২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
২৪৩. পথৱীআকাসা ৱিয পটিচ্চসমুপ্পাদো মহাপত্থটৱিত্থাৰিতানং অত্থানং পৰিকপ্পৱসেন কথিতো. তঞ্হি অপত্থটং অৱিত্থতঞ্চ পথৱিং আকাসঞ্চ পত্থৰন্তো ৱিত্থাৰযন্তো ৱিয চ একেকচিত্তাৱৰুদ্ধং অকত্ৱা সব্বসত্তসব্বচিত্তসাধাৰণৱসেন পত্থটৱিত্থতং কত্ৱা সুত্তন্তভাজনীযেন ভগৱা দস্সেতি. তত্থ নানাচিত্তৱসেনাতি অসহজাতানং সহজাতানঞ্চ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং নানাচিত্তগতানং দস্সিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. নৱ মূলপদানি এতেসন্তি নৱমূলপদা, নযা. ‘‘একেকেন নযেন চতুন্নং চতুন্নং ৱাৰানং সঙ্গহিতত্তা’’তি ৱুত্তং, এত্থ ‘‘একেকেন চতুক্কেনা’’তি ৱত্তব্বং. নযচতুক্কৱাৰা হি এত্থ ৱৱত্থিতা দস্সিতানং চতুক্কানং নযভাৱাতি.
১. পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা
অৱিজ্জং অঙ্গং অগ্গহেত্ৱা ততো পৰং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তিআদীনি পচ্চযসহিতানি পচ্চযুপ্পন্নানি অঙ্গভাৱেন ৱুত্তানীতি আহ ‘‘ন, তস্স অনঙ্গত্তা’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসে (ৱিভ. ২২৬) ‘‘তত্থ কতমা অৱিজ্জা’’তি অৱিজ্জং ৱিসুং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘তত্থ কতমো অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তিআদিনা তংতংপচ্চযৱন্তো সঙ্খাৰাদযো ৱিস্সজ্জিতাতি. তীসু পকাৰেসু পঠমপঠমৱাৰো দুতিযৱাৰাদীসু পৱিসন্তো পচ্চযৱিসেসাদিসব্বনানত্তসাধাৰণত্তা তে ৱাৰৱিসেসে গণ্হাতীতি ‘‘সব্বসঙ্গাহকো’’তি ৱুত্তো. পঠমৱাৰো এৱ হি ন কেৱলং ছট্ঠাযতনমেৱ, অথ খো নামঞ্চ ফস্সস্স পচ্চযো, নামং ৱা ন কেৱলং ছট্ঠাযতনস্সেৱ, অথ খো ফস্সস্সাপীতি পচ্চযৱিসেসদস্সনত্থং, যেন অত্থৱিসেসেন মহানিদানসুত্তদেসনা পৱত্তা, তংদস্সনত্থঞ্চ ছট্ঠাযতনঙ্গং পৰিহাপেত্ৱা ৱুত্তোতি তস্স দুতিযৱাৰে চ পৱেসো ৱুত্তো, ন সব্বঙ্গসমোৰোধতো.
