ্ৱীসু ভৱেসূতি এত্থ একূনতিংসচেতনাভেদম্পি চিত্তসঙ্খাৰং চিত্তসঙ্খাৰভাৱেন একত্তং উপনেত্ৱা ‘‘স্ৱেৱা’’তি ৱুত্তং. তদেকদেসো পন কামাৱচৰচিত্তসঙ্খাৰোৱ তেৰসন্নং নৱন্নঞ্চ পচ্চযো দট্ঠব্বো. একদেসপচ্চযভাৱেন হি সমুদাযো ৱুত্তোতি.

যত্থ চ ৱিত্থাৰপ্পকাসনং কতং, ততো ভৱতো পট্ঠায মুখমত্তপ্পকাসনং কাতুকামো আহ ‘‘আদিতো পট্ঠাযা’’তি. তেন ‘‘দ্ৱীসু ভৱেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ততিযজ্ঝানভূমিৱসেনাতি এতেন একত্তকাযএকত্তসঞ্ঞীসামঞ্ঞেন চতুত্থজ্ঝানভূমি চ অসঞ্ঞাৰুপ্পৱজ্জা গহিতাতি ৱেদিতব্বা. যথাসম্ভৱন্তি একৱীসতিযা কামাৱচৰৰূপাৱচৰকুসলৱিপাকেসু চুদ্দসন্নং পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ, সত্তন্নং পৱত্তে এৱ. অযং যথাসম্ভৱো.

চতুন্নং ৱিঞ্ঞাণানন্তি ভৱাদযো অপেক্খিত্ৱা ৱুত্তং, চতূসু অন্তোগধানং পন তিণ্ণং ৱিঞ্ঞাণানং তীসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু চ পচ্চযভাৱো যোজেতব্বো, অৱিঞ্ঞাণকে সত্তাৱাসে সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণে অৱিজ্জমানেপি তস্স সঙ্খাৰহেতুকত্তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. এতস্মিঞ্চ মুখমত্তপ্পকাসনে পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং দুগ্গতিআদীসু পৱত্তিযং কুসলৱিপাকাদিৱিঞ্ঞাণানং পচ্চযভাৱো ভৱেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱিঞ্ঞাযতীতি ন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

ৱিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নামৰূপপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৮. সুত্তন্তাভিধম্মেসু নামৰূপদেসনাৱিসেসো দেসনাভেদো. তযো খন্ধাতি এতং যদিপি পাড়িযং নত্থি, অত্থতো পন ৱুত্তমেৱ হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

অণ্ডজানঞ্চ অভাৱকানন্তি যোজেতব্বং. সন্ততিসীসানীতি কলাপসন্তানমূলানি. যদিপি ৱিকাৰৰূপানি পটিসন্ধিক্খণে ন সন্তি, লক্খণপৰিচ্ছেদৰূপানি পন সন্তীতি তানি অপৰিনিপ্ফন্নানি পৰমত্থতো ৱিৱজ্জেন্তো আহ ‘‘ৰূপৰূপতো’’তি.

কামভৱে পন যস্মা সেসওপপাতিকানন্তি এত্থ কিঞ্চাপি কামভৱে ‘‘ওপপাতিকা’’তি ৱুত্তা ন সন্তি, যেন সেসগ্গহণং সাত্থকং ভৱেয্য, অণ্ডজগব্ভসেয্যকেহি পন ওপপাতিকসংসেদজা সেসা হোন্তীতি সেসগ্গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা ব্ৰহ্মকাযিকাদিকেহি ওপপাতিকেহি ৱুত্তেহি সেসে সন্ধায ‘‘সেসওপপাতিকান’’ন্তি আহ. তে পন অৰূপিনোপি সন্তীতি ‘‘কামভৱে’’তি ৱুত্তং, অপৰিপুণ্ণাযতনানং পন নামৰূপং যথাসম্ভৱং ৰূপমিস্সকৱিঞ্ঞাণনিদ্দেসে ৱুত্তনযেন সক্কা ধম্মগণনাতো ৱিঞ্ঞাতুন্তি ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

