১. পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা
অৱিজ্জং অঙ্গং অগ্গহেত্ৱা ততো পৰং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তিআদীনি পচ্চযসহিতানি পচ্চযুপ্পন্নানি অঙ্গভাৱেন ৱুত্তানীতি আহ ‘‘ন, তস্স অনঙ্গত্তা’’তি. এৱঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসে (ৱিভ. ২২৬) ‘‘তত্থ কতমা অৱিজ্জা’’তি অৱিজ্জং ৱিসুং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ‘‘তত্থ কতমো অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তিআদিনা তংতংপচ্চযৱন্তো সঙ্খাৰাদযো ৱিস্সজ্জিতাতি. তীসু পকাৰেসু পঠমপঠমৱাৰো দুতিযৱাৰাদীসু পৱিসন্তো পচ্চযৱিসেসাদিসব্বনানত্তসাধাৰণত্তা তে ৱাৰৱিসেসে গণ্হাতীতি ‘‘সব্বসঙ্গাহকো’’তি ৱুত্তো. পঠমৱাৰো এৱ হি ন কেৱলং ছট্ঠাযতনমেৱ, অথ খো নামঞ্চ ফস্সস্স পচ্চযো, নামং ৱা ন কেৱলং ছট্ঠাযতনস্সেৱ, অথ খো ফস্সস্সাপীতি পচ্চযৱিসেসদস্সনত্থং, যেন অত্থৱিসেসেন মহানিদানসুত্তদেসনা পৱত্তা, তংদস্সনত্থঞ্চ ছট্ঠাযতনঙ্গং পৰিহাপেত্ৱা ৱুত্তোতি তস্স দুতিযৱাৰে চ পৱেসো ৱুত্তো, ন সব্বঙ্গসমোৰোধতো.
যত্থাতি ৱাৰচতুক্কে একেকৱাৰে চ. অঞ্ঞথাতি সুত্তন্তভাজনীযতো অঞ্ঞথা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং. অৱুত্তন্তি ‘‘ৰূপং সড়াযতন’’ন্তি, তেসুপি চ ৱাৰেসু চতূসুপি সোকাদযো অৱুত্তা সুত্তন্তভাজনীযেসু ৱুত্তা. তত্থ চ ৱুত্তমেৱ ইধ ‘‘ছট্ঠাযতন’’ন্তি অঞ্ঞথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সব্বট্ঠানসাধাৰণতোতি ৱুত্তনযেন সব্বৱাৰসাধাৰণতো, সব্বৱিঞ্ঞাণপৱত্তিট্ঠানভৱসাধাৰণতো ৱা. ৱিনা অভাৱেন ৱিঞ্ঞাণস্স খন্ধত্তযম্পি সমানং ফলং পচ্চযো চাতি আহ ‘‘অৱিসেসেনা’’তি. ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; সং. নি. ২.৪৩) ৱচনতো পন ৱিঞ্ঞাণং ফস্সস্স ৱিসেসপচ্চযোতি তস্স ফস্সো ৱিসিট্ঠং ফলং, সতিপি পচ্চযসম্পযুত্তানং আহাৰপচ্চযভাৱে মনোসঞ্চেতনায ৱিঞ্ঞাণাহৰণং ৱিসিট্ঠং কিচ্চন্তি সঙ্খাৰো চস্স ৱিসিট্ঠো পচ্চযো. অচিত্তক্খণমত্তানীতি চিত্তক্খণপ্পমাণৰহিতানি. তস্সত্থোতি তস্স ৱুত্তস্স অৱিজ্জাদিকস্স অত্থো সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
হেতুকাদীনীতি এত্থ যস্মিং চতুক্কে হেতুক-সদ্দো ৱুত্তো, তং হেতুক-সদ্দসহচৰিতত্তা ‘‘হেতুক’’ন্তি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. হেতু-সদ্দো গতিসূচকো অৱিগততা চ ৱিগততানিৱাৰণৱসেন গতি এৱ হোতীতি হেতুকচতুক্কং অৱিগতপচ্চযৱসেন ৱুত্তন্তি ৱুত্তং.
তিধা চতুধা পঞ্চধা ৱাতি ৱা-সদ্দো ‘‘ছধা ৱা’’তিপি ৱিকপ্পেতীতি দট্ঠব্বো. সমাধি হি সাধাৰণেহি তীহি ঝানিন্দ্ৰিযমগ্গপচ্চযেহি চ পচ্চযোতি. উপাদানং ভৱস্স মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধাতি কামুপাদানৱজ্জানং ৱসেন ৱদতি. কামুপাদানং পন যথা ভৱস্স পচ্চযো হোতি, সো পকাৰো তণ্হাযং ৱুত্তো এৱাতি ন ৱুত্তো.