যত্থাতি ৱাৰচতুক্কে একেকৱাৰে চ. অঞ্ঞথাতি সুত্তন্তভাজনীযতো অঞ্ঞথা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং. অৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপং সড়াযতন’’ন্তি, তেসুপি চ ৱাৰেসু চতূসুপি সোকাদযো অৱুত্তা সুত্তন্তভাজনীযেসু ৱুত্তা. তত্থ চ ৱুত্তমেৱ ইধ ‘‘ছট্ঠাযতন’’ন্তি অঞ্ঞথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সব্বট্ঠানসাধাৰণতোতি ৱুত্তনযেন সব্বৱাৰসাধাৰণতো, সব্বৱিঞ্ঞাণপৱত্তিট্ঠানভৱসাধাৰণতো ৱা. ৱিনা অভাৱেন ৱিঞ্ঞাণস্স খন্ধত্তযম্পি সমানং ফলং পচ্চযো চাতি আহ ‘‘অৱিসেসেনা’’তি. ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; সং. নি. ২.৪৩) ৱচনতো পন ৱিঞ্ঞাণং ফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযোতি তস্স ফস্সো ৱিসিট্ঠং ফলং, সতিপি পচ্চযসম্পযুত্তানং আহাৰপচ্চযভাৱে মনোসঞ্চেতনায ৱিঞ্ঞাণাহৰণং ৱিসিট্ঠং কিচ্চন্তি সঙ্খাৰো চস্স ৱিসিট্ঠো পচ্চযো. অচিত্তক্খণমত্তানীতি চিত্তক্খণপ্পমাণৰহিতানি. তস্সত্থোতি তস্স ৱুত্তস্স অৱিজ্জাদিকস্স অত্থো সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
হেতুকাদীনীতি এত্থ যস্মিং চতুক্কে হেতুক-সদ্দো ৱুত্তো, তং হেতুক-সদ্দসহচৰিতত্তা ‘‘হেতুক’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. হেতু-সদ্দো গতিসূচকো অৱিগততা চ ৱিগততানিৱাৰণৱসেন গতি এৱ হোতীতি হেতুকচতুক্কং অৱিগতপচ্চযৱসেন ৱুত্তন্তি ৱুত্তং.
তিধা চতুধা পঞ্চধা ৱাতি ৱা-সদ্দো ‘‘ছধা ৱা’’তিপি ৱিকপ্পেতীতি দট্ঠব্বো. সমাধি হি সাধাৰণেহি তীহি ঝানিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেহি চ পচ্চযোতি. উপাদানং ভৱস্স মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধাতি কামুপাদানৱজ্জানং ৱসেন ৱদতি. কামুপাদানং পন যথা ভৱস্স পচ্চযো হোতি, সো পকাৰো তণ্হাযং ৱুত্তো এৱাতি ন ৱুত্তো.
ইমস্মিং চতুক্কে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তীতি ৱচনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থো হি ন কত্থচি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স যথাসকেহি পচ্চযো ন হোতি, সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ পন ইমস্স চতুক্কস্স ৱুত্তত্তা সোযেৱেত্থ হোতীতি ৱদন্তি. পঠমৱাৰোতি পঠমচতুক্কোতি এৱং ৱত্তব্বং. ভৱাদীনং তথা অভাৱন্তি যদি সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ পঠমচতুক্কো ৱুত্তো, ভৱো জাতিযা, জাতি চ মৰণস্স সহজাতপচ্চযো ন হোতীতি যথা অৱিগতচতুক্কাদীসু ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি ভৱহেতুকা’’তিআদি ন ৱুত্তং ভৱাদীনং অৱিগতাদিপচ্চযতায অভাৱতো, এৱমিধাপি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা. পচ্চযৱচনমেৱ হি তেসং সহজাতসূচকং আপন্নং অৱিগতচতুক্কাদীসু ৱিয ইধ পচ্চযৱিসেসসূচকস্স ৱচনন্তৰস্স অভাৱা, ন চ তং ন ৱুত্তং, ন চ ভৱাদযো সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ন সহজাতপচ্চযৱসেনেৱাযং চতুক্কো ৱুত্তো. সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৱন্তি ইদং ‘‘ভৱাদীন’’ন্তি এতেন সহ অযোজেত্ৱা সামঞ্ঞেন অৱিজ্জাদীনং সহজাতেন সহ সেসপচ্চযভাৱানঞ্চ সম্ভৱং সন্ধায ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পচ্চযৱিসেসসূচকস্স ৱচনন্তৰস্স অভাৱা সহজাততো অঞ্ঞে পচ্চযভাৱা অৱিজ্জাদীনং ন সম্ভৱন্তীতি সহজাতপচ্চযৱসেনেৱাযং চতুক্কো আৰদ্ধোতি ৱুচ্চেয্য, ন চ তে ন সম্ভৱন্তি, তস্মা নাযং তথা আৰদ্ধোতি.