অৱকংসতো দ্ৱে অট্ঠকানেৱ উতুচিত্তসমুট্ঠানানি হোন্তীতি সসদ্দকালং সন্ধায ‘‘উক্কংসতো দ্ৱিন্নং নৱকান’’ন্তি ৱুত্তং. পুব্বেতি খন্ধৱিভঙ্গেতি ৱদন্তি. তত্থ হি ‘‘একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমান’’ন্তি ৱুত্তং. ইধেৱ ৱা ৱুত্তং সন্ততিদ্ৱযাদিকং সত্তকপৰিযোসানং সন্ধাযাহ ‘‘পুব্বে ৱুত্তং কম্মসমুট্ঠানং সত্ততিৱিধ’’ন্তি, তং পনুপ্পজ্জমানং একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জতীতি ইমিনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং ‘‘একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং উপ্পজ্জমান’’ন্তি. চতুদ্দিসা ৱৱত্থাপিতাতি অঞ্ঞমঞ্ঞসংসট্ঠসীসা মূলেন চতূসু দিসাসু ৱৱত্থাপিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গেত্ৱা ঠিতা ভিন্নৱাহনিকা ৱিয.

পঞ্চৱোকাৰভৱে চ পৱত্তিযন্তি ৰূপাজনককম্মজং পঞ্চৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিকালং সহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযঞ্চ সন্ধাযাহ. তদা হি ততো নামমেৱ হোতীতি, কম্মৱিঞ্ঞাণপচ্চযা পন সদাপি উভযং হোতীতি সক্কা ৱত্তুং, পচ্ছাজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযা চ ৰূপং উপত্থদ্ধং হোতীতি. অসঞ্ঞেসূতিআদি কম্মৱিঞ্ঞাণপচ্চযং সন্ধায ৱুত্তং, পঞ্চৱোকাৰভৱে চ পৱত্তিযন্তি ভৱঙ্গাদিজনককম্মতো অঞ্ঞেন ৰূপুপ্পত্তিকালং নিৰোধসমাপত্তিকালং ভৱঙ্গাদিউপ্পত্তিকালতো অঞ্ঞকালঞ্চ সন্ধায ৱুত্তন্তি যুত্তং. ভৱঙ্গাদিউপ্পত্তিকালে হি তংজনকেনেৱ কম্মুনা উপ্পজ্জমানং ৰূপং, সো চ ৱিপাকো কম্মৱিঞ্ঞাণপচ্চযো হোতীতি সক্কা ৱত্তুং. সহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযানপেক্খম্পি হি পৱত্তিযং কম্মেন পৱত্তমানং ৰূপং নামঞ্চ ন কম্মৱিঞ্ঞাণানপেক্খং হোতীতি. সব্বত্থাতি পটিসন্ধিযং পৱত্তে চ. সহজাতৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, কম্মৱিঞ্ঞাণপচ্চযা চ নামৰূপঞ্চ যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. নামঞ্চ ৰূপঞ্চ নামৰূপঞ্চ নামৰূপন্তি এত্থ নামৰূপ-সদ্দো অত্তনো একদেসেন নাম-সদ্দেন নাম-সদ্দস্স সৰূপো, ৰূপ-সদ্দেন চ ৰূপ-সদ্দস্স, তস্মা ‘‘সৰূপানং একসেসো’’তি নামৰূপ-সদ্দস্স ঠানং ইতৰেসঞ্চ নামৰূপ-সদ্দানং অদস্সনং দট্ঠব্বং.

ৱিপাকতো অঞ্ঞং অৱিপাকং. যতো দ্ৱিধা মতং, ততো যুত্তমেৱ ইদন্তি যোজেতব্বং. কুসলাদিচিত্তক্খণেতি আদি-সদ্দেন অকুসলকিৰিযচিত্তক্খণে ৱিয ৱিপাকচিত্তক্খণেপি ৱিপাকাজনককম্মসমুট্ঠানং সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিপাকচিত্তক্খণে পন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণপচ্চযা পুব্বে ৱুত্তনযেন উভযঞ্চ উপলব্ভতীতি তাদিসৱিপাকচিত্তক্খণৱজ্জনত্থং ‘‘কুসলাদিচিত্তক্খণে’’তি ৱুত্তং.

