৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৱণ্ণনা

২৪৬. নিপ্পদেসত্তা ভৱেন উপাদানং সঙ্গহিতন্তি পচ্চযুপ্পন্নস্স উপাদানস্স ৱিসুং ঠিতস্স অভাৱা ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পন ভৱো নিপ্পদেসো’’তিআদিমাহ. এৱং সতি ‘‘নামপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৱত্তব্বং সিযা, নামং পন পচ্চযুপ্পন্নভূতং পচ্চযভূতঞ্চ সপ্পদেসমেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযো. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদীসু (ৱিভ. ১৫০-১৫৪) পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা নামং গহিতং, এৱং ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ইধাপি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা ভৱস্স গহণং ন ন সক্কা কাতুং, তস্মা উপাদানস্স অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিযমাভাৱো ভৱে পুব্বে ৱুত্তনযেন অত্থীতি ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি চেত্থ সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিপচ্চযো অধিপ্পেতো সিযা. ‘‘নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি হি ৱুত্তং, ন চ ৱত্থু অকুসলৱিঞ্ঞাণস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তো পন হোতীতি. তথা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, ন চ ছট্ঠাযতনং চক্খাযতনুপচযাদীনং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তো পন হোতীতি.

অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সঙ্খাৰাদিমূলকনযমাতিকাৱণ্ণনা

২৪৭. ‘‘অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৱিজ্জাপচ্চযস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱতো ভৱমূলকনযো ন ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং, এৱং সতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা অৱিজ্জা’’তিআদিকা ছট্ঠাযতনাদিমূলকা চ ন ৱত্তব্বা সিযুং. ‘‘নামপচ্চযা অৱিজ্জা’’তি এত্থ হি অৱিজ্জাপচ্চযা সব্বে চত্তাৰো খন্ধা নামন্তি ৱুত্তাতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – নামৱিসেসানং ছট্ঠাযতনাদীনং অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো ৱত্তব্বোতি ছট্ঠাযতনাদিমূলকা ৱুত্তা. যদেৱ পন নামং অৱিজ্জায পচ্চযো, তদেৱ ভৱপচ্চযা অৱিজ্জাতি এত্থাপি ৱুচ্চেয্য, ন ৱত্তব্বৱিসেসো কোচি, তস্মা অপুব্বাভাৱতো ন ৱুত্তোতি. ভৱগ্গহণেন চ ইধ অৱিজ্জায পচ্চযভূতা সভাৱধম্মা গণ্হেয্যংউ, ন জাতিআদীনীতি অপুব্বাভাৱতো ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা অৱিজ্জাতিপি ৱুত্তং সিযা’’তি ৱুত্তং, যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘ফস্সপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তং ন হোতি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা পচ্চযস্স গহণতো, এৱমিধাপি ন সিযা, তস্মা ভৱনৱসেন সভাৱধম্মাসভাৱধম্মেসু সামঞ্ঞেন পৱত্তো ভৱ-সদ্দোতি ন সো অৱিজ্জায পচ্চযোতি সক্কা ৱত্তুং. তেন ভৱমূলকনযো ন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এত্থ ৱিয ভৱেকদেসে ৱিসুং পুব্বে অগ্গহিতে ভৱ-সদ্দো পচ্চযসোধনত্থং আদিতো ৱুচ্চমানো নিৰৱসেসবোধকো হোতি, ন নাম-সদ্দো. এৱংসভাৱা হি এতা নিৰুত্তিযোতি ইমিনাৱা অধিপ্পাযেন ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা অৱিজ্জাতিপি ৱুত্তং সিযা’’তি আহাতি দট্ঠব্বং, ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘ভৱস্স নিপ্পদেসত্তা ভৱপচ্চযাপি উপাদানন্তি ন ৱুত্ত’’ন্তি অযমত্থো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱাৰে ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাতি এতেন জাতিজৰামৰণানং অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো অনুঞ্ঞাতো ৱিয হোতি. জাযমানানং পন জাতি, ন জাতিযা জাযমানা, জীযমানমীযমানঞ্চ জৰামৰণং, ন জৰামৰণস্স জীযমানমীযমানাতি জাতিআদীনি একচিত্তক্খণে ন অৱিজ্জায পচ্চযো হোন্তি, তস্মা অসম্ভৱতো এৱ তম্মূলকা নযা ন গহিতা, পচ্ছেদোপি পন অত্থীতি ‘‘তত্থ পচ্ছিন্নত্তা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৪৮-২৪৯. উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্যাতি ননু নাযং দোসো. কামুপাদানঞ্হি দিট্ঠুপাদানস্স, তঞ্চ ইতৰস্স পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং, কামুপাদানস্স পন তণ্হাগহণেন গহিতত্তা নামে ৱিয ৱিসেসপচ্চযত্তাভাৱা চ উপাদানগ্গহণেন তণ্হাপচ্চযা ভৱস্স চ পচ্চযভূতা দিট্ঠি এৱ গহিতাতি অযং দোসো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. যস্মা চ উপাদানট্ঠানে পচ্চযুপ্পন্নং পচ্চযো চ একমেৱ, তস্মা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি এতেসং নিদ্দেসেসু ৱিয ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এতস্স নিদ্দেসে পচ্চযো ৱিসুং ন ৱিভত্তো. সতিপি ৱা ভৱস্স পচ্চযভাৱেন কামুপাদানস্সপি গহণে ‘‘ঠপেত্ৱা উপাদান’’ন্তি অৱুচ্চমানে কামুপাদানং কামুপাদানস্স, দিট্ঠি চ দিট্ঠিযা পচ্চযোতি আপজ্জেয্যাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতানিৱাৰণত্থং ‘‘ঠপেত্ৱা উপাদান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.