‘‘মহানিদানসুত্তন্তে একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং, তত্থ পন ‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৯৭) দ্ৱিক্খত্তুং আগতে নামৰূপে একধা গহিতে নৱঙ্গিকো, দ্ৱিধা গহিতে দসঙ্গিকো ৱুত্তো, অঞ্ঞত্থ পন ৱুত্তেসু অৱিজ্জাসঙ্খাৰেসু অদ্ধত্তযদস্সনত্থং যোজিযমানেসু একাদসঙ্গিকো হোতীতি কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পৰিগ্গহত্থন্তি তত্থ হি চক্খাযতনাদীনি ৱিয ৰূপে ছট্ঠাযতনঞ্চ নামে অন্তোগধং কত্ৱা ফস্সস্স নিৰৱসেসৰূপপচ্চযং ৱিয নিৰৱসেসনামপচ্চযঞ্চ দস্সেতুং ‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি তত্থ দস্সিতৱিসেসদস্সনেন তংদেসনাপৰিগ্গহত্থং একচিত্তক্খণিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ছট্ঠাযতনং নামন্তোগধং কত্ৱা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তন্তি অত্থো.
ৰূপপ্পৱত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা ‘‘ইমস্সা’’তি ৱচনসেসো, ন পুৰিমানন্তি, তেনেৱ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.
যোনিৱসেন ওপপাতিকানন্তি চেত্থ সংসেদজযোনিকাপি পৰিপুণ্ণাযতনভাৱেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৱা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. পধানায ৱা যোনিযা সব্বপৰিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘‘ওপপাতিকান’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং সঙ্গহনিদস্সনৱসেনেৱ হি ধম্মহদযৱিভঙ্গেপি (ৱিভ. ১০০৯) ‘‘ওপপাতিকানং পেতান’’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৱ কতং, ন সংসেদজগ্গহণন্তি. একচিত্তক্খণে ছহাযতনেহি ফস্সস্স পৱত্তি নত্থি, ন চেকস্স অকুসলফস্সস্স ছট্ঠাযতনৱজ্জং আযতনং সমানক্খণে পৱত্তমানং পচ্চযভূতং অত্থি, আৰম্মণপচ্চযো চেত্থ পৱত্তকো ন হোতীতি ন গয্হতি, তস্মা ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সনত্থং ‘‘যস্মা পনেসো’’তিআদিমাহ.
পুৰিমযোনিদ্ৱযে সম্ভৱন্তম্পি কেসঞ্চি সড়াযতনং কললাদিকালে ন সম্ভৱতীতি ‘‘সদা অসম্ভৱতো’’তি আহ. পচ্ছিমযোনিদ্ৱযে পন যেসং সম্ভৱতি, তেসং সদা সম্ভৱতীতি. ইতোতি ইমস্মা চতুক্কতো, নযতো ৱা, যো ৱিসেসো.
পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. হেতুচতুক্কৱণ্ণনা
২৪৪. জাতিক্খণমত্তে এৱ অভাৱতোতি ততো উদ্ধং ভাৱতোতি অত্থো. অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো ভৱে উপাদানহেতুকগ্গহণং ন কতং, অভাৱতো অৱিগতপচ্চযস্স জাতিআদীসু ভৱহেতুকাদিগ্গহণং ন কতন্তি যোজেতব্বং. যথা পন যাৱ ৱত্থু, তাৱ অনুপলব্ভমানস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু অৱিগতপচ্চযো হোতি ৱিঞ্ঞাণতো উদ্ধং পৱত্তনকম্পি, এৱং উপাদানং ভৱসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং, ভৱো চ জাতিযা অৱিগতপচ্চযো সিযা. অথ ন সিযা, সঙ্খাৰক্খন্ধে জাতিআদীনং সঙ্গহিতত্তা ৱিঞ্ঞাণং নামস্স, নামঞ্চ অতক্খণিকসম্ভৱা ছট্ঠাযতনস্স অৱিগতপচ্চযো ন সিযাতি ইধ ৱিয তত্থাপি হেতুকগ্গহণং ন কত্তব্বং সিযা, তস্মা যাৱ উপাদানং, তাৱ জাতিআদীনং অনুপলব্ভো, জাতিক্খণমত্তে এৱ ভৱস্স অভাৱো চ কাৰণন্তি ন সক্কা কাতুং. সঙ্খতলক্খণানং পন জাতিআদীনং অসভাৱধম্মানং ভৱেন সঙ্গহিতত্তা অসভাৱধম্মস্স চ পৰমত্থতো ভৱন্তৰস্স অভাৱতো হেতুআদিপচ্চযা ন সন্তীতি ভৱস্স উপাদানং ন নিযমেন অৱিগতপচ্চযো, ভৱো পন জাতিযা, জাতি জৰামৰণস্স নেৱ অৱিগতপচ্চযোতি অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি যুত্তং.