সুত্তন্তিকপৰিযাযেনাতি পট্ঠানে ৰূপানং উপনিস্সযপচ্চযস্স অৱুত্তত্তা ৱুত্তং, সুত্তন্তে পন ‘‘যস্মিং সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, সো তস্স উপনিস্সযো নিদানং হেতু পভৱো’’তি কত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাণূপনিসং নামৰূপ’’ন্তি ৰূপস্স চ ৱিঞ্ঞাণূপনিস্সযতা ৱুত্তা. ৱনপত্থপৰিযাযে চ ৱনসণ্ডগামনিগমনগৰজনপদপুগ্গলূপনিস্সযো ইৰিযাপথৱিহাৰো, ততো চ চীৱৰাদীনং জীৱিতপৰিক্খাৰানং কসিৰেন চ অপ্পকসিৰেন চ সমুদাগমনং ৱুত্তং, ন চ ৱনসণ্ডাদযো আৰম্মণূপনিস্সযাদিভাৱং ইৰিযাপথানং চীৱৰাদিসমুদাগমনস্স চ ভজন্তি, তস্মা ৱিনা অভাৱো এৱ চ সুত্তন্তপৰিযাযতো উপনিস্সযভাৱো দট্ঠব্বো. নামস্স অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং কম্মাৰম্মণপটিসন্ধিআদিকালে আৰম্মণপচ্চযোৱ হোতীতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি ৰূপস্সেৱ সুত্তন্তিকপৰিযাযতো একধা পচ্চযভাৱো ৱুত্তো. সসংসযস্স হি ৰূপস্স তংপচ্চযো হোতীতি ৱুত্তে নামস্স হোতীতি ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি.

পৱত্তস্স পাকটত্তা অপাকটং পটিসন্ধিং গহেত্ৱা পুচ্ছতি ‘‘কথং পনেত’’ন্তিআদিনা. সুত্ততো নামং, যুত্তিতো ৰূপং ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা হোতীতি জানিতব্বং. যুত্তিতো সাধেত্ৱা সুত্তেন তং দড়্হং কৰোন্তো ‘‘কম্মসমুট্ঠানস্সপি হী’’তিআদিমাহ. চিত্তসমুট্ঠানস্সেৱাতি চিত্তসমুট্ঠানস্স ৱিয. যস্মা নামৰূপমেৱ পৱত্তমানং দিস্সতি, তস্মা তদেৱ ৱদন্তেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং. সুঞ্ঞতাপকাসনঞ্হি ধম্মচক্কপ্পৱত্তনন্তি অধিপ্পাযো. নামৰূপমত্ততাৱচনেনেৱ ৱা পৱত্তিযা দুক্খসচ্চমত্ততা ৱুত্তা, দুক্খসচ্চপ্পকাসনেন চ তস্স সমুদযো, তস্স চ নিৰোধো, নিৰোধগামী চ মগ্গো পকাসিতো এৱ হোতি. অহেতুকস্স দুক্খস্স হেতুনিৰোধা, অনিৰুজ্ঝনকস্স চ অভাৱা, নিৰোধস্স চ উপাযেন ৱিনা অনধিগন্তব্বত্তাতি চতুসচ্চপ্পকাসনং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং যোজেতব্বং.

নামৰূপপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সড়াযতনপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২২৯. নিযমতোতি চ ইদং চতুন্নং ভূতানং, ছন্নং ৱত্থূনং, জীৱিতস্স চ যথাসম্ভৱং সহজাতনিস্সযপুৰেজাতইন্দ্ৰিযাদিনা একন্তেন সড়াযতনস্স পৱত্তমানস্স পচ্চযভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৰূপাযতনাদীনং পন সহজাতনিস্সযানুপালনভাৱো নত্থীতি অগ্গহণং ৱেদিতব্বং. আৰম্মণাৰম্মণপুৰেজাতাদিভাৱো চ তেসং ন সন্ততিপৰিযাপন্নানমেৱ, ন চ চক্খাদীনং ৱিয একপ্পকাৰেনেৱাতি অনিযমতো পচ্চযভাৱো. নিযমতো…পে… জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি এৱন্তি এত্থ এৱং-সদ্দেন ৱা ৰূপাযতনাদীনম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতনন্তি এত্থ যদিপি ছট্ঠাযতনসড়াযতন-সদ্দানং সদ্দতো সৰূপতা নত্থি, অত্থতো পন সড়াযতনেকদেসোৱ ছট্ঠাযতনন্তি একদেসসৰূপতা অত্থীতি একদেসসৰূপেকসেসো কতোতি ৱেদিতব্বো. অত্থতোপি হি সৰূপানং একদেসসৰূপেকসেসং ইচ্ছন্তি ‘‘ৱঙ্কো চ কুটিলো চ কুটিলা’’তি, তস্মা অত্থতো একদেসসৰূপানঞ্চ একসেসেন ভৱিতব্বন্তি.