ইমস্মিং চতুক্কে সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তীতি ৱচনৱসেনাতি অধিপ্পাযো. অত্থো হি ন কত্থচি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স যথাসকেহি পচ্চযো ন হোতি, সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ পন ইমস্স চতুক্কস্স ৱুত্তত্তা সোযেৱেত্থ হোতীতি ৱদন্তি. পঠমৱাৰোতি পঠমচতুক্কোতি এৱং ৱত্তব্বং. ভৱাদীনং তথা অভাৱন্তি যদি সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ পঠমচতুক্কো ৱুত্তো, ভৱো জাতিযা, জাতি চ মৰণস্স সহজাতপচ্চযো ন হোতীতি যথা অৱিগতচতুক্কাদীসু ‘‘ভৱপচ্চযা জাতি ভৱহেতুকা’’তিআদি ন ৱুত্তং ভৱাদীনং অৱিগতাদিপচ্চযতায অভাৱতো, এৱমিধাপি ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তিআদি ন ৱত্তব্বং সিযা. পচ্চযৱচনমেৱ হি তেসং সহজাতসূচকং আপন্নং অৱিগতচতুক্কাদীসু ৱিয ইধ পচ্চযৱিসেসসূচকস্স ৱচনন্তৰস্স অভাৱা, ন চ তং ন ৱুত্তং, ন চ ভৱাদযো সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তস্মা ন সহজাতপচ্চযৱসেনেৱাযং চতুক্কো ৱুত্তো. সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৱন্তি ইদং ‘‘ভৱাদীন’’ন্তি এতেন সহ অযোজেত্ৱা সামঞ্ঞেন অৱিজ্জাদীনং সহজাতেন সহ সেসপচ্চযভাৱানঞ্চ সম্ভৱং সন্ধায ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পচ্চযৱিসেসসূচকস্স ৱচনন্তৰস্স অভাৱা সহজাততো অঞ্ঞে পচ্চযভাৱা অৱিজ্জাদীনং ন সম্ভৱন্তীতি সহজাতপচ্চযৱসেনেৱাযং চতুক্কো আৰদ্ধোতি ৱুচ্চেয্য, ন চ তে ন সম্ভৱন্তি, তস্মা নাযং তথা আৰদ্ধোতি.
‘‘মহানিদানসুত্তন্তে একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং, তত্থ পন ‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং, নামপচ্চযা ফস্সো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৯৭) দ্ৱিক্খত্তুং আগতে নামৰূপে একধা গহিতে নৱঙ্গিকো, দ্ৱিধা গহিতে দসঙ্গিকো ৱুত্তো, অঞ্ঞত্থ পন ৱুত্তেসু অৱিজ্জাসঙ্খাৰেসু অদ্ধত্তযদস্সনত্থং যোজিযমানেসু একাদসঙ্গিকো হোতীতি কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পৰিগ্গহত্থন্তি তত্থ হি চক্খাযতনাদীনি ৱিয ৰূপে ছট্ঠাযতনঞ্চ নামে অন্তোগধং কত্ৱা ফস্সস্স নিৰৱসেসৰূপপচ্চযং ৱিয নিৰৱসেসনামপচ্চযঞ্চ দস্সেতুং ‘‘নামৰূপপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তং, এৱমিধাপি তত্থ দস্সিতৱিসেসদস্সনেন তংদেসনাপৰিগ্গহত্থং একচিত্তক্খণিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ছট্ঠাযতনং নামন্তোগধং কত্ৱা ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তন্তি অত্থো.
ৰূপপ্পৱত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা ‘‘ইমস্সা’’তি ৱচনসেসো, ন পুৰিমানন্তি, তেনেৱ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদিমাহ.
যোনিৱসেন ওপপাতিকানন্তি চেত্থ সংসেদজযোনিকাপি পৰিপুণ্ণাযতনভাৱেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৱা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা. পধানায ৱা যোনিযা সব্বপৰিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘‘ওপপাতিকান’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং সঙ্গহনিদস্সনৱসেনেৱ হি ধম্মহদযৱিভঙ্গেপি (ৱিভ. ১০০৯) ‘‘ওপপাতিকানং পেতান’’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৱ কতং, ন সংসেদজগ্গহণন্তি. একচিত্তক্খণে ছহাযতনেহি ফস্সস্স পৱত্তি নত্থি, ন চেকস্স অকুসলফস্সস্স ছট্ঠাযতনৱজ্জং আযতনং সমানক্খণে পৱত্তমানং পচ্চযভূতং অত্থি, আৰম্মণপচ্চযো চেত্থ পৱত্তকো ন হোতীতি ন গয্হতি, তস্মা ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ন সক্কা ৱত্তুন্তি দস্সনত্থং ‘‘যস্মা পনেসো’’তিআদিমাহ.
পুৰিমযোনিদ্ৱযে সম্ভৱন্তম্পি কেসঞ্চি সড়াযতনং কললাদিকালে ন সম্ভৱতীতি ‘‘সদা অসম্ভৱতো’’তি আহ. পচ্ছিমযোনিদ্ৱযে পন যেসং সম্ভৱতি, তেসং সদা সম্ভৱতীতি. ইতোতি ইমস্মা চতুক্কতো, নযতো ৱা, যো ৱিসেসো.
পচ্চযচতুক্কৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.