ননু এৱং ‘‘নামং ৱিঞ্ঞাণহেতুকং ছট্ঠাযতনং নামহেতুক’’ন্তি ৱচনং ন ৱত্তব্বং. ন হি নামসঙ্গহিতানং জাতিআদীনং অৱিগতপচ্চযো অঞ্ঞস্স অৱিগতপচ্চযভাৱো চ অত্থি অসভাৱধম্মত্তাতি? ন, তেসং নামেন অসঙ্গহিতত্তা. নমনকিচ্চপৰিচ্ছিন্নঞ্হি নামং, তঞ্চ কিচ্চং সভাৱধম্মানমেৱ হোতীতি সভাৱধম্মভূতা এৱ তযো খন্ধা ‘‘নাম’’ন্তি ৱুত্তা, তস্মা তত্থ হেতুকগ্গহণং যুত্তং, ইধ পন ভৱতীতি ভৱো, ন চ জাতিআদীনি ন ভৱন্তি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি সম্ভৱতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সম্ভৱতী’’তি যোজনতো, তস্মা সঙ্খৰণতো সঙ্খাৰে ৱিয ভৱনতো ভৱে জাতিআদীনি সঙ্গহিতানীতি নিযমাভাৱাভাৱেহি যথাৱুত্তেহি হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি.
কেচি পনাতিআদিনা ৰেৱতত্থেৰমতং ৱদতি. অৰূপক্খন্ধা হি ইধ ভৱোতি আগতা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৱো, ঠপেত্ৱা উপাদানং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ৱিভ. ২৪৯).
‘‘ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো’’তি ৱুত্তং, সতিপি পন পদেসে উপাদানং ৱিয সভাৱানি জাতিআদীনি ন হোন্তীতি ঠপেতব্বস্স ভাৱন্তৰস্স অভাৱতো এৱ ঠপনং ন কাতব্বন্তি যুত্তং. জাযমানানং পন জাতি, জাতানঞ্চ জৰামৰণন্তি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি (ৱিভ. ২২৫) ৱুত্তং. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সোতি তত্থ কতমং নামং? ঠপেত্ৱা ফস্সং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইদং ৱুচ্চতি নাম’’ন্তি (ৱিভ. ২৫৯), ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনন্তি অত্থি নামং অত্থি ৰূপং. তত্থ কতমং নামং? ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো. ইদং ৱুচ্চতি নামং. তত্থ কতমং ৰূপং? চত্তাৰো মহাভূতা যঞ্চ ৰূপং নিস্সায মনোধাতু মনোৱিঞ্ঞাণধাতু ৱত্ততি, ইদং ৱুচ্চতি ৰূপ’’ন্তি (ৱিভ. ২৬১) চ যং নামৰূপঞ্চ ফস্সস্স সড়াযতনস্স পচ্চযো, তস্স ৱত্তব্বপদেসো নিদ্দিট্ঠো, এৱং যো ভৱো জাতিযা পচ্চযো, তস্সপি ঠপেতব্বগহেতব্বৱিসেসে সতি ন সক্কা ৱত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৱত্তুন্তি.
হেতুচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৱণ্ণনা
২৪৬. নিপ্পদেসত্তা ভৱেন উপাদানং সঙ্গহিতন্তি পচ্চযুপ্পন্নস্স উপাদানস্স ৱিসুং ঠিতস্স অভাৱা ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সেতুং ‘‘যস্মা পন ভৱো নিপ্পদেসো’’তিআদিমাহ. এৱং সতি ‘‘নামপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ন ৱত্তব্বং সিযা, নামং পন পচ্চযুপ্পন্নভূতং পচ্চযভূতঞ্চ সপ্পদেসমেৱ গহিতন্তি অধিপ্পাযো. যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদীসু (ৱিভ. ১৫০-১৫৪) পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা নামং গহিতং, এৱং ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ইধাপি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা ভৱস্স গহণং ন ন সক্কা কাতুং, তস্মা উপাদানস্স অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱো ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযনিযমাভাৱো ভৱে পুব্বে ৱুত্তনযেন অত্থীতি ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি চেত্থ সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তঅত্থিপচ্চযো অধিপ্পেতো সিযা. ‘‘নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি হি ৱুত্তং, ন চ ৱত্থু অকুসলৱিঞ্ঞাণস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পুৰেজাতৱিপ্পযুত্তো পন হোতীতি. তথা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি ৱুত্তং, ন চ ছট্ঠাযতনং চক্খাযতনুপচযাদীনং চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতি, পচ্ছাজাতৱিপ্পযুত্তো পন হোতীতি.
অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্খাৰাদিমূলকনযমাতিকাৱণ্ণনা
২৪৭. ‘‘অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৱিজ্জাপচ্চযস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱতো ভৱমূলকনযো ন ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং, এৱং সতি ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা অৱিজ্জা’’তিআদিকা ছট্ঠাযতনাদিমূলকা চ ন ৱত্তব্বা সিযুং. ‘‘নামপচ্চযা অৱিজ্জা’’তি এত্থ হি অৱিজ্জাপচ্চযা সব্বে চত্তাৰো খন্ধা নামন্তি ৱুত্তাতি. তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – নামৱিসেসানং ছট্ঠাযতনাদীনং অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো ৱত্তব্বোতি ছট্ঠাযতনাদিমূলকা ৱুত্তা. যদেৱ পন নামং অৱিজ্জায পচ্চযো, তদেৱ ভৱপচ্চযা অৱিজ্জাতি এত্থাপি ৱুচ্চেয্য, ন ৱত্তব্বৱিসেসো কোচি, তস্মা অপুব্বাভাৱতো ন ৱুত্তোতি. ভৱগ্গহণেন চ ইধ অৱিজ্জায পচ্চযভূতা সভাৱধম্মা গণ্হেয্যংউ, ন জাতিআদীনীতি অপুব্বাভাৱতো ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা অৱিজ্জাতিপি ৱুত্তং সিযা’’তি ৱুত্তং, যথা পন ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তে ‘‘ফস্সপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তং ন হোতি পচ্চযুপ্পন্নং ঠপেত্ৱা পচ্চযস্স গহণতো, এৱমিধাপি ন সিযা, তস্মা ভৱনৱসেন সভাৱধম্মাসভাৱধম্মেসু সামঞ্ঞেন পৱত্তো ভৱ-সদ্দোতি ন সো অৱিজ্জায পচ্চযোতি সক্কা ৱত্তুং. তেন ভৱমূলকনযো ন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এত্থ ৱিয ভৱেকদেসে ৱিসুং