অথ ৱা ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনন্তি ৱা, মনাযতনন্তি ৱা, ছট্ঠাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতনন্তি ৱা, মনাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ মনাযতনন্তি ৱা একসেসং কত্ৱা চক্খাদীহি সহ ‘‘সড়াযতন’’ন্তি ৱুত্তন্তি তমেৱ একসেসং নামমত্তপচ্চযস্স, নামৰূপপচ্চযস্স চ মনাযতনস্স ৱসেন কতং অত্থতো দস্সেন্তো আহ ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চ সড়াযতনন্তি এৱং কতেকসেসস্সা’’তি. যথাৱুত্তোপি হি একসেসো অত্থতো ছট্ঠাযতনঞ্চ সড়াযতনঞ্চাতি এৱং কতো নাম হোতীতি. সব্বত্থ চ একসেসে কতে একৱচননিদ্দেসো কতেকসেসানং সড়াযতনাদিসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞৱসেন কতোতি দট্ঠব্বো. অব্যাকতৱাৰে ৱক্খতীতি কিঞ্চাপি অকুসলৱাৰে কুসলৱাৰে চ ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি ৱুত্তং, সুত্তন্তভাজনীযে পন ৱিপাকছট্ঠাযতনমেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযেন অব্যাকতৱাৰমেৱ সাধকভাৱেন উদাহটন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চযনযে পন ‘‘ছট্ঠা হোতি তং অৱকংসতো’’তিআদিনা অৱিপাকস্সপি পচ্চযো উদ্ধটো, সো নিৰৱসেসং ৱত্তুকামতায উদ্ধটোতি ৱেদিতব্বো. ইধ সঙ্গহিতন্তি ইধ একসেসনযেন সঙ্গহিতং, তত্থ অব্যাকতৱাৰে লোকিযৱিপাকভাজনীযে ৱিভত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

নেয্যন্তি ঞেয্যং. উক্কংসাৱকংসোতি এত্থ সত্তধা পচ্চযভাৱতো উক্কংসো অট্ঠধা পচ্চযভাৱো, ততো পন নৱধা ততো ৱা দসধাতি অযং উক্কংসো, অৱকংসো পন দসধা পচ্চযভাৱতো নৱধা পচ্চযভাৱো, ততো অট্ঠধা, ততো সত্তধাতি এৱং ৱেদিতব্বো, ন পন সত্তধা পচ্চযভাৱতো এৱ দ্ৱেপি উক্কংসাৱকংসা যোজেতব্বা ততো অৱকংসাভাৱতোতি.

হদযৱত্থুনো সহাযং হুত্ৱাতি এতেন অৰূপে ৱিয অসহাযং নামং ন হোতি, হদযৱত্থু চ নামেন সহ ছট্ঠাযতনস্স পচ্চযো হোতীতি এত্তকমেৱ দস্সেতি, ন পন যথা হদযৱত্থু পচ্চযো হোতি, তথা নামম্পীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. ৱত্থু হি ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতি, ন নামং, নামঞ্চ ৱিপাকহেতাদিপচ্চযো হোতি, ন ৱত্থূতি. পৱত্তে অৰূপধম্মা কম্মজৰূপস্স ঠিতিপ্পত্তস্সেৱ পচ্চযা হোন্তি, ন উপ্পজ্জমানস্সাতি ৱিপ্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতা চ পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তাদযো এৱ চক্খাদীনং যোজেতব্বা.