২৫২. চক্খাযতনাদিউপত্থম্ভকস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স জনকং ৱিঞ্ঞাণং চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্চযোতি ৱুত্তং তদজনকম্পীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সা’’তিআদিমাহ. তাসম্পি হীতি উতুআহাৰজসন্ততীনম্পি হি উপত্থম্ভকসমুট্ঠাপনপচ্ছাজাতপচ্চযৱসেন ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতি এৱাতি অত্থো.

২৫৪. যথানুৰূপন্তি মহাভূতসঙ্খাতং পঞ্চন্নং সহজাতাদিপচ্চযো, ৱত্থুসঙ্খাতং ছট্ঠস্স পুৰেজাতাদিপচ্চযো, নামং পঞ্চন্নং পচ্ছাজাতাদিপচ্চযো, ছট্ঠস্স সহজাতাদিপচ্চযোতি এসা যথানুৰূপতা.

২৬৪. যস্সাতি যস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স নামস্স ৱিঞ্ঞাণস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৱো হোতীতি যোজেতব্বং.

২৭২. ‘‘ফস্সপচ্চযাপি নাম’’ন্তি ফস্সপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বস্সেৱ নামস্স অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেন পৱত্তি দস্সিতাতি ‘‘ঠপেত্ৱা ফস্স’’ন্তি পুন ৱচনে কোচি অত্থো অত্থীতি ন ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ.

২৮০. যস্মা অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানং পৰিহীনমেৱাতি সম্বন্ধো. বলৱকিলেসেন পন পদপূৰণস্স কাৰণং তণ্হায অভাৱো দোমনস্সসহগতেসু ৱুত্তো এৱাতি তস্স তেন সম্বন্ধো যোজেতব্বো. সব্বত্থাতি ততিযচিত্তাদীসু ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো’’তিআদিম্হি ৱিস্সজ্জনমেৱ ৱিসেসং দস্সেত্ৱা পাড়ি সংখিত্তা. হেট্ঠাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীসু.

অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা

২৯২. পসাদোতি সদ্ধা.

৩০৬. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) সব্যাপাৰানি কুসলমূলানি সঙ্খাৰানং নিদানানি হোন্তি, ন কম্মৱেগক্খিত্তেসু ৱিপাকেসু অলোভাদিসহগতকম্মপটিবিম্বভূতা ৱিয পৱত্তমানা অলোভাদযোতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু ৱিয নিদানৰহিততা সোতপতিততাতি দট্ঠব্বা. কিৰিযধম্মা কিৰিযমত্তত্তা কম্মনিদানৰহিতাইচ্চেৱ পৰিহীনাৱিজ্জাট্ঠানা ৱেদিতব্বা.

ততিযচতুত্থৱাৰা অসম্ভৱতো এৱাতি কস্মা ৱুত্তং, কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি? হোন্তি, তদুপত্থম্ভকস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স অসমুট্ঠাপনং সন্ধায ‘‘অসম্ভৱতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সহজাতপচ্ছাজাতৱিঞ্ঞাণস্স পন ৱসেন তদাপি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, পচ্ছাজাতসহজাতনামস্স সহজাতপুৰেজাতভূতচক্খাদিৰূপস্স চ ৱসেন নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনঞ্চ লব্ভতীতি ততিযচতুত্থৱাৰা ন ন সম্ভৱন্তীতি.

কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা

৩৩৪. সম্মোহৱসেনাতি কুসলফলে অনিচ্চাদিতায সভযে সাদুৰসৱিসৰুক্খবীজসদিসে তংনিব্বত্তককুসলে চ অনাদীনৱদস্সিতাৱসেন. সমতিক্কমত্থং ভাৱনা সমতিক্কমভাৱনা, তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেন সমতিক্কমভূতা ৱা ভাৱনা সমতিক্কমভাৱনা.

তথা ইধ ন লব্ভন্তীতি অৱিজ্জায এৱ সঙ্খাৰানং অৱিগতাদিপচ্চযত্তাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ৱিঞ্ঞাণাদীনং পন সঙ্খাৰাদযো অৱিগতাদিপচ্চযা হোন্তীতি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰহেতুকন্তিআদিনা যোজনা ন ন সক্কা কাতুন্তি অৱিগতচতুক্কাদীনিপি ন ইধ লব্ভন্তি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদিনা হি যথালাভযোজনায নযো দস্সিতোতি.

অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কুসলমূলকৱিপাকনিদ্দেসৱণ্ণনা

৩৪৩. ‘‘নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থী’’তি ৱুত্তং, কিং কুসলমূলং অকুসলমূলঞ্চ কম্মপচ্চযো হোতীতি? ন হোতি, কম্মপচ্চযভূতায পন চেতনায সংসট্ঠং কম্মং ৱিয পচ্চযো হোতি. তেন একীভাৱমিৱ গতত্তাতি এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথা কুসলাকুসলমূলেহি ৱিনা কম্মং ৱিপাকং ন জনেতীতি তানি ৱিপাকস্স পৰিযাযেন উপনিস্সযোতি ৱুত্তানি, এৱং কম্মেন একীভূতানি সংসট্ঠানি হুত্ৱা কম্মজানং পচ্চযা হোন্তীতি পৰিযাযেন তেসং কম্মপচ্চযতা ৱুত্তা. এসাতি এস কুসলমূলপচ্চযো অকুসলমূলপচ্চযো চাতি যোজেতব্বং.

কুসলাকুসলৱিপাকানং ৱিয কিৰিযানং উপ্পাদকানি অৱিজ্জাকুসলাকুসলমূলানি চ ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপনিস্সযতং ন লভন্তী’’তি. মনসিকাৰোপি জৱনৱীথিপটিপাদকমত্তত্তা কুসলাকুসলানি ৱিয অৱিজ্জং উপনিস্সযং ন কৰোতি, অৱিজ্জূপনিস্সযানং পন পৱত্তিঅত্থং ভৱঙ্গাৱট্টনমত্তং হোতি, পহীনাৱিজ্জানঞ্চ কিৰিযানং অৱিজ্জা নেৱুপ্পাদিকা, আৰম্মণমত্তমেৱ পন হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩), ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১০৩) চ এৱমাদীসু কিৰিযানং অকুসলা উপনিস্সযপচ্চযভাৱেন ন উদ্ধটাতি. অপিচ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এতস্স ৱসেন অৱিজ্জামূলকো কুসলনযো ৱুত্তো, ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এতস্স ৱসেন কুসলাকুসলমূলকো ৱিপাকনযো, কিৰিযানং পন নেৱ সঙ্খাৰগ্গহণেন, ন চ ৱিঞ্ঞাণগ্গহণেন গহণং গচ্ছতীতি তংমূলকো কিৰিযানযো ন লব্ভতীতি ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.

অনেকভেদতোতি অৱিজ্জাদীনং মূলপদানং একচিত্তক্খণিকানং কিৰিযন্তে পঠমনযে সহজাতাদিঅনেকপচ্চযভাৱেন গহিতত্তা তেসং পচ্চযানং ৱসেন নৱাদিমূলপদানং নযানং ৱসেন, অনেকপ্পকাৰতো চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেনাতি ৱা অধিপ্পাযো. কুসলাকুসলানং পন ৱিপাকে চাতি এত্থ কুসলাকুসলেসু কুসলাকুসলানং ৱিপাকে চাতি ৱত্তব্বং. পুৰিমপচ্ছিমেসু হি নযেসু যথা পচ্চযাকাৰো ৱুত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অনেকভেদতো একধাৱা’’তি ৱুত্তং, ন চ পচ্ছিমনযে কুসলে অনেকভেদতো পচ্চযাকাৰো ৱুত্তো, অথ খো ‘‘একধাৱা’’তি. একধাৱাতি চ মূলপদেকপচ্চযতাৱসেন, একস্সেৱ ৱা নযস্স ৱসেন একপ্পকাৰেনাতি অত্থো, পঠমচতুক্কস্সেৱ ৱসেনাতি ৱা অধিপ্পাযো. ধম্মপচ্চযভেদেতি অৱিজ্জাদীনং ধম্মানং পচ্চযভাৱভেদে জৰামৰণাদীনং ধম্মানং জাতিআদিপচ্চযভেদে, তংতংচিত্তুপ্পাদসমযপৰিচ্ছিন্নানং ৱা ফস্সাদীনং ধম্মানং একক্খণিকাৱিজ্জাদিপচ্চযভেদে. পৰিযত্তিআদীনং কমো পৰিযত্তি…পে… পটিপত্তিক্কমো. পচ্চযাকাৰে হি পাড়িপৰিযাপুণনতদত্থসৱনপাড়িঅত্থচিন্তনানি ‘‘জৰামৰণং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিৰোধধম্ম’’ন্তিআদিনা ভাৱনাপটিপত্তি চ কমেন কাতব্বাতি কম-গ্গহণং কৰোতি. ততোতি ঞাণপ্পভেদজনকতো কমতো. অঞ্ঞং কৰণীযতৰং নত্থি. তদাযত্তা হি দুক্খন্তকিৰিযাতি.

কুসলমূলকৱিপাকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.