পুব্বে অগ্গহিতে ভৱ-সদ্দো পচ্চযসোধনত্থং আদিতো ৱুচ্চমানো নিৰৱসেসবোধকো হোতি, ন নাম-সদ্দো. এৱংসভাৱা হি এতা নিৰুত্তিযোতি ইমিনাৱা অধিপ্পাযেন ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা অৱিজ্জাতিপি ৱুত্তং সিযা’’তি আহাতি দট্ঠব্বং, ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ‘‘ভৱস্স নিপ্পদেসত্তা ভৱপচ্চযাপি উপাদানন্তি ন ৱুত্ত’’ন্তি অযমত্থো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱাৰে ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাতি এতেন জাতিজৰামৰণানং অৱিজ্জায পচ্চযভাৱো অনুঞ্ঞাতো ৱিয হোতি. জাযমানানং পন জাতি, ন জাতিযা জাযমানা, জীযমানমীযমানঞ্চ জৰামৰণং, ন জৰামৰণস্স জীযমানমীযমানাতি জাতিআদীনি একচিত্তক্খণে ন অৱিজ্জায পচ্চযো হোন্তি, তস্মা অসম্ভৱতো এৱ তম্মূলকা নযা ন গহিতা, পচ্ছেদোপি পন অত্থীতি ‘‘তত্থ পচ্ছিন্নত্তা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৪৮-২৪৯. উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্যাতি ননু নাযং দোসো. কামুপাদানঞ্হি দিট্ঠুপাদানস্স, তঞ্চ ইতৰস্স পচ্চযো হোতীতি? সচ্চং, কামুপাদানস্স পন তণ্হাগহণেন গহিতত্তা নামে ৱিয ৱিসেসপচ্চযত্তাভাৱা চ উপাদানগ্গহণেন তণ্হাপচ্চযা ভৱস্স চ পচ্চযভূতা দিট্ঠি এৱ গহিতাতি অযং দোসো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. যস্মা চ উপাদানট্ঠানে পচ্চযুপ্পন্নং পচ্চযো চ একমেৱ, তস্মা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো, নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি এতেসং নিদ্দেসেসু ৱিয ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি এতস্স নিদ্দেসে পচ্চযো ৱিসুং ন ৱিভত্তো. সতিপি ৱা ভৱস্স পচ্চযভাৱেন কামুপাদানস্সপি গহণে ‘‘ঠপেত্ৱা উপাদান’’ন্তি অৱুচ্চমানে কামুপাদানং কামুপাদানস্স, দিট্ঠি চ দিট্ঠিযা পচ্চযোতি আপজ্জেয্যাতি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতানিৱাৰণত্থং ‘‘ঠপেত্ৱা উপাদান’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
২৫২. চক্খাযতনাদিউপত্থম্ভকস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স জনকং ৱিঞ্ঞাণং চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্চযোতি ৱুত্তং তদজনকম্পীতি অধিপ্পাযেন ‘‘যস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্সা’’তিআদিমাহ. তাসম্পি হীতি উতুআহাৰজসন্ততীনম্পি হি উপত্থম্ভকসমুট্ঠাপনপচ্ছাজাতপচ্চযৱসেন ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতি এৱাতি অত্থো.
২৫৪. যথানুৰূপন্তি মহাভূতসঙ্খাতং পঞ্চন্নং সহজাতাদিপচ্চযো, ৱত্থুসঙ্খাতং ছট্ঠস্স পুৰেজাতাদিপচ্চযো, নামং পঞ্চন্নং পচ্ছাজাতাদিপচ্চযো, ছট্ঠস্স সহজাতাদিপচ্চযোতি এসা যথানুৰূপতা.
২৬৪. যস্সাতি যস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স নামস্স ৱিঞ্ঞাণস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৱো হোতীতি যোজেতব্বং.
২৭২. ‘‘ফস্সপচ্চযাপি নাম’’ন্তি ফস্সপচ্চযভাৱেন ৱত্তব্বস্সেৱ নামস্স অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নেন পৱত্তি দস্সিতাতি ‘‘ঠপেত্ৱা ফস্স’’ন্তি পুন ৱচনে কোচি অত্থো অত্থীতি ন ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তথাপী’’তিআদিমাহ.