অৱসেসমনাযতনস্সাতি এত্থ ‘‘পঞ্চক্খন্ধভৱে পনা’’তি এতস্স অনুৱত্তমানত্তা পঞ্চৱোকাৰভৱে এৱ পৱত্তমানং পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি অৱসেসমনাযতনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নামৰূপস্স সহজাতাদিসাধাৰণপচ্চযভাৱো সম্পযুত্তাদিঅসাধাৰণপচ্চযভাৱো চ যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো.

সড়াযতনপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ফস্সপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩০. ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি অভিধম্মভাজনীযপাড়ি আৰুপ্পং সন্ধায ৱুত্তাতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি পাড়িঅনুসাৰতো’’তি আহ. অজ্ঝত্তন্তি সসন্ততিপৰিযাপন্নমেৱ গণ্হাতি. তঞ্হি সসন্ততিপৰিযাপন্নকম্মনিব্বত্তং তাদিসস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি, ৰূপাদীনি পন বহিদ্ধা অনুপাদিন্নানি চ ফস্সস্স আৰম্মণং হোন্তি, ন তানি চক্খাদীনি ৱিয সসন্ততিপৰিযাপন্নকম্মকিলেসনিমিত্তপৱত্তিভাৱেন ফস্সস্স পচ্চযোতি পঠমাচৰিযৱাদে ন গহিতানি, দুতিযাচৰিযৱাদে পন যথা তথা ৱা পচ্চযভাৱে সতি ন সক্কা ৱজ্জেতুন্তি গহিতানীতি.

যদি সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভৱেয্য, ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি একস্স ৱচনং যুজ্জেয্য. অথাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা সম্ভৱেয্যুং, তথাপি সব্বাযতনেহি সব্বফস্সসম্ভৱতো আযতনভেদেন ফস্সভেদো নত্থীতি তদভেদৱসেন একস্স ৱচনং যুজ্জেয্য, তথা পন অসম্ভৱতো ন যুত্তন্তি চোদেতি ‘‘ন সব্বাযতনেহী’’তিআদিনা. অঞ্ঞস্সপি ৱা অসম্ভৱন্তস্স ৱিধানস্স বোধনত্থমেৱ ‘‘নাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা’’তি ৱুত্তং, ‘‘ন সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভোতী’’তি ইদমেৱ পন একফস্সৱচনস্স অযুত্তদীপকং কাৰণন্তি ৱেদিতব্বং. নিদস্সনৱসেন ৱা এতং ৱুত্তং, নাপি একম্হা আযতনা সব্বে ফস্সা সম্ভোন্তি, এৱং ন সব্বাযতনেহি একো ফস্সো সম্ভোতি, তস্মা একস্স ৱচনং অযুত্তন্তি. পৰিহাৰং পন অনেকাযতনেহি একফস্সস্স সম্ভৱতোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জন’’ন্তিআদিমাহ. একোপি অনেকাযতনপ্পভৱো একোপনেকাযতনপ্পভৱো. ছধাপচ্চযত্তে পঞ্চৱিভাৱযেতি এৱং সেসেসুপি যোজনা. তথা চাতি পচ্চুপ্পন্নানি ৰূপাদীনি পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ধম্মাযতনপৰিযাপন্নং ৰূপৰূপং সন্ধায ৱুত্তং. আৰম্মণপচ্চযমত্তেনাতি তং সব্বং অপচ্চুপ্পন্নং অঞ্ঞঞ্চ ধম্মাযতনং সন্ধায ৱুত্তং.

ফস্সপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৱেদনাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩১. ‘‘সেসান’’ন্তি এত্থ সম্পটিচ্ছনস্স চক্খুসম্ফস্সাদযো পঞ্চ যদিপি অনন্তৰাদীহিপি পচ্চযা হোন্তি, অনন্তৰাদীনং পন উপনিস্সযে অন্তোগধত্তা সন্তীৰণতদাৰম্মণানঞ্চ সাধাৰণস্স তস্স ৱসেন ‘‘একধা’’তি ৱুত্তং.