২৮০. যস্মা অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানং পৰিহীনমেৱাতি সম্বন্ধো. বলৱকিলেসেন পন পদপূৰণস্স কাৰণং তণ্হায অভাৱো দোমনস্সসহগতেসু ৱুত্তো এৱাতি তস্স তেন সম্বন্ধো যোজেতব্বো. সব্বত্থাতি ততিযচিত্তাদীসু ‘‘তণ্হাপচ্চযা অধিমোক্খো’’তিআদিম্হি ৱিস্সজ্জনমেৱ ৱিসেসং দস্সেত্ৱা পাড়ি সংখিত্তা. হেট্ঠাতি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীসু.
অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৯২. পসাদোতি সদ্ধা.
৩০৬. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৱচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) সব্যাপাৰানি কুসলমূলানি সঙ্খাৰানং নিদানানি হোন্তি, ন কম্মৱেগক্খিত্তেসু ৱিপাকেসু অলোভাদিসহগতকম্মপটিবিম্বভূতা ৱিয পৱত্তমানা অলোভাদযোতি পঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু ৱিয নিদানৰহিততা সোতপতিততাতি দট্ঠব্বা. কিৰিযধম্মা কিৰিযমত্তত্তা কম্মনিদানৰহিতাইচ্চেৱ পৰিহীনাৱিজ্জাট্ঠানা ৱেদিতব্বা.
ততিযচতুত্থৱাৰা অসম্ভৱতো এৱাতি কস্মা ৱুত্তং, কিং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি চক্খাযতনুপচযাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি? হোন্তি, তদুপত্থম্ভকস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স অসমুট্ঠাপনং সন্ধায ‘‘অসম্ভৱতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সহজাতপচ্ছাজাতৱিঞ্ঞাণস্স পন ৱসেন তদাপি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, পচ্ছাজাতসহজাতনামস্স সহজাতপুৰেজাতভূতচক্খাদিৰূপস্স চ ৱসেন নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনঞ্চ লব্ভতীতি ততিযচতুত্থৱাৰা ন ন সম্ভৱন্তীতি.
কুসলাব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৩৪. সম্মোহৱসেনাতি কুসলফলে অনিচ্চাদিতায সভযে সাদুৰসৱিসৰুক্খবীজসদিসে তংনিব্বত্তককুসলে চ অনাদীনৱদস্সিতাৱসেন. সমতিক্কমত্থং ভাৱনা সমতিক্কমভাৱনা, তদঙ্গৱিক্খম্ভনৱসেন সমতিক্কমভূতা ৱা ভাৱনা সমতিক্কমভাৱনা.
তথা ইধ ন লব্ভন্তীতি অৱিজ্জায এৱ সঙ্খাৰানং অৱিগতাদিপচ্চযত্তাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ৱিঞ্ঞাণাদীনং পন সঙ্খাৰাদযো অৱিগতাদিপচ্চযা হোন্তীতি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰহেতুকন্তিআদিনা যোজনা ন ন সক্কা কাতুন্তি অৱিগতচতুক্কাদীনিপি ন ইধ লব্ভন্তি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদিনা হি যথালাভযোজনায নযো দস্সিতোতি.
অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলমূলকৱিপাকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৪৩. ‘‘নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থী’’তি ৱুত্তং, কিং কুসলমূলং অকুসলমূলঞ্চ কম্মপচ্চযো হোতীতি? ন হোতি, কম্মপচ্চযভূতায পন চেতনায সংসট্ঠং কম্মং ৱিয পচ্চযো হোতি. তেন একীভাৱমিৱ গতত্তাতি এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথা কুসলাকুসলমূলেহি ৱিনা কম্মং ৱিপাকং ন জনেতীতি তানি ৱিপাকস্স পৰিযাযেন উপনিস্সযোতি ৱুত্তানি, এৱং কম্মেন একীভূতানি সংসট্ঠানি হুত্ৱা কম্মজানং পচ্চযা হোন্তীতি পৰিযাযেন তেসং কম্মপচ্চযতা ৱুত্তা. এসাতি এস কুসলমূলপচ্চযো অকুসলমূলপচ্চযো চাতি যোজেতব্বং.
কুসলাকুসলৱিপাকানং ৱিয কিৰিযানং উপ্পাদকানি অৱিজ্জাকুসলাকুসলমূলানি চ ন হোন্তীতি আহ ‘‘উপনিস্সযতং ন লভন্তী’’তি. মনসিকাৰোপি জৱনৱীথিপটিপাদকমত্তত্তা কুসলাকুসলানি ৱিয অৱিজ্জং উপনিস্সযং ন কৰোতি, অৱিজ্জূপনিস্সযানং পন পৱত্তিঅত্থং ভৱঙ্গাৱট্টনমত্তং হোতি, পহীনাৱিজ্জানঞ্চ কিৰিযানং অৱিজ্জা নেৱুপ্পাদিকা, আৰম্মণমত্তমেৱ পন হোতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কুসলো ধম্মো অব্যাকতস্স ধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩), ‘‘ৱিপাকধম্মধম্মো নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.১০৩) চ এৱমাদীসু কিৰিযানং অকুসলা উপনিস্সযপচ্চযভাৱেন ন উদ্ধটাতি. অপিচ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি এতস্স ৱসেন অৱিজ্জামূলকো কুসলনযো ৱুত্তো, ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এতস্স ৱসেন কুসলাকুসলমূলকো ৱিপাকনযো, কিৰিযানং পন নেৱ সঙ্খাৰগ্গহণেন, ন চ ৱিঞ্ঞাণগ্গহণেন গহণং গচ্ছতীতি তংমূলকো কিৰিযানযো ন লব্ভতীতি ন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
অনেকভেদতোতি অৱিজ্জাদীনং মূলপদানং একচিত্তক্খণিকানং কিৰিযন্তে পঠমনযে সহজাতাদিঅনেকপচ্চযভাৱেন গহিতত্তা তেসং পচ্চযানং ৱসেন নৱাদিমূলপদানং নযানং ৱসেন, অনেকপ্পকাৰতো চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেনাতি ৱা অধিপ্পাযো. কুসলাকুসলানং পন ৱিপাকে চাতি এত্থ কুসলাকুসলেসু কুসলাকুসলানং ৱিপাকে চাতি ৱত্তব্বং. পুৰিমপচ্ছিমেসু হি নযেসু যথা পচ্চযাকাৰো ৱুত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অনেকভেদতো একধাৱা’’তি ৱুত্তং, ন চ পচ্ছিমনযে কুসলে অনেকভেদতো পচ্চযাকাৰো ৱুত্তো, অথ খো ‘‘একধাৱা’’তি. একধাৱাতি চ মূলপদেকপচ্চযতাৱসেন, একস্সেৱ ৱা নযস্স ৱসেন একপ্পকাৰেনাতি অত্থো, পঠমচতুক্কস্সেৱ ৱসেনাতি ৱা অধিপ্পাযো. ধম্মপচ্চযভেদেতি অৱিজ্জাদীনং ধম্মানং পচ্চযভাৱভেদে জৰামৰণাদীনং ধম্মানং জাতিআদিপচ্চযভেদে, তংতংচিত্তুপ্পাদসমযপৰিচ্ছিন্নানং ৱা ফস্সাদীনং ধম্মানং একক্খণিকাৱিজ্জাদিপচ্চযভেদে. পৰিযত্তিআদীনং কমো পৰিযত্তি…পে… পটিপত্তিক্কমো. পচ্চযাকাৰে হি পাড়িপৰিযাপুণনতদত্থসৱনপাড়িঅত্থচিন্তনানি ‘‘জৰামৰণং অনিচ্চং সঙ্খতং…পে… নিৰোধধম্ম’’ন্তিআদিনা ভাৱনাপটিপত্তি চ কমেন কাতব্বাতি কম-গ্গহণং কৰোতি. ততোতি ঞাণপ্পভেদজনকতো কমতো. অঞ্ঞং কৰণীযতৰং নত্থি. তদাযত্তা হি দুক্খন্তকিৰিযাতি.
কুসলমূলকৱিপাকনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.