তেভূমকৱিপাকৱেদনানম্পি সহজাতমনোসম্ফস্সসঙ্খাতো সো ফস্সো অট্ঠধা পচ্চযো হোতীতি যোজেতব্বং. পচ্চযং অনুপাদিন্নম্পি কেচি ইচ্ছন্তীতি ‘‘যা পনা’’তিআদিনা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনফস্সস্স পচ্চযভাৱো ৱুত্তো, তঞ্চ মুখমত্তদস্সনত্থং দট্ঠব্বং. এতেন নযেন সব্বস্স অনন্তৰস্স অনানন্তৰস্স চ ফস্সস্স তস্সা তস্সা ৱিপাকৱেদনায উপনিস্সযতা যোজেতব্বাতি.

ৱেদনাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

তণ্হাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩২. মমত্তেনাতি সম্পিযাযমানেন, অস্সাদনতণ্হাযাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ পুত্তো ৱিয ৱেদনা দট্ঠব্বা, খীৰাদযো ৱিয ৱেদনায পচ্চযভূতা ৰূপাদযো, খীৰাদিদাযিকা ধাতি ৱিয ৰূপাদিছড়াৰম্মণদাযকা চিত্তকাৰাদযো ছ. তত্থ ৱেজ্জো ৰসাযনোজাৱসেন তদুপত্থম্ভিতজীৱিতৱসেন চ ধম্মাৰম্মণস্স দাযকোতি দট্ঠব্বো. আৰম্মণপচ্চযো উপ্পজ্জমানস্স আৰম্মণমত্তমেৱ হোতি, ন উপনিস্সযো ৱিয উপ্পাদকোতি উপ্পাদকস্স উপনিস্সযস্সেৱ ৱসেন ‘‘একধাৱা’’তি ৱুত্তং. উপনিস্সযেন ৱা আৰম্মণূপনিস্সযো সঙ্গহিতো, তেন চ আৰম্মণভাৱেন তংসভাৱো অঞ্ঞোপি আৰম্মণভাৱো দীপিতো হোতীতি উপনিস্সযৱসেনেৱ পচ্চযভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

যস্মা ৱাতিআদিনা ন কেৱলং ৱিপাকসুখৱেদনা এৱ, তিস্সোপি পন ৱেদনা ৱিপাকা ৱিসেসেন তণ্হায উপনিস্সযপচ্চযো, অৱিসেসেন ইতৰা চাতি দস্সেতি. উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৱ ভাসিতাতি তস্মা সাপি ভিয্যো ইচ্ছনৱসেন তণ্হায উপনিস্সযোতি অধিপ্পাযো. উপেক্খা পন অকুসলৱিপাকভূতা অনিট্ঠত্তা দুক্খে অৱৰোধেতব্বা, ইতৰা ইট্ঠত্তা সুখেতি সা দুক্খং ৱিয সুখং ৱিয চ উপনিস্সযো হোতীতি সক্কা ৱত্তুন্তি. ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি ৱচনেন সব্বস্স ৱেদনাৱতো পচ্চযস্স অত্থিতায তণ্হুপ্পত্তিপ্পসঙ্গে তংনিৱাৰণত্থমাহ ‘‘ৱেদনাপচ্চযা চাপী’’তিআদি.

ননু ‘‘অনুসযসহাযা ৱেদনা তণ্হায পচ্চযো হোতী’’তি ৱচনস্স অভাৱা অতিপ্পসঙ্গনিৱত্তনং ন সক্কা কাতুন্তি? ন, ৱট্টকথায পৱত্তত্তা. ৱট্টস্স হি অনুসযৱিৰহে অভাৱতো অনুসযসহিতাযেৱ পচ্চযোতি অত্থতো ৱুত্তমেতং হোতীতি. অথ ৱা ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তি অনুৱত্তমানত্তা অনুসযসহিতাৱ পচ্চযোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি চ এত্থ ৱেদনাপচ্চযা এৱ তণ্হা, ন ৱেদনায ৱিনাতি অযং নিযমো ৱিঞ্ঞাযতি, ন ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা হোতি এৱাতি, তস্মা অতিপ্পসঙ্গো নত্থি এৱাতি.

ৱুসীমতোতি ৱুসিতৱতো, ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযৱাসস্সাতি অত্থো. ৱুস্সতীতি ৱা ‘‘ৱুসী’’তি মগ্গো ৱুচ্চতি, সো এতস্স ৱুত্থো অত্থীতি ৱুসীমা. অগ্গফলং ৱা পৰিনিট্ঠিতৱাসত্তা ‘‘ৱুসী’’তি ৱুচ্চতি, তং এতস্স অত্থীতি ৱুসীমা.

তণ্হাপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপাদানপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩৩. সস্সতো অত্তাতি ইদং পুৰিমদিট্ঠিং উপাদিযমানং উত্তৰদিট্ঠিং নিদস্সেতুং ৱুত্তং. যথা হি এসা দিট্ঠি দড়্হীকৰণৱসেন পুৰিমং উত্তৰা উপাদিযতি, এৱং ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকাপীতি. অত্তগ্গহণং পন অত্তৱাদুপাদানন্তি ন ইদং দিট্ঠুপাদানদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. লোকো চাতি ৱা অত্তগ্গহণৱিনিমুত্তং গহণং দিট্ঠুপাদানভূতং ইধ পুৰিমদিট্ঠিউত্তৰদিট্ঠিৱচনেহি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰে পন সঙ্খেপতো তণ্হাদড়্হত্তং, সঙ্খেপতো দিট্ঠিমত্তমেৱ, ৱিত্থাৰতো পনা’’তি এৱং ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰতো সঙ্খেপং ৱিত্থাৰঞ্চ নিদ্ধাৰেতীতি. ধম্মসঙ্খেপৱিত্থাৰেতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং দট্ঠব্বং.

পকতিঅণুআদীনং সস্সতগাহপুব্বঙ্গমো, সৰীৰস্স উচ্ছেদগ্গাহপুব্বঙ্গমো চ তেসং সামিভূতো কোচি সস্সতো উচ্ছিজ্জমানো ৱা অত্তা অত্থীতি অত্তগ্গাহো কদাচি হোতীতি ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৱুত্তং. যেভুয্যেন পঠমং অত্তৱাদুপাদানন্তিআদিনা ৱা সম্বন্ধো.

যদিপি ভৱৰাগজৱনৱীথি সব্বপঠমং পৱত্ততি গহিতপ্পটিসন্ধিকস্স ভৱনিকন্তিযা পৱত্তিতব্বত্তা, সো পন ভৱৰাগো তণ্হাদড়্হত্তং ন হোতীতি মঞ্ঞমানো ন কামুপাদানস্স পঠমুপ্পত্তিমাহ. তণ্হা কামুপাদানন্তি পন ৱিভাগস্স অকৰণে সব্বাপি তণ্হা কামুপাদানন্তি, কৰণেপি কামৰাগতো অঞ্ঞাপি তণ্হা দড়্হভাৱং পত্তা কামুপাদানন্তি তস্স অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝতা ৱুত্তা.

উপ্পত্তিট্ঠানভূতা চিত্তুপ্পাদা ৱিসযো. পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আলযো, তত্থ ৰমতীতি আলযৰামা, পজা. তেনেৱ সা আলযৰামতা চ সকসন্তানে পৰসন্তানে চ পাকটা হোতীতি. উপনিস্সযৱচনেন আৰম্মণানন্তৰপকতূপনিস্সযা ৱুত্তাতি অনন্তৰপচ্চযাদীনম্পি সঙ্গহো কতো হোতি.

উপাদানপদনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ভৱপদনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৩৪. ফলৱোহাৰেন কম্মভৱো ভৱোতি ৱুত্তোতি উপপত্তিভৱনিব্বচনমেৱ দ্ৱযস্সপি সাধাৰণং কত্ৱা ৱদন্তো আহ ‘‘ভৱতীতি ভৱো’’তি. ভৱং গচ্ছতীতি নিপ্ফাদনফলৱসেন অত্তনো পৱত্তিকালে ভৱাভিমুখং হুত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো, নিব্বত্তনমেৱ ৱা এত্থ গমনং অধিপ্পেতং.